ἡ γῆ δ’ ἔφερ ’ οὐ δέος οὐδὲ πόνους, ἀλλ’ αὐτόματ’ ἦν τὰ δέοντα.

[108]. Athen., VI, p. 265, b.

[109]. Thuc., I, 141. Il Beloch (Die Bevölkerung d. alten Welt. Leipzig, 1886, p. 424) ha un’apposita nota per indicarsi come lo scopritore di questo epiteto tucidideo. Il vero è che tanti anni prima di lui il Drumann (Arbeiter und Comunisten in Griechenland und Rom. Konigsberg, 1860, p. 36) ne avea rilevata l’importanza, dandone anche un’interpretazione più ampia; e il Blümner (Besitz und Erwerb, etc., p. 184) avea riportato lo schol. a Thuc., 1, 141, e il Marx (Das Kapital, I4, p. 369, n. 79) non avea mancato di trar profitto del passo tucididèo.

[110]. “Hausfleiss è la produzione tecnica fatta in casa, per la casa e con la materia prima di propria produzione„. Bücher K., Die gewerblichen Betriebsformen in ihrer hist. Entwickelung. Karlsruhe, 1892, p. 35.

[111]. Athen., VI, p. 264, c, d, παραπλησίως δὲ καὶ Μνάσωνα τόν τοῦ Ἀριστοτέλους ἑταῖρον χιλίους οἰκέτας κτησάμενον διαβληθῆναι παρὰ τοῖς Φωκεθσιν, ὡς τοσούτους τῶν πολιτῶν τὴν ἀναγκαίαν τροφὴν ἀφηρημένον.

[112]. Blümner H., Die gewerbliche Thätigkeit etc., pp. 58-90.

[113]. Athen., VI, p. 263, e, f: καλοῦσι δὲ οἱ Κρῆτες τοὺς μὲν κατὰ πόλιν οἰκέτας χρυσωνήτους, ἀφαμιώτας δὲ τοὺς κατ’ἀγρόν, ἐγκωρίους μὲν ὄντας, δουλωθέντας δὲ κατὰ πόλεμον.

[114]. Ciccotti E., Le instituzioni pubbliche cretesi. Roma, 1893, pp. 39 sgg.

[115]. Il., 5, 313; 6, 313; 7, 219 sgg.; 11, 106; 18, 556; 20, 188; 21, 37. Od., 5, 243; 7, 5; 8, 493; 11, 523; 14, 23; 15, 320; 18, 365; 23, 189.

[116]. Riedenhauer A., Handwerk und Handwerker in den homerischen Zeiten, Erlangen, 1873, p. 163.