[398]. Arnolfo, III, 17 (Pertz, 22) vorrebbe non credere ad Erlembardo, tanto gli sembra incredibile quel che ei racconta. Praeterea gloriatur Arlembardus idem ab ipsa Roma bellicum sancti Petri se accepisse vexillum contra omnes sibi adversantes. Quod appensum lanceae homicidiorum videtur iudicium; cum profecto sit nefas tale aliquid suspicari de Petro, aut aliud habuisse vexillum praeter quod datum est in Evangelio: Qui vult post me venire ecc. Che il vessillo fosse dato nella prima gita di Erlembardo a Roma è detto da Andrea, cap. XIV (Puric., pag. 92), come osserva il Paech contro Giesebrecht, pag. 36. Una conseguenza grave dell'elevazione di Erlembardo a milite della Chiesa era questa rilevata da Arnolfo, III, 11 (Pertz, 21): Arlembardus .... cum esset laycus, quasi fraternae gratia pietatis opus sibi praesumpsit indebitum .... et quae sunt peccata dijudicans .... Dum ergo laicus judicat, clericus tantum vapulat.

[399]. Arnolfo, III, 20 (Arlembardus) excommunicationis litteras dedit archiepiscopo, quod pluribus grande visum est civitatis obprobium ... ad ultimum factis in medio ecclesiae partibus, clamoroso impeto vicissim in sese consurgunt .... Remansit pene solus Antistes. Quem pars aggrediens inimica, fustibus crudeliter caesum et quasi semivivum reliquit. In crastinum visa tanta crudelitate cives horrescunt mente confusi. Communiter igitur statuunt, aut tantum punire facinus aut vivere nolle amplius. Unde factum ut fugiens Arialdus .... incidit manus quaerentium animam ejus .... quem .... penitus interficiunt. Arnolfo (III, 30) non parla della nipote di Guido. Bensì Landolfo (III, 30): juxta locum Legnani a manibus fidelium domnae Olivae, domni Guidonis neptae, tentus et captus est .... in insula quadam juxta Lacum Majorem .... vernulae Olivae furialiter in eum prosilientes, linguam ejus de sub mentonem trahentes, in insula semimortum reliquerunt. Questo racconto è confermato da Andrea (cap. 29, pag. 108) il quale non appena si diffuse in Milano la notizia della morte di Arialdo recatosi presso il Lago Maggiore, ne seppe alcuni particolari da un prete Martino, altri ne raccolse in seguito; pag. 111: Quapropter nasus .... cum labio superno est abscissus .... deinde ambo oculi sunt effossi. Postea vero dextram detruncant manum. Dehine radicitus membrumque amputant genitale .... postea vero de sub gutture linguam extrahunt.

[400]. Landolfo, III, 30 (Pertz, 96) racconta che la salma di Arialdo fu seppellita in Arce Trevali in apotheca Sancti Ambrosii; ma poscia pel gran fetore ipsam apothecam aqua usque umbelicum coarctantes foetorem repleverunt. In seguito alle minacce di Erlembardo, corpus jamdiu truncatum mulieris (causa) fere emarcidum minimeque propter aquam in qua jacuerat foetens .... orribile nimis ac visu teterrimum, illis traditum est. Andrea al contrario (cap. 30, pag. 112) racconta che l'empia Jezabel, o la nipote di Guido valde fecit saxa ingentia circa ipsum innecti et in profundum laci demergi, e che in seguito un fedele di nome Algisio vide in riva al lago il corpo del santo sano e meravigliosamente candido praeter octo membra quae ei erant cum ferro amputata. Pare che sia più probabile il racconto di Andrea almeno nella prima parte, perchè entrambi i cronisti s'accordano nel dire che il cadavere fu seppellito in acqua, e Landolfo colla virtù dell'acqua spiega perchè non putisse. S'accordano poi entrambi i cronisti anche in questo, che i Patarini ripresero le spoglie del martire sulle rive del Ticino. Bonizone, pag. 649, dice soltanto: Herlembardus tam dierum castra propinquorum archiepiscopi obsedit, donec corpus venerabilis Arialdi ei reddiderunt. Quod Mediolani delatum in ecclesia Sancti Celsi summo cum honore humatum est.

[401]. Arnolfo, III, 21 (Pertz, 23). Ad quod sedandum litigium contigit tunc temporis Maginardum episcopum Silvae candidae et Minutum cardinalem presbyterum Romanos legatos venisse Mediolanum... deinde inter clerum judicantes et populum eleganti scripto constituunt quid fieri debeat in posterum. Si comprende perchè Arnolfo lodi questo scritto, che prescriveva: neminem predictorum graduum clericum ex suxpicioni damnari .... nullum clericorum pro cujusquam peccati culpa in judicio laicorum amodo esse .... illud beneficium quod cuiquam clericorum aufertur, nullus laicus in suum usum accipiat .... incendia, depraedationes, sanguinum effusiones, multasque injustas violentias omnimodo prohibemus ne faciant. Mansi, XIX, 347-48.

[402]. Arnolfo, III, 21 (Pertz, 23): Arlembardus .... caute subintulit juramento causam futuri eligendi pastoris post discessum praesentis .... Archiepiscopus cum tot nequiret imminentes tollerare pressuras, aevo jam maturus et diuturno languore membris omnibus dissulutus arbitratus est fore conveniens ut quod ille faciendum praeviderat, ipse quoque destruendo praeveniret.

[403]. Boniz., pag. 652: animumque regis utpote adolescentis facillime venatus est. Nam et Pataream promittebat se destructurum et Erlembardum vivum capturum.

[404]. Nelle lettere di Gregorio VII più volte è fatta menzione di Goffredo. Così nella lettera undecima del primo libro indirizzata alle contesse Beatrice e Matilde il 24 giugno 1073 (Jaffé, II, 21): Longobardorum episcopi .... Gotefredum symoniacum, et ob hoc excommunicatum atque damnatum sub specie benedictionis maledixerint et sub umbra ordinationis execratum hereticum constituerint. Cfr. I, 15, 1 luglio 1073 ad Longobardos. Ivi, pag. 26: Gotefredus vivente Guidone dicto Archiepiscopo mediolanensi eandem ecclesiam .... quasi vilem ancillam praesumpsit emere. Certo tra i due prelati erano corsi patti, tanto che secondo Arnolfo (I, 22) Guido riprese il suo ufficio e fece lega con Erlembardo col pretesto che Gotefredo non avea mantenute le sue promesse.

[405]. Sull'elezione di Attone vedi Landolfo, III, 25. Bonizone, (pag. 653) lo chiama Ottonem, ejusdem ecclesiae clericum, nobilem quidem genere sed nobiliorem moribus.

[406]. Boniz., loc. cit. Il Papa dichiarò nullo il giuramento.

[407]. Arnolfo, IV, 6 (Pertz, 27): Crisma sacrum, quod unus illorum dominicae coenae misterio metropolitanae direxit ecclesiae, sicut mos est deficiente pontifice, profusum humi coram omni populo calcibus proculcavit, suum producens in medium, a quo confectum vel unde venerit incognitum. IV, 9 (Pertz, 28): Liutprandus quidem presbyter nuncupatus .... jussu ac virtute illius ordinariorum usurpavit officium, venientes inconsulte baptizans.