Niderlandczyk143 praktyczny przez chemię, to jest, przez wynalezienie olejnego malowania (Van Eyck144), stąd na Niemcy i narody północne.

Włoch przez natchnienia św. Franciszka z Asyżu145 i przez plastyczną muzę Dantego146, wokoło których cała się sztuka włoska koncentruje147.

IV

Francuz przez pojęcie poloru148 i zewnętrznej cywilizacji kształtowanie stopniowe, moda: po łacinie modus, tryb.

W Polsce od grobu Fryderyka Chopina rozwinie się sztuka, jako powoju149 wieniec, przez pojęcia nieco sumienniejsze o formie życia, to jest, o kierunku pięknego i o treści życia, to jest, o kierunku dobra i prawdy. Wtedy artyzm się złoży w całość narodowej sztuki150.

V

Podnoszenie ludowych natchnień do potęgi przenikającej i ogarniającej ludzkość całą, podnoszenie ludowego do ludzkości nie przez stosowania zewnętrzne i koncesje formalne, ale przez wewnętrzny rozwój dojrzałości, oto jest, co wysłuchać daje się z muzy Fryderyka jako zaśpiew151 na sztukę narodową. Myśli, które jeszcze nie nadleciały na widnokrąg, szumią z dala skrzydłami niby arfy eolskie152... i w tym to wieszczba153 jest muzyki. Kiedy już je okiem objąć można, malarz tęczą lecące zachwyca na płótno lub mur gmachu. A skoro już lekkimi skrzydły154 swymi poczynają osiadać na frontonach155 świątyń i zmarmurzać, jak postacie do snu się kładące, wtedy rzeźbiarz miejsce im otwiera w cichym łonie głazu ciosanego. Tam śpią na pokolenia i nieraz na nowo w pieśń wstępują przez ruinę, pejzaż lub legendę, przez natchnienie poety!

Tak to zapracowywa156 się na sztukę w labiryncie tych sił postaciowania, które wyobraźni imię noszą. Narodowy artysta organizuje wyobraźnię, jak na przykład polityk narodowy organizuje siły stanu.

VI

Kapitał albo posag narodowy nie tylko jest w geodetycznym157 usposobieniu kraju (ziemi), nie tylko w klimakterycznych158 jej warunkach, nie tylko w sile ramion i krwi rasy, ale i w potędze obrobienia i użycia onych materiałów. Natura wyobraźni, to jest, siły postaciowania, w obowiązującej jest harmonii względem otaczającego materiału. Zdawałoby się, iż człowiek, z ziemi żywotności zasób wyciągając, obowiązanym jest ją podnieść i uświęcić godnością idealizacji twórczej.