Pamiętniki - Jan Chryzostom Pasek

Skoro nazajutrz, unanimi voce¹¹¹³ wszyscy nasi zgodzili się na to po kołach partykularnych, żeby tej przedsięwziętej nie odstępować intencyjej. Gdy zaś w kole generalnym kazali porucznikom deklarować nomine¹¹¹⁴ swojej kożdemu kompaniej, który chciał, sam, ore proprio¹¹¹⁵ deklarował, komu zaś trudno było o słowa, to per deputatos¹¹¹⁶ szły deklaracyje. Nasz Krzywiecki, lubo był dobry żołnierz i mężczyzna pewnie urody pięknej i okazałej, ale nie mówca, a osobliwie in facie publica¹¹¹⁷, mnie tedy ordynował do deklaracyjej i wszystkiej kompaniej kazał być w jeneralnym kole, a sam został, listy pilno ekspedyjował. Że tedy nie było chorągwi królewskich, wojewodzinych obudwu i krajczego koronnego Leszczyńskiego, zięcia jego, najpierwsza tedy deklaracyja była tej chorągwie, gdzie porucznikował substytut; deklarował tedy Kraszowski, towarzysz. Druga zaraz deklaracyja chorągwie naszej, gdzie ja ćwierci jeszcze dosługowałem, lubom dał Wojewodzie słowo. Mówię tedy tak, a kompania nasza i spod wszystkich chorągwi numerosissime¹¹¹⁸ zgromadzili się:

„Nie wiem, jakoby się ten miał nazwać synem ojczyzny, kto by dla swojej prywaty publicznych jej miał cale zapomnąć interesów. Marnotrawnymi synów takich świat nazywa synami, którzy dla jednej tylko na krótki czas wygody massam¹¹¹⁹ całej swojej zaprzedają substancyjej, i tę, które[j] by z sukcesorami swymi per portiones¹¹²⁰ mogli na dobre zażywać, wielkim razem utracają ojczyznę¹¹²¹. Do Rzpltej mamy praetensionem¹¹²² zatrzymanych tak wielu zasług. Ale gdy uważę, że do Rzeczypospolitej nie węgierskiej, nie niemieckiej, ale polskiej, własnej naszej matki, toć też podobno jako z matką należałoby postąpić; boć matka kożda, gdy się jej przebierze¹¹²³ chleba, nagradza zwyczajnie dzieciom swoim dobrym obiadem i zatrzymane śniadanie, tak że im ciężkim nie da labefactari¹¹²⁴ głodem. Gdyby jej zaś swywolne dziatki gospodarską razem wyniszczyły śpiżarnią, już by się podobno i zatrzymane nie nadgrodziło śniadanie i do dalszego wiktu upadłyby sposoby¹¹²⁵ (...) Jest mora nociva¹¹²⁶. Nieprzyjaciel się zmocni, kiedy mu frysztu pozwolemy. Bóg się rozgniewa, kiedy łaska jego i ta ręka boska, która za nami wojowała, będzie przeciwko nam, że nie tylko nieprzyjacielskiego nie otrzymamy, ale i swego uroniemy. Jawne to rzeczy, Mości Panowie, jawne, że nas dotąd piastowała boska protekcyja. W kronikach się tego nie doczytamy, żeby od polskiej szable, dokładam, przy takiej wojska szczupłości tak potężne i wielkie miały upadać miryjady¹¹²⁷. Uważajmy to, jako ten jaszczurczy narod trzy części ojczyzny naszej mieczem i ogniem splądrował. Uważajmy, jak wiele Bogu w jego kościołach poczynił dyzgustów¹¹²⁸. Uważajmy, jakim nam podczas wojny szwedzkiej stał się impedymentem. Pokażmy to, że też umiemy za granicą chleba szukać u tych, co go u nas tak wiele napsowali. Zrzućmy z siebie tandem¹¹²⁹ owę vicinarum gentium¹¹³⁰ eksprobrującą¹¹³¹ narodowi naszemu paremią¹¹³²: Minatur bellum, et non fert: sic gens tota Polona facit¹¹³³. Będzie to z lepszą sławą i z lepszym pożytkiem naszym, bo i Bóg in ulteriori tractu¹¹³⁴ pobłogosławi rzeczy nasze i bracia nasi, choćby też mieli adamantina corda¹¹³⁵, muszą na szczerość naszę respektować i w obfity kraj wszedszy może nam Bóg lepsze niżeli na domowej skibie, obmyślić chleby. Tę tedy nomine¹¹³⁶ całej kompaniej naszej przynosząc deklaracyją, to denuntio¹¹³⁷, że komu się pia vota nostra¹¹³⁸ nie zdają, pewnie i nam jego (nie wiem, jaką dawszy im¹¹³⁹ intytulacyją) i całemu, że tak pozwolę sobie wymówić, bo wszystko [o] sobie wiemy, wojsku dywizyjej naszej podobać się nie będą; oraz protestor¹¹⁴⁰ przed niebem i ziemią, jeżeliby jaką przez czyj upór ojczyzna ponosiła jakturę¹¹⁴¹, że nie przez co jej chciemy filialem wyświadczyć amorem¹¹⁴²”.

Słuchali przecie, póko mówiłem, modestissime¹¹⁴³; ale jakom skończył, stało się srogie szemranie. Jedni tak mówią, drudzy tak; trzeci: tak trzeba, inni: źle mówi, nic po tym. Wyrwie się potem kilku biboszów, poczną wrzeszczeć wszyscy wraz: „Nie dziwować się panom Czarnieczczykom, że sobie roszczą skrupuły, bo tam oni w dywizyjej swojej wszystko jezuitów mają kapelanów. Oni ich to tymi nadziewają skrupułami”. Aleć skoro ich insi ohuknęli, umilkli. Substytutowi zaś miło tego było słuchać i pokazował to visibiliter¹¹⁴⁴, bo widział to, że wszystka sława, cokolwiek by się było dobrze stało, musiałaby była cedere¹¹⁴⁵ jego reputationi¹¹⁴⁶, gdyż był vir activus¹¹⁴⁷ i żołnierz dobry. I marszałek eiusdem sensus¹¹⁴⁸ był, ale tego nie pokazował ob rationes¹¹⁴⁹, żeby się zdał annuere¹¹⁵⁰ tamtym. Jak się ów murmur¹¹⁵¹ uspokoił, nastąpiły potem inszych chorągwi deklaracyje, które punkt w punkt deklarowały. Jak się pułk królewski skończył, toż dopi[e]ro i inszych pułków in eundem sensum¹¹⁵² nawet te chorągwie, kto recontrarium sentiebant¹¹⁵³ z nami, a było ich sześć, zszepnąwszy się z sobą, recesserunt ab anteriori intentione et conformiter¹¹⁵⁴ deklarowali z nami, żeby iść w kampanią, cokolwiek wytchnąwszy i sporządziwszy się. Hetmańczykowie, widząc w nas constantiam¹¹⁵⁵, widząc, że nas w tym nie przełamią, nie chcieli irritare¹¹⁵⁶, bo widzieli, żeby to było niedobrze in rem¹¹⁵⁷ ich, gdyby nas od siebie zbyli, gdyby Czarniecki miał siły, który był totissimus¹¹⁵⁸ królowi. Conclusum¹¹⁵⁹, że się wszyscy zgodzili na to, żeby tak było. Solwowano tedy kołowanie¹¹⁶⁰, obiecawszy o tym, da Pan Bóg stanąwszy na konsystencyjej, constituere¹¹⁶¹.

Nazajutrz naznaczono konsystencyje, sedem¹¹⁶² marszałkow z substytutem w zamku kleckim¹¹⁶³. Przysięgała wojsku starczyzna na wymyślną ostrą rotę, wojsko starczyźnie vicissim¹¹⁶⁴; niektórzy distulerunt jurament¹¹⁶⁵ (i ja też także) do dalszego kołowania.

Poszły tedy pułki sparsim¹¹⁶⁶ kożdy do swego stanowiska. Posłali tedy 3000 wojska po owe chorągwie, których było 9 z dywizyjej naszej, żeby ich compellere¹¹⁶⁷ do związku, a oni też tego tylko potrzebowali, żeby ich przymuszono, per regulam¹¹⁶⁸ polityki, że to były królewskie i regimentarskie, żeby się tym zasłonili, że to musieli uczynić. Tak się tedy stało, że do związku accesserunt¹¹⁶⁹. Poodbierano tedy starostwa¹¹⁷⁰, tenuty¹¹⁷¹, ekonomie¹¹⁷² podzielono między wojsko. Rozgościwszy się na stanowiskach, skoro zasmakowały zbytki, pijatyki, już owa pobożna intencyja poszła w zapomnienie. Jeżeli kto o tym wspomniał, okrzykniono go zaraz, strojąc do króla i Rzpltej chimery, „że nam tak grożą, że na nas tak następują, że nas obiecują znosić¹¹⁷³, i [za] coż im mamy tak naskakować?” Rzeczpospolita ospale też koło siebie chodziła i tak się wszystko stało, jakom ja, choć prostak, mówił, że gdy związek aż do trzeciego roku trwał, Moskwa się zmocniła, wkroczywszy zaś w t[r]aktaty, już swoje siły widzieli, już naszę niezgodę zważyli, hardziejsi już byli, którym nie tylko byśmy im mieli co wziąć albo swoje odebrać, aleśmy im jeszcze dobry dali basarunek za to, cośmy ich wybili; o czym fusius¹¹⁷⁴ będzie niżej. Tak to Bóg zwyczajnie umyka dobrodziejstwa tym, którzy sobie danego nie umieją zażyć, jako powiedają: Vincere et victoria uti non idem est¹¹⁷⁵.

Po tak tedy znacznych zwycięstwach z nieprzyjaciela otrzymanych, kiedy za osobliwą boską protekcyją oswobodziwszy ruskie, litewskie i białoruskie kraje, usławszy pola ich trupem, to jest moskiewskim i kozackim, i ziemię tę, którą nam zawojowali byli i przywłaszczyć sobie pragnęli, krwią napoiwszy, fortece zawojowane ewakowawszy, jedne szturmem, drugie przez traktaty pobrawszy i ugasiwszy ten tak straszny zapał, [zamiast] i tryumfującemu do stolice moskiewskiej pośpieszyć wojsku, a zhukanemu a już prawie upadłemu nieprzyjacielowi przyznać zwycięską rękę i przyjąć iugum servitutis¹¹⁷⁶, (bo już cały naród o tym mówił i tak uczynić miał ob metum¹¹⁷⁷, który Pan Bóg już był na nich dopuścił, że i z stolice za Białe Jezioro uciekali, czego doszedłem potem, będąc w Moskwie, jako się niżej napisze): poszło wojsko do związku, nie tak dalece dla zatrzymania zasług, jako dla praktyki¹¹⁷⁸ czyjejsić i fakcyj¹¹⁷⁹, które promowować¹¹⁸⁰ chciano sub umbra¹¹⁸¹ zasług wojsku zatrzymanych, przez wojsko w związku zostawające. Car moskiewski nie żałował też smolnego łuczywa na podpalenie tego ognia, bo latały gęsto [ruble i dieniuszki moskiewskie]. Ale ten związek causavit¹¹⁸² ta okazyja, że ktoś chciał piscari in turbido ¹¹⁸³, widząc króla sine successore¹¹⁸⁴ i już upadającą lineam¹¹⁸⁵ owej sławnej Jagiellońskiego domu familiej.

Luboć¹¹⁸⁶ wprawdzie zadłużyła się była Rzeczpospolita wojsku, ale po staremu jeszcze by się było mogło potrzymać, wziąwszy cokolwiek ad rationem¹¹⁸⁷ od Rzeczypospolitej, bo nie było tak ubogie, a osobliwie nasze w Czarnieckiego dywizyjej, które bogato i konno z Daniej wyszło, w moskiewskich też okazyjach pewnie nie straciło, ale się zapomogło. Obeszłoby się było wojsko bez zasług, i tego związku nie strojąc; ale ponieważ tak się stało, trzeba by było zaraz na razie ujmować wojsko łaskawością, nie surowością; co lubo potem subsecutum¹¹⁸⁸, ale już praepostere¹¹⁸⁹, kiedy już zasmakowała owa licentia¹¹⁹⁰, kiedy już czuł jeleń na głowie rogi, kiedy już 60 000 szabel było, jak mówią, jakby je gołębiowi z garła wybrał¹¹⁹¹.

Stanąwszy tedy w Kielcach, w najpierwszym kole tę materyją wniesiono, żeby przysiągali ci, co jeszcze juramentu¹¹⁹² nie odprawili, super fidelitatem¹¹⁹³ starczyźnie et non revelationem¹¹⁹⁴ sekretów, i żeby się nie odstępować aż do jeneralnej amnestyjej, na co niektóre chorągwie sarkały, mając prae oculis timorem Dei¹¹⁹⁵, osobliwie te, które nie bardzo do tego związku miały apetyt; jednak sensim¹¹⁹⁶ drudzy formidine poenae¹¹⁹⁷, inni zaś dulcedine¹¹⁹⁸ mienia i tak wielkich chlebów musieli consentire¹¹⁹⁹. Ja zaś, będąc inter incudem et malleum¹²⁰⁰, mając równo z inszymi zasługi i bywszy godzien wespół z nimi tak tłustego chleba, chciałem być w związku, bo mi tam jakiś urząd kanclerski¹²⁰¹ już byli naznaczyli; ale przysięgą ullatenus¹²⁰² nie chciałem się wiązać i tak przez kilka czasów subterfugiebam¹²⁰³, jakom mógł, bom naturaliter¹²⁰⁴ wystrzegał się zawsze tego przysięgania, aż dopi[e]ro za czwartym kołowaniem, kiedy już porucznicy podawali regestra juramentu odprawionego swoich kompaniej, nacisną się na mnie serio¹²⁰⁵, żebym nie odwłócząc, przysiągł. Biorę tedy głos i już mowę poczynam, aż mię substytut interrumpit¹²⁰⁶, deklarując to wojsku, że to już na siebie bierze, jako mię ma flectere persuasionibus¹²⁰⁷, że to uczynię na jego interpozycyją¹²⁰⁸, że przysięgę na umówioną rotę. I mówi mi, już nic nie obawiając się, żeby na mnie jakie nie powstały insulty¹²⁰⁹ od ludzi pijanych, jeżelibym był co crude¹²¹⁰ wymówił albo się z przysięgi wyłamował. Bez mała by było nie musiało subsequi¹²¹¹, bom też i ja trochę był podweselił głowy z dobrą kompanią. Soluta tedy sessione¹²¹² ekspostuluje¹²¹³ ze mną substytut omnibus modis, proponendo utilitatem¹²¹⁴ stąd całej dywizyjej, kiedy w rękach naszy[ch] pióro¹²¹⁵ będzie, oraz emolumentum¹²¹⁶ całej Rzeczypospolitej, kiedy my, cośmy poszli do związku magis inviti, quam invitati¹²¹⁷, będziemy mieli prym in consiliis, proponendo fructum¹²¹⁸ i poprawę fortunae¹²¹⁹ z tego urzędu, mówiąc, że i ten urząd może więcej uczynić intraty, niżeli całej jednej chorągwi, proponendo¹²²⁰ i to, że kiedy nas więcej będzie wchodziło ad dispositionem consiliorum¹²²¹, tych, którzy dobrze życzemy ojczyźnie i chcemy iść ad opus belli¹²²² przy tym chlebie, to też prędzej intencyją naszę przywiedziemy ad effectum¹²²³, a jeżeli dokażemy, że pod naszą dyrekcyją pójdzie wojsko na imprezę, że i moje, i twoje imię będzie znajomo światu. Aleć mnie te smakowite pollicitationes¹²²⁴ żadnego nie czyniły gustu, choć były pozorne¹²²⁵, kiedym sobie na przysięgę wspomniał: tak mi się był dobrze ten skrupuł w głowie ugruntował. Rozgniewał się tedy Borzęcki i z takimi wypadł słowy: „Nie chcesz na moję życzliwą uczynić intencyją; obaczysz, żeć jutro więcej wyperswadują kilkaset obuszków, kiedyć je w kole pokażą. A ja też tam natenczas nie będę, ponieważ tak moję przyjaźń lekce ważysz”.

Nazajutrz tedy substytut do koła nie przyszedł i jam się też tam nie kwapił; ale że po mię przysłano, musiałem. Zaczęła się tedy materyja o juramentach, żeby koniecznie ekspedyjowane¹²²⁶ były, kto ich jeszcze dotąd nie czynił. Przysiągł tedy wprzód Chochoł, a potem kilka różnych kompaniej; a wtem idzie substytut, lubo się był chorobą złożył. Żal mu było przecie mnie, żebym w jakie złe nie wpadł terminy, bo mię bardzo kochał. Gdy już tedy i mnie każą przysiąc, mówię tak: „Wszak to nie Boże przykazanie, aby de necessitate¹²²⁷ kożdy towarzysz w kole generalnym jurament odprawił, ale wolno i w partykularnym przed swoim oficerem to ekspedyjować, co i tu”. Odpowiedziano mi: „Nie może być, jeno tu, chceszli, żebyś miał ten honor w rękach, któryć wojsko dać intendit¹²²⁸”. Chciałem tedy jeszcze prosić o deliberacyją¹²²⁹ ad cras¹²³⁰, ale jakby mi coś poszeptało: „Już mów rzetelnie, co masz mówić”. Po prostu cale się mnie nie chwytało serce i związku i tych wszystkich obietnic, nie wiem czemu. Począłem tedy mówić do nich tymi słowy:

„Moi Mości Panowie! Od zaczęcia służby mojej ponosząc wszystkie insulty nieprzyjaciół ojczyzny z niezamarszczonym okiem, ponosząc wszystkie prace wojenne hilari fronte¹²³¹, odbierając wszelakich szczęśliwych i nieszczęśliwych okazyj vicissitudines adverso pectore¹²³² z uszczerbkiem ubogiej mojej substancyjej, nie widziano mię nigdy za szeregiem, chyba tam, gdzie należało, o bok z chorągwią, matką moją. I mogę to śmiele mówić: Kto na mnie wie, że nie tak jest, proice lapidem¹²³³! Z których racyj poczuwam się być in aequa lance¹²³⁴ [z] dobrze zasłużonymi w tej ojczyźnie synami. Co jeżeli tak, toć podobno, kto zarówno idzie do roboty, zarówno ma należeć i do zapłaty; tedy równe mię afficiunt¹²³⁵ do Rzpltej, co i kożdego z WMMPanów, praetensiones¹²³⁶. Poczuwam się, że upomnieć [się] mogę śmiele zasłużonego żołdu, tudzież też i do tej sztuki hibernowego¹²³⁷ chleba posiągnąć śmiele mogę, bo nie dopiero przysiadam się do niego, kiedy go z pieca wysadzają, ale wtenczas jeszcze, kiedy nań ostrym zarabiano żelazem¹²³⁸. O chleb tedy prosić nie będę, bom go krwawie zasłużył i należę do niego równo z drugimi. Ale o to proszę, ponieważ pracowałem non abiurando¹²³⁹, żebym go też mógł jeść non adiurando¹²⁴⁰, WMMPanów et specialiter¹²⁴¹ starszych braci naszych jest to gloriosum opus¹²⁴², żeście wynaleźli sposób i upatrzyli czas do windykowania¹²⁴³ zasług naszych, za co dziękować zawsze należało i należy. I to rzecz potrzebna, że WMMPanowie stabiliendo ulteriorem cursum¹²⁴⁴ rzeczy naszych, a osobliwie in casu[m] saevientis fortunae¹²⁴⁵, dalszym (nie wiedząc, jakie subsequentur¹²⁴⁶) prospiciendo¹²⁴⁷ okazyjom, obmyśliliście taki ligament juramentu¹²⁴⁸, którego sposobu lubo ja non reprobo¹²⁴⁹, ale że jakąś mam do niego abominationem naturalem¹²⁵⁰, dlatego zaraz z początku w najpierwszym kole opowiedziałem się z tym, że ja przysięgać nie myślę: bo jako twardoustemu koniowi czasem i arabski nie pomoże munsztuk, tak kogo wrodzona nie ustrzeże poczciwość, takie i tym podobne juramentów ligamenta nie utrzymają i nie będą hamulcem. Większa i owszem stąd pochodzi offensa Maiestatis¹²⁵¹, kiedy Bogu kawalerski przyrzekszy parol, [łamiemy go]. Nie wiem, jeżeli tego nie żałował Katylina¹²⁵², że kiedykolwiek na to się ubezpieczył, że conscios facti obstrinxerat iuramento¹²⁵³; nie wiem, co pomogło Annibalowi¹²⁵⁴, choć przysięgał solenniter super Romanorum perniciem¹²⁵⁵, kiedy mu nieba inakszą, niżeli sobie obiecował, obmyśliły fortuny aleam¹²⁵⁶. Uważyć, co za pociechę miał Kserkes¹²⁵⁷, że super fidelitatem¹²⁵⁸ obowiązał sobie przysięgą spartańskiego Demarata¹²⁵⁹, kiedy życzliwszy, choć niewdzięcznej, ojczyźnie swojej wygnaniec per ceram erasam¹²⁶⁰ wszystkie następującego na ojczyznę nieprzyjaciela ekspedyjował sekreta, a potem i na okrutne jego zabójstwo suggessit¹²⁶¹ stryja rodzonego, Artabana¹²⁶². Zgoła, więcej bym takich mógł wyliczyć przykładów, które się ograniczają bardziej hamulcem cnoty i poczciwości, niżeli przymuszonej przysięgi. Jako tedy mówię, że nie wiem, na co się przygodzi ten jurament, którego WMMPanowie po mnie potrzebujecie: jeżeli dla tego, żebym związku nie odstąpił, jest to contra rationem¹²⁶³, żebym ja, którym nigdy nie był desertor castrorum¹²⁶⁴, choć w największej bi[e]dzie, było rzadko jeść a gęsto się bić, miałbym teraz wojska odstąpić, kiedy nigdy się nie bić, tłusto jeść, a słodko pić; a choćbym też odstąpił, nie jestem żadnym pułkownikiem, regimenty i pułki za mną nie pójdą: w kilkudziesiąt tysięcy wojska nieznaczna przez osobę moję będzie ujma; jeżeli zaś z tej racyjej, że to WMMPanowie funkcyją cancellariatus¹²⁶⁵ chcecie na mnie włożyć, w tym ja gotów parere¹²⁶⁶ woli WMMPanów i służyć pro posse meo cum conditione¹²⁶⁷, żebym nie przysiągał, bo mię ani ten, ani żaden urząd i największa jego intrata do tego nie przywiedzie. Proszę tedy WMMPanów, si potest ferii¹²⁶⁸. Tak deklaruję, że te wszystkie cyrkumstancyje¹²⁶⁹, na które wojsko przysięga, to strictius¹²⁷⁰ obserwować będę, aniżeli kto pod juramentem, oppignorando¹²⁷¹ w tym zdrowie i krew moję, które zawsze będzie w rękach WMMPanów. Jeżeli zaś tego nie uproszę i tej godzien nie mogę być konfidencyjej¹²⁷², to już ad consilia¹²⁷³ wchodzić nie chcę, o sekretach wiedzieć nie pragnę, ale chleba nie odstąpię, bo tego sine comprobatione iuratoria¹²⁷⁴ może zażyć, kto go dobrze zasłużył”.