Widząc tedy pan Lubomirski, na co się rzeczy zanoszą, wniósł takie initia2319, czym nie wszystkim musiał się podobać; sam zaś że miał magnam popularitatem2320 u wojska i u ziemianów, choć się o to nie starał, to go nieraz przy jego ludzkości, jak to zwykło bywać, w komplementach od żołnierzów deboszujących2321 takie potykały słowa: „Tobie, zacny panie, trzeba u nas być królem polskim”. To on też uważając swoję dignitatem2322 i zasługi w ojczyźnie, mawiał: „W waszych to rękach, moi drodzy bracia”. I nie dziwować [się], bo to quisque suae fortunae faber2323 i nie czytałem tego przykładu, żeby się kto wyłamował ex occasione regnandi2324. Z tych tedy racyj wpadł u ludzi w podobieństwo, że sobie życzy wielkiej królestwa powagi; co choćby był jawnie pokazał i wdał się w konkurencyją, nie byłoby go o co sądzić, bo zwyczajnie kożdy sobie życzy i po staremu nie obraliśmy na królestwo anioła, tylko człowieka, nie obraliśmy królewicza, ale szlachcica polskiego; a na poparcie mego sentymentu i to przypomnię, żeśmy mianowali za kandydata Polanowskiego, natenczas porucznika, a przedtem pod Lubomirskiego dyrekcyją podwójnego2325 towarzysza. Jeżeli tedy wolno było do tej prerogatywy2326 wołać Wiśniowieckiego, Polanowskiego, toć nie było się o co gniewać, choćby też przy wolnej elekcyjej wołano i Lubomirskiego, ponieważ Spiritus, ubi vult, spirat2327; komu do kogo Pan Bóg serca nakieruje, wolej jego boskiej jest to dzieło. Ale cóż ma robić invidia, bonorum noverca2328? Tak to mówią: gdy konia kują, żaba też podnosi nogę. Owi consiliarii Placentini2329, którzy to zawsze źle panu radzili, egzacerbowali2330 mu serce do Lubomirskiego. Królowa widząc, żeby impreza jej upadła in promotione2331 Francuza, gdyby Polak stanął elektem, tym bardziej cooperabatur2332 i sama per importunas instantias2333 i przez owe consiliariorum subiecta2334, którzy jedni się w tym królowi chcieli przysłużyć, żeby pokazawszy swoję życzliwość i pieczołowanie, tym bardziej kozę francuską doić; drudzy też sub praetextu2335 dworskiej afektacyjej2336 i swoję mieli prae oculis2337 prywatę, supponendo2338: „A co wiedzieć, jeżeli i mnie nie zawołają do korony?” Król też zawsze, jako flexibilis2339, do czego go przywodzono, to czynił, a osobliwie w radę ślepego konsyliarza2340 tak wierzył, że choćby najgorzej radził, już to ex ore Apollinis2341 zdrowa rada; choćby to miało być z zgubą ojczyzny, i to nic, kiedy się jemu tak podobało.

Sądzić tedy pana Lubomirskiego conclusum2342. Zwodzą na niego świadków, przekupują, żeby na niego świadczyli. Posłowie niektórzy ziemscy, jako poczciwi, którzy brali rzeczy a fine2343, co za konsekwencyja z tego być może, bronili tego2344 potentissime2345, ale trudno było przemóc. Hałassy, rozruchy wielkie w Warszawie, a tymczasem Ukraina wszystka jak znowu w rebelią, a przecię nie możemy się postrzec, co to [za] gas na nas. Stanął tedy dekret: infamia, exilium i privatio2346 urzędów. Ucieszyli się malevoli2347, ale ojczyzna na to stękała, czując, co miała ucierpieć z tej okazyjej. Po sejmikach, po posiedzeniach jedni to chwalą, drudzy ganią; w wojsku także już o związku poczynają szeptać; nawet samo niebo grubymi nieszczęśliwości pokryło [się] chmurami, że nikt nie rzekł, żeby na wiosnę mogło być dobrze w ojczyźnie naszej; i nie trzeba było astronomów do wytłumaczenia, co w przyszłym roku subsecutum2348, kiedy i ojczyzna zrujnowana, i krwie2349 niewinnej tak wiele się wylało.

Rok pański 1665

Roku pańskiego 1665 roznieciła się domowa wojna ex ratione2350, że civis opressus2351. Poszło wojsko do związku, obrawszy sobie marszałkiem Ustrzyckiego2352, a substytutem Borka2353. Weszło tedy do związku chorągwi 40 dobrych, osobliwie te, którzy mieli do JMości pana Lubomirskiego wielką relacyją2354, jako to: jego własne, braterskie, synowskie, szwagierskie i niektórych koligatów i dobrych przyjaciół. In partem2355 króla poszło chorągwi 60 i coś, regimenty zaś wszystkie wojewoda ruski2356 utrzymał in rem2357 króla i ruszył się z nimi od Białejcerkwie ku Zasławiu2358; związkowi zaś poszli ku Lwowi, potem ku Samboru2359, tam sedem belli2360 chcąc założyć. Nam tedy, cośmy do związku nie poszli, kazano się zmykać ku Lwowu. Kozaków zaciągniono 12 000, tych co cnotliwszych; Ukraina zaś wszystka poszła w srogi bunt, widząc, że mają czas po temu. Otóż partus2361 rozlania krwie naszej koło rekuperowania2362 Ukrainy dla ludzi niecnotliwych!

Do ordy posłano, inwitując ich na tę wojnę. Obiecał się zrazu chan wyniść we stu tysięcy, ale potem odesłał, że „tego nie uczynię”, obiecując to nadgrodzić na inszą usługę, ale nie na tę wojnę, gdzie brat na brata szable dobywa.

Litewskie wojsko król wyprowadził porządne i dobre, którzy, jakoby ich z dziesiąci chlewów wywarł, tak głodni i tak siła2363 jedli, rabunki wielkie czynili; ale też tego pod Częstochową przypłacili: na którym miejscu ludzie dostępują łask i odpustów, oni dostali dyscypliny2364. Województwa poszły in partes2365: jedni przy królu, drudzy przy Lubomirskim. Województwo krakowskie i przy nim kasztelan krakowski, Warszycki, personaliter2366, województwo poznańskie, sandomirskie, kaliskie, sieradzkie, łęczyckie, stanęły in armis pro parte2367 Lubomirskiego. Te zaś drugie chciały toż uczynić, ale nie śmiały ex ratione2368, że bliższe samsiestwa boku królewskiego; ale i ich też po staremu król nie wokował2369 ad societatem belli2370, bo jedno, że im nie ufał, druga, że ufał w siły, które miał, i tuszył sobie powiązać tych wszystkich, co przy Lubomirskim byli, i jego samego, bo mu tak jego ślepy consultor2371 obiecował.

**Ale nie wiedziałeś to podobno2372, ślepiu, że to ślepa fortuna więcej może, niźli ty, i nie uważa, kto mocniejszy, ale temu służy, do czyjej niewinności Bóg ją w sekundzie2373 ordynuje! Deklarowałeś króla sekundować manu, consilio, opere et oratione2374. Sekundowałeś tedy consilio2375: patrzże, jak się nadało twoje consilium2376, do czegoś ojczyznę i Majestat przyprowadził. Prezentowałeś się w batalijach: o, jak to straszne rzeczy [na] chłopa ślepego w szyku z ogolonymi wąsami, szeroką fioletową sutanną szkapę i z ogonem okrywającego! Sekundowałeś oratione2377: nie tylko ucho boskie, ale i całe niebo mierziała, kiedy taką zacną wiktoryją królowi Kazimierzowi wyjednała! Insza to jest rzecz, panie monoculus2378, pod fanszlibrowym2379 pastorałem rozwalać się w aksamitnym krześle, pontkę2380 sztafirując, balsamem nakładanego regimenciku2381 wąchać, a insza z tabakiery okrutnego Gradywa siarką i saletrą perfumowanemu wytrzymać kondymentowi2382. Nie umiałeś tego, kiedyś w Prażmowie po pasterniku ojca swego w konopnej koszuli za cielętami chodził! Ojastrzębiałaś, sówko: nazbyt wysoko latasz, zapuszywszy te bystre piórka na chlebie Rzpltej, matki swojej, którą teraz swoimi machinacyjami tłumisz! Nie byłeś żołnierzem jako żyw, a roznieciłeś krwawą wojnę, a już to podobno nie pierwszą; przypomniej sobie szwedzką, boś też był drugim pomocą i okazyją. Na wojnę wołasz, a nie wiesz, co to wojna. Przynajmniej stąd mógłbyś brać miarę, że to choć palcem oko wykolą, to po staremu łechciwo, jako je tobie wykłuł brat twój rodzony, powadziwszy się z tobą w szkołach o kiełbaskę, a pogotowiuż2383, kiedy je z polnego działka zaprószą! Ta krew braterska za twoją radą i okazyją wylana, te pracowite ubogich ziemianinów [plony] i wyssana substancyja, uznasz, jakimić na sądzie strasznym staną się instygatorami! Wątpię, żeby cię tam zasłoniły te francuskie talery, których na machinacyje nabrałeś, a potem kurwom rozdałeś. Albo rozumiesz, [że ja, ] co to piszę, nie dowiodę, kiedy będzie potrzeba? Wiem na cię sekretów, nie duchownej osobie należących, wiele, a nade wszystko mam kartkę, której dostałem, we Lwowie na komisyjej od ciebie do jednej mężatki ordynowaną, z tak wszetecznym stylem, że i sodomskie miasta nie wiem, jeżeli taką praktykowały methodum2384. Do kogoś to pisał, przypomniej sobie choć po tym terminie, który napisałeś in postscripto in haec verba2385: „Twoje śliczne i oczom moim milusieńkie pozdrawiam drobiażdżki i one jako najprędzej pocałować życzę”. Co to za drobiażdżki? Wytłumacz mi, czy to oczy, czy to palec, czy co inszego? Choćbym rzekł: dzieci, i tak rozumieć nie mogę, bo tamta dama żadnego na ten czas dziecka nie miała, gdyż też niedawno bardzo poszła była za mąż. O księże kurzeju2386, gdybym ja był mężem tamtej żony, a wiedział o takich amicycyjach, jako i tamten nieborak dowiedział się, znalazłżeby ja na cię sposobu, żebym z ciebie uczynił prawdziwego kapłona i potrafił w to, żebyś był namieśnikiem mądrego Orygenesa2387, co się to z cudzymi delektujesz drobiażdżkami. Już ja wiem, żeby twoje własne pić prosiły, gdyby mi się w garzć dostały. Są też to i insi zacni prałaci, biskupi, kolegowie twoi; patrzaj na postępki krakowskiego2388, poznańskiego2389 płockiego2390, kijowskiego2391 i inszych; wszak to ludzie, jako i ty, a słychać że na nich aby podobieństwo postępków twoich, zacny pasterzu? Święciłeś się na pasterstwo owczarni Chrystusowej: ja bym tobie i kmieciej obory, gdzie krowy stoją, nie dał w komendę. Dobrze to w tobie upatrzył wielki i pierwszy w tej Rzpltej senator, JMość pan kasztelan krakowski2392, kiedy w liście swoim te do ciebie protulit2393 słowa: „Trzeba by na WMMPana takiego drewna2394, którego by sutanna, choć z najdłuższym ogonem, nie przykryła”. Ale ponieważ namieniłem jeden punkt, wolę już cały wyterminować list, luboć mi żal karty papiru na tak zacny pane[g]iryk.

Kopia responsu JM[oś]ci pana Warszyckiego, kasztelana krakowskiego, na list JMości księdza Prażmowskiego, kanclerza koronnego.

„Słusznie by rozumieć, kto by stilum2395 nie znał, że to jakiś szalony ten list do mnie pisał pod imieniem WMMPana; ale wiedząc to excelsum vitium2396 WMMPana, że nie tylko piszesz na ludzi zacnych convicia2397, ale też i tego klejnotu, który fortuna caeca2398 do rąk WMMPana przyniosła, do kanonizowania2399 takowych paszkwilów [używasz] i jeszcze śmiesz WMMPan tak plugawe światu podawać scripta2400 publicznymi procesami, uniwersałami z hańbą pieczęci koronnej i pośmiewiskiem u narodów, słusznie się rezolwować2401 muszę ten kartelusz2402 mieć za własny WMMPana. Z którego prawa WMMPan wziął tę postremitatem2403 pisania tak uszczypliwego do senatora, który już w radzie zasiadał, kiedy WMMPan gałki w piasku grawałeś, który largitionibus, officiis2404 W[aszmo]ści cumulabat2405? Rozumiesz to WMMPan, że się już powiodło na JMości panu Lubomirskim, że tyrannidem możesz inducere in Rempublicam2406. Chcesz to imponere2407 ludziom, aby tych egzorbitancyj2408, perversionem status Reipublicae, fabricationem malitiosam indiciorum2409 na ludzi origine et merito2410 wielkich i krzywoprzysięstwa nie widzieli to W[aszmo]ści, żeby tylko sam WMMPan w Polszcze zostawał, wygnawszy tych, z którymi zrównać nie możesz? Tę dumę, którą WMMPan powziąłeś o sobie, spojrzej jeno Waść sobie na nogi, to spuścisz ten ogon2411. Mowę moję allegujesz2412 WMMPan i mnie konwinkujesz2413, tak właśnie, jakoście na JMości pana marszałka naprzekupowali fałszywych świadków. Któż tego nie widzi, że WMość zmyśliliście sobie mynnicę tynfowską we Lwowie, abyście zebrali dobrą monetę na pożytek swój? Byłoż to in mente Reipublicae2414? A chciałże J[ego]KMość na to pozwolić? Długoście się biedowali, nimeście dobrowolnego pana na ten fałsz przywiedli. Pokazałby Tynf2415 regestra, kiedy by go pociągniono2416, co WMMPan wziąłeś, co komisarze, co dwór. Miało to być na żołnierza, a tak dotąd cieszą się asygnacyjami i pokażą na sejmie, że ich nie wypłacono. A skąd się tych tynfów narodziło na WMMPana? Ze wszystkiego Mazosza2417 podatki. Są jeszcze i ci machlerze2418, co jeszcze u inszych poborców piniądze dobre2419 na WMMPana skupowali; we Lwowie są ci poborcy, którym je per vim2420 brano sub praetextu2421 żołdu Tatarom, których WMMPan na związkowych in viscera Reipublicae2422 wprowadzić kazałeś. A z Boratyniem2423 co się stało na sejmie2424? Przestałże bić szelągow? Dotąd ich bije, aby dwór miał czym żyć, dopinać swoich zamysłów, sędziów na pana marszałka przekupować, świadków zwodzić, zamknąć gębę biskupom, wojować Polskę, firmare tyrannidem2425, Francuzów sadowić w Warszawie i zubożyć ojczyznę, potem jej kazać skakać ad galli cantum2426. I prawa allegować nie godzi się, i oczywistym ekscesom nie dawać wiary. Allegujesz WMMPan naturalem defensionem2427. Wierzę: zagałuszyć2428 cives2429, którzy widzą iniustitiam2430, nie wołać ich do kupy, boby deklarowali pewnie proditorem patriae2431 WMMPana! Rozumiesz WMMPan, że to sekret; wiedząc to dobrze, coś WMMPan wziął od Kondeusza2432, wiedzą, co WMMPanu Francuzowie dają. Na onym sejmie Burkackiego2433 sądzono, że wziął 4 000 złotych od posła cesarskiego; WMMPanu nic nie mówiono, choć 40 000 talerów od posła francuskiego wziąłeś; i ta to jest racyja, czemu się WMMPan boisz ruszyć pospolitego ruszenia według prawa na infamisa2434, jakoście go invidi2435 w tę oblekli sukienkę, w której sami, usi omnibus populi commentis2436, chodzicie. Bo pewnie byłoby tam drewno na WMMPana, którego sutanna i z najdłuższym ogonem nie okryłaby. Allegujesz WMMPan wielkiej pamięci księdza Zadzika2437; a czemu go WMMPan nie naśladujesz, ale raczej i Litwę wprowadzić na p. Lubomirskiego kazałeś? Na coż? Żeby odarci od Częstochowej poszli? Powiedasz WMMPan, że p. Lubomirski sacrilegam magnum2438 na ojczyznę podniósł. — Ba! Waść sacrilegum iudicium2439 na niego formastis2440, podatki statuiti2441 bez sejmu, rwiecie sejmiki i sejmy, senatus consulta2442 samotrzeć expeditis2443; wolny głos szlachcie odejmujecie; kaduki2444 rozdajecie i majętności bez sądu odbieracie, pustoszycie ojczyznę et civibus2445 w domach siedzieć każecie, gdy radzić o sobie chcą, uniwersały do nich, grożąc im popielcem, wysyłacie, pana na królestwo invita Republica2446 prowadzicie. Wspomni WMMPan sobie, przed kimeś po sądzie pana marszałka rzekł: „Dyjaboł się już kogo będzie pytał: wprowadziemy tego, [kogo] będziem chcieli”. Szlachtę na powrozach wodzić każecie, rabować ich domy Wołoszy2447; a jakież może być absolutum dominium2448, jaka tyrannis2449 większa? Piszesz WMMPan, że król JMość nie wprowadził cudzoziemców; a któż to jest generał Wrangel2450, oberszter Bryjon2451, kapitan Grandi i inszych takich wiele nomina2452, prawie co oficer, którzy na pośmiech narodu naszego palam2453 mówią: „Dobrzy żołnierze Polacy, kiedy Francuzów oficerem mają”? A że na sejmach i sejmikach nie bywam, iż wolę w domu (jako mi to WMMPan wymawiasz), gospodarstwem się bawić, dlatego to czynię, że na tych miejscach prawdę trzeba mówić, a WMMPan namieniasz, że ją odszczekiwać trzeba. Wolę rzeczom moim attendere2454 niż umierać, patrząc na tak jawne scelera2455 i powiedać, że to cnoty. Zaniechajże mię Waść tam in prosperis2456, proszę, quam in adversis2457. Mam ja w Panu Bogu moim nadzieję, że niezadługo miłosierdzie Jego święte vindices scelerum poenas2458 nad WMMPanem pokaże”.

Jeżeli tedy, mój zacny prałacie, tak wielkie wysoki senator w liście swoim przypisujeć qualitates2459, toć i ja nie wiem, jakobym cię miał liberius2460 nazwać: czy antistes2461 czyli też Antichristus; czy status minister2462 czy artis amandi magister2463; czy custos legum2464 czy defraudator regum2465; czy pater patriae2466 czyli też auctor lamen[t]orum, profusionum sanguinis et universae in regno miseriae2467. Za co immarcescibilem2468, jednak male olentem2469 zostawisz perpetuitati recordationem2470, domowi swemu zacnemu contumeliam et deminutionem2471, duszy zaś post fata indeplorata2472 wielką na sądzie Bożym turbacyją. Transfigurowałeś dobrego pana malaciam in malitiam2473; zepsowałeś mu konfidencyją2474 do poddanych, poddanym do niego; wymazałeś jego imię ex albo2475 dobrych i sprawiedliwych monarchów; rujnujesz wiecznie dobrego pana w reputacyjej, podając go in opprobrim2476 narodom pogranicznym. Już kiedy mu tak na tym świecie życzysz, toć go upewniać nie możesz z Cyneasem2477, żeby mu i na tamtym świecie twoje miały w czymkolwiek suffragari2478 zasługi w ten czas, kiedy na owym najstraszniejszym parlamencie rzeką: Vide et responde!2479 Responde: czemuś wzruszał pokoju, o który narody zawsze do nieba suplikują? Responde: czemuś dał okazyją do zniszczenia ojczyzny? Responde: czemuś nie respektował na krew niewinną, której się tak wiele z twojej okazyjej i z przewrotnej rady rozlało? Spraw się i za dusze te, które ex occasione2480 wojny z ciała na śmierć nieprzygotowane ustąpiwszy, nie tam poszły, gdzie by były, dispositae2481 umierając, mogły się dostać. A na ostatek i z tego spraw się, żeś per bellum intestinum2482 uczynił dobrą nadzieję poganom Turkom; biorą, jako kobuz2483 wymordowanego skowronka, tym sposobem swoje imperium2484 rozszerzają i na nas już ostrzą zęby. Ciężkoż tam będzie za najmniejszą krzywdę ludzką, za kożdą z osobna duszę odpowiedać i za nię nieznośne ponosić cruciatus2485. Pamiętaj, zdrajco, przynajmniej na charakter chrześcijański, kiedy nie pamiętasz na kapłański: bo to początek dopiero tego, coś nawarzył, piwa, które, że źle uwarzone, przykre jest; jak się po nim dochowasz kwasu, tobie samemu gorzką w garle stanie żółcią. Przyszedłeś ad gradum et perfectionem2486 tak wielkich in regno2487 honorów z jednego lichego plebanka2488, nie z żadnej godności, ale z przewrotności; umiałeś się kukułkom2489 akkomodować, których nocturnum imperium2490 promowuje, kogo chce, nie patrząc na cnoty, tylko kto ma ochotę do wywrotnej roboty. Skąd tedy promocyja, dotąd wszystkie twoje regulantur qualitates2491. Nominowano cię teraz prymasem, to jest najwyższym pasterzem w królestwie naszym: