Diola nombre un gran templo, que aun expone
De Cynthia tan magnifico, y notable,
Que ser pudo d’el risco ala oportuna
Casa del Sol el templo de la Luna.
44 Disto ha memoria em varios cippos, que neste sitio se descobriraõ, referidos pelos nossos escritores, de que daremos noticia, quando tratarmos desta Villa. Só quero advertir, que o insigne Damiaõ de Goes naquella admiravel Descripçaõ de Lisboa, que fez em Latim, confunde o Montejunto com a serra de Cintra.[195] E o nosso grande Poeta Francisco Botelho erradamente dá a esta serra o nome de Promontorio Artabro,[196] o qual, conforme o melhor parecer dos Geografos, he o Cabo de Finis terræ. Quem quizer mais largas informações desta serra, lea os Authores abaixo nomeados.[197]
45 Estrella. Existe esta serra na Provincia da Beira, e foy antigamente conhecida com o nome de monte Herminio, que queria dizer aspero, e intratavel.[198] Hoje conserva o de Estrella, porque dizem ter no mais alto hum penedo do feitio de estrella. He esta serra hum ramo dos Pyrineos, deduzido daquelle grosso, e grande braço, que aparta Castella velha de Castella nova: está continuamente cuberta de neve, que por isso disse hum nosso Poeta:[199]
Que he de Herminia senhor serra nevada,
Onde o quente Veraõ nunca começa.
46 Para a parte do Poente se despenha com escabrosos precipicios sobre as Villas de S. Romaõ, Valezim, Loriga, e Arouca da Serra, que lhe fica nas raizes: da parte do Sul fica a Villa da Covilhã: do Sueste as de Manteigas, e Balhelhas: do Nascente a Cidade da Guarda: do Norte as Villas de Linhares, Mello, Gouvea, Santa Marinha, e Cea. Desta serra nascem os tres celebrados rios Zezere, Alva, e Mondego, perto huns dos outros, e se encaminhaõ a tres differentes partes.
47 Falperra. Fica esta serra servindo de atalaya à Villa de Aguiar da Penha, que lhe nasce das raizes, e se utiliza das fertilidades do ameno valle, em que existe.[200]
48 S. Gens. Pouco distante da Cidade de Braga corre esta serra, que tomou o nome de huma Ermida antiga, a qual ainda está no alto della, da invocaçaõ do mesmo Santo, e que dizem fora edificada por Theodomiro Rey Suevo. Ao pé desta serra se vê o Convento de Tibães de Religiosos Bentos. Ha outra serra com este mesmo nome no Alentejo, que he parte da serra de Ossa, e summamente alta.[201]
49 Gerez. Os antigos chamaraõ a esta serra Juressum, que Antonio de Sousa de Macedo[202] diz ser deduzido dos tres celebres Geriões, que alli habitaraõ; fabula, a que naõ devemos dar credito. Principia algumas leguas distante de Braga para a parte do Norte, e caminhando encostada ao Oriente, entra por Galiza. He de summa elevaçaõ, e por algumas partes taõ aspera, que he intratavel: sómente a habitaõ cabras montezes, javalis, e lobos, sendo que por algumas partes he aprazivel. O Padre D. Jeronymo Contador de Argote faz deste monte dous especiaes capitulos.[203]
50 Guardunha. Em distancia de cinco leguas da serra da Estrella, e em sete de Idanha a velha fica esta montanha cercada de muitas povoações, arvores, fontes, hervas, e frutas deliciosas. A palavra Guardunha he Arabiga, e significa refugio, ou guarda da Idanha; porque sendo os moradores desta povoaçaõ expulsos pelos Mouros, se foraõ refugiar a esta serra para se defenderem delles.[204]
51 Hermello. He montanha do Minho, que tem huma legua de alto, e no cume ainda apparecem vestigios da Cidade do Maraõ, quartel de Decio Bruto.