Tukaj albo próby przyjaźni

Ballada

(we czterech częściach¹)

I

«Ja umieram. — Ja nie płaczę,

I wy chciejcie ulżyć sobie;

Prędzej, później legniem w grobie.

Nie wrócą na świat rozpacze.

Byłem panem mnogich włości,

Sławny potęgą i zbiorem;

Zamki me stały otworem

Dla przyjaciół i dla gości.

O potęgo! o człowieku!

Wielkie zamki, wielkie imie²,

Wielkie nic! Wielkość, czczy dymie!

Ja umieram w kwiecie wieku!

Gdy za mądrości widziadłem

Goniąc, zbiegam kraje cudze,

Gdy wzrok nad księgami trudzę,

Skarbnice nauk posiadłem:

O nauki! o człowieku!

Wielka mądrość, wielkie imie,

Wielkie nic! rozum, czczy dymie!

Ja umieram w kwiecie wieku!

Strzegłem ustaw świętej wiary

W duchu i serca prostocie;

Hojnie nagradzałem cnocie,

Kościołom niosłem ofiary.

O pobożności! człowieku!

Święta wiaro, święte imie,

Święte nic! cnoto, czczy dymie!

Ja umieram w kwiecie wieku!

Twórco, jakże igrasz srodze!

Kiedy mi dasz wiek niedługi,

Cóż, że mi dasz wierne sługi?

Czymże za wierność nagrodzę?

Dasz kochankę kochankowi,

Śmierć truje ślubów słodycze.

I tylu przyjaciół liczę!

Bądźcie zdrowi, bądźcie zdrowi!»

Tak na domowników ręku

Tukaj, pośród skarg i jęku,

Pożegnawszy świat na wieki,

Gasnące zamknął powieki.

Wtem grom łamie szczyty dachu,

Zadrżały zamkowe ściany,

Jakowyś starzec nieznany

Wlatuje na środek gmachu.

Siwy włos okrył mu skronie,

Twarz marszczkami rozorana,

Broda długa za kolana,

Na kosturze³ wsparte dłonie.

«Tukaju!» Porwał z pościeli

I wraz za sobą iść każe;

Już wierzchne⁴ sale minęli,

Minęli wały i straże.

Idą — ciemno, deszczyk kropi;

A srebrzysta twarz miesiąca,⁵

To grubawe mgły roztrąca,

To się znowu we mgle topi.

Idą ponad trzęskie⁶ kępy,

Mijają bagna, głębinie,

Hnilicy ciemnej ostępy,

Kołdyczewa⁷nurty sinie⁸.

Gdzie puszcza zarosła wkoło,

Spodem czarna, z wierzchu płowa,

Żwirami nasute⁹ czoło

wynosi góra Żarnowa,

Tam szli. Starzec kląkł na grobie,

Rozwarł usta, okiem błysnął,

Podniósł w górę ręce obie,

Trzykroć krzyknął, trzykroć świsnął.

«Tukaju, patrz, oto ścieżka!

Za ścieżką chatka na bagnie,

W chatce mędrzec Polel¹⁰ mieszka:

Mędrzec mędrca wspomóc pragnie.

Znana twa nauka, cnota;

Znam, że Bóg, węzły lubemi

Przywiązawszy cię do ziemi,

Długiego nie da żywota.

Ale rzucaj przestrach płony,

Mych sposobów uznaj dzielność¹¹;

Żyj dla sług, przyjaciół, żony,

Lata, wieki, nieśmiertelność.

Ja pierwszy ziemskiemu oku

Śmiem do niej pokazać drogę;

Lecz podług ustaw wyroku

Dwom tylko pokazać mogę.

Wybierz drugiego człowieka,

Człowieka doznanej wiary¹²,

Któremu byś w każdej probie

Tak zaufał, jak sam sobie;

Trafisz — nieśmiertelność czeka!

Chybisz — śmierć i wieczne kary!»

— «Starcze! twe zjawienie wieszcze

Ciemna zasłona powleka,

Powiedz...» — «Powiadam ci jeszcze,

Wybierz drugiego człowieka.

Radź się twej głowy i serca,

Idzie o ciało i duszę!

Wierny albo przeniewierca,

Nieśmiertelność lub katusze!...

Czy mógłbyś zwierzyć się¹³ słudze?»

Tukaj nic nie odpowiada,

Bo któż zgadnie myśli cudze?

Bo zbyt częsta w sługach zdrada.

«Może kochance lub żonie?»

— «Tak...» wtem uciął, patrzy smutnie;

«Tak» rzecze i znowu utnie.

Myśli, sam się z sobą biedzi,

«Tak jest, kochance... tak, żonie!»

I wierzy, i strach nań pada,

I wątpi, i wstydem płonie;

Myśli, sam się z sobą biedzi,

Umyślił, już w odpowiedzi,

Już... i nic nie odpowiada.

— «Umrzyj więc! ty śmiałeś żądać?

Daj pokój żądaniom dzikim!

Ty nie masz ufności w nikim.

Wartoż dłużej świat oglądać?»

On myśli... — «Nikogoż z wiela?

Sługi, żony, przyjaciela?»

— On myśli... Tu w mgnieniu oka

Czerni się niebios sklepienie,

Słychać grzmienie, ziemi drżenie,

Kipią bagna, lasy gorą,

Niknie w płomieniach opoka,

I doliny, i jezioro.

Śród gromów, świstu i szczęku,

Czy to zły duch, czy moc Boża,

Tukaj znalazł się śród łoża,

Na swych domowników ręku.

Głos tylko zagrzmiał z daleka:

«Nie masz drugiego człowieka,

Któremu byś w każdej probie

Tak zaufał, jak sam sobie».

II

«Ja mam, ja mam przyjaciela!»

Konający Tukaj woła.

Wraz uchodzi bladość z czoła,

Iskrą zdrowia oko strzela;

Tukaj wydarty mogile,

Wstaje, dziwią się doktory;

Wstaje, chodzi o swej sile,

Jakby nigdy nie był chory.

A wtem, na poduszce z boku,

Ujrzy z wolej skóry karty,

Gdzie tajemnice wyroku

Przeklęte spisały czarty.

Tukaj z ciekawością chwyta,

Siada, podparł się, i czyta:

«Kiedy miesiąc na młodziku¹⁴,

Idź za górę do gaiku,

Znajdziesz kamień, spod kamienia

Białego urwij korzenia,

Kiedy będziesz bliski śmierci,

Każ ciało posiec na ćwierci,

W wodzie zgotować korzonki,

Pocięte namaścić członki:

Znowu się duch z ciałem zrośnie,

W młodocianej wstaniesz wiośnie,

I możesz, skutkiem tych leków,

Umierać, wstawać, wiek wieków».

Dalej tam były przestrogi:

Jak siekać głowę, jak nogi,

W jakiej wodzie smażyć trunek,

Po jakiej brać zioła szczypcie;

Ale na końcu w post-skrypcie¹⁵,

Taki dodano warunek:

«Jeśli użyty ktoś drugi

Do namaszczalnej posługi,

Zwiedzion przez nasze fortele¹⁶,

Innemu pokaże ziele

Lub w oznaczonej godzinie

Twego ciała nie namaści:

Wtenczas skutek zioła zginie,

Wtenczas piekło czeka waści.

Jeśli na to się ośmielisz,

Dla znaku, że zaszła zgoda,

Nasz poseł Mefistofelisz

Do wymiany traktat poda.

Ostrzegliśmy o fortelach,

Strzeż się; potem próżny kweres¹⁷.

Dan w Erebie¹⁸, w szabas rano;

Własną ręką podpisano:

Tak ma stać się: Lucyferes,

A za zgodność: Hadramelach¹⁹».

Tukaj trochę się zagniewał,

Warunku się nie spodziewał.

Brodę na ręku podpiera,

Potarł czoło, skrzywił nosa,

Na kontrakt spojrzał z ukosa:

Tabaczki dwa razy zażył,

To na ziemię spuszcza oczy,

To po stolowaniu²⁰ toczy.

Wziął pargamin,²¹ w ręku zważył;

Znowu nań zezem poziera,

Znowu czytał i odczytał,

Znowu zważył, znowu zmierzył,

Kułakiem²² o stół uderzył,

Westchnął, mruczał, zębem zgrzytał,

Ręce nad czoło zakłada,

Skoczył raptem i w zapędzie

Machnął ręką: «Niech tak będzie!»

Znowu umilkł, znowu siada,

Znowu myśli, znowu wstaje,

Znowu chodzi, znowu siada.

Niech go za to nikt nie łaje,

Bo z diabłami rzecz nie lada.

Myśli: albo wieczne życie,

Albo wiecznie diabłu dusza.

Nic nie mówi, myśli skrycie,

Tylko trochę wargą rusza.

Nadszedł już czas odpowiedzi.

Tukaj oddala się z tłumu

I do pracowni rozumu

Zamknąwszy się, jeden siedzi.

I tam swój traktat raz jeszcze,

Nim stempel przyjęcia zyska,

W surowej uwagi kleszcze

Bierze i porządnie ściska.

Tam myśl rozmaita ścieka

W jedne podobieństwa tygle²³;

Tam jednę myśl niedościgle

Różnicy nożykiem sieka;

Sieka, topi na kształt wosku,

Aż wycisnął ekstrakt wniosku.

Obejrzawszy wniosek ściśle,

Tak rzekł po długim namyśle:

«Jakieżkolwiek to fortele,

O których słyszałem z góry,

Czy ich niewiele, czy wiele,

Trojakiej będą natury.

Chcąc kogo przywieść do zdrady,

Trzeba siły albo rady;

Albo podarunkiem skusić,

Albo strwożyć, albo zmusić.

Toż samo krótszymi słowy,

Będzie sylogizm²⁴ takowy:

Trojaka do zguby droga,

Ciekawość, łakomstwo, trwoga.

Więc kto w tym trojakim względzie

Twardej nie ulegnie probie,

Takiemu już można będzie

Ufać jak samemu sobie».

Tukaj, kontent²⁵ z wynalazku,

Szuka atramentu, piasku,

Idzie kreślić pismo grzechu,

Ale idzie bez pośpiechu.

Już ciemno, pisać niewcześnie²⁶,

W atramencie jakieś pleśnie;

Dwie świece musiał zapalać

I dwa kałamarze nalać.

Coś mu zabolało w łokciu;

Wziął pióro — na piórze włosek

I bardzo spisany nosek;

Otrząsł, przyciął na paznokciu.

Po długim względzie, rozględzie,²⁷

Wreszcie pisze: NIECH TAK BĘDZIE.

Chciał dołożyć i nazwisko:

Lecz nim pierwsze T napisał,

Myślał pół godziny blisko,

Głową i piórem kołysał,

I nic więcej nie napisał;

Tylko do pierwszej litery,

Dodał małe kropki.... cztery.

Gdy już napisano widzi,

Jeszcze patrzy, jeszcze bada;

Niechaj z tego nikt nie szydzi,

Bo z diabłami rzecz nie lada.

Lecz jakże się musiał zdumieć,

Gdy głoska «B» w słowie BĘDZIE,

Zaczęła brzęczeć i szumieć,

I wzdymać wszystkie krawędzie.

Kręci się, beczy, podrasta

Jak na drożdżach kawał ciasta;

Dolna litery połowa

Wykurcza się w brzuch i żebra,

U zwierzchniej wypukła głowa,

Na kształt ogromnego cebra.

Szyjka jak u osy wąska,

Nosik²⁸ orła, bródka kozła,

A z jednej go strony końska,

Z drugiej kurza łapka wiozła;

Pogląda okiem wołowem,

Skrzydła na kształt młyńskich wioseł...

Był to diabeł jednym słowem,

Był to Miefistofel poseł.

Jeszcze Tukaj nie mógł wiedzieć,

Czy żegnać, czy prosić siedzieć,

Kiedy przyskoczył zuchwalec,

Porwał za maleńki palec,

Zasadził nożyk pod skórką,

I umoczył we krwi piórko;

Piórko wścibił, ścisnął w ręku,

Ręką wodzi pomaleńku,

Gdy już U, K, A, J minął,

Zrobiło się całkiem TUKAJ.

Djabeł świsnął, czmychnął, zginął...

Terazże z nim ładu szukaj!

Przypisy:

1. we czterech częściach — W pierwszym tomie Poezji Mickiewicza z 1822 r. zostały opublikowane dwie pieśni Tukaja z takim dopiskiem autorskim; swojego zamierzenia Mickiewicz nigdy jednak nie zrealizował. Pozostałe dwie części dopisał kilka lat później Antoni Edward Odyniec. [przypis edytorski]

2. imie (daw.) — tu: mienie, majątek. [przypis edytorski]

3. kostur — kij, laska używany przez wędrowców do podpierania się. [przypis edytorski]

4. wierzchne — górne, znajdujące się na piętrze. [przypis edytorski]

5. srebrzysta twarz miesiąca — księżyc. [przypis edytorski]

6. trzęski (daw.) — grząski. [przypis edytorski]

7. Kołdyczew — nazwisko jeziora. [Wszystkie nazwy miejscowości: Hnilica, Kołdyczew, Żarnowa Góra pochodzą z okolic rodzinnego Zaosia Mickiewicza; przyp. red.]. [przypis autorski]

8. sinie — sine. [przypis edytorski]

9. żwirami nasute — zasypane żwirem. [przypis edytorski]

10. Polel — imię rzekomej postaci (bóstwa) z mitologii słowiańskiej; Lel i Polel mieli być synami Łady, boga wojny (w wersji męskiej) a. miłości i płodności (w wersji męskiej). [przypis edytorski]

11. dzielność — tu: siłę, skuteczność. [przypis edytorski]

12. doznanej wiary — zaufanego; o sprawdzonej, doświadczonej wierności. [przypis edytorski]

13. zwierzyć się — zawierzyć się; powierzyć komuś swój los. [przypis edytorski]

14. miesiąc na młodziku — księżyc po nowiu. [przypis edytorski]

15. post scriptum (łac.) — dopisek. [przypis edytorski]

16. fortel — podstęp. [przypis edytorski]

17. kweres (daw.) — zamieszanie, zamęt. [przypis edytorski]

18. Ereb (mit. gr.) — najciemniejsza część Hadesu, także: bóstwo i uosobienie ciemności świata podziemnego; tu: piekło [przypis edytorski]

19. Własną ręką podpisano (...) A za zgodność: Hadramelach — przedrzeźnianie formy ukazów carskich. [przypis edytorski]

20. stolowanie (białorus.) — stoĺ (zapis fonetyczny): pułap. [przypis edytorski]

21. pargamin — pergamin. [przypis edytorski]

22. kułak — mocno zaciśnięta dłoń; pięść. [przypis edytorski]

23. tygiel — ogniotrwałe naczynie. [przypis edytorski]

24. sylogizm — schemat wnioskowania pośredniego złożonego z dwóch przesłanek i wynikającego z nich wniosku. [przypis edytorski]

25. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]

26. niewczesny — dziejący się w niewłaściwym czasie. [przypis edytorski]

27. po długim względzie, rozględzie — po długim namyśle. [przypis edytorski]

28. nosik — nosek. [przypis edytorski]