Prometeusz skowany¹

OSOBY DRAMATU:

1. Kratos i Bia
2. Hefajstos
3. Prometeusz
4. Chór Okeanid
5. Okeanos
6. Io, córka Inachosa
7. Hermes

PROLOG

SCENA 1

Kratos i Bia, Hefajstos, (Prometeusz).

Spadziste góry w Scytii, przerwane doliną. W dolinie sterczy skała. W oddali szumi morze. Kratos (Gwałt) i Bia (Przemoc) pojawiają się, wlokąc olbrzymiego Prometeusza. Towarzyszy im Hefajstos z narzędziami do przykucia Prometeusza do skały.

KRATOS

I oto stanęliśmy na okrajach² ziemi,

Pomiędzy skityjskiego brzegu³ bezludnemi

Skałami. Hefajstosie! Niech twój umysł zważa

Na rozkaz, dan od ojca⁴, byś tego zbrodniarza,

W żelazne, niezerwalne wziąwszy go kajdany,

Co tchu do tej opoki przykował krzesanej.

Albowiem płomień ognia, twoją chwałę drogą⁵,

Ukradłszy, dał go ludziom... Winien ci jest bogom

Pokutę⁶: niech ma karę za swój czyn zbrodniczy,

Z Zeusa niech się władzą nieuchronną liczy

I zrzeknie się miłości, którą ma dla człeka.

HEFAJSTOS

Kratosie i ty, Bio⁷! Żadne z was nie zwleka

Wypełnić woli Boga, lecz mnie brak odwagi,

Ażebym mógł przemocą do tej turni nagiej,

Na wichrów tych igrzysko, krewne przybić plemię⁸.

Lecz muszę to uczynić, ciężkie bowiem brzemię

Na barki swoje ściąga, kto się, nieposłuszny,

Sprzeciwia woli Ojca. O ty, wielkoduszny

Temidy⁹ prawej synu, patrzaj, co się święci;

Z niechęcią mam cię dzisiaj, na przekór twej chęci

Skutego w te spiżowe, niezłomne łańcuchy,

Do skał odludnych przybić, w tej pustyni głuchej,

Gdzie głosu nie dosłyszysz, nie ujrzysz postaci

Człowieczej! Za to ciało twoje kwiat swój straci

W niesytym ogniu dziennym; noc się utęskniona

Pojawi, zgasi żar ten, a potem znów skona

Poranny chłód pod tchnieniem miłosnego słońca:

I tak cię twa niedola żreć będzie bez końca,

Bo ten, co by cię zbawił, dotąd niepoczęty!

Za miłość swą do ludzi takie zbierasz sprzęty¹⁰!

Sam bóg, wbrew woli bogów w ponadmiar wysokiej

Dla człeka żyłeś części, przeto tej opoki

Strzec będziesz beznadziejnej, wyprężon, kolana

Nie mogąc zgiąć; pierś twoja, snem nieuciszana,

Jękami nie rozwieje zaciekłości Boga.

Tak! Każda nowa władza twarda jest i sroga¹¹.

KRATOS

Przecz¹² zwlekasz, przecz w daremnym zawodzisz mi słowie?

Czyż bogiem, którym inni wzgardzili bogowie,

Nie gardzisz, chociaż skarb twój ludzkiej wydał rzeszy?

HEFAJSTOS

Zbyt silnym jest krwi związek i wspólność pieleszy.

KRATOS

Rozumiem, lecz czyż myśl cię nie ogarnia trwożna,

Iż słowa rodzicielskie tak podeptać można?

HEFAJSTOS

Zbyt twardy byłeś zawsze i nazbyt zuchwały.

KRATOS

Daremnie łzy tu ronić. Na cóż się przydały

Twe trudy, gdy z nich żadna korzyść nie wyrosła?

HEFAJSTOS

O jakiż wstręt uczuwam do swego rzemiosła!

KRATOS

Nie! Po co masz złorzeczyć? Niech cię to nie boli,

Nie twoja przecież sztuka winna jego doli.

HEFAJSTOS

A jednak przecz¹³ kto inny nie ma mej sprawności?

KRATOS

Prócz w rządach nad bogami, trud we wszystkim gości,

I tylko Zeus jest wolny, zresztą nikt na świecie.

HEFAJSTOS

Nie myślę się sprzeciwiać, wiem ja o tym przecie.

KRATOS

Więc pęta mu zarzucić przecz¹⁴ się dłoń twa wzbrania?

Ma Ojciec¹⁵ nasz być świadom twojego wahania?

HEFAJSTOS

Wszak widzisz, że pod ręką łańcuch mam gotowy.

KRATOS

Nie zwlekaj, skuj mu ręce w żelazne okowy,

Do ściany przybij skalnej, nie żałując młota.

HEFAJSTOS

Zabieram się do dzieła, wraz pójdzie robota.

KRATOS

Wal silniej, nie ustawaj, zacieśnij kajdany,

Bo może się wywinąć z ogniw lis ten szczwany.

HEFAJSTOS

Przybite jedno ramię, uwięzione do cna.

KRATOS

I drugie niech przykuje twoja ręka mocna,

Ażeby się przekonał, iż Zeus jest chytrzejszy.

HEFAJSTOS

Prócz niego, nikt mi za to sławy nie umniejszy.

KRATOS

A teraz żelaznego klinu straszne ostrze

Niech, piersi mu przeszywszy, na głaz go rozpostrze.

HEFAJSTOS

O biada! Prometeju! Twa boleść mnie wzrusza!

KRATOS

Co? Jęczeć masz odwagę nad wrogiem Zeusza?

Bodajbyś tak nie płakał nad swą dolą własną!

HEFAJSTOS

A tobie, gdy to widzisz, czyż oczy nie gasną?

KRATOS

Ja widzę, że nań kara spadła sprawiedliwa.

Hej! Jeszcze jego boki zawrzyj w swe ogniwa!

HEFAJSTOS

Uczynić wszak to muszę! Po cóż te rozkazy?

KRATOS

Tak! Będę rozkazywał, krzyczał po sto razy!

Zejdź na dół i potężnie skrępuj mu i uda.

HEFAJSTOS

Dokonam tego łatwo, nie żadne to cuda.

KRATOS

A teraz gwoździe kajdan silnie wbić mu trzeba:

Pamiętaj: twardy na cię patrzy sędzia z nieba.

HEFAJSTOS

Twój język jakżeż twojej dorównał postaci!

KRATOS

Pozostań niewieściuchem! Lecz się nie opłaci

Przyganiać mojej złości i mojej tężyźnie.

HEFAJSTOS

Uchodźmy! Z tych on więzów już się nie wyśliźnie.

Hefajstos odchodzi.

KRATOS

zwrócony do Prometeusza

A ty się tu przechwalaj! Własność kradnij bożą

Dla tworów, co się tylko na dzień jeden mnożą!

Czyż zwolnią cię śmiertelni z tych pęt? Niech odpowie

Twój przemysł¹⁶! Przemyślnikiem zwali cię bogowie —

Fałszywie! Baczże¹⁷ teraz, by przez twe przemysły

Żelazne się łańcuchy na tobie rozprysły.

Kratos i Bia odchodzą.

SCENA 2

PROMETEUSZ

sam

Skrzydlatych wiatrów pełne niebieskie przestworza,

Potoków wy źródliska i ty, falo morza

Rytmiczna, i ty, ziemio, wszystkich nas rodzico,

I ty, wszechwidzącego słońca krągłe lico,

Spojrzyjcie, jakie znoszę, bóg, od bogów znoje!

Na trudy popatrzcie się moje,

Na srom¹⁸, którego ciężar na mych barkach legł

Po nieskończony wiek!

Takimi więzy¹⁹ chce mnie dzisiaj zmóc

Ten nieśmiertelnych hufców młody wódz²⁰.

Nie tylko czas dzisiejszy pogrąża mnie w łzach,

Lecz także dni, co idą! Ach! Biada mi! Ach!

Kiedyż się skończy moich cierpień bieg?!

Lecz po cóż ja to mówię? Widzę, co się stanie,

I jutro żadna na mnie klęska niespodzianie

Nie spadnie, a niniejszej trza ulegać doli

Jak można najpogodniej: konieczności woli

Przełamać nikt nie zdoła! Darmo krzyczeć „biada!”

Czy milczę, czy nie milczę, na jedno się składa.

Człowieka chciałem zbawić; za to mnie w tej chwili

Do skały zakutego w łańcuchy przybili.

Płomienistegom ognia źródło skrył²¹ w łuczywie:

W nim wszelkich sztuk dla ludzi nauczyciel żywie²²,

Wszelkiego mistrz pożytku, i za tę przewinę,

Zawieszon²³ na powietrzu, w tych okowach ginę.

Na wozie skrzydlatym przylatują z powietrza Okeanidy.

Ojej, ojej!

Co słyszę? Jakiż zapach płynie do tych stron!

Jakież tu ślą go smugi?

Czy człek do tych samotnych zabłąkał się kniej,

Czy bóg, czy jeden i drugi?

Pragnieli świadkiem być²⁴ boleści mej,

Lub czego chce tu on?

Patrzajcie! Oto leży skrępowany bóg,

Przez Zeusa znienawidzon i przez wszystkie bogi,

Co złotych jego zamków przestępują progi,

Za miłość ku ludziom go zmógł!

Ach, ach! Co słyszę znowu? Jakby ptaków lot!

Od skrzydeł falujących drży powietrze w krąg.

Ach! Jakikolwiek zjawi się tu miot,

Nowych to dla mnie trwóg i nowych źródło mąk!

PARODOS

CHÓR OKEANID, PROMETEUSZ

STROFA 1.

CHÓR

Nie lękaj się niczego! Przyjacielski huf²⁵

Ciężkim brzemieniem słów

Zdołał przekonać rodzica

I w chyżym pędzie do twych przybiegł skał;

Wiatr szybkolotny ku tobie mnie gnał.

Szczęk młota w mój podziemny przecisnął się dom,

W tej swojej grozie

Z przerażonego lica

Starł mi dziewiczy srom²⁶ —

Bosa w skrzydlatym pomknęłam tu wozie.

PROMETEUSZ

Ojej, ojej!

Tetydy płodnej córy²⁷

I ojca Okeana,

Co wszystkie ziemskie lądy²⁸

Niestrudzonymi opasuje prądy,

Na los mój spojrzyjcie ponury:

Z przepastnej pustoszy tej

Opoka wyrasta krzesana,

A na niej przyjaciel wasz

Spełnia — ach, w jakie pęty

Strasznie ujęty! —

Niepożądaną straż!

ANTYSTROFA 1

CHÓR

Jać²⁹ widzę, Prometeju, i na taki kres

Gdy patrzę, chmura łez

Trwożne przesłania mi oczy!

W żelaznych więzach giniesz wśród tych ścian!

Tak! Na Olimpie nowy włada pan —

Bezprawnie sprawia Zeus nowy dzisiaj rząd:

Prawdę, co lśniła

Śród dawnych wieków mroczy,

Uważa dziś za błąd

I wraz ją depce niewstrzymana siła.

PROMETEUSZ

Czemuż w Hadesu nie strącił mnie dół —

Między umarłych niezliczony tłum,

Poza Tartaru bezbrzeżnego brzeg?

W nierozerwalny choć mnie łańcuch skuł,

Żaden by z tego nie cieszył się bóg,

Ni żaden człek!

Dziś mi urąga lada wichru szum,

Śmieje się lada wróg.

STROFA 2

CHÓR

Któż z nieśmiertelnych, któż

Takie by serce miał twarde,

By tak naocznie

Twój niepomierny ból

Radość w nim wzbudzał i wzgardę?

Któż by nie żywił litości

Dla twoich mąk?

Chybali³⁰ Zeus, nieugięty król,

Nowego prawa stróż,

Co Uranowy ród³¹

W gniewie niesytym zgniótł

I w żądzy swojej nie spocznie,

Póki mu władzy nie wyrwie kto z rąk,

Chytrze z niebieskich nie wygna go włości.

PROMETEUSZ

Choć sromotnymi zelżył mnie okowy³²,

Jeszcze ci³³ temu zwierzchnikowi nieba

Będzie mej rady potrzeba,

Gdy zechce usłyszeć wieści,

Jaki go zamach nowy

Z berła obedrze i cześci³⁴,

Daremna wówczas miodnych³⁵ słów przynęta,

Chociażby brzmiała najsłodziej!

Daremna gróźb jego trwoga:

Nie powiadomię boga,

Aże mi zdejmie te krwawiące pęta

I hańbę mą wynagrodzi.

ANTYSTROFA 2

CHÓR

Przestań, zuchwalcze, stój!

Jeszcze cię gorzkie katusze

Nie przełamały!

Czelnych używasz słów,

A ja tu lękać się muszę,

Jaką ci dolę niebiosa

Gotują! Ach!

Groza mną targa, czy skończy się znów

Ten ból okrutny twój?

Jakiego portu czar

Zdejmie ci brzemię kar?

Zakamieniały,

Głuchy na prośby, wykąpane w łzach,

Twardego serca jest ci³⁶ syn Kronosa!

PROMETEUSZ

Wiem ja, że srogi to władca i prawa

Kuje dowolne, a jednak się zdarzy,

Iż zmięknie również jego umysł wraży³⁷,

Gdy pierwszy spadnie nań cios!

Złość w nim uśmierzy się krwawa,

Tęsknoty głos

Wyrwie mnie z kaźni,

Roztęsknionego przyjaciela Wezwie do swego wesela,

Do swojej powoła przyjaźni.

EPEISODION 1

SCENA 1

PROMETEUSZ, PRZODOWNICA CHÓRU

PRZODOWNICA CHÓRU

Opowiedzże³⁸ nam wszystko, wytłumacz nam ninie³⁹,

Na jakiej to cię Zeus pochwycił przewinie,

Że pijesz dzisiaj gorycz tak sromotnej⁴⁰ doli?

Mów, jeśli tylko boleść mówić ci pozwoli.

PROMETEUSZ

Boleśnie jest mi mówić i milczeć boleśnie —

Zaiste! W tym i tamtym znów cierpienie wskrześnie.

Gdy pierwej w sercach bogów gniew się straszny zrodził

I powstał spór wzajemny, kto by im przewodził,

Czy Kronos ma być zepchnion⁴¹ z tronu, aby dalej⁴²

Panował Zeus: gdy inni wręcz się opierali,

Ażeby nad bogami on mógł dzierżyć władzę,

Zdarzyło się, niestety, że daremnie radzę,

Daremnie chcę przekonać słowy życzliwemi

Tytanów, Uranosa płód i matki-Ziemi⁴³.

Zbyt pyszni, odrzucili roztropne fortele,

Sądzący⁴⁴, że przemocą działając, a śmiele,

Zwyciężą. Ale macierz ma, Temis i Gaja⁴⁵,

Co mnogie w swej postaci imiona zestraja,

Umiała mi obwieścić, jaki los się stanie

Na przyszłość, że nie przemoc odda panowanie

Zwycięzcom, tylko podstęp. Tom ci⁴⁶ im w swym słowie

Wyłuszczył, ale słuchać nie chcieli bogowie,

Ni spojrzeć nie raczyli. Przeto mnie i matce

Wydało się najlepszym opuścić te władce⁴⁷

I skrzętnie poprzeć sprawę skrzętnego Zeusza.

I oto dzisiaj czarna Tartarowa głusza

Za moją kryje radą wszystkie sprzymierzeńce⁴⁸

Kronosa wraz z ich panem. Takie ci⁴⁹ ja wieńce

Nowemu zgotowałem królowi i za to

Męczarnią mnie nagrodził — o gorzka zapłato!

Lecz ponoć to już królów taki obłęd stary,

Że nawet przyjaciołom swym nie dają wiary...

A jeśli mnie pytacie, za jaką przewinę,

Okryty taką hańbą, w tych katuszach ginę,

Odpowiem: Ledwie zasiadł ten władyka srogi

Na tronie swym ojcowskim, począł między bogi⁵⁰

Rozdzielać dostojeństwa, stanowić urzędy

Dla jednych i dla drugich, wszelkie tylko względy

Dla biednych zdeptał ludzi — owszem, dawne plemię

Wyniszczyć nawet pragnął, aby nowym ziemię

Móc obsiać pokoleniem. Nikt się nie postawił

Okoniem⁵¹, jam się tylko odważył i zbawił

Człowieka, że zdruzgotan nie spadł w Hadu⁵² ciemnie.

I za to tak bolesne uczyniono ze mnie,

Tak straszne widowisko: gorzko ci⁵³ je znosić

I gorzko patrzeć na nie!... Żem śmiał litość głosić

Dla ludzi, sam litości nie zaznałem! Składnie

Przystroił mnie tu Zeus, niechaj srom⁵⁴ nań padnie.

PRZODOWNICA CHÓRU

Z żelaza ma ci serce albo i z opoki⁵⁵,

W kim ból twój, Prometeju, nie wzbudzi głębokiej

Żałości! Ach! Dlaczego na to patrzeć muszę?!

Patrząca, czuję mękę, co mi szarpie duszę.

PROMETEUSZ

Tak, litość w przyjaciołach wzbudza ból mój krwawy.

PRZODOWNICA CHÓRU

Czyś więcej nie uczynił nic, ponad te sprawy?

PROMETEUSZ

Przeze mnie człek nie widzi, co za los go czeka.

PRZODOWNICA CHÓRU

A jakiś na to środek znalazł⁵⁶ dla człowieka?

PROMETEUSZ

Nadzieję zaszczepiłem ślepą w jego łonie.

PRZODOWNICA CHÓRU

Zaiste, skarb to wielki dały mu twe dłonie.

PROMETEUSZ

Prócz tego jeszczem ogień przyniósł człowiekowi.

PRZODOWNICA CHÓRU

Więc odtąd mają płomień ludzie jednodniowi?

PROMETEUSZ

Niejednej przezeń sztuki znajomość zdobyli.

PRZODOWNICA CHÓRU

I za to, Prometeju, tak cię Zeus w tej chwili —

PROMETEUSZ

Zbezcześcił i bezcześcić dalej nie zaniecha⁵⁷.

PRZODOWNICA CHÓRU

Nie widzisz kresu cierpień? Jestli to pociecha?

PROMETEUSZ

Kres będzie, gdy on zechce, siły nie ma innej.

PRZODOWNICA CHÓRU

Czy zechce? Jest nadzieja? Nie czujesz się winny?

Lecz mówić o twej winie na cóż by się zdało?

Rozkoszy sobie żadnej, a tobie niemało

Sprawiłabym zgryzoty. Zostawmy w spokoju

Twój grzech, a ty się staraj pozbyć tego znoju.

PROMETEUSZ

Kto z kaźnią się rozminął⁵⁸, ten ci łatwo może

Pochopne dawać rady noszącym obroże.

Lecz jam to wszystko wiedział, daremne więc żale!

Zgrzeszyłem, bom chciał zgrzeszyć, i nie przeczę wcale.

Śmiertelnym niosąc szczęście, sam w nieszczęście wpadłem.

A jednak nie myślałem, by tak gorzkim jadłem

Karmiono mnie za czyn mój, bym, na tej opoce

Przykuty, miał w tej pustce pędzić dni i noce,

Tak marnieć przehaniebnie na tej wietrznej grani!

Lecz rzućcie moją boleść! Łez nie rońcie dla niej!

Zestąpcie raczej ku mnie, byście usłyszały,

Co czeka mnie tu jeszcze, odartego z chwały.

Słuchajcie mnie, słuchajcie, towarzyszki moje!

Współczujcie razem ze mną! Straciła ostoję

Ma dola⁵⁹: po manowcach omackiem się wlecze

I wciąż jedno za drugim trapi serce człecze.

Podczas następujących słów Okeanidy zstępują z wozu na scenę.

CHÓR

Chętne znalazłeś uszy,

O Prometeju ty mój!

Chyżo ten rydwan rzuciwszy skrzydlaty,

Prujący powietrzny szlak,

Którym polotny przelatuje ptak,

Przebiegłam do skalnej twej głuszy,

By poznać ten straszny znój,

Ten los, w nieszczęście bogaty.

SCENA 2

PROMETEUSZ, OKEANOS

OKEANOS

Otom u kresu przedalekiej drogi!

O Prometeju, ku tobie,

Do tych samotnych kniej,

Posłuszny woli mej,

Bez lejc mnie rumak wiatronogi

Z chyżością ptaka wiódł.

Współczuję twojej żałobie,

Albowiem jedna — pamiętać to chciej! —

Łączy nas krew⁶⁰.

Ale i wspólny pominąwszy ród,

Nikt u mnie większej nie zażywa cześci⁶¹.

Nie lubię przesiewać plew

Daremnych słów,

Dlatego, proszę, mów,

Czy mogęć ulgę przynieść w twej boleści?

Przekonasz się też niebawem,

Że w twym nieszczęściu krwawem

Nie jest ci żadna brać wierniejsza dana

Nad przyjaciela twego, Okeana.

PROMETEUSZ

Ha! Cóż to! I tyś przybył, by widzieć naocznie

Mą dolę? Co? Odwagę miałeś rzucić mrocznie⁶²

Twych jaskiń samorodnych, toń równoimienną⁶³

I przyjść nawiedzić ziemię tę, w żelazo plenną⁶⁴?

Patrzący na me losy, chceszli dla mej klęski

Okazać swe spółczucie? Spojrzeć, jak zwycięski

Ukarał mnie tu Zeus? Jak mnie, przyjaciela,

Co tron mu wywalczyłem, straszliwie obdziela

Swym gniewem? Jak mnie dręczy, uzyskawszy władzę?

OKEANOS

Jać widzę⁶⁵, Prometeju, i dobrzeć poradzę⁶⁶,

Choć rozum twój przemyślny radę sobie daje

Najlepszą: poznaj siebie⁶⁷, nowe obyczaje

Racz przyjąć, gdyż bogami król dziś rządzi nowy.

Zaprzestań raz dumnymi wygrażać mu słowy,

Bo Zeus cię usłyszy, choćby wyżej jeszcze

Zasiadał na swym tronie. Przestań, a te kleszcze

Męczarni twych dzisiejszych będąć⁶⁸ niczym więcej,

Jak tylko jakimś widmem igraszki dziecięcej.

Rzuć gniew swój, o nieszczęsny! Niech go już nie drażni,

I bacz, iżby z tej ciężkiej wydostać się kaźni.

Zapewneć wypowiadam⁶⁹ słowa dawno znane,

Lecz widzisz, Prometeju, jaką krwawą ranę

Zadała ci języka twego czelna⁷⁰ pycha!

W niedoli tej pokorą niech pierś twa oddycha.

Czyż do tej klęski jeszcze chcesz dorzucać świeże?

Naukę niech ode mnie twa roztropność bierze:

Nie wierzgaj — to ci radzę — przeciw ościeniowi⁷¹,

Bo widzisz sam, jakiemu dziś władcy gotowi

Podlegać nieśmiertelni. A teraz odchodzę,

Pragnący się przekonać⁷², na jakiej by drodze

Wybawić cię z nieszczęścia. Uczynię, co można,

A przedsię⁷³ mowa twoja niech będzie ostrożna,

Nie bluźnij! Czyż nie widzisz, arcy-mędrcze luby,

Do jakiej czelny język prowadzi zaguby?

PROMETEUSZ

Zazdroszczę ci, iż żadnej nie doznałeś kary,

Jakkolwiek mężnieś poparł wszystkie me zamiary.

Dziś o mnie ty się nie troszcz, zostaw swego druha!

Zeusa nie przekonasz, niechętnie on słucha!

Sam zważaj, byś się w gorzkiej nie znalazł potrzebie.

OKEANOS

Pouczasz lepiej innych niż samego siebie.

Po czynach ja to widzę, nie słowach. A przecie

Nie krępuj mojej woli. Jest jeszcze na świecie

Nadzieja! Mam nadzieję, że łaski Zeusowej

Dostąpię i te twoje połamię okowy.

PROMETEUSZ

To wszystko, co mi rzekłeś, w wielkiej u mnie wadze;

Nie lubię być dłużnikiem. Jednak ja ci radzę,

Zaniechaj swego trudu, bo, mówiąc niekłamnie,

Daremny trud, jeżeli chcesz się trudzić dla mnie.

Z daleka stój od tego! Sam będąc w niewoli,

Nie pragnę żadną miarą, ażeby mnie gwoli

Ktokolwiek inny znosił równe moim ciosy.

Toć cierpię już niemało, że tak srogie losy

Dotknęły mego brata, Atlanta: w krainie

Zachodniej, gdzieś daleko, w ciężkim znoju ginie,

Dźwigając słupy niebios i ziemi⁷⁴ — ogromne,

Niezwykłe jest to brzemię! Żal mi też, gdy wspomnę

Tyfona⁷⁵: syn ten Gai, stugłowy, straszliwy

Dziwotwór, mieszkający w kilikijskiej niwy

Jaskiniach⁷⁶, groźnej uległ przemocy: wokoło

Zabójczym tchem ziejący, śmiał on stawić czoło

Wszem bogom; z oczu iskry sypiąc coraz krwawsze,

Przypuszczał, że tron Zeusa zdruzgoce na zawsze.

Lecz czujny pocisk Boga, grom płomiennopióry,

Dyszący strasznym ogniem, padł na niego z góry:

Porażon w samo serce, tak pełne przechwałek,

Spopielił się w tym żarze nieszczęsny pyszałek.

Na pował rozciągnięta, bezwładnie dziś leży

Ta bryła nad zatoką⁷⁷, u morskich wybrzeży,

Głęboko w wnętrzu Etny, a znad jej siedliska,

Na skalnym siedząc szczycie, skry Hefajstos ciska,

Rozgłośnie swym kowalskim kowający młotem.

To stąd strumienie ognia rozleją się potem

Na równie sykielijskie⁷⁸, na te łany żyzne,

By chciwym zniszczyć zębem plennych żniw ojczyznę.

Tak Tyfon, wyziewając gniew zapamiętały,

Ogniste z źródeł ognia rzucać będzie strzały,

Jakkolwiek Zeus go w węgiel obrócił swym gromem.

Lecz po cóż cię pouczać? Wszystko ci wiadomem,

Nie jesteś bez rozumu, niech on cię ocali!

Ja tutaj swoją nędzę będę znosił dalej,

Dopóki nie ochłonie Zeus w swym żarnym gniewie.

OKEANOS

Posłuchaj, Prometeju, czyż twój umysł nie wie,

Że z gniewu nas wyleczyć dobre słowo może?

PROMETEUSZ

Tak, serce swe w stosownej gdy zmiękczymy porze,

Nie zasię gwałt zadając naszej złości wrażej⁷⁹.

OKEANOS

A jeśli kto się na to w swej trosce odważy,

Wytłumacz, jakie z tego wynikną mu szkody?

PROMETEUSZ

Daremna wszelka dobroć, stracone zachody.

OKEANOS

Więc pozwól, niech choroby tej w sobie nie tłumię;

Rozumny, kto swój rozum w czas zataić umie.

PROMETEUSZ

I z tego, zda się, dla mnie wynikłaby nędza.

OKEANOS

Widocznie słowo twoje precz mnie stąd wypędza.

PROMETEUSZ

Ażeby twoja litość nie obmierzła komu.

OKEANOS

Czy temu, co w niebieskim dziś króluje domu?

PROMETEUSZ

Uważaj, byś nie ściągnął na się jego burzy.

OKEANOS

Twój los mi, Prometeju, za przestrogę służy.

PROMETEUSZ

Więc dobrze; odejdź, spiesz się, wytrwaj w twym zamiarze.

OKEANOS

Co sam uczynić pragnę, czynić mi to każe

Twe słowo. Niecierpliwie już skrzydłem trzepoce

Ten ptak mój czworonożny, wszystkie swoje moce

Wysila, by, powietrzne w lot przebywszy drogi,

Kolana zgiąć w swej stajni na spoczynek błogi.

Siada na gryfa i odlatuje.

STASIMON 1

CHÓR OKEANID

CHÓR

Jakże ja cierpię, że taki cię kres

Spotkał, o drogi Prometeju mój!

Widzę nieszczęście, na twą mękę łase,

I, niby deszczu zdrój,

Płynie mi z oczu chciwy potok łez,

Pożera lic moich krasę!

Okrutne dni na nas idą:

Zeus, ufny w swe nowe prawa,

Dumnie przeciwko wszystkim bogom stawa⁸⁰,

Potrząsa nad nimi swą dzidą.

Jęk głośny płynie po łanach wszech ziem

Twej starodawnej chwały zagasł cud.

Wszystko, co żyje, opłakuje ciebie

I twój zhańbiony ród,

Wszystko boleje nad nieszczęściem twem!

Na sławy twojej pogrzebie

Azyjskie się żalą okraje⁸¹;

Na twoje niegodne losy

Wszelaki człowiek krzyczy wniebogłosy,

Do wtóru z boleścią swą staje.

Płaczą Kolchidy mieszkance

I dziewki pochopne do wojny⁸²

Scytowie, co świata krańce

W ciżbie obsiedli rojnej

U wód meockich⁸³ wybrzeży —

I kwiecie arabskiej ziemi,

I ci, co ufni żelazu,

Dzidami chronią ostremi

Wyniosłych szczytów Kaukazu,

Swojej rycerskiej leży...

Znany mi wpoprzód był li jeden bóg,

Którego również nowy władca zmógł:

Atlas, co ziemię i nieba powałę

Na swoje bary musiał wziąć omdlałe

I z trudem je dotąd trzyma.

Huczy mu ogrom rozburzonych fal,

Głębia swój głośny wypowiada żal,

Hadesu wzdycha ciemny lej głęboki,

Łzy wylewają świętych wód potoki

Nad dolą tego olbrzyma.

EPEISODION 2

PROMETEUSZ, PRZODOWNICA CHÓRU

PROMETEUSZ

Nie sądźcie, że mnie słabość lub też upór zmusza,

Bym milczał. Nie! To tylko szarpie się ma dusza,

Że widzę się strącony w taką nędzę srogą.

A któż tę władzę nowym podarował, bogom,

Jeżeli nie ja jeden? Lecz i o tym z wami

Nie mówię. Cóż innego, czego byście sami

Nie znali, mógłbym jeszcze powiedzieć? Jedynie

O ludzkiej posłuchajcie niedoli, o czynie

Tym moim, który głupich na mędrce przemienił

I ducha w nich rozbudził. Nie, iżbym źle cenił

Człowieka, o tym mówię! Pragnę was o całem

Pouczyć dobrodziejstwie, które świadczyć śmiałem

Tym biednym śmiertelnikom. Posiadali oczy,

A przecież, ni to ślepce, chodzili w omroczy;

Słyszący, nie słyszeli. Niby widma senne,

Mieszali wszystko razem. Budowy kamienne,

Ku słońcu strzelające, były dla nich obce,

Nieznaną i ciesiołka⁸⁴. Chowali się w kopce;

Podobni nie do ludzi, lecz do nędznych mrówek,

Gnieździli się wśród ciemnych, jaskinnych kryjówek.

Oznaczyć nie umieli, czym wiosna ponętna

Odróżnia się od zimy i jakie ma piętna

Bogata w plony jesień. Skoro na świat wyszli,

Sprawiali się we wszystkim omacnie, bez myśli,

Dopóki nie spostrzegli za mych wskazań wodzą,

Gdzie jasne wschodzą gwiazdy i kędy zachodzą.

I wiedzęm najprzedniejszą wynalazł, naukę

O liczbach, i kunszt pisma i pamięci sztukę,

Muz wszystkich rodzicielkę⁸⁵. Jam pierwszy zwierzęta

Oswoił, iżby moc ich, do jarzma wprzągnięta,

Pomogła człowiekowi dźwigać ciężar wszytek.

Jam konie, uzdom chętne, bogaty dobytek

W bogatym skarbcu możnych, do wozu założył.

Ode mnie któż to pierwszy spławne łodzie stworzył,

Płóciennoskrzydłe statki odważnych żeglarzy?

Takimi to sztukami gdy mój rozum darzy

Człowieka, czym pomyślał, że dziś, w tej potrzebie,

Nie znajdę oto sztuki ratunku dla siebie?

PRZODOWNICA CHÓRU

Sromotną znosisz klęskę, płaczesz i narzekasz,

Bezradnie się mocujesz. By⁸⁶ lichy ten lekarz,

Co, wpadłszy sam w chorobę, opuszcza już ręce,

Wzdyć⁸⁷ nie wiesz, jakim lekiem zadać kres swej męce.

PROMETEUSZ

Posłuchajże mnie dalej, a większe o wiele

Ogarnie cię zdumienie na one fortele,

Na środki, którem jeszcze wymyślił⁸⁸. Więc powiem:

Największej było wagi, że jeśli ze zdrowiem

Rozminął się kto z ludzi, to na słabość swoją

Porady nie znał żadnej: lekarstwa, co koją,

Co krzepią, posilają, napoje i maście⁸⁹

Bynajmniej nie istniały. Ni⁹⁰ powiędłe haście,

Tak wszyscy usychali z gryzącej choroby,

Dopókim ja nie wskazał, jakimi sposoby

Wypłoszyć precz od siebie zabójcze uwiądy.

Jam także ich nauczył, jakie snować⁹¹ sądy

Z przeróżnych wieszczb, jak ze snu odgadywać losy

Idące; wszelkie znaki przydrożne i głosy

Przeznaczeń niepojęte i przeznaczeń ciemnie⁹²

Umieją dziś pojmować i zgłębiać przeze mnie.

I ptaków krzywoszponych rozróżniają loty,

By wiedzieć, czy są wróżbą szczęśliwości złotej

Czy klęski; jam ich wszystkie odsłonił zwyczaje,

Jak plemię to skrzydlate ze sobą przestaje,

Przyjaźnie czy też wrogo. Nikt już dziś nie pyta,

Czy słuszną mają barwę i gładkość jelita,

By bogom się podobać — wszystkom to ustalił⁹³;

Kształt żółci i wątroby, by się ogień palił

Ofiarny należyty; tłustość ud i biodra

Szerokość żertwiennego⁹⁴ mądrość moja szczodra

Dokładnie oznaczyła: człek już dziś świadomy

Znaczenia całopaleń... A one ogromy

Tych wszystkich skarbów drogich, gdzieś w głębinie ziemi

Tak chciwie przed oczami ukrytych ludzkiemi —

Żelazo, miedź i srebro, i złoto — któż powie,

Prócz mnie, że je wyśledził, jeśli w swoim słowie

Chełpliwie nie chce kłamać? Rzecz jedną i drugą

Złączywszy: Prometeja wszelki kunszt zasługą.

PRZODOWNICA CHÓRU

Zasługą względem ludzi! Dziś ty nie myśl o niej,

Lecz bacz, jakobyś wybrnąć mógł z tej zgubnej toni.

Nadzieję mam, że skoro rozerwiesz te pęta,

Zeusowej wnet dorówna twa potęga święta.

PROMETEUSZ

Nie na tej pragnie Mojra⁹⁵ uwolnić mnie drodze.

Tysiączne męki jeszcze udręczą mnie srodze,

Nim prysną te kajdany u mych cierpień granic:

Gdzie panią jest Konieczność⁹⁶, tam już sztuka na nic.

PRZODOWNICA CHÓRU

A sterem Konieczności któż włada jedynie?

PROMETEUSZ

Mojr trójca⁹⁷ i pamiętne wszelkich win Erynie⁹⁸.

PRZODOWNICA CHÓRU

Od mocy ich czyż lichsza Zeusowa potęga?

PROMETEUSZ

Nie ujdzie Przeznaczeniu, co po niego sięga.

PRZODOWNICA CHÓRU

Więc Zeusa panowanie nie potrwa na wieki?

PROMETEUSZ

Nie pytaj, nie nalegaj! Próżne twe docieki⁹⁹.

PRZODOWNICA CHÓRU

A zatem jakąś świętość ukrywasz tajemną.

PROMETEUSZ

Nie pora o tym mówić. O innych ty ze mną,

Gdy chcesz, pogadaj sprawach. Największąć ja muszę

Zachować tajemnicę, gdyż moje katusze

Inaczej się nie skończą! Tak, jedynie wtedy

Strzaskane ujrzę więzy, wyrwę się z tej biedy.

STASIMON 2

CHÓR

STROFA 1

Nigdy nie myśli mój duch

Przeciw Zeusowej wykraczać potędze.

Zawsze też godne stado byków spędzę,

Gdzie fal Okeanowych wieczny bije ruch,

Aby je bogom na ofiarę wieść.

Nie jest ci u mnie w pogardzie ich cześć,

A tylko jedno pragnę zachować w pamięci:

ANTYSTROFA 1

Błogosławiony jest człek,

Który żywota długiego koleją

Kroczy z krzepiącą przy boku nadzieją!

Rozkoszna już go radość nie puści po wiek.

Lecz, Prometeju, mną szarpie dziś ból,

Że zlekceważon przez cię jest nasz król,

Że w tobie się li miłość ku śmiertelnym święci¹⁰⁰!

STROFA 2

Jakiż bezpłodny to szał

Twa miłość, druhu mój,

Chcąca uszczęścić ziemię!

Powiedz, czy może strasznych cierpień zwał,

Ciężki brzemienny znój,

Zdjąć z ramion twych

To nikłe, ślepe, jednodniowe plemię,

Do mar podobne mdłych?

Przecież to prawda, że, co Bóg uchwali,

Tego już żaden ludzki zamysł nie obali.

ANTYSTROFA 2

Po twojej doli to wiem,

O Prometeju! Ach!

Po twej haniebnej kaźni!

Inne dziś pieśni dźwięczą w uchu mem,

Nie te — skąpane w łzach,

Ale ów wtór,

Który do ślubnej śpiewałam ci łaźni,

Gdyś jedną z nadobnych cór

Okeanowych, siostrę Hezyjonę¹⁰¹,

Bogatym ją zdobywszy wianem, brał za żonę.

EPEISODION 3

IO, PROMETEUSZ

IO¹⁰²

wbiega pędem

Co to za kraj?

Co za lud?

Któż to tam leży? Któż?

O skalny powalon cios,

Za coś igraszką burz?

W pętach za jakie cierpisz winy?

Wiadomość mi daj,

Do jakiej mnie dzisiaj wwiódł

Dziedziny

Mój los?...

Ach, ach!

Znowu napada mnie giez!

Argos, syn ziemi¹⁰³,

Znów mnie oczami ściga tysiącznemi!

Strach! Co za widok! Strach!

Pies! Stróż! Naganiacz! Pies!

Przeszywający wzrok! Hej! Czyje

Zniosą go oczy?

Ziemię przewierci!

Ziemia go nawet po śmierci

Nie skryje!

Z ciemnego jej wnętrza wyskoczy,

Zęby wyszczerzy

I — w cwał! W cwał! —

Będzie mnie biedną gnał,

Śród morskich przepędzał wybrzeży.

STROFA

A oto woskiem pozlepiana trzcina¹⁰⁴

Już ci mi nucić zaczyna

Usypiający wtór!

Ojej! O rety! Ojej

Do jakich mnie kniej,

Mnie, najnędzniejszą z cór,

Rozdrożne¹⁰⁵ prowadzą drogi?

O srogi

Synu Kronosa¹⁰⁶, o ty boży synu,

Jakiegoż ja się dopuściłam czynu,

Że nie chcesz folgi dać niedoli mej!?

Ojej!

W straszneś mnie jarzmo wprzągł!

O męko mąk!

Znowu mnie bodzie giez!

Gdzie kres?! Gdzie kres?!

Spal mnie swym gromem, spal,

Lub strąć mnie w ziemi głąb,

Lub zagrzeb w odmęcie fal!

Zstąp ku mnie, władco, zstąp,

Usłysz mój żal!

Śród błędnych błądzę dróg

I nie wiem, kto by dziś mógł

Wybawić mnie z doli niezbożnej?

Czy słyszysz to wołanie dziewki krowiorożnej?

PROMETEUSZ

O jakżebym nie słyszał? Gzem ci to pędzona

Inacha młoda córa¹⁰⁷ co miłość śród łona

Zbudziła Zeusowego. Z bólu snadź¹⁰⁸ umiera:

Po drogach ją rozstajnych mściwa pędzi Hera.

ANTYSTROFA

IO

Skąd ci nazwisko mego ojca znane?

Odgadłeś duszy mej ranę,

Ty, który cierpisz sam!

Ojej! O rety! Ojej!

Powiedzieć mi chciej,

Kogo przed sobą ja mam —

Któż moje straszne cierpienia

Wymienia,

Ach, tak prawdziwie? Przez mściwą boginię

W gorzkiej chorobie dziś me życie ginie!

Przez nią przypędził mnie do pustki tej —

Ojej! —

Rozpaczy morderczy szał!

Hery mnie gnał

Nieposkromiony gniew!

Jak burzy wiew,

Biegłam, śród błędnych błądząc dróg,

W ten skalny biegłam kraj,

Ścigana nawałą trwóg!

Lecz ty lekarstwo mi daj,

Mów, kto by mógł

Złagodzić mój cierpki los?

Bo ciężki tych dotknął cios,

Co w równej, jak ja, giną nędzy!

Jeżeli tylko zdołasz, mów, pomóż co prędzej.

PROMETEUSZ

Nie ciemną, zawikłaną i nie zagadkową,

Lecz jasną na to wszystko odpowiem ci mową,

Do takiej bowiem przyjaźń usta moje zmusza:

Masz ogniodawcę ludzi, mnie, Prometeusza!

IO

O biedny Prometeju, zbawicielu człeka,

Mów, z jakiej ci przyczyny ten ból dziś dopieka?

PROMETEUSZ

Dopierom się poprzestał na swą dolę skarżyć.

IO

A zatem już mnie nie chcesz swą łaską obdarzyć?

PROMETEUSZ

Odpowiedz, czego pragniesz? Wszystko ci wyjaśnię.

IO

Kto przykuł cię do skały? To chcę słyszeć właśnie.

PROMETEUSZ

Zeusa twarda wola, Hefajstosa ręka.

IO

Za jakąż cię to zbrodnię taka kara nęka?

PROMETEUSZ

Ponadto nic ci więcej powiedzieć nie mogę.

IO

Więc wskaż, czy mnie nieszczęsną, na tę błędną drogę

Rzuconą, jaki kiedy spoczynek ukoi?

PROMETEUSZ

Nie wiedzieć o tym lepiej jest dla duszy twojej.

IO

Przynajmniej nie ukrywaj, co mam cierpieć jeszcze.

PROMETEUSZ

Tej łaski nie odmawiam; jeśli chcesz, obwieszczę.

IO

Przecz¹⁰⁹ tedy się ociągasz? Mów, z jakiej przyczyny?

PROMETEUSZ

Nie chciałem cię zatrwożyć, to powód jedyny.

IO

Nie lękajże się więcej, niźli ja się trwożę.

PROMETEUSZ

Chcesz tego, więc posłuchaj! Wszystko ci wyłożę.

PRZODOWNICA CHÓRU

Nie jeszcze... Racz i naszej pofolgować woli:

Niech ona nam opowie o dzisiejszej doli,

A skoro to się stanie, ty uczyń jej zadość

I wyjaw, co ją czeka: smutek, czy też radość.

PROMETEUSZ

O Io, twą to sprawą nie odwracać lica

Od próśb ich, wszak to siostry twojego rodzica¹¹⁰

A zresztą czyż nie dobrze¹¹¹ na swe losy wraże¹¹²

Pożalić się słuchaczom, którym płakać każe

Współczucie razem z tobą, cierpieć razem z tobą?

IO

Nie mogę się nie poddać, dzielę się żałobą —

Słuchajcie więc, opowiem, chociaż wstyd mnie ściska,

Że muszę się do tego przyznać pośmiewiska,

Do klęski, którą Bóg mnie tak sromotnie płaci,

Każący w tej zmienionej błądzić mi postaci.

Co nocy mą dziewiczą zwiedzały komnatę

Ułudne sny i, w słowa pokusy bogate,

Mówiły: „Hej! Dlaczego, dziewico szczęśliwa,

Twój żywot tak ci długo w dziewictwie upływa,

Gdy oto najświetniejsze czeka cię zamęście?

Ukłuty strzałą żądzy, Zeus chce dać ci szczęście,

Podzielić pragnie z tobą jego miłość boża

Kiprydy rozkosz¹¹³! Dziewczę, nie odpychaj łoża,

Na łąki spiesz lernejskie¹¹⁴, bujną tchnące krasą,

Na trawy, gdzie się stada twego ojca pasą —

Tam widok twój niech oczy nasyci Zeusowe...”.

Sny takie opadały mą nieszczęsną głowę

Co nocy, aże wreszcie nabrałam śmiałości,

By wyznać przed rodzicem, jakich miewam gości.

Do Pyto i Dodony słał ci mnogie posły¹¹⁵

Mój rodzic, by mu stamtąd wiadomość przyniosły,

Co czynić, co ma mówić, chcący¹¹⁶ przyjaźń bogów

Zachować po dni swoje. Od świątynnych progów

Wracali ci wysłańce, przynosząc wyrocznie

Niejasne, zagadkowe. Lecz Inach nie spocznie,

Dopóki wyraźnego nie zyszcze¹¹⁷ rozkazu,

Ażeby mnie za próg swój wypędził od razu,

Za krańce swej dziedziny: na okrajach ziemi¹¹⁸

Mam tułać się, tak słowy rzekł mi okrutnemi,

Bo jeśliby nie wygnał, jest ci¹¹⁹ Zeus na niebie,

Co gromem swym ród cały w popiele pogrzebie.

Posłuszny wyrocznemu parciu Loksyjasza¹²⁰,

Z rozpaczą mnie, rozpaczy pełną, precz wypłasza:

Przemocy uległ bożej, bo komuż to sprostać

Wędzidłu Zeusowemu? W te tropy ma postać

Zmieniła się i duch mój; z rogami na czole —

Spojrzyjcie, jak wyglądam! — popędziłam w pole,

Szaleństwa żądłem kłuta. By¹²¹ podmuch zawiei,

Do wzgórz mknęłam lernejskich, do źródlisk Kerchnei,

A za mną, w trop śledzący wszystkie moje kroki,

Biegł Argos, pasterz wołów, syn ziemi stuoki —

Odebrał ci¹²² mu życie los niespodziewany¹²³,

Lecz ja się błąkać muszę. Tak z łanów na łany

Bogini mściwym biczem bez tchu mnie popędza!

Słyszałeś teraz wszystko, wiesz, jaka ma nędza,

Więc jeśli możesz wskazać, co jeszcze mnie czeka,

To mów — lecz tylko prawdę! Litości daleka

Niech będzie twoja wieszczba. Najgorszej boć¹²⁴ znamię

Choroby, jeśli słowo w naszych uściech kłamie.

CHÓR

Ach, ach! Umilknij! Stój!

Ach!

Przenigdy, przenigdy mój

Nie myślał duch,

Że mi się takie niesłychane słowa

Wrażą gdykolwiek w słuch.

Ból, męka, rozpacz, strach

Miecz dla mnie kowa¹²⁵!

Miecz, obosiecznie ostrzony,

Pierś mi przeszywa!

O dolo nieszczęśliwa!

O dolo! Ty dolo Iony!

PROMETEUSZ

Za wcześnie pełnaś trwogi, jęczysz wniebogłosy,

Poczekaj jeszcze końca, przyszłe poznaj losy.

PRZODOWNICA CHÓRU

Mów, poucz! Rad jest chory, jeśli wczas¹²⁶ się dowie,

Co spadnie na to jego skołatane zdrowie.

PROMETEUSZ

Bez trudu wasze pierwsze spełniłem żądanie —

Już wiecie, coście chciały; sama o swej ranie

Mówiła wam okrutnej, teraz ja wam w szczerej

Wyjawię opowieści, jakie ją z rąk Hery

Czekają jeszcze trudy. Córko Inachowa,

Dziewico, wraźże sobie w serce moje słowa,

Byś stała się świadoma swej tułaczki końca:

Nasamprzód więc, zwrócona ku wschodowi słońca,

Przebiegniesz ugorzyska, kraj pusty i dziki,

Aż dotrzesz, gdzie skityjskie bitne koczowniki,

W dalekonośne łuki zbrojne, mają z łozy

Plecione kosze-strzechy, rzucone na wozy.

Ty do nich się nie zbliżaj, lecz pędź jak najżwawiej

Wzdłuż brzegu¹²⁷, co się w szumach morskich głębin pławi.

Po lewej Chalybowie mieszkają, kowale¹²⁸.

Lud srogi, gościnności nieznający wcale —

I tych unikać trzeba. W tej drodze dalekiej,

Do słusznie tak nazwanej Rwistej dojdziesz rzeki,

Lecz nie myśl o przeprawie — nikt jej nie przepłynie —

Dopóki na najstromszej nie staniesz wyżynie,

Na szczycie góry Kaukaz, skąd właśnie ta rzeka

W szalonych, rozhukanych bałwanach ucieka.

Przebywszy gwiazdosiężne wierzchoły, na stoki

Zawrócisz południowe, aż chyże twe kroki

Wypoczną śród Amazon mężowrogiej rzeszy¹²⁹,

Co ma śród temiskirskich zamieszkać pieleszy¹³⁰,

Około Termodontu¹³¹, gdzie w morskiej rozścieży

Zdradliwa Salmidessu¹³² opoka się jeży,

Nieprzyjaciółka statkom, macocha żeglarzom.

Tu one ci przechętnie dalszą drogę wskażą:

Ku bramie dojdziesz morskiej, ku wąskiej cieśninie

Kimeryjskiej¹³³, byś potem, gdy tę krok twój minie,

Meocką¹³⁴ przepłynęła zatokę — przeprawa,

Skąd wielka u śmiertelnych wyrośnie ci sława,

Zaś przesmyk ten na wieki będzie od tej doby

Bosporu miał nazwisko¹³⁵. Takimi sposoby,

Rzuciwszy Europę¹³⁶, wraz powitasz kraje

Azyjskie... Ha! Powiedzcie, jakżeż wam się zdaje?

Azali¹³⁷ władca bogów nie jest ci¹³⁸ jednaki

Gwałtownik w wszelkiej mierze? Na obłędne szlaki

Wypędził tę śmiertelną, z którą chciał się wprzódy

W miłosnym spleść uścisku, na nędzę i trudy!

O, gorzki to zalotnik! Coś tu usłyszała,

Ma dziewko, mąk to twoich li¹³⁹ przygrywka mała.

IO

O biada mi, biada!

PROMETEUSZ

Co? Łkasz i jęczysz znowu? A cóż koniec zada

Twym płaczom, skoro dalsze klęski ci obwieszczę?

PRZODOWNICA CHÓRU

Więc pragniesz jej wyjawić i coś więcej jeszcze?

PROMETEUSZ

Tak! Bólów niesłychanych rozburzone morze!

IO

Ach! Po co żyję nadal? Po co tak się trwożę,

Miast¹⁴⁰ rzucić się co prędzej z poszarpanej grani

I męki swej się zbawić w przepastnej otchłani?

Nie lepiej to raz umrzeć, skryć się w grobu głuszę,

Niżeli co dzień znosić bezmierne katusze?

PROMETEUSZ

A jakżebyś ty zniosła te ciężkie brzemiona,

Gniotące mnie, skazańca, co nigdy nie skona?

Nie dla mnie śmierć, jedyna szczera zbawicielka;

Zakończy się zaś wówczas ma niedola wszelka,

Gdy Zeus swe nad bogami straci panowanie.

IO

Azali¹⁴¹ stracić może? Kiedyż to się stanie?

PROMETEUSZ

Już widzę, jak ogromne czułabyś rozkosze.

IO

Jakożby nie? Przez niego te cierpienia znoszę.

PROMETEUSZ

A zatem wiedz, że wnet się ta godzina zbliży.

IO

Któż berło mu wytrąci? Któż go tak poniży?

PROMETEUSZ

On sam, przez nieroztropne, zuchwałe zamiary.

IO

Mów, jeśli się nie lękasz jakiej nowej kary.

PROMETEUSZ

Przez śluby marnie zginie, przez małżeńskie śluby.

IO

Bogini czy ziemianka sprawczynią tej zguby?

PROMETEUSZ

Na próżno mnie się pytasz, tegoć¹⁴² nie wyjaśnię.

IO

Przez żonę więc królewska jego władza zgaśnie?

PROMETEUSZ

Silniejszy, niźli ojciec, syn mu się narodzi.

IO

Odwrócić nikt nie zdoła ciosu, co weń godzi?

PROMETEUSZ

Ja tylko, gdy opadną ze mnie te okowy.

IO

Któż może cię uwolnić wbrew woli Zeusowej?

PROMETEUSZ

Wiedz: jeden z twych potomków zdejmie te obroże.

IO

Co mówisz? A więc syn mój wybawić cię może?

PROMETEUSZ

Potomek w rodzie trzeci po innych dziesięciu.

IO

Zagadka to zbyt ciemna mojemu pojęciu.

PROMETEUSZ

Dlatego przestań pytać o swe dalsze znoje.

IO

Przyrzekłeś, nie odmawiaj, spełnij prośby moje.

PROMETEUSZ

Z dwóch spraw ja tylko jednę¹⁴³ chcę wyłuszczyć tobie.

IO

Więc pozwól mi wybierać i wymień je obie.

PROMETEUSZ

Wybieraj: o czym mówić? O twej przyszłej doli,

Czy o tym, kto mnie z ciężkich tych kajdan wyzwoli?

PRZODOWNICA CHÓRU

O jednym tę objaśnij, zasię drugą sprawę

Mnie wyłóż. Jej twe słowo oznajmi łaskawe,

Na jaki jeszcze pójdzie tułaczy manowiec,

A mnie, kto cię uwolni — o to błagam — powiedz.

PROMETEUSZ

Jeżeli tak pragniecie, przeto niech tak będzie,

Niczego nie zataję w tym i tamtym względzie.

Wprzód, Io, twych wędrówek odsłonię ci nędzę —

A wszystko to głęboko zapisz w ducha księdze:

Przebywszy wpław cieśninę dzielącą dwa lądy,

Masz rzucić się w nurt morza, w rozplenione prądy,

Gdzie słońca wschodzącego palą się płomienie,

Dopóki w gorgonejskiej nie spoczniesz Kistenie!

O kształtach tam łabędzich trzy Forkisa córy

Mieszkają, pogrążone w wieczny mrok ponury.

Tym strasznym, jednookim, jednozębnym tworom

Ni słońce nie przyświeca, ni też nocną porą

Księżyca krąg, srebrzystą siejący poświatę.

Tuż obok wężowłose trzy siostry, skrzydlate

Gorgony¹⁴⁴, nienawiścią żyjące do ludzi; —

Na widok ich — śmiertelnym krew się w żyłach studzi:

Tych strzeż się, to ci mówię! Również dla przestrogi

O jednym jeszcze wspomnę, o sforze złowrogiej

Psów Zeusa, ostrozębnych, niemych gryfach¹⁴⁵. Dalej

Unikaj Arimaspów¹⁴⁶ jezdnych, co u fali

Błękitnej Plutonowej harcują. Na krańce

Ziemicy potem dojdziesz, gdzie czarni mieszkańce

Źródliska Heliosowe¹⁴⁷ oblegli, skąd bierze

Początek rzeka Ajtiops¹⁴⁸. Na jego wybrzeże

Miej oko, aż nie dotrzesz hen ku wodogrzmotom¹⁴⁹,

Gdzie z szczytów wzgórz Byblosu¹⁵⁰ swoją falę złotą

Przelewa święty Neilos¹⁵¹. Wybrzeżami swemi

Zawiedzie on cię potem do trójkątnej ziemi¹⁵²

Neilotis. W tym dalekim kraju, o Iono,

I tobie, i twym dzieciom osiąść przeznaczono¹⁵³

Jeżeli w moich słowach widzisz jakie ciemnie,

Zapytaj, a o wszystkim dowiesz się ode mnie,

Boć wczasu¹⁵⁴ mam tu więcej, niż wytrzymać mogę.

PRZODOWNICA CHÓRU

Już wszystkoś jej powiedział na tułaczą drogę?

Czyś może co zapomniał? Jest co do dodania,

To dodaj, a zaś język twój niech się nie wzbrania

I nam wyświadczyć łaskę. Pomnisz, o czym mowa.

PROMETEUSZ

Zna całą swą wędrówkę. A że się nie chowa

Kłamliwość w mojej wieszczbie, więc jej dla pewności

Przytoczę, jakie dotąd przebiegała włości, —

Tym stwierdzę wróżb mych prawdę. Lecz, aby nie wielu

Używać słów, od razu zwrócę się do celu

Jej drogi. Skoroś przyszła do równin Molossy¹⁵⁵

I świętych wzgórz Dodony¹⁵⁶, tak cię dębów głosy,

Zeusa tesprockiego spełniając wyrocznię,

Przyjęły jasną mową — cud ci to widocznie

Przedziwny, niesłychany — jako pełną chwały

Oblubienicę boga: czyż ci się nie zdały

Pochlebstwem te ich hołdy? Stamtąd wzdłuż wybrzeży,

Przez gza kąsana, biegłaś ku miejscom, gdzie leży

Zatoka wielka Rei¹⁵⁷, by potem, śród burzy

Pędząca, tu się w znojnej zatrzymać podróży.

Lecz wiedz, że od tej pory kąt owej topieli

Nazwano Morzem Jońskim¹⁵⁸, aby ludzie mieli

Pamiątkę twej tułaczki. Niechaj ci to będzie

Dowodem, iże duch mój w swym wieszczym zapędzie

Odkrywa, co innemu zakryte jest oku...

Teraz, do pierwotnego powracając toku,

Wyłuszczę już wam razem los jej ostateczny.

Na samych kresach ziemi, w krainie nadrzecznej,

Gdzie Neilos ma swe ujście, jest gród, co się zowie

Kanobos¹⁵⁹. Tam ci Zeus powróci już zdrowie,

Łagodną pogłaskawszy cię dłonią; tam, w onej

Dziedzinie, znów odzyskasz rozum utracony

Za jego li dotknięciem; przez nie się też z ciebie

Epafos zrodzi¹⁶⁰ czarny, co będzie na glebie,

Neilosa nurtem zlanej, owoc zbierał mnogi.

Lecz piąte pokolenie rzuci te rozłogi. —

Pięćdziesiąt młodych dziewic niechcących małżeństwa¹⁶¹

Z stryjeczną swoją bracią, od tego krewieństwa

Ucieknie, wbrew swej woli, do Argos. Za nimi

Popędzą jednak tamci, jak skrzydły¹⁶² lotnymi

Sokoły gonią stado gołębi. Zdobyczy

Nieprawnej przedsię Bóg im tutaj nie użyczy,

Zazdroszcząc im ciał dziewic: w Pelasgji polegną,

Albowiem gdy ich żądze niewczesne rozżegną,

Powali ich wnet czujna bezsenność odwagi:

Niewiasty we krwi mężów zrumienią swój nagi,

Dwusieczny miecz! Niech Kypris¹⁶³ tak mych wrogów kładzie!

Lecz jedna z owych dziewczyn nie stanie na zdradzie

Swojemu kochankowi. Miłością wiedziona,

Pozwoli się przebłagać i ducha mu z łona

Nie wydrze: jedno z dwojga wybiera, chce raczej,

By zwano ją niewiastą, którą słabość znaczy,

Niżeli morderczynią. Z niej się też narodzi

Królewskie plemię Argos. Lecz by w słów powodzi

Nie gubić się, toć rzekę: Przesławny wyrośnie

Z twojego szczepu łucznik, mąż, który miłośnie

Uwolni mnie z tych cierpień. Oto wróżba wielka!

Temida mi ją dała, moja rodzicielka,

Tytanka praodwieczna. A jak się to stanie

I kiedy? Próżne słowa, czasu nie ma na nie!

IO

Ojej! Ojej! Ojej!

Żar na mnie bije! Płomienieję!

Szaleństwo wżera się w mózg,

Rozum mój sczezł¹⁶⁴!

Ognisty mnie siecze giez!

W znękanej piersi mej

Strwożone serce się tłucze

Bez tchów! Bez tchów!

Źrenice krwawy zasłania mi bluzg!

Uciekam! Pędzę!

Precz za mej drogi koleje

Burze rzucają mnie krucze!

Język kołczeje¹⁶⁵,

Zwichrzonych zamęt słów

O straszną rozbija się nędzę!

Wybiega.

STASIMON 3

CHÓR

Mędrzec to, mędrzec olbrzymi,

Co pierwszy rozważył w swej duszy

I pierwszy tę myśl zamknął w słowa,

Że w związku li równych z równymi

Szczęście się chowa!

Więc jeśli uniknąć masz zguby,

Nie chcesz się spotkać z zawodem,

Nie wchodź przenigdy w śluby

Z tym, co bogactwem się puszy,

Albo się chełpi swym rodem.

Nigdy, przenigdy, o, proszę,

Nie dajcie mi, Moiry, by kiedy

Miał Zeus mnie przywołać w swe łoże!

I z innym też z niebian rozkosze

Dzielić się trwożę!

Bo jakiż to ból we mnie wzbiera

Na widok dziewicy Iony!

Okrutnie zamęcza ją Hera,

Na nowe skazuje wciąż biedy,

Choć przez nią bóg odszedł wzgardzony.

Gdy równa z równym połączą swe dłonie,

Związku się tego nie boję.

Niechaj więc żądzą ku bogom nie płonie

To oko moje.

Wszelka tu walka daremną,

Bezbronna będę w obronie,

Koniec już ze mną!

Gdy Zeus zapragnie,

Wolę mą nagnie,

Przed nim się nie ostoję!

EXODOS

SCENA 1

PROMETEUSZ, PRZODOWNICA CHÓRU

PROMETEUSZ

A jednak przyjdzie chwila, że ten władca boży,

Choć tak jest dzisiaj dumny, głowę swą ukorzy,

Albowiem postanowi takie zawrzeć śluby,

Co z tronu go powalą, strącą w przepaść zguby.

Wypełni się naonczas klątwa jego ojca,

Kronosa, którą wyrzekł, gdy z niebios ogrojca

Przemocą był wypędzon. Jakby mógł, zwycięski,

Uniknąć tej niechybnej a sromotnej klęski,

Nikt z bogów tego nie wie, oprócz mnie jedynie —

Ja środki znam ku temu. Na swojej wyżynie

Niech sobie więc króluje, niech wierzy, zuchwały,

W swe gromy napowietrzne, w swe płomienne strzały.

Już nic go nie ocali, nic go nie powstrzyma —

W haniebną runie przepaść! Strasznego olbrzyma

Gotuje przeciw sobie, cudo niezmożonej

Potęgi! On ci iskrę rzuci w nieboskłony,

Jaśniejszą od błyskawic, on stworzy łoskoty,

Co hukiem swym zagłuszą piorunowe grzmoty.

On mocy swej doświadczy nawet na trójzębie,

Na berle Posejdona, które morza głębie

Rozburzą i przestrachem w krąg napełnią lądy.

Przekona się naonczas Zeus, co znaczy rządy

Mieć w ręku, a co w kaźni jęczeć służebniczej.

PRZODOWNICA CHÓRU

Z życzeniem twego serca twa groźba się liczy.

PROMETEUSZ

Nie! Z prawdą! Acz przyznaję: mam takie życzenie.

PRZODOWNICA CHÓRU

Więc będzie ktoś, co Zeusa strąci w mrok i cienie.

PROMETEUSZ

O, stokroć większych jeszcze doczeka się znoi¹⁶⁶.

PRZODOWNICA CHÓRU

Twe serce czyż się słów tych bluźnierczych nie boi?

PROMETEUSZ

Ja — bać się!? Ja, co nigdy nie złożę się w grobie!?

PRZODOWNICA CHÓRU

Lecz bole jeszcze krwawsze może sprawić tobie.

PROMETEUSZ

Niech sprawi! Mną już żadne męki nie zachwieją.

PRZODOWNICA CHÓRU

Ten mędrcem, kto się kornie godzi z Adrasteją¹⁶⁷.

PROMETEUSZ

Czcij, módl się, schlebiaj, klękaj przed kata obliczem!

Lecz dla mnie moc Zeusa jest już dzisiaj niczem.

Niech sierdzi się do woli, niech się władzą mami, —

Niedługo, a utraci berło nad bogami.

Lecz patrzcie! Oto ku nam poseł Zeusa bieży¹⁶⁸,

Tyrana-samodzierżcy służka ci¹⁶⁹ to świeży,

Zapewne coś mi całkiem nowego obwieści.

SCENA 2

PROMETEUSZ, HERMES

HERMES

Do ciebie ja przychodzę, ty, co z bożej cześci

Igrzysko uczyniwszy, przez miłość dla człeka

Zostałeś ogniokradcą! Niechżeć już nie zwleka

Twój język, arcygorzki mądralo, w tej porze

Wyjawić, jaki związek z rąk wytrącić może

Naszemu rodzicowi świętą jego władzę?

Bo wszak się tym przechwalasz! Dlatego ci radzę,

Wytłumacz mi się jasno, bez żadnych zagadek,

Nie zmuszaj mnie tu wracać. Sam ci¹⁷⁰ jesteś świadek,

Że Zeus się niezbyt gładko z takimi obchodzi.

PROMETEUSZ

Wyniosłe twoje słowa i butne! Ja — złodziej,

Odpowiem: tak przystało mówić służalcowi!

Na nowy dzisiaj sposób rządzicie wy, nowi

Bogowie, niemyślący, że się w gruz rozwali

Grodziszcze waszej mocy królewskiej. Azali

Tyranów dwóch ginących¹⁷¹ nie miały me oczy

Przed sobą? Teraz ujrzą, jak się trzeci stoczy

Sromotnie i niebawem! Mniemaszli¹⁷², że z trwogi

Pokornie zechcę sławić twoje nowe bogi?

Dalekim ci¹⁷³ od tego, daleki! Ty zasię

Uciekaj, skąd przyszedłeś, w jak najprędszym czasie!

Niczego się nie dowiesz ode mnie zaiste!

HERMES

Twój upór tu cię wtrącił, twe cię oczywiste

Bluźnierstwa do tej strasznej przystani zawiodły.

PROMETEUSZ

Jać¹⁷⁴ wolę me nieszczęście od twej służby podłej, —

Wiedz o tym, mego losu na twój nie zamienię!

HERMES

Przykutym być do głazu we większej masz cenie,

Niż wierną pełnić służbę u ojca Zeusza.

PROMETEUSZ

Tak bywa, że pogarda do wzgardy nas zmusza.

HERMES

Za szczęście więc uważasz tę swoją niedolę?

PROMETEUSZ

Za szczęście? Takie szczęście niech zmiażdży w swym kole

Mych wrogów! Rad i ciebie ujrzałbym w tym stadzie.

HERMES

Więc język twój i na mnie jakąś winę kładzie?

PROMETEUSZ

I owszem. Nienawidzę wszystkie bogi twoje,

Że takie mi za dobroć zgotowały znoje.

HERMES

Niemała snadź¹⁷⁵ choroba mocuje się z tobą.

PROMETEUSZ

Tak, jeśli nienawidzić wrogów jest chorobą.

HERMES

Któż z tobą by wytrzymał, gdybyś był przy zdrowiu?

PROMETEUSZ

O biada!

HERMES

Zeus nie słyszy; wołasz na pustkowiu.

PROMETEUSZ

We wszystkim nas pouczy czas, gdy idzie w lata.

HERMES

Jak dotąd, mądrość twoja wcale nie bogata.

PROMETEUSZ

Zapewne! Nie gadałbym z parobkiem daremnie!

HERMES

Nie powiesz, o co ojciec pyta się przeze mnie.

PROMETEUSZ

A jużci! Na tę łaskę wszakże on zasłużył!

HERMES

Co? Będziesz mnie, jak chłopca nieletniego, durzył¹⁷⁶?

PROMETEUSZ

Nie jesteśże¹⁷⁷ ty głupszy od chłopca, jeżeli

Sądziłeś, że ci tego język mój udzieli?

Chytrości nie ma takiej, ni takiej katuszy,

By Zeus mógł to wyznanie wycisnąć mi z duszy,

Dopóki mnie z tych więzów nie zwolni! W swym domie¹⁷⁸

Siedzący napowietrznym, niechaj na mnie płomię¹⁷⁹

Ogniste rzuca z góry; śniegowe szarugi

Czy wstrząsające ziemią gromy, jego sługi,

Niech wszystko w proch roztrącą, rozniosą, zdruzgocą,

Mnie zasię¹⁸⁰ i największą nie przynagli mocą,

Ażebym miał powiedzieć, kto go z tronu zwali!

HERMES

O rozważ, czy ten hardy upór cię ocali?

PROMETEUSZ

Już wszystkom ja rozważył¹⁸¹ i zarządził.

HERMES

Nieba!

Zastanów się, szaleńcze, zastanów, jak trzeba

Rozsądku, aby wiedzieć, co dobre, co szkodzi.

PROMETEUSZ

Poprzestańże mnie topić w pustych słów powodzi!

Wiedz o tym, że mnie żadna nie przymusi trwoga,

Bym miał nienawistnego zaklinać tu Boga,

Bym, tchórz najostatniejszy, załamywał ręce

Niewieścim obyczajem i żebrał, aż męce

Tych więzów kres położy!... Nie moją to rzeczą!

HERMES

Na próżnom tyle mówił; snadź¹⁸² już nie wyleczą,

Nie zmiękczą cię me prośby! Jak ten rumak młody,

Raz pierwszy zaprzągnięty, rozbijasz przeszkody,

Wędzidło gryziesz, dęba stajesz i, niesforny,

Rwiesz lejce poza sobą. Lecz duch twój przekorny

Omamion: nie jest siłą upór, jeśli straży

Rozsądku nie podlega! Niech serce twe zważy,

Na jakie będziesz jeszcze wystawion wichury,

Na jaką falę cierpień, jeżeli tak z góry

Odrzucasz moją radę! Śród łyskań i gromów

Zeus strzaska tę opokę na kawały złomów,

Zaś postać twą nieszczęsną okrutnie pogrzebie

W otchłannym, pełnym mroków nieprzebytych żlebie.

A światło kiedy ujrzysz znów po długim czasie,

Wnet Zeusa pies skrzydlaty, orzeł, co się pasie

Krwi strawą, na kęs ciała twego wraz się rzuci

I będzie, nieproszony gość, w żarłocznej chuci

Codziennie się skradając, twą czarną wątrobą

Straszliwy głód swój sycił. A końca już z tobą,

Znoszącym takie męki, nie będzie dopóty,

Dopóki się nie zjawi bóg, co, twojej lutej

Męczarni pragnąc ulżyć, zejdzie w Hadu ciemnie,

W czeluścię Tartarową. To wiedząc przeze mnie,

Zastanów się! Nie zmyśla mój język, nie trwoży

Groźbami, mówi prawdę! Wszakże wardze bożej

Zeusowej kłamstwo obce; ziści się, co powie.

Więc rozważ to, roztrząśnij dobrze w swojej głowie,

Ażebyś wreszcie doszedł do myśli tej wątku,

Że upór nie powinien być panem rozsądku.

PRZODOWNICA CHÓRU

Zda mi się Hermes słuszną wypowiedział radę:

Chce, iżbyś rzucił upór i bezpłodną zwadę.

Posłuchaj, niech się duch twój roztropnością rządzi,

Albowiem wstyd to wielki, jeśli mędrzec błądzi.

PROMETEUSZ

Dawno mi znana tej nauki treść!

Lecz ja wiem dobrze, iż nie zhańbion¹⁸³ wróg,

Jeżeli wróg mu szarpie jego cześć.

Niechże naciągnie swój płomienny łuk,

Dwuzębnym berłem niech godzi w mój kark!

Od jego grzmotów niechaj zadrży w krąg

Ogrom powietrza! Niech zerwie się wark¹⁸⁴

Wichrów szalonych! Chciwe krwawych mąk,

Niech rozpętają złość swą stada burz,

Ziemię na strzępy niech starga ich szpon!

Niech się zakłębią głębie wszystkich mórz

I fale miecą¹⁸⁵ aż po gwiezdny skłon!

Niech mnie w Tartaru czarną strąci noc,

Na Konieczności twarde rzuci łoże, —

Przecież mnie jego rozwścieklona moc

Całkiem uśmiercić nie może!

HERMES

Oto szaleństwa niechybnego znak —

Wyniosła pycha przebluźnierczych słów!

Do obłąkania cóż ci jeszcze brak?

Jakbyś się sprawiał, wyswobodzon? Mów!

A wy, dziewice, którym jego błąd

Rozbudza w sercach miłosierdzia zdrój,

Jak najpośpieszniej uciekajcie stąd,

Zanim żywiołów rozpocznie się bój.

Albowiem zamęt błyskawicznych rózg,

Nawała grzmotów i gromów w przestworze,

Łatwo zamąci przerażony mózg,

Do szału przywieść was może!

CHÓR

Innych, Hermesie, udzielaj mi rad,

Jeśli chcesz we mnie mieć posłuchu dość!

Wszak do haniebnych nakłaniasz mnie zdrad,

W słowach się twoich nędzna kryje złość.

Lecz nie uwiedzie mnie twój lichy kłam!

Cierpieć z nim razem będę aż po wiek,

A zaś dla zdrajców tylko wzgardę mam.

Obyś się zbrodni tej na zawsze strzegł,

Bo z wszystkich chorób, które zsyła los

Na tego świata nieszczęsne rozdroże,

Cóż ponad zdrady niespodzianej cios

Ohydniejszego być może?

HERMES

O, bądźcie pomne, o to błagam was,

Tych słów życzliwych, co padły z mych warg,

Byście, gdy Doli¹⁸⁶ pojawi się czas,

Nie uciekały się do pustych skarg,

Byście nie rzekły, że was niebios król

Znienacka strącił w ten nieszczęścia dół!

Nie! Z waszej winy spadnie na was ból!

Że nierozsądek tak wam ducha skuł.

Dola w swą wielką uwikła was sieć:

Wszak wyjawiłem wam zamiary boże,

Byście się mogły na baczności, mieć, —

Rozum li¹⁸⁷ zbawcą być może!

Znika. Błyskawice. Gromy. Tumany kurzu. Trzęsienie ziemi.

PROMETEUSZ

Oto się słowo zamienia już w czyn,

Ziemia się trzęsie w krąg!

Obłoków czarny zwał

Rozdziera łysk i grom!

Orkanny¹⁸⁸ szaleje młyn,

Burze prą śladem burz,

Złom się rozbija o złom,

Kłębami zrywa się kurz

Z lecących w przepaście skał!

Wyją wichury,

W zamęcie mąk

Strop się już zlewa ponury

Z smaganą głębią mórz,

Strasznie zwichrzoną aż do dna

Oto się spełnia już

Wyrok, co na mnie padł

Z Zeusowych rąk!

Spojrzyj, o matko czcigodna,

Na moje leże!

Spojrzyj, jak cierpi twój syn!

O ty, Eterze,

Co światłem zapładniasz świat¹⁸⁹

Patrz, jakie muszę

Bezprawne znosić katusze!

Zapada się w głąb ze skałą i z chórem Okeanid.

Przypisy:

1. Prometeusz skowany (daw.) — dziś: Prometeusz skuty (łańcuchami, kajdanami itp.); chodzi o karę, jaką wg mit. gr. poniósł Prometeusz za swoją zuchwałość, pomaganie ludziom i wykradzenie ognia bogów z Olimpu. [przypis edytorski]

2. na okrajach — na krańcach. [przypis edytorski]

3. skityjski brzeg — Scytia; kraj zamieszkały od VII w. p.n.e. przez koczownicze ludy irańskie, rozciągający się na północ od wybrzeży Morza Czarnego i gór Kaukazu. [przypis edytorski]

4. rozkaz dan od ojca — rozkaz dany przez Zeusa: ojca bogów, w tym również Hefajstosa. [przypis edytorski]

5. płomień ognia, twoją chwałę drogą (mit. gr.) — Hefajstos jest bogiem ognia. [przypis edytorski]

6. winien ci jest bogom pokutę — konstrukcja z partykułą wzmacniającą (wyrażającą nacisk na wymowę frazy) „ci”. [przypis edytorski]

7. Kratos, Bia (mit. gr.) — dzieci bogini-rzeki Styks i tytana Pallasa; pełnią funkcję bóstw-alegorii Siły i Przemocy; ich rodzeństwem byli: Zelos (bóg-alegoria Współzawodnictwa), Nike (bogini-alegoria Zwycięstwa). [przypis edytorski]

8. krewne (...) plemię (mit. gr.) — Hefajstos zwraca tymi słowami uwagę na fakt, że Prometeusz jest jego krewnym, mianowicie jako syn tytana Japeta (z okeanidą Klimene a. okeanidą Azją) oraz wnuk Uranosa i Gai; podobnie sam Zeus, ojciec Hefajstosa, był wnukiem Uranosa. [przypis edytorski]

9. wielkoduszny Temidy (...) synu (mit. gr.) — w istocie Prometeusz był synem tytana Japeta i okeanidy Klimene a. okeanidy Azji (bratem Atlasa i Epimeteusza, męża Pandory), tytanida Temida była siostrą ojca Prometeusza, a więc jego ciotką; Hefajstos, określając go jako „wielkodusznego”, docenia wartość umysłu i ducha Prometeusza. [przypis edytorski]

10. zbierać sprzęty — tu: zbierać plon. [przypis edytorski]

11. Każda nowa władza twarda jest i sroga (mit. gr.) — „nową władzą” nazwane są tu rządy bogów olimpijskich pod wodzą Zeusa; Hestia, Demeter, Hera, Hades, Posejdon i Zeus wystąpili przeciw władzy Kronosa (który pożerał swe dzieci spłodzone z Reą, obawiając się, że któreś z nich pozbawi go panowania, podobnie jak on swego ojca, Uranosa) i po dziesięcioletniej wojnie, w której wspierali ich cyklopi i hekatonchejrowie (sturęcy) wydobyci z Tartaru, wypędzili swego boga-ojca i podzielili się sferami rządów: Zeus objął swą władzą niebo i zwierzchnictwo nad innymi bogami, Hestia otoczyła opieką ognisko domowe, Demeter zajęła się urodzajem i płodnością ziemi, Hera została żoną Zeusa, boginią nieba i płodności, małżeństwa i macierzyństwa, Hades przejął rządy w krainie umarłych, a Posejdon stał się panem mórz. [przypis edytorski]

12. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]

13. przecz (daw.) — dlaczego; tu: czyż. [przypis edytorski]

14. przecz (daw.) — dlaczego, czemu. [przypis edytorski]

15. Ojciec — tu: Zeus; ojciec bogów, w tym Hefajstosa. [przypis edytorski]

16. przemysł (daw.) — umysł, spryt, inteligencja. [przypis edytorski]

17. baczże — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: uważajże; skup się na tym, by... itp. [przypis edytorski]

18. srom (daw.) — wstyd, hańba. [przypis edytorski]

19. takimi więzy — daw. forma N.lm rzeczownika; dziś popr.: takimi więzami. [przypis edytorski]

20. nieśmiertelnych hufców młody wódz — nowy władca bogów, Zeus. [przypis edytorski]

21. płomienistegom ognia źródło skrył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: płomienistego ognia źródło skryłem. [przypis edytorski]

22. żywie (daw. forma) — żyje. [przypis edytorski]

23. zawieszon — daw. skrócona forma przym.; inaczej: zawieszony. [przypis edytorski]

24. pragnieli świadkiem być — konstrukcja z partykułą -li; inaczej: czyż pragnie być świadkiem. [przypis edytorski]

25. huf — hufiec, oddział; tu: orszak, korowód. [przypis edytorski]

26. srom (daw.) — wstyd, zawstydzenie; tu: nieśmiałość. [przypis edytorski]

27. Tetydy płodnej córy (...) (mit. gr.) — córki Okeanosa i bogini Tetydy (Tethys): Okeanidy. [przypis edytorski]

28. Okeana, co wszystkie ziemskie lądy (...) opasuje (mit. gr.) — wg staroż. gr. wizji budowy świata, wody Oceanu opływały dookoła płaską tarczę ziemi. [przypis edytorski]

29. jać — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

30. chybali — konstrukcja z partykułą -li; inaczej: chyba że. [przypis edytorski]

31. Uranowy ród — ród bogów (np. Kronosa) i tytanów jako potomków Uranosa; tych wszystkich ujarzmił zmyślnie Zeus jako władca nowego pokolenia bogów. [przypis edytorski]

32. okowy — daw. forma N.lm; dziś popr.: okowami (tj. kajdanami, łańcuchami). [przypis edytorski]

33. ci — tu: partykuła wzmacniająca wymowę czasownika w zdaniu. [przypis edytorski]

34. cześci — dziś popr. forma D.lp: czci. [przypis edytorski]

35. miodny — słodki (jak miód). [przypis edytorski]

36. jest ci — konstrukcja z partykułą wzmacniającą „ci”. [przypis edytorski]

37. wraży (daw.) — wrogi, obcy. [przypis edytorski]

38. opowiedzże — konstrukcja czasownikowa z partykułą wzmacniającą -że. [przypis edytorski]

39. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]

40. sromotny (daw.) — haniebny. [przypis edytorski]

41. zepchnion — daw. skrócona forma od: zepchnięty. [przypis edytorski]

42. dalej — następnie; w dalszej kolejności. [przypis edytorski]

43. Tytanów, Uranosa płód i matki-Ziemi — Tytani byli synami Uranosa i Gai, tj. Ziemi. [przypis edytorski]

44. sądzący — daw. forma imiesłowu; dziś: sądząc. [przypis edytorski]

45. macierz ma, Temis i Gaia (mit. gr.) — Temida była córką Gai; tu: obie zostały utożsamione. [przypis edytorski]

46. ci — tu: partykuła wzmacniająca. [przypis edytorski]

47. te władce — dziś popr.: tych władców. [przypis edytorski]

48. wszystkie sprzymierzeńce — dziś popr.: wszystkich sprzymierzeńców. [przypis edytorski]

49. ci — tu: partykuła wzmacniająca. [przypis edytorski]

50. między bogi — daw. forma N.lm; dziś popr.: między bogami. [przypis edytorski]

51. postawić się okoniem — sprzeciwić się, stawić opór. [przypis edytorski]

52. w Hadu — skrót od: w Hadesu. [przypis edytorski]

53. ci — tu: partykuła wzmacniająca wymowę zdania. [przypis edytorski]

54. srom (daw.) — hańba, wstyd. [przypis edytorski]

55. opoka — skała. [przypis edytorski]

56. jakiś na to środek znalazł — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: jaki na to środek znalazłeś. [przypis edytorski]

57. zaniechać — przestać; porzucić jakąś czynność. [przypis edytorski]

58. kto z kaźnią się rozminął — kto sam nie cierpi; kaźń: cierpienie, tortura. [przypis edytorski]

59. dola — los, przeznaczenie. [przypis edytorski]

60. jedna (...) łączy nas krew (mit. gr.) — Okeanos jest synem Uranosa i Gai, najstarszym z Tytanów. Za matkę Pro­meteusza uznaje się u Ajschylosa Temidę, która była siostrą Okeanosa: byłby więc on wujem Prometeusza. [przypis edytorski]

61. cześci — dziś popr. D.lp: czci (tj. szacunku). [przypis edytorski]

62. mrocznia — tu: mrok, ciemność (lm: te mrocznie). [przypis edytorski]

63. toń równoimienna — ocean (o tym samym „imieniu”, tj. nazwie, co jego władca, Okeanos). [przypis edytorski]

64. ziemię tę, w żelazo plenną — Scytia, słynąca z obfitości rudy żelaza oraz znajomości jej obróbki. [przypis edytorski]

65. jać widzę — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; inaczej np. widzę ci ja (tj. naprawdę widzę, dobrze widzę). [przypis edytorski]

66. dobrzeć poradzę — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; inaczej: dobrze ci poradzę; znaczenie: doprawdy dobrze poradzę. [przypis edytorski]

67. poznaj siebie — tu: zdaj sobie sprawę ze swego położenia i możliwości. [przypis edytorski]

68. będąć — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

69. zapewneć wypowiadam — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

70. czelny — odważny, zuchwały. [przypis edytorski]

71. oścień — rodzaj narzędzia: spiczasty kij do popędzania bydła a. ostre widły na długim trzonku używane przy połowie ryb. [przypis edytorski]

72. odchodzę, pragnący się przekonać — daw. forma imiesłowu; dziś: odchodzę, pragnąc (...). [przypis edytorski]

73. przedsię (daw.) — przecież, wszak; jednak; nadal. [przypis edytorski]

74. srogie losy dotknęły mego brata, Atlanta (mit. gr.) — Atlant, właśc. Atlas, syn Japeta (a więc brat Prometeusza), stanął na czele Tytanów i podjął walkę przeciw Zeusowi; po zwycięstwie bogów olimpijskich został za karę obarczony dźwiganiem sklepienia niebieskiego nad ziemią. [przypis edytorski]

75. Tyfon (mit. gr.) — gigant o stu wężowych gło­wach, syn Tartaru i Gai; wystąpił przeciw władzy Zeusa, ten jednak raził go piorunem i przywalił Etną (tym tłumaczono wulkaniczną aktywność góry). [przypis edytorski]

76. w kilikijskiej niwy jaskiniach — tj. w górzystej Sycylii. [przypis edytorski]

77. nad zatoką — tu: nad Cieśniną Mesyńską, rozdzielającą wody Morza Tyrreńskiego i Morza Jońskiego oraz Sycylię od Kalabrii na płd. krańcu Płw. Apenińskiego. [przypis edytorski]

78. sykielijski — sycylijski. [przypis edytorski]

79. wraży — wrogi; tu: nienawistny; pełen wrogiego rozjątrzenia. [przypis edytorski]

80. stawa (daw.) — dziś popr. forma: staje. [przypis edytorski]

81. azyjskie (...) okraje — krańce Azji. [przypis edytorski]

82. dziewki pochopne do wojny (mit. gr.) — Amazonki, potomkinie boga Aresa i nimfy Harmonii; obszar zamieszkiwania tego na poły legendarnego plemienia lokalizowano u wybrzeży Morza Czarnego, w Kolchidzie (tereny dzisiejszej Gruzji), w Tracji, w centralnej Scytii (na lewobrzeżnych równinach naddunajskich) a. u podnóży Kaukazu w Azji Mn. [przypis edytorski]

83. wody meockie — tu: Morze Azowskie. [przypis edytorski]

84. ciesiołka — ciesielstwo; kunszt obróbki i budowy z drewna znany cieślom. [przypis edytorski]

85. kunszt pisma i pamięci sztukę, Muz wszystkich rodzi­cielkę (mit. gr.) — pamięć o sprawach ważnych oraz umiejętność jej utrwalenia i przekazania dzięki pismu stanowi źródło wszelkich sztuk; dlatego Muzy miały być córkami Mnemozyne, tj. Pamięci. [przypis edytorski]

86. by — tu: niby, jakby, tak jak. [przypis edytorski]

87. wzdyć (daw.) — wszakże, przecież. [przypis edytorski]

88. którem (...) wymyślił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: które wymyśliłem. [przypis edytorski]

89. maście — dziś popr. M.lm: maści. [przypis edytorski]

90. ni — tu: niby, niczym, tak jak. [przypis edytorski]

91. snować — tu: wysnuwać, wyprowadzać. [przypis edytorski]

92. ciemnie — tu: mroki, tajemnice. [przypis edytorski]

93. wszystkom to ustalił — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: wszystko to rozważyłem [przypis edytorski]

94. żertwienny — ofiarny, należący do zwierzęcia składanego w ofierze bogom; por. żertwa: ofiara. [przypis edytorski]

95. Mojra — jedna z trzech sióstr-prządek losu. [przypis edytorski]

96. Konieczność — tu: przeznaczenie. [przypis edytorski]

97. Mojr trójca (mit. gr.) — Mojry, trzy siostry, córki Zeusa i Temidy: Kloto, Lachesis i Atropos, boginie życia i śmierci, boginie losu, znające przyszłość i niepodlegające rozkazom bogów olimpijskich, kontrolujące przebieg i koniec życia ludzkiego; przedstawiane były jako prządki snujące i ucinające nić życia: Kloto, czyli „Prządka” nici życia, Lachesis, czyli „Udzielająca”, strzegąca wątku nici i przedłużająca go, oraz Atropos, czyli „Nieodwracalna”, przecinająca nić. [przypis edytorski]

98. Erynie (mit. gr.) — boginie zemsty, karzące zwłaszcza przewiny wobec rodziny i rodu (por. np. mit o Orestesie); Erynie przedstawiano jako kobiece postacie ze skrzydłami i z wężami we włosach; swoje ofiary doprowadzały do szału, ścigając je i dręcząc nieustępliwie. [przypis edytorski]

99. docieki — neol. skrót od: dociekania; domysły. [przypis edytorski]

100. w tobie się li (...) święci — konstrukcja z partykułą li, tu: wzmacniającą znaczenie zaimka osobowego; inaczej: „w tobie tylko się święci”, „w tobie właśnie (...)” itp. [przypis edytorski]

101. Hezyjonę (...) brał za żonę (mit. gr.) — tytan Prometeusz związał się z okeanidą Klymene a. plejadą Kelajno (istnieją różne wersje mitu) i miał z nią syna Deukaliona; według jednej z odmian opowieści o Prometeuszu, Klymene była jego matką, zaś ojcem Japet. Natomiast imię Hezjony znane jest z mitu o Heraklesie: nie była ona jednak okeanidą, ale córką króla Troi, Laomedona (ojca Priama), który obiecał jej rękę oraz cudowne konie, dar Zeusa, śmiałkowi, który zabije potwora morskiego; kiedy jednak Herakles dokonał tego czynu, król nie dotrzymał słowa i nie dał herosowi przyrzeczonej nagrody; Herakles zemścił się za to po wykonaniu swych dwunastu prac: zdobył i zburzył Ilion, a wiarołomnego króla zabił strzałem z łuku. [przypis edytorski]

102. Io (mit. gr.) — nimfa, córka Melii (jednej z okeanid) i Inachosa (syna Okeanosa i Tetydy), boga rzeki o tej samej nazwie, płynącej w Argolidzie, najstarszego króla Argos. Io była kapłanką Hery w Argos; zakochał się w niej Zeus i, aby ukryć swój romans przed żoną Herą, otaczał całą okolicę chmurą (a. zbliżał się do Io pod postacią chmury). W jednej z wersji mitu zamienił swoją wybrankę w krowę, również w celu ukrycia swego związku z Io (Ioną) przed Herą; inna wersja podaje, że to zazdrosna Hera, dowiedziawszy się o niewierności Zeusa, przemieniła Io w krowę, a następnie zażądała od męża, aby ta właśnie krowa została jej poświęcona; bogini umieściła Io w swej świątyni i postawiła przy niej na straży stuokiego, wiecznie czuwającego olbrzyma Argosa. Zeus wykradł Io przy pomocy Hermesa, który uśpił Argosa grą na flecie (a. opowieściami), uciął mu głowę i uwolnił Io. Wówczas Hera zesłała na przemienioną w krowę Io szał (pod postacią gza, który ją dokuczliwie kąsał), który gnał ją po świecie. Ostatecznie Io dotarła do Egiptu, gdzie Zeus przywrócił jej ludzką postać. Wówczas urodziła syna (była w ciąży z Zeusem) Epafosa i poślubiła króla Egiptu, po którym jej syn odziedziczył tron. Io bywa też utożsamiana z boginią księżyca, będąc przedstawiana jako kobieta o rogach ze złota. [przypis edytorski]

103. Argos, syn ziemi (mit. gr.) — Argos, syn Gai, był olbrzymem o stu wiecznie czuwających oczach. Zazdrosna bogini Hera kazała mu strzec nimfy Io przemienionej w krowę, aby nie zbliżył się do niej Zeus; ten jednak wysłał Hermesa, który grą na flecie uśpił Argosa, następnie uciął głowę olbrzymowi i wykradł Io. Hera, litując się nad losem Argosa, przeniosła jego oczy na ogon poświęconego sobie ptaka, pawia. [przypis edytorski]

104. woskiem pozlepiana trzcina — fletnia; instrument pasterski w staroż. Grecji. [przypis edytorski]

105. rozdrożne drogi — rozstajne drogi. [przypis edytorski]

106. syn Kronosa — tu: Zeus. [przypis edytorski]

107. Inacha młoda córa — nimfa Io była córką Inachosa, boga rzeki argolskiej o tej samej nazwie. [przypis edytorski]

108. snadź (daw.) — widocznie, najwyraźniej, zapewne. [przypis edytorski]

109. przecz (daw.) — dlaczego, czemu. [przypis edytorski]

110. wszak to siostry twojego rodzica — jako bóg rzeczny Inachos, ojciec Io, był synem Okeanosa i Tetydy, a więc bratem Okeanid. [przypis edytorski]

111. czyż nie dobrze (...) pożalić się — zdanie eliptyczne z pominiętym orzeczeniem; inaczej: czyż nie jest dobrze (...). [przypis edytorski]

112. wraży — obcy, wrogi; nienawistny. [przypis edytorski]

113. Kiprydy rozkosz — rozkosz Afrodyty, bogini miłości (nosiła przydomek Kipryda, ponieważ szczególny kult oddawano jej na Cyprze). [przypis edytorski]

114. łąki lernejskie (mit. gr.) — dolina lernejska w Argolidzie; znana także z mitu o hydrze lernejskiej zgładzonej przez Heraklesa. [przypis edytorski]

115. do Pyto i Dodony słał (...) posły — tj. do wyroczni w Delfach, gdzie losy przepowiadała wieszczka Apollina Pytia, oraz do wyroczni w dębowym gaju poświęconym Zeusowi w Dodonie w Epirze. [przypis edytorski]

116. chcący (daw.) — forma imiesłowowa odpowiadająca dzisiejszemu imiesłowowi przysł. współczesnemu: chcąc. [przypis edytorski]

117. zyszcze (daw.) — dzisiejsza forma: zyska. [przypis edytorski]

118. na okrajach ziemi — na krańcach ziemi. [przypis edytorski]

119. ci — tu: partykuła wzmacniająca wymowę czasownika w zdaniu. [przypis edytorski]

120. Loksyjasz a. Loksias — przydomek Apollina delfickiego (od gr. loxos: ciemny, dwuznaczny). [przypis edytorski]

121. by — niby, jakby, tak jak. [przypis edytorski]

122. ci — tu: partykuła wzmacniająca wymowę czasownika w zdaniu. [przypis edytorski]

123. Odebrał (...) mu życie los niespodziewany — Argos, pasterz wołów, syn ziemi stuoki... [przypis edytorski]

124. boć — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; znaczenie: bo przecież. [przypis edytorski]

125. kować (daw.) — dziś: kuć, wykuwać. [przypis edytorski]

126. wczas (daw.) — zawczasu; uprzednio, wcześniej. [przypis edytorski]

127. pędź (...) wzdłuż brzegu — wzdłuż wybrzeża Morza Czarnego, mijając kraj koczowniczych ludów scytyjskich. [przypis edytorski]

128. Chalybowie (...) kowale — Chalibowie, plemiona zamieszkujące tereny dzisiejszej płd.-wsch. Armenii (staroż. Anatolii), które znały sekret produkcji żelaza; gdy ok. 1200 r. p.n.e. ich państwo zostało rozbite przez Hetytów, Chalibowie opuścili swe siedziby i, wędrując po kontynencie, szerzyli wiedzę dotyczącą metalurgii i kowalstwa. [przypis edytorski]

129. śród Amazon mężowrogiej rzeszy — wśród Amazonek, na poły legendarnego plemienia walecznych kobiet, tu przedstawionego (przez epitet „mężowroga rzesza”) jako z zasady wrogiego mężczyznom. [przypis edytorski]

130. śród temiskirskich (...) pieleszy — Temiskira a. Temiskyra miała być stolicą państwa Amazonek. [przypis edytorski]

131. Termodont — trudna do przeprawy rzeka w Azji Mniejszej, nad którą miały zamieszkiwać Amazonki. [przypis edytorski]

132. Salmidessu opoka — znane było staroż. miasto Salmidessos w Tracji; tu ma być położone na skalistym wybrzeżu Morza Czarnego. [przypis edytorski]

133. Cieśnina Kimeryjska (łac. Bosporus Cimmerius) — dziś: Cieśnina Kerczeńska; płytki, wąski przesmyk między Płw. Kerczeńskim a Płw. Tamańskim, łączący Morze Azowskie z Morzem Czarnym; jego długość wynosi ok. 40 km, szerokość 15–4 km, przy głębokości od 13 do zaledwie 3 m. [przypis edytorski]

134. Meocka zatoka — Jezioro Meockie, tj. Morze Azowskie w terminologii staroż. Greków. [przypis edytorski]

135. Bosporu (...) nazwisko — nazwę cieśniny wywodzono błędnie od słów boos poros, oznaczających przeprawę krów (tj. nimfy Io przemienionej w krowę). [przypis edytorski]

136. rzuciwszy Europę — Cieśnina Kimeryjska (Bosporus Cimmerius) stanowiła w starożytności granicę Europy i Azji. [przypis edytorski]

137. azali (daw.) — czyż. [przypis edytorski]

138. ci — tu: partykuła wzmacniająca wymowę czasownika w zdaniu. [przypis edytorski]

139. li — partykuła użyta tu w funkcji wzmacniającej wymowę zdania; znaczenie: tylko, wyłącznie. [przypis edytorski]

140. miast — tu skrót od: zamiast. [przypis edytorski]

141. azali (daw.) — czyż. [przypis edytorski]

142. tegoć — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

143. jednę (daw.) — dziś popr. forma B.lp: jedną. [przypis edytorski]

144. wężowłose (...) skrzydlate Gorgony (mit. gr.) — Gorgony były to trzy siostry-potwory: Steno, Euryale i Meduza, córki bóstw morskich Forkosa i Keto, przedstawiane ze skrzydłami, ostrymi kłami dzika, szponami drapieżnych ptaków oraz wężami zamiast włosów; ich spojrzenie obracało ludzi w kamień. [przypis edytorski]

145. gryf (mit. gr.) — istota o ciele lwa ze skrzydłami, głową i szponami orła; gryfy często pełniły rolę strażników skarbów (przede wszystkim złota). [przypis edytorski]

146. Arimaspowie — staroż. lud koczowniczy zamieszkujący obszary doliny górnego Obu i Irtysza oraz okolic Ałtaju; szczyt rozwoju kultury Arimaspów przypada na VI–V wiek p.n.e., utrzymujący z nimi kontakty Scytowie zwali ich „jednookimi” a. „kozłonogimi”. [przypis edytorski]

147. źródliska Heliosowe (mit. gr.) — ciepłe jezioro w Etiopii (tj. na płd. od Egiptu), w którym wypoczywać miały nocą konie z rydwanu boga Słońca, Heliosa. [przypis edytorski]

148. rzeka Ajtiops — w istocie część Nilu przepływająca przez Etiopię (Abisynię) i Sudan (w tym staroż. Nubię). [przypis edytorski]

149. wodogrzmot — wodospad. [przypis edytorski]

150. wzgórza Byblosu — miasto Byblos, położone na pagórkowatym wybrzeżu Morza Śródziemnego; zostało założone w epoce brązu przez Kananejczyków i nosiło nazwę Gubal, w źródłach egipskich nazywane Kebny, w epoce żelaza występowało jako Gebal w tekstach fenickich i jako Geval w Biblii hebrajskiej, w czasach wypraw krzyżowych zwane Gibelet, dziś: Dżubajl w Libanie (ok. 40 km od Bejrutu); przez fenickie Byblos importowano papirus do Grecji, stąd pochodzi gr. słowo biblos oznaczające papirus, papirusową księgę; taki sam jest źródłosłów nazwy Biblii jako zbioru ksiąg. [przypis edytorski]

151. święty Neilos — Nil, tu: jako bóstwo w mit. egipskiej. [przypis edytorski]

152. trójkątna ziemia Neilotis — Delta Nilu. [przypis edytorski]

153. tobie i twym dzieciom osiąść przeznaczono — Io, do­szedłszy w swej tułaczce do Egiptu, miała odzyskać dawną postać, urodzić syna Epaphosa i zostać żoną króla egipskiego Telegona. [przypis edytorski]

154. wczas (daw.) — czas wolny, wypoczynek. [przypis edytorski]

155. równiny Molossy — Epir nad mo­rzem Jońskim. [przypis edytorski]

156. święte wzgórza Dodony — Dodona, miejscowość w Epirze, u podnóża góry Tomaros, słynęła z najstarszej w staroż. Grecji wyroczni poświęconej Zeusowi, gdzie wróżono z szumu liści drzew w świętym gaju dębowym. [przypis edytorski]

157. zatoka wielka Rei — Morze Jońskie wraz z Adriatykiem; akwen poświęcony bogini Rei, żonie Kronosa. [przypis edytorski]

158. od tej pory kąt owej topieli nazwano Morzem Jońskim — nazwę Morza Jońskiego wywodzi się tu od imienia Io. [przypis edytorski]

159. Kanobos — nad Morzem Śród­ziemnym, na płn. krańcu Egiptu [przypis edytorski]

160. Za jego (...) dotknięciem (...) Epafos zrodzi — Io urodziła Zeusowi syna Epafosa, którego imię wywodzone jest się od czasownika epaphao: dotknąć. [przypis edytorski]

161. piąte pokolenie (...) pięćdziesiąt młodych dziewic niechcących małżeństwa — chodzi o córki Danaosa, Danaidy, które uciekając przed małżeństwem ze swymi braćmi stryjecznymi, synami Aigyptosa (brata Danaosa), przybyły z ojcem do Argos (a więc „porzuciły rozłogi” Egiptu). Wkrótce nadciągnęli za nimi syno­wie Aigyptosa, chcąc je zmusić do małżeństwa. Danaos zgodził się pozornie na małżeństwo córek, ale nakazał im zgładzić mężów w nocy poślubnej Córki wykonały rozkaz z wyjątkiem jednej, Hypermestry, która ocaliła męża swego, Lynkeusa. Dalekim potomkiem Lynkeusa i Hypermestry był Herakles, wybawca Prometeusza. [przypis edytorski]

162. skrzydły — daw. forma N.lm; dziś popr.: skrzydłami. [przypis edytorski]

163. Kypris a. Kipryda (mit. gr.) — przydomek Afrodyty, bogini miłości, od Cypru, przy brzegu którego wyłoniła się z piany morskiej; na wyspie znajdował się też jeden z najważniejszych ośrodków kultu bogini, patronującej również żeglarstwu. [przypis edytorski]

164. sczeznąć (daw.) — umrzeć. [przypis edytorski]

165. kołczeć — zamieniać się w kołek; drętwieć. [przypis edytorski]

166. znoi — dziś popr. forma D.lm: znojów; trudów, cierpień. [przypis edytorski]

167. Adrasteja (mit. gr.) — córka Ananke, bogini sprawiedliwości i losu (jej imię tłumaczy się jako „Nieodwracalna”, „Nieunikniona”, „Nieuchronna”, „Ta, której nic nie umknie”), utożsamiana z Nemezis; także: opiekunka gór; godzić się z Andrasteją: godzić się ze swym losem. [przypis edytorski]

168. bieżyć (daw.) — iść, zmierzać. [przypis edytorski]

169. ci — tu: partykuła wzmacniająca. [przypis edytorski]

170. ci — tu: partykuła wzmacniająca wymowę zdania. [przypis edytorski]

171. tyranów dwóch ginących — przed Zeusem dzierżył pano­wanie najpierw Uranos, potem Kronos. [przypis edytorski]

172. mniemaszli — konstrukcja z partykułą -li; inaczej: czy mniemasz. [przypis edytorski]

173. ci — tu: partykuła wzmacniająca wymowę czasownika w zdaniu. [przypis edytorski]

174. jać — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

175. snadź (daw.) — widocznie, najwyraźniej, zapewne. [przypis edytorski]

176. durzyć — tu: zwodzić, ogłupiać. [przypis edytorski]

177. jesteśże — konstrukcja z partykułą -że w funkcji pytającej oraz wzmacniającej wymowę frazy; inaczej: czy jesteś. [przypis edytorski]

178. w domie (daw.) — dziś popr. forma N.lm: w domu. [przypis edytorski]

179. płomię (daw.) — dziś rzecz. r.m.: (ten) płomień. [przypis edytorski]

180. zasię (daw.) — zaś, natomiast. [przypis edytorski]

181. wszystkom ja rozważył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: ja wszystko rozważyłem. [przypis edytorski]

182. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]

183. zhańbion (daw.) — forma skrócona; dziś tylko: zhańbiony. [przypis edytorski]

184. wark — skrót od: warkot a. warczenie. [przypis edytorski]

185. miecą (daw.) — dziś popr. forma: miotają; miotać: rzucać, szczególnie na znaczną odległość. [przypis edytorski]

186. dola — tu: los, przeznaczenie. [przypis edytorski]

187. li — konstrukcja z partykułą li w funkcji wzmacniającej wymowę zdania; znaczenie: tylko, sam (sama itd.), wyłącznie. [przypis edytorski]

188. orkanny (neol., daw.) — huraganowy; właściwy orkanowi, tj. porywistej wichurze. [przypis edytorski]

189. Eterze, co światłem zapładniasz świat (mit. gr.) — Eter, syn Erebu (Ciemności) i Nyks (Nocy): bóg światła, uosobienie wyższych rejonów nieba i powietrza górnego (powietrze niższe, aer zamieszkiwali bogowie olimpijscy); w starogreckiej filozofii przyrody eter był piątym elementem (obok powietrza, ziemi, ognia i wody), materią kosmosu, tj. świata pozaziemskiego, „nadksiężycowego”. [przypis edytorski]