Dialog mistrza Polikarpa ze Śmiercią

De morte prologus¹

Gospodzinie² wszechmogący,

Nade wszytko³ stworzenie więcszy⁴,

Pomoży⁵ mi to działo⁶ słożyć⁷,

Bych⁸ je mógł pilnie wyłożyć

Ku twej fały⁹ rozmnożeniu,

Ku ludzkiemu polepszeniu!

Wszytcy ludzie, posłuchajcie,

Okrutność śmirci¹⁰ poznajcie! —

Wy, co jej nizacz nie macie¹¹,

Przy skonaniu ją poznacie.

Bądź to stary albo młody,

Żadny¹² nie ujdzie śmiertelnej szkody;

Kogo koli¹³ śmierć udusi,

Każdy w jej szkole być musi;

Dziwno się swym żakom stawi¹⁴,

Każdego żywota zbawi¹⁵.

Przykład o tem chcę powiedzieć,

Słuchaj tego, kto chce wiedzieć!

Polikarpus, tak wezwany¹⁶

Mędrzec wieliki¹⁷, mistrz wybrany¹⁸,

Prosił Boga o to prawie¹⁹,

By uźrzał²⁰ śmierć w jej postawie²¹.

Gdy się moglił²² Bogu wiele,

Ostał wszech ludzi w kościele²³,

Uźrzał człowieka nagiego,

Przyrodzenia²⁴ niewieściego²⁵,

Obraza²⁶ wielmi²⁷ skaradego²⁸,

Łoktuszą²⁹ przepasanego.

Chuda, blada, żółte lice³⁰

Łszczy³¹ się jako miednica³²;

Upadł³³ ci jej koniec nosa,

Z oczu płynie krwawa rosa³⁴;

Przewiązała głowę chustą

Jako samojedź³⁵ krzywousta;

Nie było warg u jej gęby,

Poziewając skrżyta zęby³⁶;

Miece³⁷ oczy zawracając,

Groźną kosę w ręku mając;

Goła głowa, przykra mowa,

Ze wszech stron skarada³⁸ postawa —

Wypięła żebra i kości,

Groźno siecze przez³⁹ lutości⁴⁰.

Mistrz widząc obraz skarady,

Żołte oczy, żywot blady,

Groźno⁴¹ się tego przelęknął,

Padł na ziemię, eże⁴² stęknął.

Gdy leżał wznak⁴³ jako wiła⁴⁴,

Śmierć do niego przemowiła.

Mors dicit⁴⁵:

Czemu się tako barzo⁴⁶ lękasz?

Wrzekomoś⁴⁷ zdrów, a wżdy⁴⁸ stękasz!

Pan Bog tę rzecz tako nosił⁴⁹,

Iżeś go o to barzo prosił,

Abych⁵⁰ ci się ukazała,

Wszytkę⁵¹ swą moc wzjawiła⁵²;

Otoż ci⁵³ przed tobą stoję,

Oględaj⁵⁴ postawę moję⁵⁵:

Każdemu się tak ukażę,

Gdy go żywota zbawię.

Nie lękaj się mie⁵⁶ tym razem,

Iż mię widzisz przed obrazem⁵⁷.

Gdy przydę⁵⁸, namilejszy, k tobie⁵⁹,

Tedy⁶⁰ barzo zeckniesz sobie⁶¹:

Zableszczysz⁶² na strony oczy,

Eż⁶³ ci z ciała pot poskoczy.

Rzucęć⁶⁴ się jako kot na myszy,

Aż twe sirce⁶⁵ ciężko wdyszy⁶⁶.

Odchoceć się⁶⁷ s miodem tarnek⁶⁸,

Gdyć⁶⁹ przyniosę jadu⁷⁰ garnek —

Musisz ji⁷¹ pić przez dzięki⁷².

Gdy pożywiesz⁷³ wielikiej męki,

Będziesz mieć dosyć tesnice⁷⁴,

Odbędziesz⁷⁵ swej miłośnice.

Ostań⁷⁶ tego wszego, tobie wielę⁷⁷,

Przez dzięki kaźnią⁷⁸ rozdzielę.

Mow se⁷⁹ mną, boć mam działo⁸⁰,

Gdyć się se mną mówić chciało;

Widzisz, iżem ci robotnica —

Czemu cię wzięła taka tesnica⁸¹?

Ma kosa wisz⁸², trawę siecze,

Przed nią nikt nie uciecze⁸³.

Wstań, mistrzu, odpowiedz, jestli⁸⁴ umiesz!

Za⁸⁵ po polsku nie rozumiesz?

Snać⁸⁶ ci Sortes⁸⁷ nie pomoże,

Przelęknąłeś⁸⁸ się, nieboże!

Już odetchni⁸⁹, nieboraku,

Mow se mną, ubogi żaku,

Nie boj się dziś mojej szkoły,

Nie dam ci czyść⁹⁰ epistoły.

Magister respondit⁹¹:

Mistrz przemówił wielmi⁹² skromnie:

Lęknąłem się, eż⁹³ nic po mnie.

Ta mi rzecz barzo niemiła,

Iżeś mię tako postraszyła;

By była co przykrego przemowiła,

Zerwałaby się we mnie każda żyła;

Nagle by mię umorzyła⁹⁴

I duszę by wypędziła.

Proszę ciebie, ostęp⁹⁵ mało⁹⁶,

Boć nie wiem, coć⁹⁷ mi się zstało⁹⁸:

Mgleję⁹⁹ wszytek¹⁰⁰ i bladzieję,

Straciłem zdrowie i nadzieję.

Racz rzucić od siebie kosę,

Ać¹⁰¹ swoję¹⁰² głowę podniosę!

Mors dicit:

Darma¹⁰³, mistrzu, twoja mowa,

Tegom ci uczynić nie gotowa.

Dzirżę¹⁰⁴ kosę na rejistrze¹⁰⁵,

Siekę doktory i mistrze,

Zawżdy ją gotową noszę,

Przez dzięki noclegu proszę¹⁰⁶.

Wstań ku mnie, możesz mi wierzać,

Nie chcęć¹⁰⁷ się dzisia¹⁰⁸ zniewierzać¹⁰⁹!

Wstał mistrz jedwo¹¹⁰ lelejąc się¹¹¹,

Drżą mu nogi, przelęknął się.

Magister dicit:

Miła Śmierci, gdzieś się wzięła,

Dawno liś się urodziła¹¹²?

Rad bych¹¹³ wiedział do ostatka,

Gdzie twoj ociec albo matka.

Mors dicit:

Gdy stworzył Bog człowieka,

Iżby był żyw eż¹¹⁴ do wieka,

Stworzył Bog Jewę z kości

Adamowi ku radości.

Dał jemu moc nad źwierzęty¹¹⁵ —

By panował jako święty —

Podał jemu ryby s morza.

Chcąc go zbawić wszego gorza¹¹⁶

Polecił mu rajskie sady;

Chcąc ji¹¹⁷ zbawić wszej¹¹⁸ biady,

To wszytko w jego moc dał,

Jedno mu drzewo zakazał,

By go owszejki¹¹⁹ nie ruszał

Ani się na nie pokuszał¹²⁰,

Rzeknąc¹²¹ jemu: „Jedno¹²² ruszysz,

Tedy¹²³ pewno umrzeć musisz!”

Ale zły duch Jewę zdradził,

Gdy jej owoc ruszyć radził.

Ewa się ułakomiła¹²⁴,

Śmiałość uczyniła.

W ten czas się ja poczęła,

Gdy Ewa jabłko ruszyła,

Adamowi jebłka dała,

A ja w onem jebłku była.

A Adam mie w jebłce ukusił¹²⁵,

Przeto przez mię umrzeć musił —

W tem Boga barzo¹²⁶ obraził

I wszytko¹²⁷ swe plemię¹²⁸ zaraził.

Magister dicit:

Miła Śmirci, racz mi wzjewić¹²⁹,

Przecz¹³⁰ chcesz ludzie żywota zbawić,

Czemu twą łaskę stracili,

Zać¹³¹ co złego uczynili?

Chcem¹³² do ciebie poczty¹³³ nosić,

Aby się dała przeprosić.

Dałbych¹³⁴ dobry kołacz upiec,

Bych¹³⁵ mógł przed tobą uciec.

Mors dicit:

Chowaj sobie poczty swoje,

Rozdrażnisz mię tyle dwoje¹³⁶!

W pocztach ci ja nie korzyszczę¹³⁷,

Wszytki¹³⁸ w żywocie zaniszczę.

Chcesz li wiedzieć¹³⁹ statecznie¹⁴⁰,

Powiem tobie przezpiecznie¹⁴¹:

Stworzyciel wszego stworzenia

Pożyczył mi takiej mocy,

Bych¹⁴² morzyła¹⁴³ we dnie i w nocy.

Morzę na wschód, na południe,

A umiem to działo¹⁴⁴ cudnie.

Od połnocy do zachodu

Chodzę nie pytając¹⁴⁵ brodu.

Toć me nawięcsze¹⁴⁶ wiesiele¹⁴⁷,

Gdy mam morzyć żywych wiele:

Gdy się jimę¹⁴⁸ z kosą plęsać,

Chcę jich tysiąc pokęsać.

Toć jest mojej mocy znamię¹⁴⁹ —

Morzę wszytko¹⁵⁰ ludzskie¹⁵¹ plemię:

Morzę mądre i też wiły¹⁵²,

W tym skazuję¹⁵³ swoje siły;

I chorego, i zdrowego

Zbawię¹⁵⁴ żywota każdego;

Lubo¹⁵⁵ stary, lubo młody,

Każdemu ma kosa zgodzi¹⁵⁶;

Bądź ubodzy i bogaci,

Szwytki¹⁵⁷ ma kosa potraci;

Wojewody i czestniki,

Wszytki świecskie¹⁵⁸ miłostniki,

Bądź książęta albo grabie¹⁵⁹,

Wszytki ja pobierzę k sobie¹⁶⁰.

Ja z króla koronę semknę¹⁶¹,

Za włosy ji¹⁶² pod kosę wemknę¹⁶³;

Też bywam w cesarskiej sieni,

Zimie, lecie¹⁶⁴ i w jesieni.

Filozofy i gwiazdarze¹⁶⁵,

Wszytki na swej stawiam sparze¹⁶⁶;

Rzemieślniki, kupce i oracze,

Każdy przed mą kosą skacze;

Wszytki zradźce¹⁶⁷ i lifniki¹⁶⁸,

Zostawię je nieboszczyki.

Karczmarze, co źle piwa dają,

Nieczęsto na mię wspominają;

Jako swe miechy¹⁶⁹ natkają,

W ten czas mą kosę poznają;

Kiedy nawiedzą mą szkołę,

Będę jem¹⁷⁰ lać w gardło smołę.

Jedno¹⁷¹ się poruszę,

Wszytki nagle zdawić¹⁷² muszę.

Naprzod¹⁷³ zdawię dziewki¹⁷⁴, chłopce,

Aż się chłop po sircu smekce¹⁷⁵.

Ja zabiła Golijasza¹⁷⁶,

Annasza i Kajifasza¹⁷⁷;

Ja Judasza¹⁷⁸ obiesiła¹⁷⁹

I dwu łotru¹⁸⁰ na krzyż wbiła;

Alem kosy naruszyła,

Gdym Krystusa umorzyła¹⁸¹,

Bo w niem była Boska siła.

Ten jeden mą kosę zwyciężył,

Iż trzeciego dnia ożył;

Z tegom się żywotem biedziła,

Potem jużem wszytkę moc straciła.

Mam moc nad ludźmi dobremi,

Ale więcej nade złemi;

Kto nawięcej¹⁸² czyni złości,

Temu słamię¹⁸³ kości.

Chcesz li¹⁸⁴, jeszcze wzjawię¹⁸⁵ tobie,

Jedno bierz na rozum sobie¹⁸⁶:

Powiem ci o mej kosie,

Jedno jej powąchaj w nosie,

Chcesz li spatrzać¹⁸⁷ jako ostra,

Zapłacze nad tobą siostra,

Mistrzostwać¹⁸⁸ nic nie pomogą,

W ocemgnieniu¹⁸⁹ wezdrżysz nogą¹⁹⁰;

Jedno wyjmę z puzdra¹⁹¹ kosy,

Natychmiast smienisz głosy¹⁹².

Dał ci mi to Wszechmogący,

Bych morzyła lud żywiący.

Zawżdy wsłynie moja siła,

Jam obrzymy pomorzyła:

Salomona¹⁹³ tak mądrego,

Absolona¹⁹⁴ nadobnego,

Sampsona¹⁹⁵ wielmi mocnego

I Wietrzycha obrzymskiego;

Ja się nad niemi pomściła,

A swą kosę ucieszyła.

Jać też dziwy poczynam,

Jedny wieszam, drugie ścinam.

Magister respondit:

Jać nie wiem, z kim się ty zbracisz¹⁹⁶,

Gdy wszytki¹⁹⁷ ludzie potracisz;

Gdy wszytki ludzie posieczesz,

A gdzież sama ucieczesz!

Wszędyć¹⁹⁸ trzeba ludzkiej przyjaźni,

By cię zgrzeli w swojej łaźni,

Aby się w niej napociła,

Gdyby się urobiła¹⁹⁹ —

A potem lepiej czyniła.

Mors dicit:

Owa²⁰⁰, ja tu ciebie smyję²⁰¹,

W ocemgnieniu²⁰² setnę²⁰³ szyję.

Czemu się tako z rzeczą wciekasz²⁰⁴,

Snać²⁰⁵ tu jutra nie doczekasz!

Mówisz mi to tako śmiele,

Utnęć szyję i w kościele!

Otoż, mistrzu barzo²⁰⁶ głupi,

Nie rozumiesz o tej kupi²⁰⁷:

Nie korzyszczęć²⁰⁸ ja w odzieniu

Ani w nawięcszem²⁰⁹ jimieniu²¹⁰,

Twe rozynki i migdały

Zawżdyć²¹¹ mi za mało stały²¹²,

Eksamity²¹³ i postawce²¹⁴ —

Tych się mnie nigdy nie chce.

W grzechu się ludzkiem kocham,

A tego nigdy nie przeniecham²¹⁵.

Duchownego i świecskiego²¹⁶,

Zbawię²¹⁷ żywota każdego,

A każdego morzę²¹⁸, łupię,

O to nigdy nie pokupię:

Kanonicy i proboszcze

Będą w mojej szkole jeszcze,

I plebani s miąszą²¹⁹ szyją,

Jiżto²²⁰ barzo piwo piją

I podgardłki²²¹ na pirsiach wieszają;

Dobre kupce, rostocharze²²²,

Wszytki²²³ moja kosa skarze;

Panie i tłuste niewiasty,

Co sobie czynią rozpasty²²⁴,

Mordarze²²⁵ i okrutniki,

Ty²²⁶ posiekę nieboszczyki;

Dziewki²²⁷, wdowy i mężatki

Posiekę je za jich²²⁸ niestatki²²⁹;

Szlachcicom bierzę szypy²³⁰, tulce²³¹,

A ostawiam je w jenej koszulce;

Żaki i dworaki,

Ty posiekę nieboraki;

Wszytki, co na ostre gonią²³²,

Biegam za nimi z pogonią;

Kto się rad ku bitwie miece²³³,

Utnę mu rękę i plece²³⁴,

Rozdzielę ji²³⁵ z swoją miłą,

A ostawię ji prawym²³⁶ wiłą²³⁷;

Chcę mu sama trafić²³⁸ włosy,

Iże²³⁹ smieni głosy²⁴⁰.

Magister dicit:

By mię chciała trocha²⁴¹ słuchać,

Chciałbych²⁴² cię nieco pytać:

Czemu się lekarze stają,

Gdy z twej mocy nie wybawiają,

I też powiedają,

Eże²⁴³ wieliką²⁴⁴ moc zioła mają.

Mors respondit:

Otoć każdy lekarz faści²⁴⁵,

Nie pomogą jego maści;

Pożywają²⁴⁶ mistrzostwa swego,

Poki nietu czasu mego²⁴⁷,

A poki jest wola Boża,

Poty człowiek praw niezboża.

Nie pomogą apoteki,

Przeciw mnie żadne leki,

A wżdy²⁴⁸ umrzeć każdy musi,

Kto jich lekarstwa zakusi²⁴⁹;

Na mały czas²⁵⁰ mogą pomoc,

Iż niemocny weźmie swą moc.

A wżdy koniec temu będzie,

Gdy lekarz w mej szkole siędzie,

Bowiem przeciw śmirtelnej szkodzie

Nie najdzie ziela na ogrodzie.

Darmo pożywasz lubieszczka,

Jużci zgotowana deszczka²⁵¹;

Nie pomoże kurzenie piołyna,

Gdy przydzie²⁵² moja godzina;

Nie pomogą i szełwije —

Wszytko śmirć przez ługu smyje²⁵³.

Jać²⁵⁴ nie dbam o żadne ziele,

A wżdy już lat przeszło wiele²⁵⁵,

Gdy pożywam swego państwa²⁵⁶,

A nie dbam o żadne lekarstwa;

Swe poczwy²⁵⁷ nad ludźmi stroję,

A wżdy w jenej mierze stoję.

Morzę²⁵⁸ sędzie i podsędki,

Zadam jim wielikie smętki.

Gdy swą rodzinę sądzą,

Często na skazaniu błądzą²⁵⁹ —

Ale gdy przydzie²⁶⁰ sąd Boży,

Sędzia w miech piszczeli włoży²⁶¹:

Już nie pojedzie na roki²⁶²,

Czyniąc niesprawie otwłoki,

Co przewracał sądy wierne,

Bierząc winy nieumiernie,

Bierząc²⁶³ od złostnikow dary,

Sprawiając jich niewiery —

To wszytko będzie wzjawiono²⁶⁴

I ciężko pomszczono.

Magister dicit:

Proszę ciebie, słuchaj tego,

A niechaj²⁶⁵ mówienia swego.

Twoja kosa wszytki siecze,

Tako szlachtę, jako kmiecie;

Dawisz²⁶⁶ wszytki prze lutości²⁶⁷,

Nie czyniąc żadnej miłości.

Chciałbych otmowić z tobą:

Mogł li bych²⁶⁸ się skryć przed tobą,

Gdybych się w ziemi chował

Albo twardo zamurował?

Zali²⁶⁹ bych uszedł twej mocy,

Gdybych strzegł we dnie i w nocy?

Temu bych uczynił wrożą²⁷⁰

I postawił dobrą strożą²⁷¹.

Mors dicit:

Chcesz li²⁷² tego skosztować,

Dam ci się w żelezie²⁷³ skować

I też w ziemi zakopać —

Ale cię pewno potrzepię,

Jedno²⁷⁴ sobie kosę sklepię.

Uwijaj się, jako umiesz,

Aza²⁷⁵ mej mocy ujdziesz.

Jużem ci naostrzyła kosę,

A darmo jej nie podniosę,

Ciebie ją podgolić muszę.

Magister dicit:

Miła Śmierci, nie mow mi tego,

Zbawisz mię żywota mego;

Już ci nie wiem, coć mi się złego zstało²⁷⁶:

Głowa mi się wkoło toczy,

S niej chcą wypaść oczy.

Mors dicit:

Czemu się tak wiele przeciwiasz,

Mirziączki²⁷⁷ se mną nabywasz!

Nikt się przede mną nie skryje,

Wszytkiem żywem utnę szyje:

Sama w lisie jamy łażę,

Wszytki liszki²⁷⁸ w zdrowiu każę²⁷⁹;

Za kunami łażę w dzienie²⁸⁰,

Łupieże²⁸¹ dam na odzienie;

Ja dawię²⁸² gronostaje

I wiewiorkam się dostaje;

Jać też kosą siekę wilki,

Sarny łapam drugiej filki²⁸³;

Przez płoty chłopie

Gonię żorawie i dropie;

Z gęsi też wypędzam duszki,

Pierze dawam na poduszki —

Zwierzęta i wszytki ptaki

Ja posiekę nieboraki.

Co koli²⁸⁴ martwym niosą,

Ci byli pod mą kosą.

Przetoć ten przykład przywodzę,

Każdego w żywocie szkodzę:

By się podnosił na powietrze,

Musisz płacić świętopietrze;

Jen ma grody i pałace,

Każdy przed mą kosą skacze;

By też miał żelazna wrota,

Nie udzie²⁸⁵ se mną kłopota.

Wszytki sobie za nic ważę,

Z każdego duszę wydłabię²⁸⁶:

Stojić za mało papież

I naliszszy²⁸⁷ żebrak takież,

Kardynali i biskupi —

Zadam jim wielikie łupy,

Pogniatam ci kanoniki,

Proboszcze, sufragany,

Ani mam o to przygany;

Wszytki mnichy i opaty

Posiekę przez zapłaty²⁸⁸.

Dobrzy mniszy²⁸⁹ się nie boją,

Którzy żywot dobry mają,

Acz²⁹⁰ mą kosę poznają,

Ale się jej nie lękają.

To wszytkim dobrem pospolno —

Jidą przed mą kosą rowno,

Bo dobremu mało płaci,

Acz umrze, nic nie straci:

Pozbędzie świecskiej żałości,

Pojdzie w niebieskie radości.

Prostynią²⁹¹ w niebo ciągnie,

A żadny²⁹² mu nie przeciągnie²⁹³;

Wziął ot wszytkich wzgardzenie,

Świeczszczy²⁹⁴ mu się naśmiewali²⁹⁵,

Za prawego²⁹⁶ ji²⁹⁷ wiłę²⁹⁸ mieli²⁹⁹.

Ale gdy przydzie dzień sądny,

Gdzie się nie skryje żadny,

Uźrzą³⁰⁰ mądrzy tego świata,

Iż dobra Boska odpłata;

Chowali tu żywot swoj ciasno,

Alić jich³⁰¹ sirca³⁰² nad słońce jasno;

Jidą³⁰³ w niebieskie radości,

A nie w piekielne żałości.

Co nam pomogło odzienie

Albo obłudne³⁰⁴ jimienie³⁰⁵,

Cośmy się w niem kochali,

A swe dusze za nie dali?

Przeminęło jak obłoki,

A my jidziem przez otwłoki³⁰⁶.

Jinako³⁰⁷ morzę³⁰⁸ złe mnichy,

Którzy mają zakon lichy³⁰⁹,

Co z klasztora uciekają,

A swej wolej pożywają³¹⁰.

Gdy mnich pocznie dziwy strojić,

Nikt go nie może ukojić³¹¹;

Kto chce czynić co na świecie,

Zły mnich we wszytko się miece³¹².

Jestli³¹³ wsiędzie na szkapicę³¹⁴,

Wetknie za nadrę³¹⁵ kapicę³¹⁶,

Zawodem na koniu wraca,

A często kozielce³¹⁷ przewraca.

Kiedy mnich na koniu skacze,

Nie weźrzałby na³¹⁸ nalepsze kołacze;

Umaże się jako wiła³¹⁹,

A wżdy³²⁰ mu ta rzecz barzo miła.

Gdy piechotą jimie³²¹ biegać,

Muszę mu naprzod zabiegać.

Azaż³²² ci³²³ ji czarci niosą,

Jedwo ji³²⁴ pogonię z kosą!

Nie dba, iż go kijem biją,

Zawod³²⁵ biega z krzywą szyją;

A drugdy³²⁶ mu zbiją plece,

A wżdy się w niem coś złego miece —

A wżdy za niem biegać muszę,

Aż s niego wypędzę duszę.

Mówię to przez kłamu³²⁷ wierę³²⁸,

Dam ji³²⁹ czartom na ofierę.

Kustosza i przeora

Wezmę je do swego dwora;

Z opata sejmę³³⁰ kapicę³³¹,

Dam komu na nogawicę;

Z szkaplerza będą pilśnianki³³²,

Suknia będzie pachołkom na lanki³³³;

Odejmę mu torłop kuni,

A nie wiem, gdzie się okuni;

Odejmę mu kożuch lisi

I płaszcz, co nazbyt wisi;

Koniecznie mu sejmę imfułę

I dam za szyję poczpułę³³⁴.

Magister dicit:

Chcę cię pytać, Śmirci miła,

By mię tego nauczyła:

Panie, co czystość chowają,

Jako się u Boga mają?

Mors respondit:

Azaś³³⁵ nie czytał świętych żywota,

Co mieli ciężkie kłopoty?

Jako panny mordowano,

Sieczono i biczowano,

Nago zwłoczono, ciało żżono³³⁶

I pirsi rzezano —

Potem do ciemnice wiedziono,

Niektóre głodem morzono,

Potem w powrozie wodzono,

Okrutnemi dręcząc mękami,

Targano je osękami³³⁷.

Ja się temu dziwowała,

Gdym w nich tę śmiałość widziała —

Dziwno jest nie dbać okrutności,

Cirzpiąc³³⁸ tako ciężkie boleści.

(dalszego ciągu brak)

Przypisy:

1. de morte prologus (łac.) — wstęp o śmierci. [przypis edytorski]

2. Gospodzinie (starop.) — W.lp: Panie (tu: zwrot do Boga). [przypis edytorski]

3. wszytko (starop.) — wszystko, całe. [przypis edytorski]

4. więcszy (starop.) — większy. [przypis edytorski]

5. pomoży mi (starop.) — forma trybu rozkazującego; dziś: pomóż mi. [przypis edytorski]

6. działo (starop.) — dzieło. [przypis edytorski]

7. słożyć (starop.) — złożyć, ułożyć. [przypis edytorski]

8. bych (starop.) — bym, abym. [przypis edytorski]

9. fała (starop.) — chwała. [przypis edytorski]

10. śmirci (starop. forma) — śmierci. [przypis edytorski]

11. jej nizacz nie macie (starop.) — za nic ją macie. [przypis edytorski]

12. żadny (starop.) — żaden. [przypis edytorski]

13. kogo koli (starop.) — kogokolwiek. [przypis edytorski]

14. dziwno się swym żakom stawi (starop.) — dziwnie (w dziwny sposób) się ukaże swoim uczniom. [przypis edytorski]

15. zbawić (starop.) — pozbawić. [przypis edytorski]

16. wezwany (starop.) — (tak) nazywany, zwany; (o takim) wezwaniu, imieniu. [przypis edytorski]

17. wieliki (starop.) — wielki. [przypis edytorski]

18. wybrany (starop.) — wyborny, wyjątkowy. [przypis edytorski]

19. prawie (starop.) — tu: akurat, właśnie, zgoła. [przypis edytorski]

20. uźrzał (starop.) — ujrzał. [przypis edytorski]

21. w jej postawie (starop.) — we własnej osobie. [przypis edytorski]

22. moglić się (starop.) — tu: modlić się. [przypis edytorski]

23. ostał wszech ludzi w kościele (starop. konstrukcja) — został w kościele sam, bez żadnych ludzi (po wyjściu wszystkich ludzi). [przypis edytorski]

24. przyrodzenie (starop.) — tu: płeć. [przypis edytorski]

25. niewieści (starop.) — kobiecy; przyrodzenia niewieściego: płci żeńskiej. [przypis edytorski]

26. obraza skaradego (starop.) — o szkaradnym wyglądzie. [przypis edytorski]

27. wielmi (starop.) — wielce. [przypis edytorski]

28. skarady (starop.) — szkaradny. [przypis edytorski]

29. łoktusza (starop.) — chusta. [przypis edytorski]

30. lice (starop.) — twarz. [przypis edytorski]

31. łszczyć się (starop.) — błyszczeć się, lśnić się. [przypis edytorski]

32. miednica (starop.) — tu: naczynie miedziane. [przypis edytorski]

33. upadł (starop.) — tu: odpadł. [przypis edytorski]

34. krwawa rosa (starop.) — tu: krwawe łzy. [przypis edytorski]

35. samojedź (starop.) — ludożerca. [przypis edytorski]

36. skrżyta zęby (starop.) — zgrzyta zębami. [przypis edytorski]

37. miece (starop. forma) — 3.os. lp: miota, ciska, rzuca. [przypis edytorski]

38. skarada (starop.) — tu: szkaradna. [przypis edytorski]

39. przez (starop.) — bez. [przypis edytorski]

40. lutość (starop.) — litość. [przypis edytorski]

41. groźno (starop.) — srodze; tu: bardzo. [przypis edytorski]

42. eże (starop.) — aż. [przypis edytorski]

43. wznak (starop.) — na wznak (leżał). [przypis edytorski]

44. wiła (starop.) — szaleniec; początkowo: chory na padaczkę, epileptyk, który podczas ataku choroby zwykł padać na ziemię i w sposób niekontrolowany wić się całym ciałem. [przypis edytorski]

45. mors dicit (łac.) — śmierć mówi. [przypis edytorski]

46. barzo (starop.) — bardzo. [przypis edytorski]

47. wrzekomoś zdrów (starop.) — rzekomo jesteś zdrów. [przypis edytorski]

48. wżdy (starop.) — przecież. [przypis edytorski]

49. nosić co (starop.) — uważać, mieć za co; tę rzecz tako nosił: tak tę rzecz rozumiał. [przypis edytorski]

50. abych (starop.) — abym, żebym. [przypis edytorski]

51. wszytkę (starop.) — całą. [przypis edytorski]

52. wzjawić (starop.) — objawić, ukazać. [przypis edytorski]

53. ci (starop.) — tu: partykuła wzmacniająca; otoż ci (...) stoję: oto (właśnie) stoję. [przypis edytorski]

54. oględaj (starop. forma) — oglądaj. [przypis edytorski]

55. moję (starop. forma) — moją. [przypis edytorski]

56. mie (starop.) — mnie. [przypis edytorski]

57. obraz (starop.) — wejrzenie, wzrok; iż mię widzisz przed obrazem: że mnie widzisz na własne oczy. [przypis edytorski]

58. przydę (starop. forma) — przyjdę. [przypis edytorski]

59. k tobie (starop.) — do ciebie. [przypis edytorski]

60. tedy (starop.) — zatem, a więc; tu: wtedy. [przypis edytorski]

61. zecknić sobie (starop.) — doznać odrazy, obmierzić sobie co, obrzydzić sobie co. [przypis edytorski]

62. zableszczyć na strony oczy (starop.) — przewrócić oczyma. [przypis edytorski]

63. eż, eże (starop.) — aż. [przypis edytorski]

64. rzucęć się (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

65. sirce (starop.) — serce. [przypis edytorski]

66. wdyszeć, wdyszyć (starop.) — westchnąć, wciągnąć powietrze. [przypis edytorski]

67. odchoceć się (starop.) — odechce ci się. [przypis edytorski]

68. tarnki (starop.) — owoce tarniny; też ogólnie: jagody, owoce. [przypis edytorski]

69. gdyć (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

70. jad (starop.) — trucizna. [przypis edytorski]

71. ji (starop. forma) — go. [przypis edytorski]

72. przez dzięki a. przezdzięki (starop.) — także: przezdzięcznie, bezdzięcznie, tj. gwałtem, koniecznie, wbrew woli, przymusowo, mimo woli, chcąc nie chcąc. [przypis edytorski]

73. pożyć czego (starop.) — doświadczyć czego; pożywiesz wielikiej męki: doświadczysz wielkiego cierpienia. [przypis edytorski]

74. tesnica (starop.) — smutek; tu: cierpienie. [przypis edytorski]

75. odbyć (starop.) — porzucić, odejść; odbędziesz swej miłośnice: porzucisz swą ukochaną. [przypis edytorski]

76. ostać czego (starop.) — porzucić co; ostań tego wszego: porzuć to wszystko. [przypis edytorski]

77. wieleć a. wielić (starop.) — rozkazywać; tobie wielę: rozkazuję ci. [przypis edytorski]

78. kaźń (starop.) — nakaz, rozkaz, wyrok skazujący, kara; przez dzięki kaźnią rozdzielę: wbrew woli rozdzielę nakazem. [przypis edytorski]

79. se mną (starop.) — ze mną. [przypis edytorski]

80. mam działo (starop.) — mam dzieło, mam zadanie. [przypis edytorski]

81. tesnica (starop.) — smutek. [przypis edytorski]

82. wisz a. wiszar (starop.) — chwasty, zarośla czepne, pnącza. [przypis edytorski]

83. uciecze (starop. forma) — ucieknie. [przypis edytorski]

84. jestli (starop.) — jeśli. [przypis edytorski]

85. za a. aza (starop.) — czy, czyż, czyżby; za po polsku nie rozumiesz: czy nie rozumiesz po polsku. [przypis edytorski]

86. snać a. sna (starop.) — także: snadź; widocznie, prawdopodobnie, widocznie, chyba. [przypis edytorski]

87. Sortes — tu: Sokrates (ok. 470–399 p.n.e.), żyjący w Atenach filozof grecki, mistrz Platona i in.; tu: symbol świeckiej mądrości, filozofii w ogóle. [przypis edytorski]

88. przelęknąłeś się (starop. forma) — dziś popr.: przeląkłeś się. [przypis edytorski]

89. odetchni (starop.) — forma trybu rozkazującego; dziś: odetchnij. [przypis edytorski]

90. czyść (starop.) — czytać. [przypis edytorski]

91. magister respondit (łac.) — mistrz odpowiada. [przypis edytorski]

92. wielmi (starop.) — wielce; bardzo. [przypis edytorski]

93. eż (starop.) — tu: że, iż; eż nic po mnie: że już po mnie. [przypis edytorski]

94. umorzyć (starop.) — uśmiercić. [przypis edytorski]

95. ostęp (starop.) — odstąp, oddal się. [przypis edytorski]

96. mało (starop.) — trochę, nieco. [przypis edytorski]

97. coć (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

98. zstać (starop.) — stać. [przypis edytorski]

99. mgleć (starop.) — mdleć. [przypis edytorski]

100. wszytek (starop.) — cały. [przypis edytorski]

101. ać (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć; znaczenie: a, a wtedy. [przypis edytorski]

102. swoję głowę (starop. forma) — swoją głowę. [przypis edytorski]

103. darma (...) mowa (starop.) — daremna mowa. [przypis edytorski]

104. dzirżę (starop.) — dzierżę. [przypis edytorski]

105. na rejistrze (starop.) — na rejestrze; w pogotowiu. [przypis edytorski]

106. przez dzięki noclegu proszę (starop.) — o nocleg proszę gwałtem. [przypis edytorski]

107. chcęć (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

108. dzisia (starop.) — dzisiaj. [przypis edytorski]

109. zniewierzać się (starop.) — zawieść zaufanie; sprzeniewierzyć się. [przypis edytorski]

110. jedwo (starop.) — ledwo. [przypis edytorski]

111. lelejać się (starop.) — chwiać się. [przypis edytorski]

112. dawno liś się urodziła (starop. konstrukcja) — konstrukcja z partykułą -li oraz z przestawną końcówką czasownika; inaczej: czy dawno się urodziłaś. [przypis edytorski]

113. bych (starop.) — bym; rad bych wiedział: rad bym, chętnie bym wiedział. [przypis edytorski]

114. eż (starop.) — tu: aż. [przypis edytorski]

115. nad źwierzęty (starop. forma) — nad zwierzętami. [przypis edytorski]

116. gorze (starop.) — bieda, nieszczęście; zbawić wszego gorza: pozbawić wszelkiej troski. [przypis edytorski]

117. ji (starop. forma) — go. [przypis edytorski]

118. wsza (starop.) — wszystka, cała; wszej biady: wszelkiej biedy. [przypis edytorski]

119. owszejki a. owszelki (starop.) — tu: wcale, zupełnie; bądź co bądź, zaiste, istotnie, rzeczywiście. [przypis edytorski]

120. pokuszać się na co (starop.) — skusić się na co. [przypis edytorski]

121. rzeknąc (starop.) — daw. forma imiesłowowa; dziś: mówiąc. [przypis edytorski]

122. jedno (starop.) — tylko; gdy tylko. [przypis edytorski]

123. tedy (starop.) — wtedy; zatem. [przypis edytorski]

124. ułakomić się (starop.) — połakomić się. [przypis edytorski]

125. ukusić (starop.) — ukąsić, ugryźć. [przypis edytorski]

126. barzo (starop.) — bardzo. [przypis edytorski]

127. wszytko (starop.) — całe. [przypis edytorski]

128. plemię (starop.) — potomstwo. [przypis edytorski]

129. wzjewić (starop.) — wyjawić. [przypis edytorski]

130. przecz (starop.) — czemu; przez co; dlaczego; w jakim celu. [przypis edytorski]

131. zać (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć; znaczenie: czy, czyż. [przypis edytorski]

132. chcem (starop. forma) — chcę. [przypis edytorski]

133. poczty (starop.) — ofiary, dary. [przypis edytorski]

134. dałbych (starop. forma) — dałbym. [przypis edytorski]

135. bych (starop.) — bym, abym; bych mogł (...) uciec: żebym mógł uciec. [przypis edytorski]

136. tyle dwoje (starop.) — dwa razy tyle; dwa razy bardziej. [przypis edytorski]

137. korzyszczę (starop. forma) — forma 1 os.lp; dziś: korzystam; nie korzystać w czym: nie czerpać z czego korzyści.. [przypis edytorski]

138. wszytki (starop. forma) — wszystkich; wszytki w żywocie zaniszczę: zniszczę, zgładzę wszystkich, którzy żyją. [przypis edytorski]

139. chcesz li wiedzieć (starop.) — konstrukcja z partykułą -li; inaczej: jeśli chcesz wiedzieć. [przypis edytorski]

140. statecznie (starop.) — poważnie; tu: (wiedzieć) solidnie, na pewno. [przypis edytorski]

141. przezpiecznie (starop.) — bezpiecznie. [przypis edytorski]

142. bych (starop.) — tu: abym. [przypis edytorski]

143. morzyć (starop.) — uśmiercać. [przypis edytorski]

144. działo (starop.) — dzieło; czyn, czynność. [przypis edytorski]

145. pytać (starop.) — prosić, żądać. [przypis edytorski]

146. nawięcsze (starop.) — największe. [przypis edytorski]

147. wiesiele (starop.) — wesele. [przypis edytorski]

148. jimać się (starop.) — wziąć się za co; gdy się jimę (...) plęsać: kiedy zacznę pląsać. [przypis edytorski]

149. znamię (starop.) — znak, oznaka. [przypis edytorski]

150. wszytko (starop.) — całe. [przypis edytorski]

151. ludzskie (starop.) — ludzkie. [przypis edytorski]

152. wiła (starop.) — tu: głupiec, szaleniec. [przypis edytorski]

153. skazywać (starop.) — ukazywać; w tym skazuję swoje siły: poprzez to ukazuję swoją siłę. [przypis edytorski]

154. zbawić żywota (starop.) — pozbawić życia. [przypis edytorski]

155. lubo (starop.) — czy. [przypis edytorski]

156. zgodzić komu (starop.) — dogodzić komu. [przypis edytorski]

157. szwytki (starop.) — wszytki; dziś: wszystkich. [przypis edytorski]

158. świecskie (starop. forma) — świeckich. [przypis edytorski]

159. grabie (starop.) — hrabiowie. [przypis edytorski]

160. pobierzę k sobie (starop.) — zabiorę do siebie. [przypis edytorski]

161. semknąć a. zemknąć (starop.) — zdjąć. [przypis edytorski]

162. ji (starop.) — jemu; mu. [przypis edytorski]

163. wemknąć (starop.) — wsadzić. [przypis edytorski]

164. zimie, lecie (starop. forma) — zimą, latem. [przypis edytorski]

165. gwiazdarz (starop.) — astronom. [przypis edytorski]

166. na sparze (starop.) — na widoku; spara: szpara. [przypis edytorski]

167. zradźce (starop.) — zdrajcy. [przypis edytorski]

168. lifnik a. lifarz (starop.) — lichwiarz. [przypis edytorski]

169. miech (starop.) — tu: sakwa, sakiewka; worek na pieniądze i kosztowności. [przypis edytorski]

170. jem (starop. forma) — im. [przypis edytorski]

171. jedno (starop.) — jedynie, tylko; kiedy tylko. [przypis edytorski]

172. zdawić (starop.) — zdławić, zdusić. [przypis edytorski]

173. naprzod (starop.) — naprzód, najpierw. [przypis edytorski]

174. dziewka (starop.) — dziewczynka, dziewczyna, panienka. [przypis edytorski]

175. smektać się (starop.) — głaskać się; aż się chłop po sircu smekce: aż się chłop gładzi po sercu (łapie za serce ze zdenerwowania). [przypis edytorski]

176. Golijasz właśc. Goliat — postać biblijna, wojownik filistyński olbrzymiego wzrostu (Księga Samuela podaje sześć łokci i jedną piędź, tj. ok. 3 m), postrach wojsk Izraela; zginął rażony pociskiem z procy z rąk młodego Dawida, późniejszego króla. [przypis edytorski]

177. Annasz i Kajfasz — arcykapłani żydowscy; Annasz syn Setiego (arcykapłan w l. 6–15) oraz jego zięć, Józef Kajfasz (arcykapłan w l. 18–36) uczestniczyli w procesie przeciw Jezusowi z Nazaretu; Annasz, niepełniący wówczas żadnego urzędu, a jedynie cieszący się poważaniem ludu zamożny i uczony obywatel, nie uzyskawszy od Jezusa wiążącej odpowiedzi na temat treści jego nauk, odesłał go ze swego pałacu do Kajfasza, będącego przewodniczącym Sanhedrynu i mogącego prowadzić przesłuchanie. [przypis edytorski]

178. Judasz — postać ewangeliczna; jako jeden z uczniów Jezusa z Nazaretu miał go zdradzić i wydać, przekupiony sumą 30 srebrników; następnie, dręczony wyrzutami sumienia, powiesił się na drzewie. [przypis edytorski]

179. obiesić (starop.) — obwiesić; powiesić. [przypis edytorski]

180. dwu łotru (starop. forma) — daw. B. liczby podwójnej; dziś: dwóch łotrów. [przypis edytorski]

181. umorzyć (starop.) — uśmiercić. [przypis edytorski]

182. nawięcej (starop.) — najwięcej. [przypis edytorski]

183. słamię (starop.) — tu: złamię. [przypis edytorski]

184. chcesz li (starop. forma) — jeśli chcesz. [przypis edytorski]

185. wzjawić (starop.) — wyjawić. [przypis edytorski]

186. jedno bierz na rozum sobie (starop.) — tylko rozważ (to) sobie. [przypis edytorski]

187. spatrzać (starop.) — zobaczyć. [przypis edytorski]

188. mistrzostwać nic nie pomogą (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć. [przypis edytorski]

189. w ocemgnieniu (starop.) — w okamgnieniu. [przypis edytorski]

190. wezdrżysz nogą (starop.) — zadrżą pod tobą nogi (ze strachu). [przypis edytorski]

191. puzdro (starop.) — pudło, futerał. [przypis edytorski]

192. smienić głosy (starop.) — zmienić głos; przen. dziś: zacząć inaczej śpiewać. [przypis edytorski]

193. Salomon — postać biblijna, król Izraela, syn i następca Dawida; prorok i słynny z mądrości władca. Podczas swego panowania doprowadził do rozkwitu państwo: prowadził politykę pokojową (m.in. z Egiptem, poślubiwszy córkę faraona, z arabskim Królestwem Saby), stworzył flotę, która rozwijała stosunki handlowe, zrealizował wiele budowli (m.in. świątynię jerozolimską zw. pierwszą, kilka pałaców, mury Jerozolimy, miasta-spichlerze), a jego dwór był ośrodkiem kultury, w tym literackiej. Samemu Salomonowi przypisywane jest autorstwo Pieśni nad Pieśniami, Księgi Koheleta i Księgi Przysłów. Wiadomości o Salomonie pochodzą gł. z Pierwszej Księgi Królewskiej, 1–11 i Drugiej Księgi Kronik, 1–9 Starego Testamentu. Inne źródła (np. Koran, gdzie występuje pod imieniem Sulejman, Talmud, Dzieje Flawiusza) przypisują mu władzę nad demonami (dźinami), uchodzi też za autora okultystycznej księgi Sztuka Geocji. [przypis edytorski]

194. Absolona właśc. Absalom — postać biblijna, syn króla Dawida, słynny z urody, szczególnie z bujnych włosów. Kiedy jego przyrodni brat, Amnon, pierworodny potomek króla, zgwałcił rodzoną siostrę Absaloma, Tamar i nie został ukarany, Absalom kazał swoim sługom zamordować go podstępnie podczas uczty, a następnie zbiegł na dwór swego dziada, Talmaja, króla Geszur. Po trzech latach uzyskał zgodę Dawida na powrót do Jerozolimy, ale nie miał wstępu na dwór. Absalom zawiązał bunt przeciw ojcu, został w Hebronie obwołany przez swoich zwolenników królem i wkrótce zajął Jerozolimę. Kiedy doszło do decydującego starcia w lesie Efraima, wojska Dawida odniosły zwycięstwo. Absalom ocalał, lecz kiedy uchodząc po bitwie przejeżdżał pod dębem, zaczepił włosami o jego gałęzie, zaś jego wierzchowiec umknął: tak uwięzionego znalazł go jeden z dowódców wojsk Dawida, Joab i, wraz ze swymi sługami, zabił buntownika. Stało się to wbrew woli Dawida, który nakazał oględnie obchodzić się z synem. [przypis edytorski]

195. Sampson, właśc. Samson — postać biblijna, jeden z sędziów, nazirejczyk: na mocy zobowiązania, które anioł nałożył na jego ojca, Manoacha, i jego bezpłodną żonę, syn, który im się narodzi miał złożyć śluby pełnego posłuszeństwa Bogu (nazireatu), w związku z czym miał nie spożywać alkoholu ani nieczystych pokarmów oraz nie strzyc włosów ani brody. Z woli Boga miał rozpocząć misję wyrwania Izraela z rąk Filistynów. Był obdarzony legendarną, nadludzką siłą: zabił gołymi rękami lwa, pokonał liczący tysiąc Filistynów oddział, będąc uzbrojony jedynie w oślą szczękę, kiedy indziej zaś w Gazie wyrwał bramę miasta, za którą czyhali na niego wrogowie. Filistyni wielokrotnie próbowali go wziąć w niewolę i obezwładnić; w końcu z ich namowy kochanka Samsona, Dalila, wydobyła sekret jego mocy: kiedy Samson spał, jeden z Filistynów obciął mu włosy, a wtedy, z powodu złamania ślubów nazireatu, Samson utracił moc, którą obdarzał go Bóg. Został pojmany, oślepiony, a następnie skuty kajdanami i zmuszony do pracy przy żarnach w Gazie. Filistyni przyprowadzili go do świątyni Dagona podczas trwających tam uroczystości, żeby napawać się upokorzeniem ujarzmionego siłacza i bawić jego kosztem. Wtedy Samson, którego włosy nieco już odrosły, wezwał pomocy Boga, wstrząsnął kolumnami budynku i zburzył go, grzebiąc pod gruzami wraz z sobą tysiące wrogów. [przypis edytorski]

196. zbracić się z kim (starop.) — pobratać się z kim. [przypis edytorski]

197. wszytki (starop.) — wszystkich. [przypis edytorski]

198. wszędyć (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć; wszędy: wszędzie. [przypis edytorski]

199. urobić się (starop.) — spracować się. [przypis edytorski]

200. owa (starop.) — oto, otóż. [przypis edytorski]

201. smyję (starop.) — zmyję; tu przen.: usunę, zabiję. [przypis edytorski]

202. w ocemgnieniu (starop.) — w okamgnieniu. [przypis edytorski]

203. setnę (starop.) — tu: zetnę. [przypis edytorski]

204. czemu się tako z rzeczą wciekasz (starop.) — po co tak dociekasz (tej) sprawy. [przypis edytorski]

205. snać (starop.) — prawdopodobnie, pewnie, widocznie. [przypis edytorski]

206. barzo (starop.) — bardzo. [przypis edytorski]

207. kupia (starop.) — towar; tu: rzecz, sprawa. [przypis edytorski]

208. korzyszczęć (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć; forma 1 os.lp, dziś: korzystam. [przypis edytorski]

209. nawięcszy (starop.) — największy. [przypis edytorski]

210. jimienie — własność, bogactwo. [przypis edytorski]

211. zawżdyć (starop.) — zawsze. [przypis edytorski]

212. stać za mało komu (starop.) — mieć dla kogo małą wartość; mało znaczyć dla kogo. [przypis edytorski]

213. eksamit (starop.) — aksamit. [przypis edytorski]

214. postawce a. postawy (starop.) — kosztowne tkaniny. [przypis edytorski]

215. przeniechać co (starop.) — zostawić co, porzucić co. [przypis edytorski]

216. świecski (starop. forma) — świecki. [przypis edytorski]

217. zbawić żywota (starop.) — pozbawić życia. [przypis edytorski]

218. morzyć (starop.) — zabijać. [przypis edytorski]

219. miąszy (starop.) — gruby. [przypis edytorski]

220. jiżto (starop.) — że to; przez to że. [przypis edytorski]

221. podgardłki (starop.) — podbródki. [przypis edytorski]

222. rostocharz a.  roztrucharz (starop.) — handlarz końmi. [przypis edytorski]

223. wszytki (starop.) — wszystkich. [przypis edytorski]

224. rozpasta (starop.) — rozpusta; tu: uczta. [przypis edytorski]

225. mordarz (starop.) — morderca. [przypis edytorski]

226. ty (starop. forma) — te; ty posiekę: tych posiekam. [przypis edytorski]

227. dziewka (starop.) — tu: panna, dziewczyna. [przypis edytorski]

228. jich (starop. forma) — ich. [przypis edytorski]

229. niestatek (starop.) — niestateczność, lekkomyślność. [przypis edytorski]

230. szyp (starop.) — grot strzały; strzała; pocisk. [przypis edytorski]

231. tulec a. tuł (starop.) — także: tula, tuleja; kołczan. [przypis edytorski]

232. gonić na ostre (starop.) — brać udział w pojedynkach na kopie. [przypis edytorski]

233. miece się (starop. forma) — miota się, rzuca się. [przypis edytorski]

234. plece (starop. forma) — plecy. [przypis edytorski]

235. ji (starop. forma) — go; jego. [przypis edytorski]

236. prawy (starop.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

237. wiła (starop.) — szaleniec, głupiec. [przypis edytorski]

238. trafić włosy (starop.) — układać włosy, czesać włosy. [przypis edytorski]

239. iże (starop.) — aż; tak że. [przypis edytorski]

240. smienić głosy (starop.) — odmienić głos; tu przen.: zacząć inaczej śpiewać, zacząć cienko śpiewać. [przypis edytorski]

241. trocha (starop.) — trochę. [przypis edytorski]

242. chciałbych (...) pytać (starop.) — chciałbym zapytać. [przypis edytorski]

243. eże (starop.) — że. [przypis edytorski]

244. wieliki (starop.) — wielki. [przypis edytorski]

245. faścić (starop.) — zwodzić, otumaniać. [przypis edytorski]

246. pożywać (starop.) — używać. [przypis edytorski]

247. poki nietu czasu mego (starop.) — póki nie nadejdzie mój czas. [przypis edytorski]

248. wżdy (starop.) — przecież. [przypis edytorski]

249. zakusić (starop.) — zakąsić; ugryźć; spróbować. [przypis edytorski]

250. na mały czas (starop.) — na krótko. [przypis edytorski]

251. deszczka (starop.) — deseczka; tu: trumna. [przypis edytorski]

252. przydzie (starop. forma) — przyjdzie. [przypis edytorski]

253. przez ługu smyje (starop.) — zmyje bez ługu. [przypis edytorski]

254. jać (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć; jać nie dbam: ja tam nie dbam. [przypis edytorski]

255. a wżdy już lat przeszło wiele (starop.) — a przecież już minęło wiele lat. [przypis edytorski]

256. pożywać swego państwa (starop.) — używać swojego panowania; korzystać ze swej władzy. [przypis edytorski]

257. poczwa (starop.) — figiel, wybryk; por. poczwarny, poczwara; swe poczwy nad ludźmi stroję: robię ludziom swoje figle. [przypis edytorski]

258. morzyć (starop.) — uśmiercać. [przypis edytorski]

259. błądzić na skazaniu (starop.) — wydawać błędny sąd, wydawać nieprawidłowy wyrok. [przypis edytorski]

260. przydzie (starop. forma) — przyjdzie. [przypis edytorski]

261. w miech piszczeli włoży (starop.) — włoży piszczele do worka. [przypis edytorski]

262. roki (starop.) — sądy coroczne. [przypis edytorski]

263. bierząc (starop.) — forma imiesłowowa: biorąc. [przypis edytorski]

264. wzjawiono będzie (starop.) — będzie wyjawione; będzie ujawnione. [przypis edytorski]

265. niechaj (starop.) — forma trybu rozkazującego: zaniechaj czego, porzuć co. [przypis edytorski]

266. dawić (starop.) — tu: dławić. [przypis edytorski]

267. prze lutości (starop.) — bez litości. [przypis edytorski]

268. mogł li bych się skryć (starop.) — konstrukcja z partykułą pytajną li; inaczej: czy mógłbym się skryć. [przypis edytorski]

269. zali (starop.) — czy, czy też. [przypis edytorski]

270. wroża (starop.) — wróża, wróżba. [przypis edytorski]

271. stroża (starop.) — straż; postawił strożą: postawił straż. [przypis edytorski]

272. chcesz li> (starop.) — konstrukcja z partykułą pytajną li; inaczej: jeśli chcesz. [przypis edytorski]

273. w żelezie (starop. forma) — w żelazie. [przypis edytorski]

274. jedno (starop.) — tylko, jedynie. [przypis edytorski]

275. aza (starop.) — czy, czy też. [przypis edytorski]

276. zstało (starop.) — stało. [przypis edytorski]

277. mirziączka a. mierziączka (starop.) — obrzydzenie, wstręt, ohyda. [przypis edytorski]

278. liszka (starop.) — lis. [przypis edytorski]

279. kazić w zdrowiu (starop.) — psuć zdrowie; tu: odbierać zdrowie, odbierać życie. [przypis edytorski]

280. dzień a. dzienia (starop.) — barć wyrobiona w żywym drzewie, ul leśny; także: dzienno, dzienie. [przypis edytorski]

281. łupież (starop.) — skóra zdjęta ze zwierzęcia. [przypis edytorski]

282. dawić (starop.) — tu: dławić, dusić. [przypis edytorski]

283. filka (starop.) — chwilka. [przypis edytorski]

284. co koli (starop.) — cokolwiek. [przypis edytorski]

285. udzie (starop. forma) — ujdzie; tj. ucieknie. [przypis edytorski]

286. wydłabić (starop.) — wydławić; wydusić. [przypis edytorski]

287. naliszszy (starop.) — najlichszy, najgorszy. [przypis edytorski]

288. przez zapłaty (starop.) — bez zapłaty. [przypis edytorski]

289. mniszy (starop. forma) — mnisi. [przypis edytorski]

290. acz (starop.) — a jednak; chociaż. [przypis edytorski]

291. prostynia (starop.) — prosta droga. [przypis edytorski]

292. żadny (starop.) — żaden, nikt. [przypis edytorski]

293. przeciągnąć komu (starop.) — przeszkodzić komu. [przypis edytorski]

294. świeczszczy (starop.) — (ludzie) świeccy. [przypis edytorski]

295. naśmiewać się komu (starop.) — naśmiewać się z kogo. [przypis edytorski]

296. prawy (starop.) — prawdziwy, rzeczywisty. [przypis edytorski]

297. ji (starop. forma) — go. [przypis edytorski]

298. wiła (starop.) — głupiec, szaleniec. [przypis edytorski]

299. mieć kogo za co (starop.) — uważać kogo za co. [przypis edytorski]

300. uźrzeć (starop.) — ujrzeć. [przypis edytorski]

301. jich (starop. forma) — ich. [przypis edytorski]

302. sirca (starop.) — tu: serca. [przypis edytorski]

303. jidą (starop.) — idą. [przypis edytorski]

304. obłudny (starop.) — tu: zwodnicze. [przypis edytorski]

305. jimienie (starop.) — bogactwo, mienie. [przypis edytorski]

306. przez otwłoki (starop.) — bez zwłoki; niezwłocznie. [przypis edytorski]

307. jinako (starop.) — inaczej. [przypis edytorski]

308. morzyć (starop.) — uśmiercać. [przypis edytorski]

309. mieć zakon lichy (starop.) — nie trzymać się zasad, reguły zakonnej. [przypis edytorski]

310. pożywać swej wolej (starop.) — zażywać swawoli. [przypis edytorski]

311. ukojić (starop.) — tu: uspokoić. [przypis edytorski]

312. miotać się w co (starop.) — rzucać się w co; 3. os. lp: miece: miota, rzuca, ciska. [przypis edytorski]

313. jestli (starop.) — jeśli. [przypis edytorski]

314. szkapica (starop.) — szkapa; koń. [przypis edytorski]

315. nadra (starop.) — zanadrze; wetknąć za nadrę: wsadzić w zanadrze, wsadzić za pazuchę. [przypis edytorski]

316. kapica (starop.) — habit. [przypis edytorski]

317. kozielce przewracać (starop.) — wywijać koziołki. [przypis edytorski]

318. nie weźrzałby na co (starop.) — nie spojrzałby na co; ani spojrzałby na co. [przypis edytorski]

319. wiła (starop.) — głupiec, szaleniec. [przypis edytorski]

320. wżdy (starop.) — zawsze, przecież. [przypis edytorski]

321. jimać (starop.) — zacząć; zabrać się za co. [przypis edytorski]

322. azaż (starop.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; aza: czy, czy też. [przypis edytorski]

323. ci (starop., gw.) — tu: partykuła wzmacniająca. [przypis edytorski]

324. ji (starop. forma) — go. [przypis edytorski]

325. zawód biegać (starop.) — ścigać się, brać udział w gonitwie. [przypis edytorski]

326. drugdy (starop.) — drudzy, inni. [przypis edytorski]

327. przez kłamu (starop.) — bez kłamstwa, nie kłamiąc. [przypis edytorski]

328. wierę (starop.) — zaprawdę, zaiste; słusznie. [przypis edytorski]

329. ji (starop.) — go. [przypis edytorski]

330. sjąć a. zjąć (starop.) — zdjąć; sejmę: zdejmę. [przypis edytorski]

331. kapica (starop.) — tu: habit; kaptur. [przypis edytorski]

332. pilśnianki (starop.) — buty filcowe (z pilśni). [przypis edytorski]

333. lanka (starop.) — koszula, długa suknia. [przypis edytorski]

334. poczpuła (starop.) — cios, uderzenie. [przypis edytorski]

335. azaś nie czytał (starop.) — czyś nie czytał; czy nie czytałeś. [przypis edytorski]

336. żżec (starop.) — spalić; żżono: palono. [przypis edytorski]

337. osęk a. osęka (starop.) — drąg zakończony hakiem. [przypis edytorski]

338. cirzpiąc (starop.) — forma imiesłowowa; dziś: cierpiąc. [przypis edytorski]