Dialog mistrza Polikarpa ze Śmiercią

De morte prologus¹

Gospodzinie² wszechmogący,

Nade wszytko³ stworzenie więcszy⁴,

Pomoży⁵ mi to działo⁶ słożyć⁷,

Bych⁸ je mógł pilnie wyłożyć

Ku twej fały⁹ rozmnożeniu,

Ku ludzkiemu polepszeniu!

Wszytcy ludzie, posłuchajcie,

Okrutność śmirci¹⁰ poznajcie! —

Wy, co jej nizacz nie macie¹¹,

Przy skonaniu ją poznacie.

Bądź to stary albo młody,

Żadny¹² nie ujdzie śmiertelnej szkody;

Kogo koli¹³ śmierć udusi,

Każdy w jej szkole być musi;

Dziwno się swym żakom stawi¹⁴,

Każdego żywota zbawi¹⁵.

Przykład o tem chcę powiedzieć,

Słuchaj tego, kto chce wiedzieć!

Polikarpus, tak wezwany¹⁶

Mędrzec wieliki¹⁷, mistrz wybrany¹⁸,

Prosił Boga o to prawie¹⁹,

By uźrzał²⁰ śmierć w jej postawie²¹.

Gdy się moglił²² Bogu wiele,

Ostał wszech ludzi w kościele²³,

Uźrzał człowieka nagiego,

Przyrodzenia²⁴ niewieściego²⁵,

Obraza²⁶ wielmi²⁷ skaradego²⁸,

Łoktuszą²⁹ przepasanego.

Chuda, blada, żółte lice³⁰

Łszczy³¹ się jako miednica³²;

Upadł³³ ci jej koniec nosa,

Z oczu płynie krwawa rosa³⁴;

Przewiązała głowę chustą

Jako samojedź³⁵ krzywousta;

Nie było warg u jej gęby,

Poziewając skrżyta zęby³⁶;

Miece³⁷ oczy zawracając,

Groźną kosę w ręku mając;

Goła głowa, przykra mowa,

Ze wszech stron skarada³⁸ postawa —

Wypięła żebra i kości,

Groźno siecze przez³⁹ lutości⁴⁰.

Mistrz widząc obraz skarady,

Żołte oczy, żywot blady,

Groźno⁴¹ się tego przelęknął,

Padł na ziemię, eże⁴² stęknął.

Gdy leżał wznak⁴³ jako wiła⁴⁴,

Śmierć do niego przemowiła.

Mors dicit⁴⁵:

Czemu się tako barzo⁴⁶ lękasz?

Wrzekomoś⁴⁷ zdrów, a wżdy⁴⁸ stękasz!

Pan Bog tę rzecz tako nosił⁴⁹,

Iżeś go o to barzo prosił,

Abych⁵⁰ ci się ukazała,

Wszytkę⁵¹ swą moc wzjawiła⁵²;

Otoż ci⁵³ przed tobą stoję,

Oględaj⁵⁴ postawę moję⁵⁵:

Każdemu się tak ukażę,

Gdy go żywota zbawię.

Nie lękaj się mie⁵⁶ tym razem,

Iż mię widzisz przed obrazem⁵⁷.

Gdy przydę⁵⁸, namilejszy, k tobie⁵⁹,

Tedy⁶⁰ barzo zeckniesz sobie⁶¹:

Zableszczysz⁶² na strony oczy,

Eż⁶³ ci z ciała pot poskoczy.

Rzucęć⁶⁴ się jako kot na myszy,

Aż twe sirce⁶⁵ ciężko wdyszy⁶⁶.

Odchoceć się⁶⁷ s miodem tarnek⁶⁸,

Gdyć⁶⁹ przyniosę jadu⁷⁰ garnek —

Musisz ji⁷¹ pić przez dzięki⁷².

Gdy pożywiesz⁷³ wielikiej męki,

Będziesz mieć dosyć tesnice⁷⁴,

Odbędziesz⁷⁵ swej miłośnice.

Ostań⁷⁶ tego wszego, tobie wielę⁷⁷,

Przez dzięki kaźnią⁷⁸ rozdzielę.

Mow se⁷⁹ mną, boć mam działo⁸⁰,

Gdyć się se mną mówić chciało;

Widzisz, iżem ci robotnica —

Czemu cię wzięła taka tesnica⁸¹?

Ma kosa wisz⁸², trawę siecze,

Przed nią nikt nie uciecze⁸³.

Wstań, mistrzu, odpowiedz, jestli⁸⁴ umiesz!

Za⁸⁵ po polsku nie rozumiesz?

Snać⁸⁶ ci Sortes⁸⁷ nie pomoże,

Przelęknąłeś⁸⁸ się, nieboże!

Już odetchni⁸⁹, nieboraku,

Mow se mną, ubogi żaku,

Nie boj się dziś mojej szkoły,

Nie dam ci czyść⁹⁰ epistoły.

Magister respondit⁹¹:

Mistrz przemówił wielmi⁹² skromnie:

Lęknąłem się, eż⁹³ nic po mnie.

Ta mi rzecz barzo niemiła,

Iżeś mię tako postraszyła;

By była co przykrego przemowiła,

Zerwałaby się we mnie każda żyła;

Nagle by mię umorzyła⁹⁴

I duszę by wypędziła.

Proszę ciebie, ostęp⁹⁵ mało⁹⁶,

Boć nie wiem, coć⁹⁷ mi się zstało⁹⁸:

Mgleję⁹⁹ wszytek¹⁰⁰ i bladzieję,

Straciłem zdrowie i nadzieję.

Racz rzucić od siebie kosę,

Ać¹⁰¹ swoję¹⁰² głowę podniosę!

Mors dicit:

Darma¹⁰³, mistrzu, twoja mowa,

Tegom ci uczynić nie gotowa.

Dzirżę¹⁰⁴ kosę na rejistrze¹⁰⁵,

Siekę doktory i mistrze,

Zawżdy ją gotową noszę,

Przez dzięki noclegu proszę¹⁰⁶.

Wstań ku mnie, możesz mi wierzać,

Nie chcęć¹⁰⁷ się dzisia¹⁰⁸ zniewierzać¹⁰⁹!

Wstał mistrz jedwo¹¹⁰ lelejąc się¹¹¹,

Drżą mu nogi, przelęknął się.

Magister dicit:

Miła Śmierci, gdzieś się wzięła,

Dawno liś się urodziła¹¹²?

Rad bych¹¹³ wiedział do ostatka,

Gdzie twoj ociec albo matka.

Mors dicit:

Gdy stworzył Bog człowieka,

Iżby był żyw eż¹¹⁴ do wieka,

Stworzył Bog Jewę z kości

Adamowi ku radości.

Dał jemu moc nad źwierzęty¹¹⁵ —

By panował jako święty —

Podał jemu ryby s morza.

Chcąc go zbawić wszego gorza¹¹⁶

Polecił mu rajskie sady;

Chcąc ji¹¹⁷ zbawić wszej¹¹⁸ biady,

To wszytko w jego moc dał,

Jedno mu drzewo zakazał,

By go owszejki¹¹⁹ nie ruszał

Ani się na nie pokuszał¹²⁰,

Rzeknąc¹²¹ jemu: „Jedno¹²² ruszysz,

Tedy¹²³ pewno umrzeć musisz!”

Ale zły duch Jewę zdradził,

Gdy jej owoc ruszyć radził.

Ewa się ułakomiła¹²⁴,

Śmiałość uczyniła.

W ten czas się ja poczęła,

Gdy Ewa jabłko ruszyła,

Adamowi jebłka dała,

A ja w onem jebłku była.

A Adam mie w jebłce ukusił¹²⁵,

Przeto przez mię umrzeć musił —

W tem Boga barzo¹²⁶ obraził

I wszytko¹²⁷ swe plemię¹²⁸ zaraził.

Magister dicit:

Miła Śmirci, racz mi wzjewić¹²⁹,

Przecz¹³⁰ chcesz ludzie żywota zbawić,

Czemu twą łaskę stracili,

Zać¹³¹ co złego uczynili?

Chcem¹³² do ciebie poczty¹³³ nosić,

Aby się dała przeprosić.

Dałbych¹³⁴ dobry kołacz upiec,

Bych¹³⁵ mógł przed tobą uciec.

Mors dicit:

Chowaj sobie poczty swoje,

Rozdrażnisz mię tyle dwoje¹³⁶!

W pocztach ci ja nie korzyszczę¹³⁷,

Wszytki¹³⁸ w żywocie zaniszczę.

Chcesz li wiedzieć¹³⁹ statecznie¹⁴⁰,

Powiem tobie przezpiecznie¹⁴¹:

Stworzyciel wszego stworzenia

Pożyczył mi takiej mocy,

Bych¹⁴² morzyła¹⁴³ we dnie i w nocy.

Morzę na wschód, na południe,

A umiem to działo¹⁴⁴ cudnie.

Od połnocy do zachodu

Chodzę nie pytając¹⁴⁵ brodu.

Toć me nawięcsze¹⁴⁶ wiesiele¹⁴⁷,

Gdy mam morzyć żywych wiele:

Gdy się jimę¹⁴⁸ z kosą plęsać,

Chcę jich tysiąc pokęsać.

Toć jest mojej mocy znamię¹⁴⁹ —

Morzę wszytko¹⁵⁰ ludzskie¹⁵¹ plemię:

Morzę mądre i też wiły¹⁵²,

W tym skazuję¹⁵³ swoje siły;

I chorego, i zdrowego

Zbawię¹⁵⁴ żywota każdego;

Lubo¹⁵⁵ stary, lubo młody,

Każdemu ma kosa zgodzi¹⁵⁶;

Bądź ubodzy i bogaci,

Szwytki¹⁵⁷ ma kosa potraci;

Wojewody i czestniki,

Wszytki świecskie¹⁵⁸ miłostniki,

Bądź książęta albo grabie¹⁵⁹,

Wszytki ja pobierzę k sobie¹⁶⁰.

Ja z króla koronę semknę¹⁶¹,

Za włosy ji¹⁶² pod kosę wemknę¹⁶³;

Też bywam w cesarskiej sieni,

Zimie, lecie¹⁶⁴ i w jesieni.

Filozofy i gwiazdarze¹⁶⁵,

Wszytki na swej stawiam sparze¹⁶⁶;

Rzemieślniki, kupce i oracze,

Każdy przed mą kosą skacze;

Wszytki zradźce¹⁶⁷ i lifniki¹⁶⁸,

Zostawię je nieboszczyki.

Karczmarze, co źle piwa dają,

Nieczęsto na mię wspominają;

Jako swe miechy¹⁶⁹ natkają,

W ten czas mą kosę poznają;

Kiedy nawiedzą mą szkołę,

Będę jem¹⁷⁰ lać w gardło smołę.

Jedno¹⁷¹ się poruszę,

Wszytki nagle zdawić¹⁷² muszę.

Naprzod¹⁷³ zdawię dziewki¹⁷⁴, chłopce,

Aż się chłop po sircu smekce¹⁷⁵.

Ja zabiła Golijasza¹⁷⁶,

Annasza i Kajifasza¹⁷⁷;

Ja Judasza¹⁷⁸ obiesiła¹⁷⁹

I dwu łotru¹⁸⁰ na krzyż wbiła;

Alem kosy naruszyła,

Gdym Krystusa umorzyła¹⁸¹,

Bo w niem była Boska siła.

Ten jeden mą kosę zwyciężył,

Iż trzeciego dnia ożył;

Z tegom się żywotem biedziła,

Potem jużem wszytkę moc straciła.

Mam moc nad ludźmi dobremi,

Ale więcej nade złemi;

Kto nawięcej¹⁸² czyni złości,

Temu słamię¹⁸³ kości.

Chcesz li¹⁸⁴, jeszcze wzjawię¹⁸⁵ tobie,

Jedno bierz na rozum sobie¹⁸⁶:

Powiem ci o mej kosie,

Jedno jej powąchaj w nosie,

Chcesz li spatrzać¹⁸⁷ jako ostra,

Zapłacze nad tobą siostra,

Mistrzostwać¹⁸⁸ nic nie pomogą,

W ocemgnieniu¹⁸⁹ wezdrżysz nogą¹⁹⁰;

Jedno wyjmę z puzdra¹⁹¹ kosy,

Natychmiast smienisz głosy¹⁹².

Dał ci mi to Wszechmogący,

Bych morzyła lud żywiący.

Zawżdy wsłynie moja siła,

Jam obrzymy pomorzyła:

Salomona¹⁹³ tak mądrego,

Absolona¹⁹⁴ nadobnego,

Sampsona¹⁹⁵ wielmi mocnego

I Wietrzycha obrzymskiego;

Ja się nad niemi pomściła,

A swą kosę ucieszyła.

Jać też dziwy poczynam,

Jedny wieszam, drugie ścinam.

Magister respondit:

Jać nie wiem, z kim się ty zbracisz¹⁹⁶,

Gdy wszytki¹⁹⁷ ludzie potracisz;

Gdy wszytki ludzie posieczesz,

A gdzież sama ucieczesz!

Wszędyć¹⁹⁸ trzeba ludzkiej przyjaźni,

By cię zgrzeli w swojej łaźni,

Aby się w niej napociła,

Gdyby się urobiła¹⁹⁹ —

A potem lepiej czyniła.

Mors dicit:

Owa²⁰⁰, ja tu ciebie smyję²⁰¹,

W ocemgnieniu²⁰² setnę²⁰³ szyję.

Czemu się tako z rzeczą wciekasz²⁰⁴,

Snać²⁰⁵ tu jutra nie doczekasz!

Mówisz mi to tako śmiele,

Utnęć szyję i w kościele!

Otoż, mistrzu barzo²⁰⁶ głupi,

Nie rozumiesz o tej kupi²⁰⁷:

Nie korzyszczęć²⁰⁸ ja w odzieniu

Ani w nawięcszem²⁰⁹ jimieniu²¹⁰,

Twe rozynki i migdały

Zawżdyć²¹¹ mi za mało stały²¹²,

Eksamity²¹³ i postawce²¹⁴ —

Tych się mnie nigdy nie chce.

W grzechu się ludzkiem kocham,

A tego nigdy nie przeniecham²¹⁵.

Duchownego i świecskiego²¹⁶,

Zbawię²¹⁷ żywota każdego,

A każdego morzę²¹⁸, łupię,

O to nigdy nie pokupię:

Kanonicy i proboszcze

Będą w mojej szkole jeszcze,

I plebani s miąszą²¹⁹ szyją,

Jiżto²²⁰ barzo piwo piją

I podgardłki²²¹ na pirsiach wieszają;

Dobre kupce, rostocharze²²²,

Wszytki²²³ moja kosa skarze;

Panie i tłuste niewiasty,

Co sobie czynią rozpasty²²⁴,

Mordarze²²⁵ i okrutniki,

Ty²²⁶ posiekę nieboszczyki;

Dziewki²²⁷, wdowy i mężatki

Posiekę je za jich²²⁸ niestatki²²⁹;

Szlachcicom bierzę szypy²³⁰, tulce²³¹,

A ostawiam je w jenej koszulce;

Żaki i dworaki,

Ty posiekę nieboraki;

Wszytki, co na ostre gonią²³²,

Biegam za nimi z pogonią;

Kto się rad ku bitwie miece²³³,