Ponad brzegami (cykl)

Don Kichot

W jednym z pozagrobowych parków, uroczyście

Zamiecionym skrzydłami bezsennych aniołów,

W cieniu drzew, co po ziemskich dziedziczą swe liście

Pożółkłe i zbyteczne — z duszą, niby ołów,

Ciężką, chociaż pozbytą życia nędz i lichot,

Na ławie marmurowej wysmukły Don Kichot¹

Siedzi, dumając nad tym, że dumać nie warto,

I pośmiertnym spojrzeniem, co nie sięga dalej,

Niźli dłoń rozmodlona, obrzuca głąb alej,

Gdzie ślad życia na piasku starannie zatarto.

Bóg darmo dłoń ku niemu wyciąga z pobliża,

Ażeby go powołać na wspólne biesiady

We mgle, którą anioły, czyniąc znaki krzyża,

Rozpraszają dla gościa. Gość niezłomnie blady

Usuwa się i stroni, i w pozgonnej² ciszy

Udaje, że nie widzi nic i nic nie słyszy.

Niegdyś skrzydła wiatraków sen, posłuszny wiośnie,

Złocił mu w groźne miecze rycerskich orszaków,

A dzisiaj w dłoniach Boga, podanych miłośnie,

Widzi zdradliwe skrzydła ułudnych wiatraków,

I — nieufny — uśmiechem szyderczym przesłania

Możliwość nowych błędów, snów i opętania.

I nie postrzega³ nawet, jak nagle — bezszmerny

Anioł do stóp mu składa purpurową różę,

Przysłaną od Madonny⁴ na znak, że w lazurze⁵

Pamięta o rycerzu, który był jej wierny.

Lecz on, niegdyś na ziemi istny wzór rycerza,

Znieważając wysłańca i dawczynię daru,

Odwraca twarz od róży, bo już nie dowierza

Kwiatom, które posądza o przebiegłość czaru.

Biały anioł się schyla nad niewiary jeńcem

I całując go w czoło, przytłumionym głosem

Szepcze: „To także od Niej!”... I nagłym rumieńcem

Zapłoniony odlata⁶. A rycerz ukosem

W ślad jego napowietrzny nieufnie spoziera⁷

I zachwiany w niewierze raz jeszcze umiera

Ową śmiercią, co wszelkim pocałunkom wzbrania

Budzić takich umarłych i w dniu zmartwychwstania!

W locie

Na potworze, z majaczeń wylęgłym rozbłysku,

Mknę, kresów nienawidząc, w wieczystą swobodę,

W nieskończoność, co szumiąc, pieni mu się w pysku,

Aż nagle zwierz mój trafia na lęk, na przeszkodę

I w miejscu, gdzie dla oczu kończą się błękity,

Staje dęba! Wiem dobrze: tu — Bóg jest ukryty!

Zastygły w zlękłym skoku nad otchłanią wiszę,

Pełno w niej jego spojrzeń i głos jego słyszę:

«Jam⁸ — twój kres! Czekam na cię⁹ — na swego przybłędę,

A gdziekolwiek podążysz — tam ja z tobą będę!»

Nie znam kresu! Mej żądzy zuchwałym przymusem

Znagliłem zwierza w bezmiar, a on jednym susem

Przesadził¹⁰ otchłań z Bogiem, jak nikłą zaporę —

I znów jestem swobodny! Niebo wokół gore¹¹!

Lecz w chwili, kiedym gwiezdną zachłyśnięty tonią,

Dłoń w grzywie zaprzepaścił, tą zbłąkaną dłonią

W grzbiecie mego zwierzęcia zmacałem kark Boga!

Onże¹² tak mię¹³ unosi w szału bezzacisze¹⁴,

Jakby wspólna nam była w bezpowrotność droga?

Tak, to — on! Wiem na pewno i głos jego słyszę:

«Jam — twój kres! Czekam na cię — na swego przybłędę,

A gdziekolwiek podążysz — tam ja z tobą będę!»

Do głosu tego w niebie dusza ma nawyka¹⁵,

A pęd mój nie ustaje, a zwierz mój nie znika!

Pragnienie

Chciałbym w lesie, w odstępach dzikiego błędowia¹⁶,

Mieć chałupę — plecionkę z chrustu i sitowia,

Zawieszoną wysoko w zagłębiach konarów

Nad otchłanią jam rysich i wężowych jarów¹⁷.

Tam na mchu, kołysany obłędną wichurą,

Chciałbym pieścić dziewczynę obcą i ponurą,

Głaskać piersi ze świeżą od mych zębów raną

I całować twarz, ustom jako łup podaną —

I słyszeć, jak dokoła grzechu mej pieszczoty

Pląsa burza skuszona i mdleje grom złoty,

I zwierz ryczy, ciał naszych przywabiony wonią,

Ciał górnych¹⁸, wniebowziętych, co od ziemi stronią —

I chciałbym przez przygodny wśród gałęzi przezior¹⁹

Patrzeć, pieszcząc, w noc — w gwiazdy i w błyskania jezior

I za boga brać wszelkie lśniwo²⁰ u błękitu,

I na piersi dziewczęcej doczekać się świtu,

A słońce witać krzykiem i wrzaskiem, i wyciem,

Żyć na oślep, nie wiedząc, że to zwie się życiem —

I pewnej nocy przez sen zaśmiać się w twarz niebu,

I nie znając pokuty, modlitw ni pogrzebu,

Jak owoc, co się paszczy żarłocznej spodziewa,

Z łoskotem i łomotem w mrok śmierci spaść z drzewa!

Spotkanie

Ponad tłumy błyskawic samochcąc²¹ wzniesiony,

Waży się w niebie jastrząb w dwie na przemian strony,

Jakby miał dusze dwie!

I szponami miłośnie objąwszy zawieję,

Wie o tym, co się w skrzydłach, gdy tak lecą, dzieje —

On jeden tylko wie!

Spragniony z nim spotkania, chcę go zmódz²² do zlotu

Przez odległość, co dzieli nas wśród burz łoskotu

I z żądzy mojej drwi —

Do zlotu, co tym śmielszy, im począł się górniej²³ —

Do zlotu nie bez grozy, jak śmiertelny turniej,

Nie bez przelewu krwi!

Doskoczony mą strzałą, skrzydlaków zwyczajem

Spada młyńcem²⁴ wraz z jakimś niebiosów rozstajem,

Bezmiaru pełen łup!

Jak gdyby z wieścią w dziobie spieszył przez otchłanie

Na umówione ze mną — dalekie spotkanie

Tu właśnie u mych stóp!

Kleopatra

W budynkach, na schron dziwom skleconych naprędce²⁵,

Ludzie z wosku w pośmiertnym zastygli nieładzie.

Cisza, równa liczebnie tych milczków gromadzie,

Skupia się w byle słońca zdrobniałego cętce.

Tkwią te ciała o woni zagrzanej gromnicy

Na cokołach opiętych purpurowym suknem,

Co jak mundur odświętny sztywnej tajemnicy,

Zdradza pychę nicości każdym niemal włóknem.

Żądni mąk swych pokazu ci ludzie, jak mary,

Powtarzają bez końca zwyczajem pokuty

Zbrodnię, raz popełnioną²⁶, lub cud nie do wiary,

Co ich wyzuł z istnienia, sam z śmierci wyzuty.

Na jaw z grobu dobyci próbują swej siły

W przybytku, który w słońca kąpie się kurzawie,

Jak szpital zmartwychwstałych, zwiedzany ciekawie

Przez tych, co nie zdołali zmóc jeszcze mogiły.

Korzystając z zachwianej przez żywych podłogi,

Pożyczonym ku życiu mocują się ruchem,

Strasząc dzieci obladłe i radując bogi²⁷,

Które bawią się wszelkim złudzenia okruchem.

Wśród nich pięknem jaśnieje Egiptu królowa²⁸,

Oszklona arką²⁹ dosyć dla cudów przestworną³⁰.

Piersi zdobne ma raną jak wiśnią potworną,

W dłoni — kosz pełen kwiatów, w kwiatach wąż się chowa.

Ilekroć słodkim jadem wąż jej pierś oślini,

Tylekroć oczy zmarłej znów się w świat odsłonią,

Jak gdyby upojnego konania mistrzyni

Łeb śmierci oswojonej pieściła swą dłonią.

Śmierć się łasi do stóp jej, niby wierna służka,

Baczna na lada szepty i lada skinienia,

I jej oczu śmiertelna w nieskończoność zmrużka³¹

Jest tym tylko, czym dla nas chwila zamyślenia.

Kocham to ciało chore, co tai w zadumie

Czar tysiąca zmartwychwstań i śmierci tysiąca

I wie jeszcze coś więcej, niźli wiedzieć umie

Duch, co tylko raz jeden o śmierć się roztrąca.

Kocham dłoń, do wężowej nawykłą pieszczoty,

Paznokcie, zabarwione wypłowiałym różem,

Piersi, nigdy niesyte swej własnej zniszczoty³²,

I dwa zęby u wargi, pokalanej kurzem.

Kocham pozór oddechu, co łamie pierś białą,

Szat, zużytych na cuda, postrzępione kraje —

I nie wiem, czybym pieścił skwapliwiej to ciało

W chwili, kiedy umiera, czy też — zmartwychwstaje.

Dwaj skazańcy

Widziałem dwóch skazańców, co na swym uboczu

Wysłuchali wyroku pod bagnetów strażą

I na tłum zgromadzony patrzyli bez oczu,

Jak ślepiec, kiedy zmierzchu wypatruje twarzą.

Jeden z nich, licząc jakieś ubiegłe godziny,

O widzenie się z ojcem poprosił nieśmiało,

A drugi wnet zawołał: „Ja nie mam rodziny!”,

A miał ją, lecz mieć nie chciał... Tak mu się zdawało.

Śnili teraz, że chata, niegdyś ludna, traci

Ich ciała, bezpowrotnie wyszłe z jej alkierza³³.

Czuli próżnię na miarę wzrostu swych postaci,

Jak klatka, z której nagle wypłoszono zwierza.

Jeden z nich, zapatrzony w strzęp własnego cienia,

Chciwie wody zażądał wargą obolałą,

A drugi wnet zawołał: „Ja nie mam pragnienia!”,

A miał je, lecz mieć nie chciał... Tak mu się zdawało.

Rozmowa

Ciało mówi do duszy: «Jestem tu — w tych światach,

Gdzie i ty się zbłąkałaś. Ta sama nam droga.

Spojrzyj tylko: woń wdycham, tarzam się we kwiatach,

Ocieram się o słońce, o sen i o Boga,

O którym mówisz zawsze ze smutkiem, jak gdyby

Smutek był wiarą... Spojrzyj: jestem teraz w lesie,

Bawią mię³⁴ złote bąki i czerwone grzyby,

I to, że drzewom wokół tak zielenić chce się!

Jeśli wolisz — każ mi się zapodziać na łące,

A zobaczysz, jak zaraz swoją białość zmącę

Purpurą rośnych³⁵ maków, których dotyk nagły

Budzi szczęście i życie tak jasno tłomaczy³⁶!

Niech mię tylko po oczach kłos uderzy smagły,

A już świat się rozwidnia i wiem, co świat znaczy.

Nie przeszkadzaj mi wiedzieć! Milcz, dopóki drzewa

Szumią, dopóki pachnie jałowiec i mięta!

Milcz! Nie mówi się prawdy, lecz bez słów się śpiewa.

Kłamie ten, co zna słowa, a nut nie pamięta.

Jam³⁷ z tych światów, gdzie w ogniu grzech, śpiewając, pląsa,

Gdzie płoną piersi, wargi i kły, chciwe strawy —

Gdzie róża, krwią nabiegła, lilię białą kąsa,

I gdzie jeszcze brzmi w słońce zielony wrzask trawy!

Nie tłum owego wrzasku! Nie nęć mię w mrok głuszy!

Nie gardź mną, nie opuszczaj! — Porzuć swe zaświaty

Dla wspólnych zabaw ze mną!» — Tak ciało do duszy

Mówi, a dusza — nikła i płochliwa mara —

Słucha jego poszeptów i przez łzy się stara

Kochać te same kwiaty, rwać te same kwiaty...

Otchłań

Kiedy wnoszę do lasu znój mego żywota

I twarz tak niepodobną do tego, co leśne,

Widzę otchłań, co skomląc, w gęstwinie się miota

I rozrania³⁸ o sęki swe żale bezkreśne³⁹.

Rozedrgana zielonym, pełnym rosy płaczem,

Przerażona niebiosów ułudnym pobliżem —

Kona z męki i tęskni nie wiadomo za czym,

I cierpi, że nie może na ziemię paść krzyżem.

I nie wie, do jakiego snu ma się ułożyć,

I szuka, węsząc bólem, parowu⁴⁰ lub jaru⁴¹,

Aby go dopasować do swego bezmiaru

I zamieszkać na chwilę, i w ciszę się wdrożyć.

Czuję rozpacz jej nagą, czuję głód jej bosy,

Jej bezdomność, gałęzi owianą szelestem,

I oczy, które we mnie przez mętne szkła rosy

Widzą kogoś innego niż ten, który jestem.

Zamyślenie

Kto wybaczy mi moją do wróżby niezdolność?

Nie wiem, co dziś pokocham — co jutro wyśpiewam?

I dłonią, jak sierść zwierza, głaszczę mimowolność

Pieśni, których warczenia w sobie się spodziewam.

Po warczeniu poznaję, że przybyły z lasów,

I oswajam je z wolna, i uczę swej mowy,

Aż zamęt ich podziemnych szmerów i hałasów

Wyprzejrzyści się nagle w okrzyk lazurowy.

Gdzie jar⁴² ciemny, gdzie rozstaj — tam powiew mej duszy,

Gdzie szepty pocałunków — tam są usta moje,

Gdzie chata mrze od progu — tam mój kij pastuszy,

Gdzie plusk wioseł — tam serca wędrowne napoje.

Lubię szaty swe liche, gdy na wskroś przemokną

Deszczem, jak łzami pieśni, co szumiąc, zamiera,

A nie śpiewam, lecz jeno⁴³ słowami przez okno

W świat wyglądam, choć nie wiem, kto okno otwiera.

Niech się pieśni me same ze siebie wygwarzą⁴⁴,

Obym ich nie dobywał, ale w sobie dożył!

A nie chcę im górować ni barwić się twarzą,

Jeno być niewidzialnym, jak ten, co mnie stworzył.

Do śpiewaka

Co w twych oczach, śpiewaku, ten zachwyt oznacza,

Że tak badasz uważnie przez łez pozłocinę⁴⁵

Żabę, co zieleniejąc, w skoku się rozkracza,

Jakby nogom roiła niechwytną drabinę?

Czemu tak się przyglądasz z miłości uśmiechem

Schwytanego świetlika⁴⁶ szmaragdowej treści

I musze, co kołując z starannym pośpiechem,

Zbacza nagle donikąd i mknie na bezwieści⁴⁷?

Wiem, ty — głowo w koronie z chwastów niejadalnych,

Z byle rośnej pokrzywy, z byle złego zielska!

Dusza twa na wpół smocza, a na wpół anielska

Nie bez celu się tarza w bujniskach⁴⁸ upalnych!

Szuka swej podobizny, zgubionej przypadkiem

Przez tego, co ją nosił na piersi przed wiekiem —

On jeszcze nie był bogiem, tyś nie był człowiekiem,

A już wzajem o sobie śniliście ukradkiem.

Jeszcze sobie pokrewni, podobni do siebie,

Jak dwie bratnie mgły, w jedno rzucone przestworze,

Nie wiedzieliście wówczas, co ludzkie, co boże —

I któremu z was dano zawiekować⁴⁹ w niebie.

Praczerwcowym dotychczas pijany upałem,

Ziołom oto przed chwilą dałeś pochwalonkę

I po trudach, podjętych wyćwiczonym szałem,

Coś pozyskał? — Motyla, żuka czy biedronkę?

Kocham cię za twojego obłędu bezwinę⁵⁰,

Za czar twojej niemocy, za wspomnienia bratnie!

Spójrz, jak blednę śmiertelnie i bez żalu ginę,

Gdy mówię słowo: kocham — to słowo ostatnie.

Przypisy:

1. Don Kichot — tytułowy bohater powieści Miguela de Cervantesa; szlachcic, który motywowany wzniosłymi ideami postanawia ruszyć w świat i wcielać w życie średniowieczny ideał rycerski, jest jednak pozbawiony poczucia rzeczywistości, przez co często naraża się na śmieszność (zasłynął m.in. walką z wiatrakiem, który wydawał mu się olbrzymem). [przypis edytorski]

2. pozgonny — pośmiertny. [przypis edytorski]

3. postrzegać (daw.) — zauważyć. [przypis edytorski]

4. Madonna — Maryja. [przypis edytorski]

5. lazur — niebo mające jasnoniebieski kolor, charakterystyczne dla słonecznej pogody. [przypis edytorski]

6. odlatać (przestarz.) — odlatywać. [przypis edytorski]

7. spozierać (daw.) — patrzeć. [przypis edytorski]

8. jam (daw.) — ja jestem. [przypis edytorski]

9. na cię — dziś popr.: na ciebie. [przypis edytorski]

10. przesadzić — przeskoczyć. [przypis edytorski]

11. gore (daw.) — pali się. [przypis edytorski]

12. onże — on właśnie. [przypis edytorski]

13. mię (daw.) — mnie. [przypis edytorski]

14. bezzacisze (neol.) — hałaśliwe miejsce. [przypis edytorski]

15. nawykać — przyzwyczajać się. [przypis edytorski]

16. błędowie — rozstajne drogi. [przypis edytorski]

17. jar — dolina, wąwóz. [przypis edytorski]

18. górny — znajdujący się wysoko. [przypis edytorski]

19. przezior (przestarz.) — otwór w czymś. [przypis edytorski]

20. lśniwo (poet.) — lśniąca powierzchnia. [przypis edytorski]

21. samochcąc (daw.) — z własnej woli. [przypis edytorski]

22. zmódz — dziś popr.: zmóc, tj. pokonać. [przypis edytorski]

23. górny — znajdujący się wysoko. [przypis edytorski]

24. młyniec — nagły obrót. [przypis edytorski]

25. W budynkach, na schron dziwom skleconych naprędce — muzeum figur woskowych Madame Tussauds (właśc. Marie Grosholtz, która przybyła do Anglii po rewolucji francuskiej) powstało w Londynie w XIX w. Na początku była to wystawa objazdowa. Jej pierwsze eksponaty stanowiły odlewy głów zgilotynowanych francuskich arystokratów. W 1835 r. otworzyła swoją pierwszą stałą wystawę w Londynie na Baker Street. [przypis edytorski]

26. Zbrodnię, raz popełnioną — jedną z ważniejszych atrakcji początków gabinetu figur woskowych była tzw. Komnata Horrorów (ang. Chamber of Horrors). Przedstawiała głowy ofiar francuskiej rewolucji oraz ówczesnych morderców. [przypis edytorski]

27. bogi — dziś popr. forma B. lm: bogów. [przypis edytorski]

28. Wśród nich pięknem jaśnieje Egiptu królowa — chodzi o Kleopatrę VII Filopator, Kleopatrę Wielką (69–30 p.n.e.), uznawaną za najpiękniejszą kobietę w ówczesnym świecie; po utracie władzy popełniła samobójstwo, wybierając śmierć od ukąszenia kobry. [przypis edytorski]

29. arka (daw.) — skrzynia. [przypis edytorski]

30. przestworny (daw.) — obszerny. [przypis edytorski]

31. zmrużka (neol.) — rzecz. utworzony od czas. mrużyć; mieć przymknięte oczy. [przypis edytorski]

32. zniszczota — zniszczenie. [przypis edytorski]

33. alkierz (daw.) — mały, boczny pokój. [przypis edytorski]

34. mię (daw.) — mnie. [przypis edytorski]

35. rośny — pokryty rosą. [przypis edytorski]

36. tłomaczyć (przestarz.) — tłumaczyć. [przypis edytorski]

37. jam (daw.) — ja jestem. [przypis edytorski]

38. rozraniać — kaleczyć. [przypis edytorski]

39. bezkreśny — dziś popr.: bezkresny. [przypis edytorski]

40. parów — dolina o stromych, porośniętych roślinnością zboczach. [przypis edytorski]

41. jar — dolina, wąwóz. [przypis edytorski]

42. jar — dolina, wąwóz. [przypis edytorski]

43. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]

44. wygwarzyć — tu: opowiedzieć. [przypis edytorski]

45. pozłocina (neol.) — coś złocistego, złocisty blask. [przypis edytorski]

46. świetlik — inaczej: robaczek świętojański; rodzaj chrząszcza zdolnego do bioluminescencji, czyli świecenia własnym ciałem. [przypis edytorski]

47. na bezwieści — nie wiadomo gdzie. [przypis edytorski]

48. bujniska — gęste trawy. [przypis edytorski]

49. zawiekować (rzad.) — pozostać gdzieś na długo bądź na wieki. [przypis edytorski]

50. bezwina (neol.) — brak winy. [przypis edytorski]