Don Juan

...ja nauczę głazy,

Jak mają walczyć przeciwko tyranom.

Niech świat wie, czyśmy nie mieli odrazy

Do tronów, tę pieśń przyszłym ziemi panom

Przekażę; niech się dowiedzą, co przebył

Ten nasz glob, kiedy jeszcze wolny nie był.

Pieśń Ósma

Pieśń pierwsza

I

Szukam nie lada rzeczy — bohatera.

Trudne to, bo dziś coraz inny modny;

Gazeciarz czarem przygód go podpiera,

Czas waży, mierzy, odrzuca. Przygodny

Jego opieki walor spadł do zera.

Lecz jest bohater jeden niezawodny:

Don Juan, ten sam, co go na operze¹,

Może za wcześnie, czart do piekła bierze.

II

Rzeźnik Cumberland, Wolfe, Keppel, Hawke, Vernon,

Ferdynand, Burgoyne, Granby², innych sporo

Wzięli dań hańby lub czci niepomierną,

Jak Wellesleya na szyldy ich biorą

Kupcy. Od sławy Banko³ wygrał terno⁴,

A z nim „maciory prosiąt dziewięcioro”.

Taki Dumourier⁵, taki Bonaparte

W „Kurierze” każdą uświetnili kartę.

III

Mirabeau, Barnave, Condorcet i Brissot,

Lafayette, Petion, Klotz, Danton i Marat,

A po nich Joubert, Hoche, Marceau⁶ — patrz, ci są

Bohaterami; śród wojennych narad

Lannes, Moreau, Dessaix za działań kulisą

Regulowali zwycięski aparat.

Każdy z nich w parze swojej był olbrzymem,

Ale nie k’rzeczy tu ich sławić rymem.

IV

Jak Marsa⁷ czcili Nelsona⁸ wyspiarze,

Lecz gdy się wieko trumienne zatrzasło,

Wraz⁹ oniemiała pieśń o Trafalgarze,

Słońce na grobie bohatera zgasło,

Więc wstydem płoną wilków morskich twarze;

Infanteryja¹⁰! — takie dzisiaj hasło.

Armii lądowej chce król całą duszą,

Howe, Duncan, Jervis, Nelson¹¹ w kąt iść muszą.

V

Przed Atrydami¹² żyli wielcy wodze,

Żyli i po nich mądrzy i zuchwali,

Lubiący kochać, bić — już nie tak srodze

Lecz że poeci o nich nie pisali,

Poszli w niepamięć; w nikogo nie godzę,

Ale myśl moja epiczna się żali,

Że mi nie świta jakieś imię duże;

Więc Don Juana wołam: Bywaj, druże¹³!

VI

Dziś epik prosto in medias res¹⁴ wpada;

Horacy¹⁵ zrobił to rodzajem mody.

Co się zdarzyło przedtem, opowiada

Bohater, kładąc jako epizody,

Gdy po obiedzie z kochanką zasiada

W pałacu lub się chroni pod lip chłody

Albo z nią zwiedza grotę nad ponikiem¹⁶,

Co jest dla czułej pary gołębnikiem.

VII

Ja tej metody zwykłej nie używam,

Bo ja zaczynać lubię od początku.

Obrazów zatem na pół nie rozrywam,

Bo to jest z hańbą zdrowego rozsądku,

Ale choć tracę czas, z góry zaśpiewam,

Nie gubiąc jednej nuty w pieśni wątku.

Powiem o ojcu jego, co należy,

Następnie podam konterfekt¹⁷ macierzy.

VIII

W Sewilli ujrzał padół śloz¹⁸ i trudu,

Słynnej z pomarańcz i kobiet urody.

„Ten, kto Sewilli nie zna, nie zna cudu”,

Głosi przysłowie — potwierdzę dla zgody.

Najmilsze to z miast hiszpańskiego ludu,

Jedyny Kadyks idzie z nim w zawody.

Z okien pałacu widne nurty i wir

Rzeki szlachetnej, zwanej Gwadalkwiwir.

IX

Ojciec, Don José, był złożony modłą¹⁹

Dawnych hidalgów²⁰; rodu mu nie kalał

Nigdy Żyd ani Maur; krew miał niepodłą,

Gocką; szczep gocki wczas Hiszpanię zalał²¹,

Dzielniejszy rycerz nie siadał na siodło

Ani się z siodła na ziemię nie zwalał

Niż José, co nam spłodził bohatera,

Co... lecz niech naprzód pieśń się nie wydziera.

X

Matką mu była uczona niewiasta,

Nad każdym studia odbywała kwiatkiem,

Gdzie jaki z gleby chrześćjańskiej wyrasta.

Prócz cnót dowcipem zachwycała rzadkim,

Że się dziwiła nawet mędrców kasta

I nawet zacni wzdychali ukradkiem,

Że blaskiem swoim tak ich w cienie chowa

Uczona własną sztuką — białogłowa.

XI

Deklamowała biegle na wyrywki

Kalderonowe²² dzieła i Lopeza²³;

Gdyby na scenie aktor zabył śpiewki,

Podpowiedziałaby doña Ineza,

Przybladłby przy niej Fajnagiel²⁴, choć krewki.

Umiejętności kram strącił do biesa;

Słaby był jego kunszt mnemotechniczny²⁵,

By wyhodować taki okaz śliczny.

XII

Najmilszy był jej dział Matematyki;

Wspaniałomyślność — cnota z cnót wybrana;

Żart — żartowała czasem — jak z Attyki²⁶;

W mowie subtelność, mgłą grubą owiana;

Słowem — była tym, co wszystkie języki

Zwą: „Dziwo”. W dymkę²⁷ stroiła się z rana;

Na wieczór: zimą w jedwab, latem w gazę.

Nie chcę, by zmysły miały stąd obrazę.

XIII

Z łaciny znała Pater noster²⁸ w treści;

Alfabet grecki — przez pół oczywista;

Czytała czasem francuskie powieści,

Lecz pronuncjacja jej nie była czysta,

Dla kastylskiego nie żywiła cześci²⁹,

A wymawiając nim, bywała mglista.

Co myśl — sentencja, co słowo — zagadka,

Jakby w mroczności tkwiła wyższość rzadka.

XIV

Znała angielską i hebrajską mowę,

Twierdziła, że są zbliżone akcentem;

Z Bibliji miała dowody gotowe;

Sądzę, jakkolwiek profan w Piśmie świętem,

Że jej wywody są trafne, wzorowe,

Gdy potwierdzone Starym Testamentem.

Hebrajskie słowo, co „Jam jest” oznacza,

W angielskim się w przekleństwo przeistacza.

XV

U innych język — tu mówiły lica;

Słuchacze z jej ócz, z jej brwi morał pili;

Była to samorządna pracownica

Ziemi, jak opłakany Sam Romilly³⁰,

Ów praw wykładacz i państwa strażnica,

Co samobójstwo spełnił chyba w chwili

Bezwiedzy; dowód, jak na świecie znika,

Co się urodzi. (Sąd orzekł: „Miał bzika”).

XVI

Mógłbyś rzec: Była chodzącą rachubą

Lub panny Edgeworth³¹ powieścią wcieloną,

Lub pani Trimmer³²: Wychowania próbą

Dziełem: Kawaler w pogoni za żoną.

Zawiść myszkując zawiodłaby się grubo,

Bo doña Inez była nieskażoną.

Choć się „niewieści grzech” dziś w świecie sroży,

Ona bez grzechu była — co najgorzej.

XVII

Ach! czystsza była niż łabędzie puchy

I niż dewotek naszych święte grona;

Tak z dala od niej stały piekieł duchy,

Że nawet anioł stróż odjął ramiona.

Stateczne były u niej wszystkie ruchy

Jak w czasomierzach sławnych Harrisona³³.

Na ziemi z cnotą jej nic nie szło w parze,

Chyba twa „cudna maść³⁴”, o Makassarze!

XVIII

Ach! doskonała... lecz że doskonali

Ciężarem nudnym są nędznego świata,

Gdzie Adam z Ewą kochania nie znali,

Aż się zamknęła dla nich rajska krata,

Bo wprzód bez chuci żyli cisi, biali...

Co oni robić mogli przez te lata?

Don José, jako prawdziwy syn Ewin³⁵,

Prócz żony zrywał jabłka z różnych drzewin.

XIX

Don José był to człek, jakich niemało;

Wiedzy nie lubił, więc nie był uczony;

Chciał iść tam, gdzie mu właśnie się zachciało,

Nie dbając, że to przykre jest dla żony.

Świat, co rad zawsze, gdy się co źle stało,

Gdy dom się wali lub się chwieją trony,

Wykrył dwie struny zbytnie w jego lutni;

— Wystarczy jedna do domowej kłótni.

XX

A doña Inez w takiej zalet krasie

Bardzo ceniła cnót swych idealność,

Toż przeniewierstwo męża znieść?... A zasię³⁶!

Święta — to prawda — była jej moralność,

Lecz czasem w sercu diabeł bruździł — zda się,

Bo, z przywidzeniem rzeczy dotykalność

Mieszając, chwili nie straciła żadnej,

By pana męża wpędzić w potrzask zdradny.

XXI

A do złapania nietrudny małżonek,

Co grzesząc, z boku nie postawi straży.

Najbieglejszemu, choćby jak postronek

Prężył uwagę, despekt³⁷ się wydarzy,

Że mu na głowę spada nagle trzonek

Wachlarza żony, który ciężko waży,

Bo dłoń żonina nim jak szablą władnie,

Zaś mąż nie dojrzy ciosu, aż nań spadnie.

XXII

Błąd jest, gdy panny uczone wychodzą

Za ludzi, którzy nie mają oświaty;

Za panów, którzy choć „dobrze się rodzą”,

Ale ich nudzą poważne debaty.

Przestrogi moje skromne w nic nie godzą,

Ja jestem prosty człek i nieżonaty...

Lecz — mężu mądrej żony, szczerze powiedz,

Czy was nie wodzą jak gromadę owiec?

XXIII

W domu słyszano czasem głośne swary;

O co? Przesadzał się w badaniu śmiałem

Młody i młoda, i stara i stary;

Źle, że nie dbali tak, jak ja nie dbałem.

Wścibstwem się brzydzę; grzech to godzien kary;

Jeżeli kiedy czym skromnie błyszczałem,

To, żem łagodził mych przyjaciół sprzeczki,

Sam pozbawiony kłótliwej żoneczki.

XXIV

Chciałem i między nami zrównać przedział.

Chciałem — Bóg świadkiem; oni po kryjomu

Szydzili ze mnie, chyba w nich czart siedział!...

Dla mnie nie było nigdy „państwa w domu”,

Choć mi na ucho odźwierny powiedział...

Mniejsza już o to — lecz doznałem sromu³⁸,

Bo mały Juan na głowę mi wylał

Kubełek pomyj, gdym się z drzwi wychylał.

XXV

Ladaco z wiechą pokędzierzawioną,

Diablik skaczący do nocy od ranka;

Rodzice zawsze w zwadzie, w jednym pono

Zgodni: w pieszczeniu małego szatanka.

Ojciec rozsądny, miast się kłócić z żoną,

Do szkoły posłałby młodego panka

Albo go w domu zapoznał z brzeziną;

Chłopiec z mniej gęstą w świat by poszedł miną.

XXVI

Don José z doñą Inez tym sposobem

Wiedli czas jakiś nieszczęśliwe życie,

Pragnąc już raz się rozdzielić — choć grobem.

Dla ludzkich oczu żyli przyzwoicie,

Jako że byli dobrego wyrobem

Chowu; nikt nie zgadł, że się gryzą skrycie,

Aż ogień długo tłumiony wybuchnął

I cały sekret jawną wieścią gruchnął.

XXVII

Pani wezwała doktory, znachory,

Chcąc dowieść, że jej mąż cierpi na „głowę”.

Lecz że „lucida momenta³⁹” miał chory,

Godziła się, że „serce” ma niezdrowe.

Gdy tłumaczono jej, że to pozory,

Niosła w zeznaniach dowody jałowe.

„Bóg mnie — mówiła — oskarżyć przymuszał.”

Na to eskulap⁴⁰ ramionami ruszał.

XXVIII

W dzienniczku błędy męża spisywała

I gromadziła stosy bilecików,

Skąd argumenty oskarżeń czerpała.

W Sewilli mnogich liczyła stronników,

A wśród nich babkę, co już zdziecinniała.

Wszyscy zaś dużo wyprawiali krzyków:

Inkwizytorzy, sędziowie, juryści,

Ci dla uciechy głupiej, ci z zawiści.

XXIX

A potem słodki ten ideał żony

Z taką pogodą znosił męża bole,

Jak owe dawniej spartańskie matrony,

Co nie wydały skargi, gdy mąż, w pole

Wyszedłszy — legł; nie biły w płaczu dzwony.

Chłodna, choć go kto oszczerstwem zakole,

Na męki męża z takim jasnym czołem

Patrzała, że świat krzyknął: „Jest aniołem!”

XXX

Cenić przyjaciół, choć im w oczy plwano,

To filozofia prawdziwa i czysta.

„Wspaniałomyślność” też jest piękne miano,

Zwłaszcza gdy z miana tego się korzysta.

Nigdy jej na tym grzechu nie złapano,

Co go zwie malus animus⁴¹ jurysta⁴².

Że nie jest zemsta osobista cnotą,

To prawda — ale czyż ja mam dbać o to?

XXXI

Gdy stare waśni z grobu wywołają

Skandal zwietrzały i w kłamstwa ubiorą,

To ludzkie złości roli tu nie grają;

Skandal trwa, bo się stał tradycji zmorą.

Naszym czcigodnym przez kontrast umają

Czoło, moralność zyska w dziesięcioro.

Wiedza się przez to zmartwychwstanie wzmoże:

Skandal jest dobry pod sekcyjne noże.

XXXII

Zadyszeli się w pojednawczym dziele

Znajomi; krewnym poszło jeszcze gorzej

(Doprawdy, iż się sądzić nie ośmielę,

Komu w tym razie powierzyć „ład boży”,

Czy krewni lepsi, czy też przyjaciele);

Juryści chcieli rozkucia obroży

Ślubów — lecz ledwo wzięli pierwsze raty,

Nagle don José odszedł w lepsze światy.

XXXIII

Umarł — w wyborze pory niełaskawy,

Bo, ile mogłem wyczuć ze wskazówek

Biegłych, co znali już podobne sprawy,

Z szeptów ostrożnych, mrugań i półsłówek,

Śmierć jego proces przerwała ciekawy,

A co smutniejsza — spędziła z placówek

Mieszczańskich uszu czaty, co z tej racji

W wielkiej zaczęły się wznosić sensacji.

XXXIV

Ach! umarł — a z nim razem pogrzebiono

Opinię tłumów, jurystów zasługi;

Pałac sprzedano, służbę rozpędzono;

Żyd zabrał jednę z kochanek, przy drugiej

Ksiądz został — tak mi przynajmniej mówiono...

Gdym pytał, co mu przerwało niedługi

Żywot, eskulap rzekł: Febris quartana⁴³.

— Żonie w sumieniu pozostała rana.

XXXV

Zresztą don José był dobre człeczysko;

Staję w obronie, bom go dłużej badał;

Więc nie wystawiam go na pośmiewisko

Ni o słabostkach będę rozpowiadał.

Wprawdzie przekraczał czasem stanowisko

Przyzwoitości, żądzami nie władał,

Jako ów Numa, Pompiliuszem zwany⁴⁴,

Ale — żółciowy był, źle wychowany.

XXXVI

Choć pamięć jego dzisiaj nic nie waży,

Biedny on! Nieraz ból mu dojął srogi.

Przyznaj, hart ducha najtęższy się zwarzy

W dniu jak ów, kiedy wstąpił w domu progi

I u zwalonych, sierocych ołtarzy

Stanął... skruszone łkały u nóg bogi.

Wybrać musiało serce tkliwe, dumne

Śmierć albo sprawę w sądach — wzięło trumnę...

XXXVII

Bez testamentu zmarł. Ustawą prawną

Juan wziął proces, domy, lasy, pola,

W spadku; pod ręką opiekunów wprawną

Ogromne zyski rokowała rola.

Regencję matka objęła — jak dawno

Uświęca zwyczaj i natury wola:

Synek jedynak z rąk jedynej matki

Wyjdzie rozsądny, uczony i gładki.

XXXVIII

Najmędrsza z niewiast i wdów zapragnęła,

By Juan wzorem był dobrego tonu.

Nie godnyż, by się przed nim szlachta gięła?...

(Ojciec z Kastylii był, a z Aragonu

Matka). W rycerskie go szeregi pchnęła;

W wypadku wojny miał się trzymać tronu.

Uczył się rąbać, strzelać, jeździć konno,

Brać szturmem bramę forteczną, zakonną...

XXXIX

Lecz jeden, imperatywnej natury,

Punkt ponad inne wzniósł się punkty walne.

Zapowiedziała pedagogom z góry,

Że wychowanie ma być skroś moralne;

Wszelakie książki przez rodzaj cenzury

Miały przejść, zanim stały się czytalne,

Z wszystkich gałęzi wiedzy Juan młody

Mógł szczknąć prócz jednej: nauki przyrody.

XL

Wszystkie języki, zwłaszcza starożytne;

Wszystkie nauki, zaś metafizyczne

Specjalnie; sztuki, mające zaszczytne

W dziedzinie piękna miejsce — nie uliczne.

Te wiadomości były dlań aż zbytne,

Lecz omijano rzeczy skandaliczne:

O ras przerództwie ni najmniejszych wzmianek,

By się — broń Boże! — nie zepsuł Juanek.

XLI

Klasyczne studia bruździły okrutnie,

Bo był w nich Jowisz⁴⁵, Mars⁴⁶, Juno⁴⁷, Wenera⁴⁸,

Co zbytkowali w miłości wierutnie,

Lecz bez staników, majtek et cetera⁴⁹...

Ochmistrze wiedli z doñą częste kłótnie,

Aby ocalić z Wergilim⁵⁰ Homera⁵¹,

Często musieli użyć apologii,

Bo nie cierpiała Inez mitologii.

XLII

Owidiusz⁵² raptus — znać to w każdym słowie;

O skromność nie jest Anakreon⁵³ dbały;

Katullus⁵⁴ rzadko coś grzecznego powie,

Nawet w Safonie⁵⁵ nie tkwią ideały,

Choć Longin⁵⁶ twierdzi, że w hymnów osnowie

Szczytniejszych wzniesień oczy nie widziały.

Czysty jest Wergil, ale gdzież miał rozum,

Gdy pisał: Pastor Corydon formosum⁵⁷?

XLIII

Lukrecjusz⁵⁸, brzydki dla swojej niewiary,

Młodym żołądkom nie da zdrowej strawy;

Juwenal⁵⁹ — wierzę — miał czyste zamiary,

Lecz użył środków złych dla zacnej sprawy.

W szczerocie myśli nie zachował miary

I gruby, szorstki jest, nawet plugawy,

A już chcę wierzyć, że nikt nie pochwala

Nieprzyzwoitych wierszyków Marcjala⁶⁰.

XLIV

Z najlepszych wydań uczono Juana;

Takie przez biegłych trzebione wydanie

Mądrze uchyla sprzed oczu młodziana

Jaskrawsze zwroty; lecz że obrzezanie

Kaleczy szpetnie skromnego kapłana

Muz i żal widzieć go w tym smutnym stanie,

Wyimki swoje notują w przypisku,

Tak spis obscoenów młodzieniec ma w zysku.

XLV

W indeksie razem wszystkie zgarniesz dłonią,

Miast je jak ryby zganiać do więcierzy⁶¹;

Stoją w szeregu jak wojsko pod bronią,

Gotowe potkać się z rzeszą młodzieży,

Aż mniej surowi wydawcy je zgonią

I każdy ustęp wsuną, gdzie należy,

Nie chcąc, by stały tak nagością widne

Jako w ogrodach boginie — bezwstydne.

XLVI

Mszał — familijny skarb — jak wszystkie mszały

Oraz kościelne książki, daty starej,

Był malowany po krawędziach cały

W figlarne grupy; a już nie dam wiary,

Żeby ktoś, patrząc, jak się całowały

Owe osóbki, zwracał okulary

W tekst książki; toteż matka, myśląc zdrowo,

Wzięła ją sobie, a on — dostał nową.

XLVII

Musiał Juanek oczyma, uszyma

Badać homilie, kazania, żywoty

Złotoustego Jana⁶², Hieronima,

A czynił owe studia bez ochoty.

Jak się dochodzi wiary, jak utrzyma,

Augustyn⁶³ bieglej od onej hołoty

Pogańskiej prawi w Wyznaniach tak lubo,

Że jego grzechy wydają się chlubą.

XLVIII

Było to chłopca dzieło ulubione;

Muszę jej oddać hołd wedle zasługi

Za cne zamiary — urzeczywistnione.

Miała go zawsze na oku; gdy sługi

Brała, to stare; gdy przyjęła bonę⁶⁴,

To nie znalazłbyś równie brzydkiej drugiej,

Tak zabiegała już za nieboszczyka,

Na wzór mężatkom, roztropna podwika⁶⁵.

XLIX

Juan tymczasem rósł piękny jak kwiatek;

Miluchny chłopczyk z jedenastym rokiem

Już zapowiadał, że za kilka latek

Zaćmi spółczesnych męskości urokiem.

Uczył się, sił miał młodzieńczych dostatek,

Zdał się do nieba iść stanowczym krokiem,

Bywało, pół dnia w kościele przepędza,

Pół w gronie matki, mentora i księdza.

L

W szóstym — jak rzekłem — czarujące dziecię,

W dwunastym piękny chłopiec, choć za cichy.

W dzieciństwie był jak młody wilczek; przecie

Tak go głaskali, aż oskromniał z pychy;

Myśleli: dobrze, gdy się żywość zgniecie

W chłopcu; potulny zdał się i uśmiechy

Wywabiał matce na twarz mędrzec mały;

Tak był stateczny, roztropny, wytrwały.

LI

Czy był? Wątpiłem; jeszcze mi wątpliwe

Dzisiaj; nie bój się! złe stąd nie wypadnie,

Znałem Joségo, a mam przenikliwe

Oko — lecz bardzo byłoby nieładnie,

Wnioskując z ojca o synu, złośliwe

Czynić uwagi; z żoną żył nieskładnie,

To prawda; ale zgorszeniem się brzydzę,

Obmowy nawet w żarcie nienawidzę.

LII

Więc nic nie mówię — nic; nawet jedynym

Domysłem nie chcę cię, słuchaczu, męczyć,

Lecz gdyby Pan Bóg obdarzył mnie synem

(Że nie obdarzył, pragnę się wywdzięczyć),

Nie robiłbym go, jak ona — rabinem,

Nad katechizmem nie kazałbym ślęczeć,

Nie — nie! — posyłałbym chłopca do szkoły,

Gdzie sam zbierałem wiedzę, jak miód pszczoły.

LIII

Kwitnież tam wiedza! Nie chcę się nadymać

Z tego, com zyskał; com zyskał — pominę.

Nie wszystko wprawdzie zdołał mózg poimać⁶⁶,

Daremnie kułem grekę i łacinę;

Od innych za to nie mogłem się wstrzymać

Studiów — nie powiem jakich — język zwinę.

Jestem kawaler, ale śmiem wnioskować,

Że syna trzeba całkiem nie tak chować.

LIV

Rok już szesnasty Juanowi mijał.

Przystojny, żywy, młodością wiośnianą

Wiotki, lecz silny, jak dąb się rozwijał,

Każdy prócz matki dawał mu już miano

Mężczyzny; jej zaś mało nie zabijał

Gniew, gryzła wargi, kiedy tak go zwano,

By nie wybuchnąć, bo dojrzałość wczesna

Była w jej oczach rzecz bardzo bezczesna⁶⁷.

LV

Śród przyjaciółek wielu naszej donny,

Dla⁶⁸ pobożności cennych i rozsądku,

Jaśniała doña Julia. Byłby płonny

Zamiar w porównań różnych kreślić wątku

Piękność, co była dla niej tym, czym wonny

Pyłek dla kwiatka, a ciepło dla wrzątku,

Czym dla Amorka łuk, pas dla Wenery...

(To porównanie chroma⁶⁹ — jestem szczery).

LVI

Czarne jej oczy widocznie zdradzały,

Że mauretańskiej krwi zdroje w niej płyną,

W istocie różne krwi się pomieszały

— Hiszpan pogardza taką mieszaniną —

Grenady dumnej gdy runęły wały,

Boabdil⁷⁰ smętny zbiegł, zbiegli z rodziną

Przodkowie Julii nazbyt wrogom znani;

Jej pra-prababka została w Hiszpanii.

LVII

Z hidalgiem jakimś — nie pomnę pieczęci —

Wstąpiła w związki; szlachcic krew swą skalał,

Prawa szlacheckie mając w niepamięci;

Dziad jego pewno w grobie się przewalał,

Bo stara szlachta stary zwyczaj święci.

Co na mezalians nigdy nie pozwala;

Żenią też z sobą braci, siostrzenice,

Skąd świetność rodu obraca się w nice.

LVIII

I teraz ród się obrócił na nice,

Krew się zepsuła, odrodziło ciało;

Drzewo szpecące hiszpańską ziemicę

Znowu strzelistą latorośl wydało,

Przestawszy rodzić karły i karlice,

Lecz próżno chciałbym zdusić wieść rozgrzmiałą,

A wstrząsającą owej damy sławę,

Że... w dom wnosiła prawe i nieprawe.

LIX

Bądź co bądź ród ten najpiękniejszym sprostał

I piękniał jeszcze w późne pokolenia,

Aż wreszcie w rodzie jedynak pozostał,

Co miał znów jedynaczkę; bez wątpienia

Każdy zgadł, że ten szczep, który się ostał,

To była Julia; ja z tego zdarzenia

Mógłbym urobić poemat niebrzydszy;

Miała wdzięk, męża, lat dwadzieścia i trzy.

LX

Jej oczy (bardzo piękne oczy cenię)

Ogromne, czarne, obłoczyste, rzewne,

Kiedy mówiła, rzucały płomienie,

A nigdy dumne nie były ni gniewne,

Zawsze miłosne; czasem z nich zachcenie

Rozkoszy błysło — lecz trwożne, niepewne,

I gasło zaraz — bo hartowna dusza

Uskramia ciało i milczeć przymusza.

LXI

Lśniący włos czoło w powabnej obręczy

Trzyma, połyskiem lustrzanym nasyca.

Brwi w kształt powietrznej zginają się tęczy;

Młodości zorzą purpurowe lica

Tak przezroczyste czasem, jak z pajęczej

Tkanki, pod którą w żyłach błyskawica

Żarzy się. Słowem, twór niepospolity;

Wysmukła — krępej nie znoszę kobiety.

LXII

Niedawno śluby ją związały święte

Z mężem — niestety! — wiosen pięćdziesięci.

Myślę — a z życia mam dowody wzięte —

Że lepiej mieć dwu o dwudziestu pięci,

I znowu myślę tak: ...mi vien in mente⁷¹...

Że gdzie krew kipi i do życia nęci,

A słońce grzeje, tam wybór niewieści

Przekłada męża, co ma lat trzydzieści.

LXIII

Smutna to jest rzecz, przyznam, ale winię

Słońce; ono się tak nieskromnie jarzy,

Taki roznieca żar w człowieczej glinie,

Tak ją przypieka, grzeje, pali, smaży,

Że choć człek modli się i z postów ginie,

Zawsze tam ciało, nie duch, gospodarzy.

Co my umizgiem, nierządem prorocy

Zwą, częstsze w krajach słonecznej przemocy.

LXIV

Północne ludy skromne, jak wam błogo!

— Wasz grzech jest zimny. U was morał goni

Grzesznika bez szat na śnieżycę srogą,

Wszak w śniegu kruszył się święty Antoni.

Sędzia orzeka, jak się płaci drogo

Cnotę niewiasty; kto się wdzięczy do niej,

Skazan na grzywny; podatek nie lada,

Co jak papiery wznosi się i pada.

LXV

Don Alons — tak się zwał mąż pięknej żony —

Na swoje lata dość był zamaszysty;

Ni to kochany, ni znienawidzony,

Żył z nią, jak wiele stadeł, w zgodzie czystej,

Gdyż pobłażały sobie obie strony.

Nie mieli jednej duszy ni dwoistej;

On był zazdrosny, ale cicho siedział:

Zazdrość nie lubi, by świat o niej wiedział.

LXVI

Julia z Inezą — przyczyny nie wskażę —

Była od dawna bardzo sprzyjaźniona,

Chociaż ich gusty nie chodziły w parze,

Bo Julia wcale nie była uczona.

Ludzie szeptali (lecz to kłamstwo wraże,

Złośliwość mile łechce ludzkie łona),

Że nim don Alons z Julią stworzył stadło,

Raz dlań Inezy serce w grzech popadło;

LXVII

Że podejmując dziś starą znajomość,

Którą uczynił czas czystą jak chusta,

Względy, którymi cieszył się jegomość,

Zlała na żonę dama złotousta.

Schlebiała Julii ta względów rzekomość,

Które chwaliły don Alonsa gusta

W wyborze żony; gdy plotek do zniku

Zdusić nie mogła, użyła tłumiku⁷².

LXVIII

Czy Julia na ten stosunek patrzała

Okiem sąsiadów, czyli⁷³ była skrzętna

W odkryciach własnych — nie wiem, nie dawała

Poznać, jakie jej w sercu biły tętna.

Może istotnie ślepa lub niedbała,

Może znudzona, może niepamiętna,

Doprawdy dziwna kobieca natura,

Kryjąca zawsze głąb duszy jak chmura.

LXIX

Znała Juanka i buziak dziecinny

Ucałowała czasem; nad przepaście

Nie wiedzie przecież taki gest niewinny...

Dwadzieścia miała lat, a on trzynaście.

Lecz wnet stosunek nastał wcale inny,

Kiedy młodzieniec liczył lat szesnaście...

Wielkie się zmiany przez lat kilka darzą,

Zwłaszcza u ludów z ogorzałą twarzą.

LXX

Ulegli nagle niepojętej zmianie:

Ona się stała skryta, on płochliwy,

Nie całowali się na powitanie,

W oczach się zjawiał wyraz kłopotliwy.

Nie można wątpić — prawda, piękne panie,

Że rozumiała zmiany nieszczęśliwej

Przyczynę Julia; lecz on miał pojęcie,

Jak ten, co łódki nie zna — o okręcie.

LXXI

Julię bo chłód ten robił bardziej miłą;

Gdy wysuwała swe paluszki drżące

Z Juana ręki, to dotknięcie było

Tak delikatnie lekkie, tak mamiące,

Iż mogła sądzić dusza, że się śniło,

A nigdy zwodnej Armidy⁷⁴ tysiące

Czarów nie kuło tak rycerzy w pęta,

Jako Juana serce — te rączęta.

LXXII

I spotykała go już bez uśmiechu,

Ale ze słodszą niż uśmiech tęsknotą,

Jak gdyby myśli, szemrzące po cichu

I pełne skargi, tuliła pieszczotą

Za to, że więzi je w serca kielichu.

Wszak i niewinność nie grzeszy szczerotą,

Sercu drugiemu prawdy nie poruczy⁷⁵;

Miłość obłudy już z młodu się uczy.

LXXIII

Ale się zdradza namiętność nieszczera,

Właśnie przez skrytość swą; jak czarne chmury

Zwiastują dziką burzę, tak przeziera

Namiętność przez ócz zamglone lazury

I w jakąkolwiek szatę się ubiera,

Jest zawsze jednej, obłudnej natury.

Chłód, duma, niechęć lub szorstkość bolesna,

To jest jej maska, zazwyczaj niewczesna.

LXXIV

Były westchnienia głębsze, bo tłumione,

Słodka w kradzionych spojrzeniach nieśmiałość,

Rumieńce wstydu za niepopełnione

Winy; przed zejściem⁷⁶ lęk, z rozejściem żałość.

Wszystko to zdradza pożądania one,

Co z namiętnością młodą tworzą całość,

Wskazując, jak to się miłość wietrznica

Zmienia w trusiątko, gdy napotka fryca⁷⁷.

LXXV

Wstrząśnione było serduszko niebogi,

Czuła, że słabnie, więc milczeć przymusza

Niesforne serce; wszak jeszcze jej drogi

Honor i duma, mąż i własna dusza.

Postanowienia czyni, pełna trwogi,

Zdolne powstrzymać nawet Tarkwiniusza,

Prosi o pomoc Najświętszej Panienki:

Ona zna radę na takie udręki.

LXXVI

Postanowiła unikać Juana,

Lecz trzeba było odwiedzić dom stary.

Siedziała, w odgłos każdy zasłuchana...

Ktoś wszedł... to pewno on... nie... ksiądz wikary!

Dziękując Marii, siedzi zadąsana

I czeka; znów ktoś wszedł... ach! nie do wiary!

Rozpacz — znów nie on. W tę noc, strach mi wielce,

Nie modliła się Bożej Rodzicielce.

LXXVII

Teraz myślała tak: Kobieta z głową

Winna pokusie spojrzeć prosto w oczy;

Ucieczka rzeczą jest niehonorową,

Więc wytrwać trzeba; wtedy nie zaskoczy

Serca wróg żaden spojrzeniem, rozmową;

A jeśli nim jest młodzieniec uroczy,

Przystojny, miły, grzeczny?... no, dość na tem,

Nigdy nie będzie czymś więcej niż bratem.

LXXVIII

A gdyby kiedy — któż zaręczy za się?

Bo diabeł nie śpi i ciągnie ku zgubie —

Poczuła, że jej serce w ambarasie

Szepce: „Ja tego chłopca bardzo lubię!”

O! to cnotliwa kobieta nie da się

Skusić, i lepsza będzie po tej próbie.

A gdyby prosił... odmówić, i basta!

— Tak czynić każda powinna niewiasta.

LXXIX

Zresztą jest miłość, co świętością poi:

Czysta, powietrzna, jak kwiat nienaganna,

O której w niebie boski anioł roi

(Na ziemi czasem roi stara panna),

W której platońska woń... „właśnie jak w mojej”

Taka myśl była w Julii nieustanna.

I ja bym myślał tak, gdybym to ja był

Tym, co posesję w sercu Julii nabył.

LXXX

Takiej miłości nie mam za zwodnicę;

Powierzyć się jej może młodych dwoje.

Pierwszy całusek w rękę, drugi w lice...

Ja się w podobne rzeczy wdawać boję,

Bo pocałunek stanowi granicę

Bezpiecznych traktów; poza nią wyboje,

Przepaści; nie chodź, bo połamiesz nogi.

Ostrzegam — kto chce, niech słucha przestrogi.

LXXXI

Miłość więc, lecz nie wychodząca z szranek,

To był jedyny cel, bardzo niewinny.

Praktyczne lekcje, które z nią Juanek

Odbywał, kiedyś przydać się powinny.

Więc przy jej oczach, co jako kaganek

Błyszczały, uczył się, przy miodopłynnej

Rozmowie, głosach bijącego łona,

Czego?... ni Juan nie wiedział, ni ona.

LXXXII

A Julia, serce hartując i zbrojąc

Tą próbą jako spiżem duszę białą,

Żądała walki, pokus się nie bojąc,

Jak gdyby była fortecą lub skałą.

Mówiła sobie, serdeczne spokojąc

Obawy, że ją bój okryje chwałą,

Ale czy w boju owym była silną,

Czekajcie! Zaraz powiem, gdy wam pilno.

LXXXIII

Plan jej niewinny zdał się i możebny;

Któż by o miłość posądzał... smarkaczy?

Nawet, gdyby ktoś dziecko o haniebny

Związek z mężatką oskarżał, co znaczy?

Gdy serce winy nie zna, niepotrzebny

Strach, bo w nim pokój panuje prostaczy.

Przecież chrześcijanie⁷⁸ palili się wzajem,

Wierząc, że za to Bóg nagradza rajem. —

LXXXIV

Gdyby tymczasem mąż umarł... Do licha!

Ta myśl by serca Julii nie skaziła

Nawet i we śnie — (tak marzy i wzdycha).

Ona by jego straty nie przeżyła!...

Ale przypuśćmy, tak inter nos⁷⁹, z cicha,

Żeby istotnie śmierć męża skosiła. —

(Inter nos, raczej entre nous⁸⁰; Julia lubi

Myśleć z francuska — ale to rym gubi.)

LXXXV

Przypuśćmy — ta jej myśl wpadła do główki:

„Tymczasem w męskość zacznie się oblekać

Juan i będzie gotów mąż dla wdówki

Która nań kilka lat może zaczekać.

Cnota (tu kończę przypuszczań osnówki)

Nie będzie mogła bynajmniej narzekać

Na ten stosunek, bo to będzie próba

Miłości takiej, jak miłość cheruba⁸¹.

LXXXVI

Tyle o Julii. — Do Juana pora

Powrócić. Biedny chłopiec! Nie rozumiał,

Że mu komórka jedna w sercu chora,

Czuł, jak Medea⁸², jakiś zgiełk, co szumiał

W głowie i straszył, jak skrzydło upiora.

Nie odgadł bowiem, że najprostszy tu miał

Fenomen, wcale dla serca niewstrętny,

Nawet po bliższym poznaniu — ponętny.

LXXXVII

Milczący, dziki, w marzeniach ponury,

Jakby z tajemnym bólem walki staczał,

Po desperacku krył się w lasy, góry

I ranne serce w samotności maczał.

Ja także lubię las lub ciche mury,

Lecz pragnę (nie chcąc, by ktoś myśl mą spaczał)

W samotni paszą być i pełnić cnotę,

Mając w haremie pustelniczą grotę.

LXXXVIII

„Miłości! W lasów splątanej gęstwinie,

Kędy się zachwyt z bezpieczeństwem parzy,

Tam, w czarów cudnych przeważnej dziedzinie,

Jesteś boginią z ramienia i twarzy”.

Poeta, który tak pisze, nie zginie,

Ale wiersz drugi mózgi ludziom smaży,

Bo gdy z „zachwytem bezpieczeństwo” złączę,

To mi się w głowie związek słów tych plącze.

LXXXIX

Poeta tymi wyrazy wskazuje

Prawdę, co w łonie ludzkiego plemienia

Tkwi, którą każdy starszy człowiek czuje

I może o niej mówić z doświadczenia,

Że przerwą równie śniadanie się psuje

Jak miłość. Nie tknę już treści „parzenia”...

„Zachwyt” jest czasem dobry — jak się zdarzy.

Lecz „bezpieczeństwo” niech stanie na straży.

XC

Don Juan chadzał ponad szklane wody,

— W sercu mu dziwne mary grały ładnie —

Lub twarz przytulał do traw dla ochłody,

Gdzie dąb na czoła brzóz konary kładnie,

Gdzie wieszcz Fantazji wychowuje płody,

Z których pożywać musisz, gdy tak padnie.

Ujdzie, gdy jakieś jądro w treści chowa

I nie jest ciemna jako Wordsworthowa⁸³.

XCI

Tam on (nie Wordsworth, lecz Juan) prowadził

Ze swoją wzniosłą duszą samożycie,

Aż ból, co mało piersi nie rozsadził,

Uspokoił się i ustało bicie

Serca na chwilę. Jak umiał, tak radził

Swojej niedoli, wszystko czyniąc skrycie.

I nie zważając, że rozsądek ronił,

W metafizyczność się jak Coleridge⁸⁴ wchłonił.

XCII

Myślał o swym „Ja”, o ziemi, o masie

Światów i gwiazd, o ich powietrznych szlakach,

W jakim, u diabła, mogły powstać czasie,

I o wulkanach, i wojennych znakach,

I wiele może liczyć księżyc w pasie,

I o balonach, i o wielkich brakach

W dziedzinie wiedzy, o górnych przezroczach —

A potem myślał znów o Julii oczach.

XCIII

Bystra źrenica w myślach tych odkryje

Wzniosłe żądania i marzenia szczytne,

Jeden się rodzi z nimi, drugi żyje

Badaniem, goniąc mary niepochwytne.

Dziwne to, gdy się młodzik z niebem bije

Myślą, czym trwają niebiosa błękitne.

Może sądzicie, że filozofował

Juan? — a gdzież tam; w dojrzałość wstępował.

XCIV

Kładł się na liście i na kwiatów puchy

I słyszał w szumach wiatru gadaninę.

Myślą przedstawiał nimfy, wodne duchy,

Jak to do ludzi chodziły w gościnę.

Tracił z rachubą czasu drogę w głuchej

Puszczy, a kiedy spytał o godzinę,

Spostrzegł, że stary czas piorunem bieży

I że do domu wróci — po wieczerzy.

XCV

Czasem go nęcił w takiej leśnej głuszy

Boscan⁸⁵ lub Garcilasso⁸⁶; wtedy czytał,

A jak, gdy karty księgi wiatr poruszy,

Drżą, tak gdy marzeń powiew doń zawitał,

Drżały tajemne karty jego duszy,

Ni to czarownik ją w powietrze chwytał,

A potem burzom rzucał na ofiarę,

Jak przy kominku bają babki stare.

XCVI

Tak błądzi często niezaspokojony.

W kąt poszły: humor, zabawa, nauka;

Wzniosłe dumania i poezji tony

Nie wystarczają mu; on myślą szuka

Piersi, na których mógłby utulony,

Spocząć i słuchać, jak w nich miłość puka

I szuka, czego? — pamiętam po sobie,

Lecz dziś nie wydam — powiem w swojej dobie.

XCVII

Takie dumania, błądzenia po lesie

Musiała doña Julia zauważyć;

Toteż spostrzegła, że z Juanem źle się

Dzieje... lecz na to muszę się poskarżyć,

Że nie szkodziło to doñi Inezie,

Gdy pozwalała włóczyć się i marzyć;

Czy nie spostrzegła, czy nie miał kto ostrzec,

Czy mając rozum swój, nie chciała spostrzec?

XCVIII

Dziwne to, ale prawdziwe, niestety!

Mąż, na ten przykład, kiedy żona łamie

Prawa święcone kodeksu kobiety

I gdy przekracza — któreś przykazanie

(Które? nie liczę; nie przestąpię mety

Grzeczności, jaka przynależy damie),

I jeśli zazdrość w mężu się zapala,

Tym chętniej żona zrobi zeń — rogala.

XCIX

Prawy małżonek podejrzewać musi,

Tylko że bardzo często podejrzewa

Człeka, co wcale mu żony nie kusi,

A znów jak ślepiec hańbą się okrywa,

Gdy „przyjaciela” mało że nie dusi

W uściskach, ten zaś frant, jak zwykle bywa,

Ucieka z żoną... Mąż stoi jak słupiec

I woła: „Zdrajcy!” zamiast: „O, ja głupiec!”

C

Rodzice równie czasem niedowidzą

(I najbystrzejszy wzrok tam nie poradzi);

Nie dojrzą, choć już ludzie głośno szydzą,

Kochanki Jasia lub kochanka Jadzi.

Aż tajemnicę, nad którą się biedzą,

Jakiś nieszczęsny wypadeczek zdradzi,

Matka zawodzi, ojciec klnie na czarty

Krzycząc: „Nie dzieci!” „Wyrodki!” „Bękarty!”

CI

Lecz matka była tak czujna, ostrożna

I doświadczona, że domysł odmienię;

Widać w tym tkwiła jakaś myśl pobożna,

Że wystawiała go na pokuszenie.

— Na trop podejrzeń puszczać się, rzecz zdrożna. —

Może tak — chciała skończyć wykształcenie

Lub z don Alonsa oczu zdjąć ślepotę,

Przez którą wierzył zbytnio w żony cnotę...

CII

Był to zwyczajny dzień a pora letnia.

Lato to pora bardzo niebezpieczna,

Równie jak wiosna pod sam koniec kwietnia;

Przyczyna — sądzę — leży ostateczna

W słońcu... Śmiejesz się?... Patrz! Myśl mą uświetnia

Prawda w naturze stała i odwieczna,

Że są weselsze i płodne miesiące:

Maj w heroiny jak marzec w zające.

CIII

W szóstym dniu czerwca... Dokładność nazwiecie

Przesadą, lecz ja tej przesady bronię;

Wymieniam zawsze miesiąc, rok, stulecie. —

Daty to stacje, gdzie Los zmienia konie,

Historia czyni zwrot, za czym po grzbiecie

Ludów i mocarstw pędzi w wielkim gonie,

Nie zostawiając nic prócz chronologii

I mszy żałobnych pod znak teologii.

CIV

W owej godzinie, w której dzień już kona,

A więc o siódmej albo wcześniej może,

Siedziała Julia, niby huri czczona

I usadzona gdzieś na rajskim dworze

Od Mahometa i Anakreona —

Moora, któremu niech lutnia i hoże

Pieśni triumfu grzmią, a wawrzynowy

Liść niechaj nigdy nie opada z głowy...

CV

Siedziała, jednak nie sama — albowiem...

(Brak mi o owej schadzce komentarzy,

Nic nie wiem — choćbym i wiedział, nie powiem,

Ząb językowi winien stać na straży).

Albowiem (tu mnie strach przechodzi mrowiem)...

Było ich dwoje... twarzyczka przy twarzy.

Gdy ujrzysz dwoje na takiej gawędzie,

Nie patrz; trudne to, ale mądre będzie.

CVI

Jak była piękna! Serce doświadczone

Płonęło w licach, a nie czuła trwogi;

Miłości! Mocy twe, chociaż tajone,

Silnych gną, słabych stawiają na nogi,

Często rozumnych ludzi omamione

Serca, twój powab goniąc, schodzą z drogi. —

Choć nad głęboką stanęła otchłanią,

W głębszej ufności nie zważała na nią.

CVII

Myślała o pokusach, o młodości

Chłopca, sumieniu gderzącym nieznośnie,

Zwycięstwie cnoty, małżeńskiej wierności,

O don Alonsa pięćdziesiątej wiośnie...

— Tę cyfrę muszę wpisać z konieczności;

Nic z niej dobrego nigdy nie wyrośnie,

Bo w każdej strefie, czy grzeje, czy chłodzi,

W pieniądzach dobra, lecz — w miłości szkodzi.

CVIII

Rzecze ktoś: Razy pięćdziesiąt mówiłem

Waćpanu — znak to, że go gniew unosi;

Rzecze poeta: Wierszy ukropiłem

Pięćdziesiąt — strach ci, że je wnet wygłosi;

Bandę pół-setni zawsze obejdź tyłem;

Miłość pół-wieczną prędko niemoc skosi,

Ale że miłość u dam tanią ma być,

Można za złotych pięćdziesiąt ją nabyć.

CIX

Julia chowała dla męża szacunek,

Miłość i wierność; potrzebując rady,

Wzywała wszystkich świętych na ratunek,

By ślubny pierścień zbawić od zagłady,

Oddała rozsądkowi posterunek

W sercu i tocząc tak z duszą układy,

Rękę Juana w swoją rękę wzięła

Przypadkiem — myśląc, że własnej dotknęła.

CX

Potem bezwiednie wsparła się na drugiej,

Co jej muskała kruczych włosów zwoje,

I zda się, wiodła z myślami spór długi,

Bo się odbiły w twarzy niepokoje.

Nie miała Inez przed Bogiem zasługi,

Że ostawiła tak razem — tych dwoje...

Ona, co dawniej tak Juana strzegła...

Moja by matka złemu zapobiegła.

CXI

Rączka, co rękę Juana pieściła,

Lekko, lecz tkliwie wzmocniła ujęcie,

Jak gdyby prosząc: „Weź, jeślim ci miła”.

Chciała, ot, dotknąć tylko — wierzę święcie,

Bo się platońska w niej myśl rozkwiliła,

A gdyby inne myśli w tym momencie

Powstały, to by odepchnęła przecie,

Boć to jest zdrożna rzecz zacnej kobiecie.

CXII

Nie wiem, czy uścisk go rozgrzał jak trunek...

Za to, co zrobił, winić go nie można:

Wdzięczny na rączce złożył pocałunek,

A potem myśląc, że to jest bezbożna

Śmiałość, twarz odział w rozpaczny frasunek⁸⁷.

— Miłość, gdy młoda jest, jest taka trwożna...

Ona nie mogła krzyknąć, bo ją owił

Jakby żar ognia i lica spąsowił.

CXIII

Poszło spać słońce; po niedługiej chwili

Wstał żółty księżyc. W księżycu „złe siedzi”,

A kto go nazwał „czystym”, ten się myli;

Bo słońce, chociaż pół ziemi odwiedzi

W dniu owym długim, co się z nocą sili,

Ani połowy tych psot nie wyśledzi,

Którym przez parę godzin jest przytomny⁸⁸

Pyzaty księżyc, choć zda się tak skromny.

CXIV

Jest niebezpieczne tej chwili milczenie,

Cichość, co daje duszy przepełnionej

Moc odemknięcia się, a na uśpienie

Już nie wystarczą nocnych muzyk tony.

Blask, co jak srebro kapie na odzienie

Lasów i rzuca czar na świat uśpiony,

Wnika też w serce, spokój zeń wypłoszy,

Potem otula je w półsen rozkoszy.

CXV

Julia siedziała na pół opleciona,

Pół uchylając gorące uściski,

A całym ciałem drżeli — on i ona.

Sądziła jednak, że jeszcze niebliski

Grzech, że w czas⁸⁹ chłopca odepchnie od łona;

A tu tak dobrze... w oczach takie błyski

Rozkoszne świecą... a potem — ach! potem...

Nie wiem — żałuję już, że piszę o tem.

CXVI

O Plato! Plato! W twej dzikiej doktrynie

Wycięta ścieżka, co nią wiedzie szatan

Do piekieł; bardziej twoje brednie winię,

Gdy nimi serca miąższ bywa skołatan,

Niźli stek baśni, co z bardonu płynie

Romansopisów; tak, jesteś szarlatan

I krasomędrek; niechajże cię chórem

Okrzyczą! Jesteś ludzkości rajfurem⁹⁰.

CXVII

Głos Julii rozwiał się w westchnieniu, i tym

Samym do dalszych zwierzeń się nie nadał;

Z pięknych ócz zdrojem łzy trysły obfitym,

Jakiś nieszczęsny traf jej cnotą władał.

Ach, któż z nas kocha, nie głupiejąc przy tym?

Jeszcze rozsądek w niej z pokusą gadał,

Jeszcze wzdragała się, jeszcze siliła

I „nie pozwolę” szepcąc — pozwoliła.

CXVIII

Skarby obiecał Kserkses⁹¹ nierozumny

Temu, kto znajdzie dlań uciechy nowe.

Iście, kto znalazł, mógł być bardzo dumny

I wybrał skarbca co najmniej połowę.

Ja jestem sobie wieszcz spokojno-umny,

Lubię miłostki (rozrywką je zowę).

Nie żądam uciech nowych, bo mi stare

Zgoła wystarczą, byle trwały w miarę.

CXIX

Rozkoszy! Wspierasz ty sprawę miłosną,

Lecz dla cię piekłu trzeba oddać duszę,

Postanowienia czynię z każdą wiosną,

Że nim rok minie, poprawić się muszę.

Lecz cóż!... Westalskim myślom⁹² skrzydła rosną

I ulatują. Tym razem się skruszę,

Ni chybi; patrzaj, serce żalem łzawię

I przyszłej zimy pewno się poprawię.

CXX

Tu niech mej czystej Muzie wolno będzie....

— Nie obawiajcie się, panny i panie,

Już się nie potknie, wstyd mając na względzie,

Ale licentia poetica w planie

Wypracowanym niteczki rozprzędzie

I choć zasłużył na poszanowanie

Arystoteles⁹³ i jego reguły,

Przez kilka chwilek będę dlań nieczuły.

CXXI

Wolność tę oprę na błogiej nadziei,

Że słuchacz szósty dzień czerwca, co treści

Udzielił mojej wielkiej epopei,

Bacząc na bohaterów tej powieści,

Z zwykłego czasów toru wykolei

I po nim zaraz listopad umieści.

Był więc listopad; dzień nie pomnę który,

Zresztą w powieści brak nie zrobi dziury.

CXXII

Dziś o czym innym; słodko jest, gdy schodzi

Z księżycem bladym noc na modre morze...

Śpiew słychać dźwięczny z gondoliera łodzi

I wioseł plusk, jak rybek plusk w jeziorze;

Słodko jest patrzeć, jak się gwiazda rodzi

I słuchać wiatrów poszumu na dworze.

Słodko jest, gdy się przegnie na niebiosa

W fali kąpana tęcza krasnowłosa.

CXXIII

Słodko jest słyszeć kundysa szczekanie

Zacne, jak w skowyt radosny się mieni;

Słodko jest widzieć, że ktoś na spotkanie

Wyjdzie, że oko mu się rozpromieni.

Słodko, gdy ptaszki zbudzą na śniadanie,

A uśpi burza. Słodko, gdy szepleni

Pierwsze wyrazy dziecko, kiedy pszczoły

Brzęczą, gdy słychać dziewcząt śmiech wesoły.

CXXIV

Słodkie jest winobranie, gdy się śmieją

Bachusowego soku⁹⁴ pełne grona

Błękitne; słodko przed miejskich zawieją

Uciech rzucić się naturze w ramiona;

Słodko biednemu cieszyć się nadzieją,

A ojcu pierwsze przycisnąć do łona

Dziecię; żołdactwu bardzo słodkie łupy,

Kobiecie zemsta, korsarzom okupy.

CXXV

Słodki jest spadek, a nadzwyczaj słodka

Rzecz, gdy się z liczby żyjących wymaże

Siedemdziesięcioletni wuj lub ciotka,

Która „nam młodym” długo czekać każe

Na schedę ani da zajrzeć do środka

Skrzyni, a sama żyje jak Łazarze,

Gdy nas tu Żydów opadają hurmy

Wołając: „Zapłać, bo pójdziesz do turmy⁹⁵...”

CXXVI

Słodko laurowe zyskiwać wianeczki

Krwią lub inkaustem; słodko, gdy ostudzi

Serce swe gniewy; słodko miewać sprzeczki

Z nieznośnym gościem, kiedy nazbyt nudzi;

Słodkie jest wino z flaszek, piwo z beczki;

Miło, gdy słabą istotę z rąk ludzi

Wyrwiesz; gdy szkolną izbę uprzytomnisz,

Co już nie pomni cię, choć ty ją pomnisz.

CXXVII

Lecz stokroć słodsza dla duszy i ciała

Pierwsza namiętna miłość. Jako Ewa

Po pierwszym grzechu większych nie zaznała

Rozkoszy, tak gdy z wiadomości drzewa

Uszczkniesz i wszystko już poznasz — bez mała,

Dusza milszego nic się nie spodziewa

Nad ów niebiański grzech, co tak jest mitem,

Jak baśń o ogniu z niebiosów dobytym.

CXXVIII

Jest dziwne zwierzę, co się zwie człowiekiem,

Co w sobie wszystkie zdolności kojarzy

I popisuje się wszechstronnym stekiem

Głupstw, i wystawia w kramach ku sprzedaży.

Wiek nasz jest dziwów rozpuszczonych wiekiem,

Gdzie każdy talent ma swoich handlarzy;

Sprzedają prawdę, a gdy worek pusty,

Z przekupniów prawdy robią się — oszusty.

CXXIX

Wszechstronność wdziera się w odkryć dziedziny;

Geniusz, gdy mu się kieszeń wyjałowi,

Przyprawia nosy, stawia gilotyny.

Ten ci wybije zęby, ten odnowi...

Race Congreve’a⁹⁶ są nie bez przyczyny

Lekiem przeciwnym całkiem — ospie krowiej,

Gdy doktor starą niemoc leczy, nowy

Zaród słabości zbierając u — krowy.

CXXX

Z ziemniaków da się wypiec (marna) bułka,

Galwanizm⁹⁷ trupom policzki wykrzywia,

Lecz dziś przynosi większą korzyść: Spółka

Filantropijna, co unieszczęśliwia

„Gratis” umarłych — życiem. A zlicz kółka

Maszyn, którymi się dziś ruch ożywia!...

Rzekłem, że mała ospa wnet nas minie;

Może też po niej i wielka zaginie.

CXXXI

Mówią, że wielka przyszła z Ameryki;

Niechby z powrotem skrzydła ją poniosły.

Ludność za gęsta — twierdzą statystyki,

Przetrzebić warto krze, gdy się rozrosły.

Zrobią to wojna, głód, mór, Angielczyki,

Cywilizacji najdzielniejsze posły,

Lecz nie wiem, czy ich prastare zarazy

Od naszych nowych nie lepsze sto razy!

CXXXII

Wiek nasz patentem obdarza sposoby

Na ciał zabicie, ale dusz zbawianie.

Wszystko to dobrych zamiarów wyroby.

Lampa Davy’ego⁹⁸, z którą się w otchłanie

Spuszczając górnik czarne kruszy groby,

Po Lodowatym spacer Oceanie

Lub po Tombuktu — równe czynią straty,

Jak pod Waterloo czyniły armaty.

CXXXIII

Człowiek — przyrody najdziwniejsze dziecię,

Przerasta sądy, które o nim głoszą.

Szkoda doprawdy, że w tym ślicznym świecie

Rozkosz jest grzechem, czasem grzech rozkoszą...

Nikt nie wie, gdzie go wir losów pomiecie;

Sława i miłość w drodze go unoszą,

Pnie się... a kiedy po promyku złotym

Nadziei dojdzie... śmierć — jak wiesz — a potem...

CXXXIV

Cóż potem?... Nie wiem. Pewno nie wiesz i ty,

Więc idź spać. — Ja zaś do mojej powieści.

Był to listopad w dni dżdżyste obfity,

Gdy już puch śniegów skalne turnie pieści,

We mgle majaczą wierzchołków błękity,

Jezioro głucho u brzegu szeleści,

Pieniąc się wspina na skały niezłomne

I spać o piątej idzie słońce skromne.

CXXXV

Była to „gruba” noc — jak mówią stróże —

Bez gwiazd, księżyca. Wiatr północną stroną

Wył, na kominkach snop iskier ku górze

Strzelał. Przy ogniu, pomnę, siada grono

Rodzinne... Lubię takie ognie duże,

Jasne jak niebios nieschmurzone łono;

Lubię przy ogniu sieść⁹⁹, gdy pracy zbędę,

Lubię ostrygi, szampan i gawędę.

CXXXVI

Północ. Już doña Julia głową w puchy

Wtuliła, pewnie śpiąc. Wtem niespodzianie

Powstał zgiełk zdolny wzruszyć śpiące duchy

Umarłych, gdyby na świętych wołanie

Nie byli wstali, jak śród zawieruchy

W dniu ostatecznym każdy z nas powstanie.

We drzwi ktoś pięścią tłukł i z wielu krtani

Wychodził okrzyk: „Pani! Otwórz, pani!”

CXXXVII

„Czy pani słyszy?... Pan wraca! Mój Boże!

I wlecze z sobą prawie pół Sewilli!

Słyszał kto kiedy o takim potworze?

Czuwałam, ale tak nas zaskoczyli...

Trzeba otworzyć drzwi — weszli w podwórze,

Już są na schodach — będą tu w tej chwili,

A jak go znajdą... Jezu! i wywloką...

Niech skoczy!... Okno nie bardzo wysoko”.

CXXXVIII

A don Alonso kroczył rozjuszony,

Za nim przyjaciół, sług, pochodni siła¹⁰⁰.

Większość gromady miała także żony,

Toż była dla nich gratka bardzo miła

Przerwać sen słodki damie rozmarzonej,

Co może męża świątnicę kaziła.

Przykład niewiary zaraża jak dżuma:

Przebaczysz, druga z grzechem się pokuma.

CXXXIX

Nie wiem, jak i skąd takie podejrzenia

Mogły się w głowie Alonsowej zrodzić,

Lecz jawnie dowiódł szlachcic z urodzenia,

Że się nie umie z damami obchodzić,

Kiedy znienacka i bez ostrzeżenia

Śmiał do sypialni żony sejmik zwodzić,

Zganiać lokajów z mieczem i pochodnią,

By dowieść rzeczy... brrr... która jest zbrodnią.

CXL

A biedna Julia — niby przebudzona

(Uważ: nie mówię, że sen był udany),

Zaczęła wzdychać, łkać, prężyć ramiona...

Wtedy Antonia, której spryt był znany,

Wzburzyła pościel, jak gdyby to ona

Powstała z łóżka; miała snadź¹⁰¹ swe plany,

Gdy chciała dowieść w tej chwili naglącej,

Że pani spała przy boku służącej.

CXLI

Więc Julia-pani przy Antonii-służce

Leżały, jak dwie babie¹⁰², pełne trwogi,

Mniej przed wampirem, co się we krwi pluszcze,

Niż przed żołdactwem z sąsiedniej załogi.

Tak przytulone na jednej poduszce

Przemęczą całą noc obie niebogi,

Póki nie wróci wierny mąż. O świcie

Wołając: „Otóż mnie masz, moje życie!”

CXLII

Wreszcie głos Julia z piersi wydobyła:

„Na Boga! mężu, czy cię szał ogłupił?

Co to ma znaczyć? Bogdajbym nie żyła,

Nimeś mnie biedną na ofiarę kupił!

Po co tu przyszła ta zgraja opiła?

Czyś się szaleju najadł, czyś się upił?...

Ja bym umarła, niżbym cię oszukać

Miała... tak — szukaj!” Mruknął: „Idę szukać”.

CXLIII

Szukał — szukali — weszli do alkowy,

Zajrzeli do szaf, komody i biurka,

Znaleźli parę pończoszek, balowy

Trzewik, wstążeczki, sznurki, szlarki, piórka

I wszystko, czego do strojenia głowy

I lic używa każda Ewy córka;

Zrąbali lustra, stoły, krzeseł parę,

Pokłuli sofy, dywany, kotarę.

CXLIV

Pod łóżko oczy puścili na zwiady;

Znaleźli coś — lecz nie to, czego chcieli.

Otwarłszy okno badali, czy ślady

Jakie na piasku są — nic nie ujrzeli,

Więc popatrzali na się, jakby rady

Wzajem szukając — a żaden z mścicieli

(Psychologiczna to dla mnie zagadka)

Nie śpieszył — w łóżku poszukać gagatka.

CXLV

Śród tego nie spał języczek jejmości:

„O tak, szukajcie — wołała — nie bronię,

Wyczerpcie cały zapas krzywd i złości.

Na toż mi przyszło, nieszczęśliwej żonie!

Na toż w jagnięcej cierpiałam cichości,

Żeś mi łeb stary kołysał na łonie?...

A! — już za wiele — to obelga krwawa;

Jeszcze Hiszpania jest i żyją prawa.

CXLVI

Tak, don Alonso, mężem być przestajesz;

Nie wiem, czyś nawet był kiedy mężczyzną...

Masz lat pięćdziesiąt, staruszkiem się stajesz,

Czyliż się zgadza z poważną siwizną

Zazdrość? Mądrze to? O, czemu mi krajesz

Serce, haniebną je naznaczasz blizną?

Niewdzięczny zdrajco, krzywdzisz mnie niegodnie!

Jak śmiesz anioła posądzać o zbrodnię?...

CXLVII

Na tom, jak jaka pustelnica dzika,

Praw się płci mojej i wieku wyrzekła?

Na tom starego wzięła spowiednika,

Od którego by wnet inna uciekła,

A i ten w cnocie mojej nie wytyka

Plam, tak ją czysta białość już powlekła.

On nie chciał wierzyć, bym zamężna była...

Cóż byś rzekł, gdybym z trwogi poroniła?...

CXLVIII

Na toż ci dotąd oszczędzałam rogów

I na kortejów¹⁰³ nie patrzałam wcale?

Nie wychodziłam prawie z domu progów,

Chyba na walkę byków, mszę i bale,

A wielbicieli — aż wstyd mi... jak wrogów

Precz odpędzałam w niewinności szale.

Na toż to hrabia O’Reilly¹⁰⁴ jenerał,

Co zdobył Algier, życie dla mnie sterał?...

CXLIX

Czy to uległam, gdy muzyk Cazzani

Chciał moją stałość zmiękczyć nutą tkliwą?

Czy mnie nie nazwał Włoch, książę Corniani,

Jedyną w państwie kobietą cnotliwą?

A — policz książąt z Rosji i Brytanii!...

Książę Krepkijew, na którego krzywo

Spojrzałam, umarł; dla mnie się z rozpaczy

Książę Caffehouse zabił... (zapił raczej).

CL

Czyż nie łazili za mną dwaj biskupi,

Don Fernan Nunez i hrabia Ikary?...

Taką to żonę wierną krzywdzisz?... głupi!

Czy dziś na nowiu księżyc? Czy to czary?

Dobrze choć, iż się na tym tylko krupi;

Że mnie nie bijesz, by dopełnić miary

Tyraństwa. Ha! ha! Pocieszne figurki!

Dobyli mieczów i odwiedli kurki.

CLI

Więc się twój nagły wyjazd skończył na tem?

Po toś pojechał do jakiegoś kupca

Z tym hersztem zbirów — panem adwokatem,

Co wystrychnąwszy się tutaj na głupca

Tak mądrze patrzy! Oj! Godzieneś batem

Dostać, a bardziej ten pan — pozwo-róbca,

Bo nie z miłości dla mnie ni dla ciebie

W skandalach, gdzie się da, jak w śmieciach grzebie.

CLII

Może sądowne chce zrobić zajęcie?

O proszę, proszę, jestem bardzo rada;

Mąż przygotował wszystko na przyjęcie:

Tu jest atrament, pióro, niech pan siada,

Rachuje, pisze, przykłada pieczęcie...

Mąż mój zapłacił — niech pan kąty zbada;

Lecz my w negliżu — niech się straż nie tłoczy!”

Antonia jękła: „Wydrapię im oczy!”

CLIII

„Czegóż stoicie? Szukajcie, a śmiele!

Tu jest przedpokój, tu salon, alkowa,

Tu sofa, krzesła, kanapy, fotele,

Piec... może w piecu kochanek się chowa!

Ale ja chcę spać, moi przyjaciele;

Szukajcie cicho — bo mnie boli głowa;

A jeżeli gdzie przydybiecie gaszka,

Zbudźcie mnie! Będzie i dla mnie igraszka.

CLIV

Teraz, mój panie, gdyś już na manowiec

Wszedł i na cnotę mą miotasz pociski

Ku własnej hańbie, bądź łaskaw i powiedz,

Kto jest twój rywal? Daleki czy bliski

Znajomy? Szlachcic? Kawaler czy wdowiec?

Przystojny? Młody? Wysoki czy niski?...

Mówże! A gdy już mą dumę tak łechcesz,

Wiedz, że się może stać to, czego nie chcesz.

CLV

Może sześćdziesiąt ma lat? — dla mężatki

Za stary — zwłaszcza gdy mąż taki młody!

Nie zabijaj go — za twardy na jatki

(Och! och! Antonia, daj mi szklankę wody!).

Lecz czegóż płaczę? Czyż nie jestem matki

Swej córką? Szkoda mych łez i urody.

Nie spodziewałaś się, matko kochana,

Że się dostanę — biedna — w moc tyrana...

CLVI

Czy-ć o Antonię zazdrość, mężu tkliwy?

Widziałeś, jak jej przytuliłam skronie

Do piersi, gdyś wpadł i twój obelżywy

Zastęp. Ha! Szukaj, bezwstydny — nie bronię;

A bądź drugi raz bardziej litościwy

I z całą bandą wstrzymaj się na stronie,

Byśmy się mogły przyzwoicie przebrać,

Gdy towarzystwo takie ma się zebrać.

CLVII

Skończyłam — więcej nie powiem, mój panie,

A co wyrzekłam, to jest cicha skarga

Na barbarzyńskie twe postępowanie,

Które bezbronną cnotę w błocie szarga.

Sumienie zada ci kiedyś pytanie:

Dlaczegoś skrzywdził... i tak ci zatarga

Duchem, że niechaj ratują niebiosa!...

— Antonia! Podaj mi chustkę do nosa.”

CLVIII

Umilkła — wsparła na poduszkach głowę,

W spłakanych oczach pałała źrenica,

Jak zza łez nieba ognie piorunowe.

Jedwabne, czarne warkocze na lica

Spadłszy welonem, ledwo przez połowę

Kryły ramiona jasne jak księżyca

Białość; na pół się rozchyliły wargi

I serce biło głośniej — pełne skargi.

CLIX

Gdy don Alonso stał w sromie głębokim,

Antonia wściekła biegała po sali,

Podniósłszy nosek, nicestwiła wzrokiem

Pana i za nim stojących wasali,

A nikt się smutnym nie cieszył widokiem

Prócz adwokata, co widział już w dali

Proces — i nie dbał o przyczynę sprzeczek,

Byle z tej racji napełnił woreczek.

CLX

Wietrząc, nos podniósł w górę, oczy zmrużył

I tak Antonii poruszenia śledził.

Snadź¹⁰⁵ się w nim bardzo duch podejrzeń burzył.

O dobre imię cudze się nie biedził.

O młodość nie dbał, powabom nie służył,

Byle z szumowin procesik wycedził;

Przeczeniom wiary nie dawał prócz w śledztwach —

Gdy na fałszywych wsparto je świadectwach.

CLXI

Don Alons — rzekłem — zasromany wszytek¹⁰⁶

Stał i doprawdy pocieszną miał minę,

Kiedy zajrzawszy do najskrytszych skrytek,

Sponiewierawszy młodą kobiecinę,

Odkrył wstyd tylko swój, a na dobitek

Żona, do gniewu znalazłszy przyczynę,

Słowa piekącym zaprawiła jadem,

I łając, szydząc, sypała jak gradem.

CLXII

Zatem bąknął coś na kształt przeproszenia,

A tu się płaczu odezwały dzwony;

Zapowiedź spazmów, która się odmienia..

Z kolei w mdłości — płacz nieutulony,

Drgawki i inne podobne zachcenia.

On wspomniał sobie portret Joba¹⁰⁷ żony,

A w perspektywie ujrzał szwagrów, ciotki...

I chciał swej twarzy nadać wyraz słodki.

CLXIII

Miał coś rzec, raczej znów bąknąć boleśnie,

Ale Antonia do wymysłów skora,

Kowadło mowy odcięła mu wcześnie

Od młota, mówiąc: „Wyjdź pan! Pani chora,

Wyjdź pan, bo skona!” On mruknął: „Niech sczeźnie!”

A już minęła do gadania pora,

Więc spojrzał jeszcze na nią, już ze łzami,

I nie wiedząc jak — znalazł się za drzwiami.

CLXIV

Z nim wyszedł jego posse comitatus¹⁰⁸,

Adwokat wprawdzie nie bardzo się kwapił,

Lecz go Antonia gniewna na kształt gratu z

Izby wypchnęła. Widocznie go trapił

Ten nagły w czynach Alonsa hiatus¹⁰⁹,

Co się mógł skończyć źle; gdy tak się gapił,

Wszystek nad sprawą zadumany walną¹¹⁰,

Drzwi mu zamknęła przed twarzą legalną.

CLXV

Klucz obróciła — wtedy... o boleści!

O grzechu, wstydzie, o, wy, białogłowy!

Możecież czyniąc tak, nie stracić cześci?

Czy nie ma za to kary dość surowej?

Czy się przy cnocie radość nie pomieści?

O! Niech wypowiem gromiącymi słowy

Czyn, co się w piersi oburzeniem wtłoczył...

Z łóżka — półżywy — Juanek wyskoczył.

CLXVI

Skąd się wziął? nie chcę domysłami psować

Mózgu — w kronikach nie znalazłem wzmianek.

Młodziutki, gibki, potrafił się schować

Zwinąwszy w kółko jak ten obwarzanek,

A niepodobna¹¹¹ już chyba żałować,

Że wy łóżku mało nie umarł Juanek;

Bo lepiej dać się udusić dziewczynie

Niż być, jak Clarens, utopionym w winie.

CLXVII

Po wtóre — nie żal mi, gdyż uniesienie

Wwiodło go w czyny, co się sprzeciwiały

Prawu, których się wzdryga przyrodzenie;

— Nie mówię — starszy ktoś! Lecz chłopiec mały...

Ha! Trudno. Szesnastoletnie sumienie

Nie czuje zgryzot tych, co wiek zgrzybiały,

Kiedy rachując złe i dobre kreski,

Widzi po diablej stronie — diable zyski.

CLXVIII

Opowiadają żydowskie kroniki,

Że gdy król Dawid był już śmiercią siny,

Gdy nie pomogły pigułki, kleiki,

Plastr przyłożono mu z młodej dziewczyny

I skoczył raźno jako rybka z rzeki,

I ozdrowiał król Dawid tej godziny...

Snadź doktor ów plastr odmiennie przyłożył,

Bo Juan dusił się, gdy Dawid ożył.

CLXIX

Cóż? Don Alonso, choć zakończył łowy,

Wróci, gdy zbrojne odprawi sąsiady.

Antonia znów szła po rozum do głowy,

Ale na próżno — nie było już rady,

Żeby obrócić wniwecz atak nowy.

Zresztą na niebie błąkał się już blady

Cień dnia; w omdleniu Julia głos traciła

I do ust jego usta przytuliła.

CLXX

On ją całując czule, dłonią małą

Odgarniał z czoła czarnych włosów sploty,

I tak już pili miłość piersią całą,

Że nie spłoszyłyby ich armat grzmoty!

Aż cierpliwości Antonii nie stało...

„Chodź pan! Chodź! Nie czas teraz na pieszczoty —

Szeptała zlękła i zła — tu alkowa,

Niech się pan prędko do alkowy schowa.

CLXXI

Dla tych czułości lepszą noc znajdziecie.

— Kto panu zgadnąć pomógł, skąd wiatr wieje?

Diabeł sam wiedział o waszym sekrecie.

Dobrze wam śmiać się, ja cała truchleję.

Czy to czas gruchać? O zakład idziecie?

Jeszcze minuta, a krew się poleje.

Ja mogę służbą, on życiem przypłacić,

A pani, pani... jeszcze więcej stracić.

CLXXII

Gdyby mężczyzna jeszcze, jak się godzi,

Dwudziestopięcioletni... (Ach! Uparty

Dzieciak) — ale tu co? — Pani się zwodzi

Sama; z własnego gustu stroi żarty,

Chodźże, na miłość boską — pan nadchodzi!

Tam, prędzej — prędzej — gdzie pokój otwarty...

Och! Byle przetrwał, aż się dzień rozjaśni.

Tak — dobrze. — (Proszę, Juanku, nie zaśnij!)”

CLXXIII

Wszedł don Alonso, bez świadków tym razem,

I pokojówka swadę swą przerwała,

Chciała coś mruknąć, pan jednym (wyrazem

Rzekł: „Wyjdź!” — więc, rada nierada, musiała.

Nie uszła wprawdzie jeszcze zdrada płazem,

Lecz cóż pomoże, choćby i została?

Przeto zerknąwszy skośnym oczu migiem,

Obcięła świeczce knot — i wyszła z dygiem.

CLXXIV

On milczał; potem, jakby się do winy

Przyznając, rzekł coś i z rozsądkiem sprzecznie

Zaczął tłumaczyć nocne odwiedziny...

Nie ma co mówić: obszedł się niegrzecznie

Z małżonką! — Wprawdzie miał pewne przyczyny,

Lecz je wyłuszczać bliżej — niebezpiecznie.

Zatem retora sztuką z przyczyn skutki

Wywodził w mowie, którą zwą „ogródki”.

CLXXV

Julia milczała, chociaż w tę obronę

Miała ochotę wtrącić swoje „ale”,

Bo żona, która zna najsłabszą stronę

Męża — zaraz go powstrzyma w zapale

I argumenta skłóci wyuczone

Jednym zarzutem, choć kłamliwym wcale¹¹².

Trzeba być tylko w zdaniu pełną buty,

Za jeden zarzut oddać trzy zarzuty.

CLXXVI

Miała swe „ale” Julia — bez wątpienia,

Bo o Alonsie i Inezie głucha

Wieść się błąkała. Może głos sumienia

Milczeć jej kazał... Nie — bo go nie słucha

Kobieta, gdy ma krzywdę do pomszczenia.

Raczej nie chciała synowskiego ucha

Ranić; nie wiedział Juan, że są plamy

Na nieskażonym dlań honorze mamy.

CLXXVII

Był jeszcze jeden powód, więc już dwoje:

Mąż jej Juana najmniej podejrzewał,

I dziś, kiedy wpadł na żony pokoje,

Nie wiedział, jaki zdrajca tam przebywał.

Chciał dać zazdrości wyraz — zresztą swoje

Domysły w głębi własnej duszy skrywał.

Więc na Inezę teraz mowę zwrócić

Było to — gacha w ręce męża rzucić.

CLXXVIII

W tych delikatnych rzeczach starczy słówko;

Milczenie lepsze, bo dowodzi „taktu”

— Choć wyraz ten jest istną łamigłówką,

Biorę go dla dotrzymania kontraktu

Rymowi — „takt” jest kobiecie wskazówką,

Jak mówić, aby nie wymienić faktu.

Lube istoty! Kłamstwo u nich tanie

I nic nie zdobi ich tak jak udanie.

CLXXIX

Jakże nie wierzyć, kiedy się zapłonią...

— Ja bo wierzyłem zawsze. Na nic sprawa,

Gdy zaczepiony chcesz tą samą bronią

Bić; nawał słów cię zaleje jak lawa,

A gdy utracą dech, westchnienia ronią,

Chyląc wilgotne oczy, w których stawa

Para łez... Wtedy ty: „Masz, duszko, rację” —

Rzeczesz — a siadłszy, siadłszy — jesz kolację.

CLXXX

Skończył i błagał o łaskę skruszony.

Udobruchana pół — pół jeszcze łając,

Julia warunki kładła, jakich żony

Kłaść nie powinny, nawet odmawiając

Pieszczot; on zaś jak Adam wypędzony

Z raju stał, próżnym żalem się kajając,

Wreszcie już spełniał naznaczoną karę,

Gdy wtem... potknął się o — trzewików parę.

CLXXXI

Para trzewików... cóż to? rzecz niezdrożna!...

— Gdyby trzewiki były z damskiej nogi,

Lecz — w sercu czuję nagle ostrze rożna,

Te — były męskie!... Ujrzał je, z podłogi

Porwał... O sprawo kobieca, bezbożna!

Pulsy mi dzwonią z gniewu, zęby z trwogi...

Don Alons zbadał, jakiego są kształtu,

I wszystkie nerwy w nim krzyknęły: „Gwałtu!”

CLXXXII

Wybiegł, by ostry miecz przynieść na wroga,

Julia tymczasem wpadła do alkowy;

„Uchodź, Juanie! O, prędzej! Na Boga!

Uciekaj — nie mów już nic — nie trać głowy —

Wejdź w ten korytarz — wiesz, którędy droga —

Tu od ogrodu klucz — uchodź — bądź zdrowy —

Prędzej — Alonso powraca — daj usta —

Luby — idź — jeszcze mrok — ulica pusta”.

CLXXXIII

Była to, przyzna każdy, dobra rada;

Szkoda, że przyszła nieco poniewczasie.

Trudno, podatki takie los nakłada,

Dla doświadczenia każda przykrość zda się.

Juan chciał rzucić prędko dom sąsiada

I już drzwi dopadł w wielkim ambarasie,

Wtem wbiegł w szlafroku Alons; gniew mu palił

Lica — więc Juan stanął, pchnął, powalił...

CLXXXIV

Dzielne było natarcie. Światło zgasło.

Antonia wrzasła „gwałtu!”, pani — „gore!”

Lecz nikt ze służby nie wszedł na to hasło.

Alonso wołał: „Życie jej odbiorę!”

Juan odpowiedź dał, aż w krzyżach trzasło,

I krzyczał, bowiem płuca miał niechore.

Choć młody, bił jak Tatar, bez pamięci,

Bo męczennikiem zostać nie miał chęci.

CLXXXV

Miecz (razem z pochwą) na ziemię się stoczył

I zapaśnicy poszli na kułaki.

Szczęście, że Juan żelaza nie zoczył,

Bo mając w żyłach krew nie jak prostaki,

Może by ostrze w krwi Alonsa zbroczył

I wyprawił go na niebieskie szlaki.

O, strzeżcie mężów i kochanków głowy,

By z was nie stały się — podwójne wdowy.

CLXXXVI

Alons chciał wroga ramiony obwinąć,

Juan się szarpał, bo w nim dusza marła,

Krew (szczęściem z nosa) już zaczęła płynąć;

Wreszcie zaciekłość się wysiłkiem zżarła,

Zadał cios, który nie mógł celu minąć,

Witem się ostatnia zasłona rozdarła...

Uciekł jak Józef, do którego zwłaszcza

Tym był podobny, że uciekł bez — płaszcza.

CLXXXVII

Nadbiegła służba, hałasem zbudzona,

Ujrzała widok, co oczy odpychał:

Antonia w spazmach, a Julia zemdlona,

Alons, oparty o drzwi, ciężko dychał,

Na ziemi reszta bielizny splamiona

Krwią, której strumyk zaledwie wysychał.

Juanek dopadł furtki, klucz obrócił

I niegościnny dom chyłkiem porzucił.

CLXXXVIII

Tu się pieśń kończy. Mamże jeszcze śpiewać,

Jak Juan, odzian tylko nocy mrokiem

(Co takich zbrodni nie powinna skrywać),

Wstydliwym bardzo wrócił do dom krokiem?...

Skandal ten, jak się możecie spodziewać,

Z babskich języków wypłynął potokiem;

O rozwód podał don Alonso wściekły

— Angielskie pisma wiele o tym rzekły.

CLXXXIX

Kto by chciał dotrzeć aż do jądra sporów,

Poznać protesty, repliki, petyta,

Imiona sędziów i prokuratorów,

Woźnych i świadków — niech wie, że obfita

Literatura o tym jest i zbiorów

Kilka, z których się każdy mile czyta;

Najlepiej jednak badaczy z tą sprawą

Obezna Gurney w dziełku in 8-vo.

CXC

Doña Ineza, by w głuchej otchłani

Pogrążyć jeden z największych skandalów,

O jakich słychać nie było w Hiszpanii

Od ostatniego najazdu Wandalów,

Złożyła (pewno nie bez skutku) w dani

Pud gromnic Marii, koicielce żalów,

I po naradzie dam, najlepsza z matek

Wsadziła syna w Kadyksie na statek.

CXCI

Postanowiła, aby wszystkie kraje

Europy zwiedził i na każdym dworze

Poprawiał szorstkie swoje obyczaje.

Do Włoch i Francji miał jechać przez morze

(Morska przejażdżka lekarstwem się staje). —

Julię w surowym zamknięto klasztorze.

Poszła w milczeniu, pełna smutnych myśli,

Które ten oto list najlepiej skreśli:

CXCII

„Więc, to już koniec? Wybierasz się w drogę...

To dobrze — mądrze — choć stąd dla mnie świeże

Smutki — do twego serca już nie mogę

Praw rościć; swoje dałam i w ofierze

Znów dam; grzech jeden plami mnie, niebogę:

Zbyt cię kochałam!... Jeśli na papierze

Są plamy... O! nic — wierz mi — nic nie znaczą,

Oczy me palą się, drżą, lecz nie płaczą.

CXCIII

Kochałam, kocham cię i z tej przyczyny

Straciłam cnotę — ludzie mną wzgardzili

I Bóg — przecież swej nie żałuję winy,

Tak mi jest droga pamięć lubej chwili.

Nie mówię chełpiąc się jak heroiny...

Nie tak mnie ludzie ostro osądzili

Jako ja sama; piszę, bo się smucę...

O nic nie proszę, nic ci nie zarzucę.

CXCIV

Miłość mężczyźnie nie jest życiem całym —

Dla kobiet miłość — jedyne istnienie.

Jemu być wolno ambitnym i śmiałym,

Zdobywać sławę, majątek, znaczenie,

Napełniać serce rozkoszą i szałem,

Każda u niego trudność w jednej cenie,

On wszystkie dobra ma — kobieta jedno:

Kochać i kochać, i być zawsze biedną!

CXCV

Ty pójdziesz dalej w rozkoszy i dumie,

Kochając będziesz kochany; mnie smutnej

Nic nie zostało na ziemi — nic tu mię

Nie czeka, chyba wstydu chleb pokutny...

I wstyd przeżyję — ale nie przytłumię

Wspomnienia chwili szczęścia — niepowrótnej...

Więc bądź zdrów! Przebacz mi! Kochaj mnie! — A! Nie!

Skądże to słowo dziś?... Lecz niech zostanie.

CXCVI

Pierś moja chora dziś i jak podcięta

Bólem, a jednak skupiam resztki ducha

Duch mój już milczy, a krew jeszcze wzdęta

Jak morze, kiedy milknie zawierucha.

Kobiece serce mam — wszystko pamięta,

Ale jednego tylko dźwięku słucha;

Jako się igła do bieguna kręci,

Tak mi drży serce do twojej pamięci.

CXCVII

Rzec już nic nie mam, a jeszcze mnie siła

Jakaś wstrzymuje; nie wiem, czy położę

Pieczęć... lecz trzeba, bym kielich spełniła,

Dola ma gorszą chyba być nie może!...

Gdyby zabijał żal, już bym nie żyła;

Że biednych mija śmierć — tego się trwożę,

Więc muszę jeszcze żyć po tym pogrzebie

Szczęścia — kochać cię, modlić się za ciebie”.

CXCVIII

Na złotobrzeżnym ten list był pisany

Welinie¹¹³ kruczym piórem; kiedy kładła

Pieczęć i w kroplach spadał lak rozgrzany,

Z jej oczu ani jedna łza nie padła,

Choć ręka trzęsła się; lak był różany,

Motto: Elle vous suit partout¹¹⁴ (w nim odgadła

Los swój) — wyryte w pieczątce z karniolu¹¹⁵

Nad słonecznikiem rzniętym w białym polu.

CXCIX

— Taki był debiut Juana. Którędy,

Raczej „czy” powieść poprowadzę dalej,

To już publiki jest rzecz; ona błędy

Oraz zalety rozważa na szali,

Piórem na czapce wieszcza są jej względy

(Choć i nagana nie zaraz opali

Skrzydła poecie), więc jeśli łaskawie

Osądzą, za rok znów się z pieśnią zjawię.

CC

Moje poema, które się w epiczne

Przedzierzga — na ksiąg dwanaście rozłamię,

Opiszę wojny, miłości rozliczne,

Lądy i morza — a w niczym nie skłamię.

W tece mam już trzy epizody śliczne,

Pokażę także piekło w panoramie,

Stylem w dziedzictwie wziętym po Homerze,

Bo — do epicznych poetów należę.

CCI

Wszystko w odstępach stosownych rozmieszczę,

Z Arystotelem pragnąc żyć w przyjaźni,

Którego prawom poddają się wieszcze

I wstają wielcy ludzie albo — błaźni!...

Biały wiersz lubią — ja się rymem pieszczę,

Kto mistrz, narzędziem włada bez bojaźni.

Mitologiczną nową maszynerię

Mam — i bohaterstw prześliczną scenerię —

CCII

Nieznany zwłaszcza szczegół wytknąć muszę,

Co mnie wyróżnia od epicznej braci.

I tu przewaga — jest przy mnie, jak tuszę¹¹⁶.

Blask mych cnót przy tej na sile nie straci,

A kwestię ważną nadzwyczaj poruszę.

Oto: zbyt kraszą¹¹⁷ wszystko — myśl się schwaci¹¹⁸,

Nim przez labirynt bajek przejdzie żywa —

Moja zaś powieść cała jest prawdziwa.

CCIII

Kto o tym wątpi, niechaj spojrzeć raczy

Na dzieje w jednym z tradycją ujęciu,

Dzienniki, w których prawdy się nie paczy,

Opery w aktach trzech, komedie w pięciu,

A bohatera przyszły los obaczy

(Ja też nie stanę w wielkim przedsięwzięciu),

Zwłaszcza że pomni, kto żyje w Sewilli,

Jak się na scenie oń szatani bili.

CCIV

Jeżeli kiedy zniżę się do prozy,

To poetyckie napiszę reguły,

Przewyższające wszystkich reguł grozy.

Jeżeli na nie wieszcz nie będzie czuły,

To jego Muzę wpakuję do kozy —

Ekstraktem myśli okraszę bibuły;

Nazwę swe dzieło: Longin o pijaństwie,

Czyli: Poeta królem w rymów państwie.

CCV

Wierzaj¹¹⁹ w Drydena¹²⁰, Pope’a¹²¹ i Miltona¹²²,

Nie wierz w Wordswortha¹²³, Coleridge’a¹²⁴, Southeya¹²⁵;

Szkapa pierwszego cała rozemdlona,

Southey wodnisty, Coleridge się upija,

Crabbego¹²⁶ Muza jest niedościgniona,

Za to nie zawsze Campbellowi sprzyja.

Słów Rogersowi nie kradnij spod pióra

I nie romansuj z Muzą IMci Moora.

CCVI

Więc: nie pożądaj Muzy Sotheby’ego¹²⁷

Ani Pegaza, ani żadnej rzeczy,

Która jego jest; nie mów fałszywego

Świadectwa jak „ktoś”, co mi nie zaprzeczy,

Pisać masz wedle przykazania mego —

To jest krytycyzm. To uczeń na pieczy

Mając, przed rózgą moją niech zna respekt,

Bo na Bóg żywy!... wyrządzę mu despekt¹²⁸.

CCVII

Gdyby ośmielił się ktoś rozpowiadać,

Że propaguję niemoralność grzeszną,

Niechaj nie krzyczy, nim rózgą okładać

Zaczną; niech czyta jeszcze raz — nieśpieszno,

A o powieści mej nie będzie gadać,

Że niemoralną jest, chociaż ucieszną.

Zresztą w dwunastej pieśni wam pokażę,

Dokąd prawdziwi wędrują zbrodniarze.

CCVIII

A gdyby, mimo żem tak się z nim porał¹²⁹,

Przeczył, że jest w niej dydaktyczne znamię;

Gdyby już błąd mu tak w mózg się zaorał,

Iżby rozumiał ciągle, że go mamię,

Krzycząc jak ślepiec: „Nie widzę, gdzie morał”...

To — gdyby ksiądz to był, rzekłbym, że kłamie,

Gdyby zaś to był żołnierz albo krytyk,

Rzekłbym mu grzecznie: „Jesteś pan... polityk”.

CCIX

A teraz nagródź mnie oklasków grzmotem

I pomnij, com tu rzekł o moralności

— Kraszę tę brzydką rzecz poezji złotem,

Tak dzieciom dają bawidełka z kości,

Gdy się im ząbki kłują — a wiedz o tem,

Że mam pretensję do poetyczności;

Lecz aby krytyk nie miał na mnie chrapki,

Przekabaciłem „Przegląd” mojej babki¹³⁰.

CCX

Posłałem „prośbę” do wydawcy w liście,

On mi odwrotną pocztą złożył dzięki,

Zaraz artykuł palnie — oczywiście.

Lecz gdyby Muzę moją wziął na męki

I zawiódł, choć przyrzekał uroczyście...

I przeczył, że coś wziął z ręki do ręki,

Miodowe słówka na żółciowe mieniąc...

— Krzyknąłbym zaraz, że wziął gruby pieniądz.

CCXI

Sądzę — w tym świętym związku mogę pożyć

Długo, pod jego skrzydłami na walne

Czekać natarcie i czekając, trwożyć

Pisma codzienne, miesięczne, kwartalne.

Nie myślę wcale klientów im mnożyć...

Trudneż to, kiedy są „niepoczytalne”.

A „Edynburski Przegląd” i „Kwartalny”

Na krnąbrnych wieszczów mają sposób walny¹³¹.

CCXII

Non ego hoc ferrem callida juventa

Consule Planco¹³² — tak Horacy rzecze;

I ja tak rzekę; niech słuchacz pamięta,

Że to już szósty czy siódmy rok ciecze,

Odkąd rzuciłem kraj; dziś mnie ma Brenta,

Wtedym był gotów iść na gołe miecze,

Gniew u mnie jawny był, bom go nie chował,

Gdy Jerzy III w Brytanii panował.

CCXIII

Dziś mi w trzydziestym roku włos siwieje

(A gdy o dziesięć lat jeszcze podrosnę,

Chyba peruką łysinę odzieję),

W sercu ustały już bicia miłosne,

Już mnie nie nęcą walki ni turnieje.

Strwoniłem lato, ach! jeszcze na wiosnę,

Przepiłem życia procent i kapitał,

Sam bym się o hart duszy już nie pytał.

CCXIV

Nigdy już — nigdy jako deszcz majowy

Moc wrażliwości serca nie ochłodzi,

Choć z woni, świateł i barw ciągle nowy

Urok i nowe uczucia wywodzi,

A potem w sercu niby skarb miodowy

Składa; sądzisz-li, że się nimi słodzi

Miód serca?... Gdzież tam! Wszak to w duszy twojej

Jest moc, co słodycz miodnych soków dwoi¹³³.

CCXV

Nigdy już — nigdy, o nigdy, me serce,

Nie będziesz gwiazdą moją, mym wszechświatem...

Dawniej me wszystko, dziś ze mną w rozterce,

Nie będziesz wonnym ciała mego kwiatem.

Ułudy znikły i dziś w poniewierce

U ciebie czułość... A ja?... Co też na tem

Straciłem? Owszem, nabyłem rozumu,

Dziw, że nie uciekł od żądz głośnych szumu.

CCXVI

Minęły dni mej miłości... ostatnie!

Śliczne dziewice, mężatki, ba! wdowy

Już nie zachwycą mnie, nie wciągną w matnię,

Słowem — zaczynam sposób życia nowy;

Przestaję wierzyć w dzielne dusze bratnie,

Wina się zrzekam na rozkaz surowy

Doktora; stanę się mrukliwym gderą...

Lecz mieć namiętność muszę — będę sknerą.

CCXVII

Ambicja była mym bogiem — dziś kona

Przed ołtarzami Uciech i Boleści...

O! Jeszcze noszę ja po nich znamiona

I o znikomej ich rozmyślam treści,

Mówiąc, jak głowa śpiżowa Bakona:

„Czas jest, czas był i czas minął.” — Trzydzieści

Mam lat — a życie moje już jałowe...

Serce spaliłem w żądzy, w rymach głowę.

CCXVIII

Jakiż cel sławy?... Na cetnar¹³⁴ bibuły

Przelać przez pióro inkaustu pół beczki!

Dla niej się ludzie pną w górę jak muły,

A w górze często nie ma dróg ni steczki¹³⁵ —

Dla niej się żołnierz krwawy, mówca czuły

Staje, wieszcz trawi noc przy blasku... świeczki,

Gdy oryginał przedzierzgnie się w marę,

Zostanie imię, portret, ciżmy stare...

CCXIX

Czym są nadzieje? Król Cheops przed laty

Posłał pod chmury piramidy dumny

Szczyt, chcąc swą mumię zbawić od zatraty

I wwieść swe imię w poczet wieków tłumny.

Lecz świętokradcza dłoń rozbiła kraty

Grobu, powieki otworzyła trumny...

O! Nie stawcie mi głazów na mogile,

Kiedy Cheopsa grobowiec legł w pyle.

CCXX

Bo ja prawdziwą filozofię cenię

I często taka myśl mi w duszy dzwoni:

Śmierć przyjdzie w porę po każde stworzenie;

Skosi i ciebie, jak bodiak¹³⁶ na błoni;

Młodość nie przeszła ci niepostrzeżenie,

Choćbyś odzyskał ją, znowu się strwoni,

Więc dziękuj gwiazdom, że ci dobrze w świecie,

Bibliję czytaj i myśl o kalecie¹³⁷.

CCXXI

Na tym więc, luby czytelniku, stajem —

A teraz ja, wieszcz, co te rymy składam,

Za rękę ściskam cię starym zwyczajem

I uniżony sługa — do nóg padam.

Spotkasz mnie; jeśli polubim się wzajem,

Z tajniejszych myśli ci się wyspowiadam.

Inaczej — przestań na tej okruszynie...

— Niechby tak każdy czynił, jak ja czynię.

CCXXII

„Poezjo moja! Lutni mojej szumie!

Rzucam cię w wodę — płyń, gdzie cię poniesie,

A jeśli jaki człowiek cię zrozumie,

To się i moje imię przez to wzniesie”.

Gdy kto Southeya czyta, a rozumie

Wordswortha, toć i mnie pobawić chce się...

— Cztery te pierwsze wiersze to intruzy

Niepożądane z Southeyowej Muzy. —

Pieśń druga

I

Wy, co chowacie młodociane kwiatki

Hiszpanii, Francji, Anglii, Portugalii,

Nie szczędźcie rózeg na niesforne dziatki;

Rózga bolesna, morał w nich utrwali.

Oto najlepszej wychowanie matki

W przypadku, któryśmy właśnie poznali,

Chybiło, odkąd sposobem zbyt dziwnym

Naiwny chłopiec stał się nienaiwnym.

II

Gdyby go dano do elementarnej

Szkółki, do klasy czwartej albo trzeciej,

W pracy oskromniałby chłopiec figlarny;

Szkoła ma w Anglii wielki wpływ na dzieci,

Nie tak w Hiszpanii, gdzie klimat jest parny,

Mimo że fakt ten znany od stuleci,

Nie przewidziała ochmistrzów rachuba

Rozwodu dzięki sprawkom żółtodzióba.

III

Zresztą młokosa nazbyt się nie wini;

Spójrz przez rozsądku tylko okulary;

Więc naprzód: Pani matka, rachmistrzyni

I — sam już nie wiem — ochmistrz, osieł stary;

Piękna kobieta — brzydka nie uczyni

Głupstwa i zwykle dochowuje wiary;

Mąż siwiejący nie w wielkiej jedności

Z młodą małżonką; czas, okoliczności...

IV

Tak — tak — świat musi wirować na osi,

A z nim wiruje cała ludzka trzoda;

Człek żyje, kocha, mrze, podatki znosi,

A kędy wieje wiatr, tędy się poda;

Król z tronu rządzi, ksiądz moralność głosi,

Doktor uśmierca — życie mknie jak woda,

Człek jada, pija, wzdycha, nie zadrzemie

W pracy, z tego cóż?... proch, cień, czasem imię!...

V

Do naznaczonej Juan pędził mety;

Kadyks przepiękne miasto i ogromne,

Rynek dla Indii — upada, niestety,

Odkąd się Peru stało wiarołomne;

W mieście dziewice... chcę mówić: kobiety

Takie słodziutkie, ponętne a skromne,

Że nie opiszę zgoła, choć się męczę.

Nie każdy takie widział — za to ręczę.

VI

Jako arabskie dzianety¹³⁸, jak łanie,

Jako żyrafy smukłe lub gazele;

A te ich stroje niby malowanie!

Owe mantyle¹³⁹ i szale... za wiele

Mówię — pieśni mi na opis nie stanie.

A nóżki, łydki, a ten w całym ciele

Wdzięk... szczęściem nie mam przenośni gotowej;

Skarć, Muzo, wieszcza surowymi słowy,

VII

Niech o lubieżnych rzeczach nie majaczy. —

Patrz, spod mantyli ruch jej ręki mlecznej

Odsłania oko, a oko zahaczy

O serce widza... O! kraju słoneczny:

Miłości! Nim cię zapomnę, niech raczej

Zapomnę modlić się! — Zbyt niebezpieczny

To strój — a takiej oczętom swawoli

Dozwala chyba weneckie fazzioli.

VIII

Kazała matka więc, by się wyprawił

Ku Kadyksowi, gdzie okręt na niego

Czekał; wzbroniła jednak, aby bawił¹⁴⁰

Długo w tym mieście — nie powiem, dlaczego.

Chłopcu się nowy zupełnie świat jawił;

Hiszpański okręt, jak arka Noego,

Pod opiekuńczy miał go schować rąbek,

By zeń wyleciał czysty jak gołąbek.

IX

Kazał więc Juan pakować tłumoki,

Walizy, kufry. Jako stało w planie,

Wojaż młodzieńca miał trwać cztery roki.

Otrzymał nieco gotówki, kazanie,

Rady, jak stawiać pierwsze w świecie kroki.

Rozstanie było smutne — jak rozstanie...

List pełen przestróg dała jeszcze w ganku

(Nigdy nie czytał go) — i list do banku.

X

Kiedy wyjechał, by darmo nie trawić

Czasu, niedzielną założyła szkółkę

Dla psotnych malców, choć malcy się bawić

Woleli w wojnę, w piłkę lub kukułkę;

Więc czteroletnia i trzechletnia gawiedź

Szła często z płaczem klęczeć na podściółkę

Z grochu — bo Inez zaczęła wnioskować,

Że powołana była — dzieci chować.

XI

Wstąpił na pokład, ściągnięto kotwicę,

Fale skakały, wiatr cichnął powoli.

W zatoce owej częste nawałnice

Huczą; ja ich też użyłem do woli,

Podróżnym woda morska siecze w lice,

Ciało przesiąka wilgotnością soli.

Juan stał, patrzał na ląd już daleki

I pożegnanie słał — może na wieki.

XII

Smutno — wrażenie we mnie jeszcze świeże —

Patrzeć, jak brzegi rodzinne z ócz giną

Za wielką wodą... to cię tak rozbierze,

Zwłaszcza gdy żegnasz je prawie dzieciną...

Białe jest — pomnę — Brytanii wybrzeże,

Inne wybrzeża wyglądają sino.

Tak tedy, siadłszy na okręt, zaczynasz

Wierzyć, że robi się z ciebie — marynarz.

XIII

Juan stał, z głową czarnymi ciężarną

Myślami; śpiewał wiatr, majtkowie klęli,

Maszt trzeszczał, Kadyks był już plamką marną,

Tak się daleko odeń odsunęli.

Na słabość morską (w kwestię sanitarną

Puszczam się) — dobry jest beef-steak. Jeżeli

Masz zaufanie do mnie, spory kawał

Zażyj i pomnij, żem ja — radę dawał.

XIV

Juan przy sterze stał i wzrok synowski

Rzucał na góry swoje mgłami strojne.

Pierwsze żegnanie jest jak pierwsze głoski

Dla dziecka — trudne. Czuje to na wojnę

Idący pierwszy raz lud; dziwne troski

Rozpierają tak serce niespokojne,

Że kiedy nawet kraj porzucasz wstrętny,

Przy tym żegnaniu wzrok się zrobi mętny.

XV

A Juan wiele w ojczyźnie zostawił:

Matkę, kochankę — nie zostawił żony —

Słuszniej więc bólem niestłumionym trawił

Serce niż starszy ktoś i ożeniony.

A pomnij: jeśliś ty się płaczem dławił

Żegnając ludzi, z którymiś zwaśniony,

Możnaż łez nie lać, gdy się swoich żegna?...

— Chyba je z oczu sroższa boleść zegna.

XVI

Płakał więc Juan, jak płakali Żydzi

U wód Babelu, pamiętni Syjonu,

I ja bym płakał — ale Muza szydzi;

Zresztą zbyt nikły to powód do skonu.

Podróż młodemu nigdy się nie zbrzydzi,

Bo podróż bawi. Gdy do karabonu¹⁴¹

Kłaść będą tłumok, to w nim, mam nadzieję,

Już i książeczka ta kącik zagrzeje.

XVII

Juan stał, myślał, wzdychał i łzy ronił;

Łzy słone na toń słoną padające;

„Słodkie na słodkie”... (Ten wiersz mi zadzwonił,

Bom właśnie czytał, jak kwiaty pachnące

Przyniosła na grób, który prochy chronił

Ofelii — Danii królowa). Niknące

Brzegi natchnęły refleksjami duszę

I zaczął myśleć naprawdę o skrusze.

XVIII

„Bądź zdrowa! — wołał — Hiszpanio, bądź zdrowa!

Może cię nigdy, nigdy nie obaczę

I umrę z dala, bo się nie uchowa

W obczyźnie serce, ale się zapłacze...

Gwadalkwiwirze mój, rzeko domowa,

Żegnaj; ty, matko!... gdy nie przeinaczę

Losu — ty, Julio!...” Tu wyjął niebieski

List i przeczytał od deski do deski.

XIX

„Gdybym zapomnieć miał.... słuchaj mnie, Boże!...

Nie, nie — tak tanio czci mej nie pogrzebię,

Prędzej ta ziemska kula wpadnie w morze,

Prędzej to morze utopi się w niebie,

Niżeli inną nad ciebie przełożę,

Niż inną kiedy pokocham — prócz ciebie.

Nie dla mnie balsam powtórnej miłości...

(Tu okręt zachwiał się — on dostał mdłości).

XX

Wprzód niebo ziemię zgniecie... (tu się skutki

Wstrząśnienia wzmogły). O Julio! dopóty

Łkać będę... (Piotrze, daj mi trochę wódki,

Battista, pomóż mi zejść do kajuty...)

Aniele!... (prędzej, wy, piekła wyrzutki!...)

Luba!... (ten okręt chwieje się jak struty)

Tak bym się dzisiaj do nóg twoich cisnął

Całować!... (tu się gwałtownie zachłysnął!)

XXI

Czuł tę mrożącą jakąś słabość serca

(Raczej żołądka), w której jest smak piekła;

Co w mdłe człowiecze jestestwo się wwierca,

Kiedy druh zdradził, kochanka uciekła,

Kiedy najdroższych zesłał los wydzierca

Daleko albo gdy śmierć ich zawlekła...

Juan by świetniej wymową zapałał,

Cóż — gdy ocean jak emetyk¹⁴² działał.

XXII

Miłość kapryśna jest; sprawioną żarem

Własnym gorączkę odważnie przetrzyma;

Lecz się osłabia kaszlem lub katarem

I na ból gardła cierpliwości nie ma.

Rany śmiertelne leczy niby czarem,

Lecz pospolitych chorób się nie ima,

Ucieka, gdy ktoś, zamiast westchnąć, kichnie,

I czerwonością oczu się odstrychnie.

XXIII

Lecz ją najpewniej zmęczy i najsrożej

Morska choroba, co w jelita wnika,

Miłość tętnicę odważnie otworzy,

Lecz gorącego boi się ręcznika.

Przeczyszczająca ją pigułka trwoży,

Mdłości zabiją. Pomyśl, jak u smyka

Była zawzięta, gdy jeszcze śród mdłości

Żar go namiętny przejmował do kości!

XXIV

Okręt nazwany pięknie: „Trinidadą”,

Gnał do Liworna po gościńcu szklistym.

W tym mieście stara rodzina Moncado,

Która się rozstać musiała z ojczystym

Krajem — osiadła. Familijną radą

Był tam wysłany, opatrzony listem;

Prócz tego inni znajomi w Sewilli

Listy do swoich znajomych wręczyli.

XXV

Sług don Juana zastęp nie był liczny,

Wszystkiego troje i ochmistrz Pedrillo,

Człowiek stateczny i wielojęzyczny,

Który dziś leżał, zwyciężony tylą

Wrażeń, w hamaku i czuł ból febryczny,

A w głowie zamęt większy z każdą chwilą

I strach — bo woda, pryskając w strzelnice,

Skrapiała hamak, poduszki i lice.

XXVI

Słusznie się trwożył; charakter wojenny

Morza coraz to groźniej znaczył burzę.

Wiatr nie był jeszcze wściekłością brzemienny,

A już lądowcy pobledli jak tchórze.

Lecz marynarze — to jest ród odmienny.

Pod noc ściągnięto żagiel w samej górze;

Niebo wróżyło, że nastąpi starcie

I kilka żagli pójdzie na rozdarcie.

XXVII

O pół do drugiej wiatr nagłym zawrotem

Wpakował okręt między dwa bałwany,

Co dno wybiły, kując w nie jak młotem,

Spłukały pomost, uszkodziły ściany;

I nim żeglarze, strwożeni łoskotem,

Zbiegli się dźwigać okręt skołatany,

Ster pękł; do pomp biegł i stary, i młody,

W statku było już — cztery stopy wody.

XXVIII

Podróżni widząc, że ich okręt ginie,

Raźno skoczyli. Zaczęto przewracać

Beczki, odsuwać kufry, paki, skrzynie,

Lecz nikt się nie mógł otworu domacać,

Wreszcie znaleźli go. Całej drużynie

Zaczęła w serca mdłe otucha wracać,

Choć się wdzierała woda przez szczeliny,

Kładziono kołdry, tłumoki, pierzyny

XXIX

W otwór, co wszystko na nic się nie zdało;

Musieliby iść na pożarcie hajom,

Mimo wysiłek i energię całą,

Gdyby nie pompy. Niechaj ludzie znają,

Jaką się pompy te okryły chwałą

(Pięćdziesiąt beczek wody wyrzucają

W godzinę, a zaś ich wyrobem słynie

Zaszczytnie znany Mr. Mann w Londynie).

XXX

Dzień drugi dawał pozory pogody;

Więc byli radzi i krzepili siły,

Choć wewnątrz było na trzy stopy wody,

Którą trzy pompy nieustannie piły.

Znowu wiatr zawiał, nowe zrządził szkody.

Wpadli w wir, działa z łożysk się stoczyły,

Ogromny bałwan na okręt się rzucił,

Uderzył, podbił i na bok przewrócił.

XXXI

Tak wywrócony leżał i bez ruchu;

Pokład się w wodzie nurzał do połowy,

Sprawiając widok, co tak może w duchu

Utkwić jak gromów huk, ogień bojowy,

Jak wszystko, co się dobywa z rozruchu

Uczuć i łamie serca, karki, głowy.

Tak i topielcy, gdy wypłyną z toni,

Drżąc, straszne rzeczy powiadają o niej.

XXXII

Więc maszty, które okręt nachyliły,

Wyższy i niższy, toporami ścięto.

Okręt ani drgnął — leżał na kształt bryły,

Leniąc się powstać, jak parobek w święto.

Snadź¹⁴³ mu dwa maszty ostatnie ciężyły:

Przedni i tylny — w milczeniu je ścięto;

Nikt się przed czynem rozpacznym nie wzdrygnął...

Wtedy się nagle stary okręt dźwignął.

XXXIII

Łatwo odgadnąć, że gdy te przewroty,

Odbywały się, podróżni niezdarni

Biegali tam — sam, nie mając ochoty

Zbyć życia prędzej, nim zbędą śpiżarni.

Ba! Stare wygi, gdy śmiertelne poty

Strach im wyciśnie, stają się niekarni,

Wódki wołają, wszelkie prawa depcą,

Czasem rum nawet prosto z beczki chłepcą.

XXXIV

Nic tak zapewne ducha nie posili,

Jak rum i wiara... Wierząc w te sposoby,

Jedni śpiewali psalmy, drudzy pili,

Wiatr wył dyszkantem — jak w chórze żałoby

Basem dudniły fale. Przestrach zmyli

Cierpienia, z morskiej wyleczy choroby.

Przekleństwa, modły i pijackie krzyki

Z ryczącą falą chór stworzyły dziki.

XXXV

Może by prędzej padli w tej pogoni

Z losem — lecz Juan, mądry, choć tak młody,

Stanął przed drzwiami, w każdej dzierżąc dłoni

Pistolet; a jak gdyby śmierć od wody

Lżejszą być miała niż od palnej broni,

Zaczęli prosić i łzami jagody

Rosić i wzdychać; toż bardzo się gani,

Że chcieli gwałtem umierać pijani.

XXXVI

„Więcej nam grogu¹⁴⁴ daj — wołali — bo my

Zaraz umrzemy!” — „Nie! — Juan zawoła —

Prawda, że los mi nasz wspólny wiadomy,

Lecz umierajmy człowieczeństwa z czoła

Nie starłszy”. Mówiąc, od drzwi lud łakomy

Odpychał na kształt rajskiego anioła.

Pedrillo nawet z szanownym obliczem,

Choć kornie oczy wznosił, odszedł z niczem.

XXXVII

Poczciwy staruch na ramieniu duszę

Miał i zawodził, i wzdychał żałośnie,

Rachował grzechy, zagrzebany w skrusze,

Wołał: „Niechaj Bóg karą mnie ochłośnie!”

Przyrzekł, że gdy się dostanie na suszę,

To się z sukienką kapucyńską zrośnie.

A nie zabawi dłużej ni kwadransa

Przy don Juanie niby — Sanszo Pansa.

XXXVIII

Nadzieja jedna świeciła im trwale,

Dzień wstawał, wiatr snął, masztów już nie było,

Otwór wzrósł, wkoło ławy piasku, ale

Nie ląd; tak okręt bujał — nad mogiłą.

Do pomp się znowu rzucili; w zapale

Ostatnią ręce wytężali siłą;

Ze wschodem słońca pracowali sporzej,

Mocniejsi u pomp — a u żagli chorzy.

XXXIX

Płótno u sztaby uczepiono statku

I tak trzymało się jakby na rei,

Ale bez masztów, żagli, a w dodatku

Z dziurą w dnie — trudno nie tracić nadziei.

Rozpaczać jednak trzeba — na ostatku,

Żywot, choć długi, nigdy się nie przeje,

A choć czas przyjdzie, że śmierć załopoce

Skrzydłem — smutno gnić w lyońskiej zatoce.

XL

Tam ich wiatr rzucił; sam zaczął sterować

I samowolnie po odmętach wodził,

Ze steru trzeba było zrezygnować

I ze spoczynku; czas prędko uchodził

Przy pracy, bo maszt musieli prostować,

Ster lada jaki też by się przygodził¹⁴⁵.

Niepewna chwila ta okrętu zmora

Płynęła, lecz nie z biegłością kaczora.

XLI

Sobą strawiła się gwałtowność burzy;

Lecz fala parła gwałtownie przez dziury

W okręcie; łudzić nie mogli się dłużej.

Wody też słodkiej zabrakło, bez której

Śmierć ich czekała niechybna w podróży.

Przez teleskopów poglądali rury,

Lecz nie ujrzeli ni żagli, ni brzegu,

Nic — tylko morską toń i strach noclegu.

XLII

Znów wicher zawył i znów okręt kruchy

Zaczął się głębiej zanurzać w topieli;

Choć wyzierała śmierć z tej zawieruchy,

Wszyscy cierpliwi byli, nawet śmieli,

Aż gdy się zdarły skóry i łańcuchy

U pomp, zwątpienie przyszło i ujrzeli,

Jak go pochwycił wiatr, wściekłością zbrojny..

— Tak chwyta ludzi wir domowej wojny.

XLIII

Zbliżył się cieśla. Łzy miał pod zgrubiałą

Powieką i rzekł cicho: „Kapitanie,

Nie ma ratunku!...” Ten człek żył niemało,

Po niejednym się błąkał oceanie

I widno¹⁴⁶ strasznie mu się w duszy działo,

Bo nie było to kobiece płakanie...

Lecz tam zostały w chacie dzieci, żona...

Tą myślą człowiek zwariuje, nim skona.

XLIV

Ocean teraz prawie podkład zmywał;

Okręt się przegiął, strach różnicę znosił.

Ktoś swoim świętym funt świec obiecywał

(Ba! gdzie ich dostać?), drugi ręce wznosił

W górę, ów dziko w morze się wpatrywał,

Kilku spuszczało łódź, a jeden prosił

Pedrilla, aby dał mu rozgrzeszenie;

Ten go „do diabła” słał — przez roztargnienie.

XLV

Ci się rzucili w hamaki i spali,

Ci się stroili pięknie jak na gody,

Ci dzień urodzin swoich przeklinali,

Zgrzytali, wyli, włosy darli z brody.

Inni — jak rzekłem — mężni i wytrwali,

Spuszczali wielką szalupę do wody,

Marząc, że uda się śmierci wywinąć,

Byle nie trzeba wbrew prądowi płynąć.

XLVI

Lecz co myśl wiodło do ostateczności,

To — zjawiające się głodu widziadło.

Rozumiał każdy, iż zbraknie żywności,

Gdyby tak dłużej błąkać się wypadło;

A człek nie lubi żyć i mrzeć we czczości;

Morze śpiżarnię prawie całą zjadło,

W kutrze zmieściła się ledwo troszeczka

Masła — dwa sądki — i sucharów beczka.

XLVII

Szalupa była większa, toteż dla niej

Przypadło: chleba zmokłego dwadzieście

Funtów, sześć wiader wody, wina w bani

Pół wiadra; z mięsa kupionego w mieście

Kadyksie: jeden comberek barani,

Szynka wieprzowa, wołowina, wreszcie

Osiem galonów rumu — jak widzicie,

Dość licho asekurowano życie.

XLVIII

Jolla¹⁴⁷, pinassa¹⁴⁸ poszły z huraganem,

Kiedy się wzmogła burza — jeszcze rano,

Lecz można było boleć i nad stanem

Szalupy; z kołder żagle pozszywano,

Z wiosła, które się naszło w skołatanym

Statku, maszt jakiś wykoncypowano.

Dwie łodzie ledwo pół wzięły załogi,

A kuter w żywność był nader ubogi.

XLIX

Dzień bezsłoneczny powoli uchodził

Z morskiej pustyni. A jako zbrodniarze

W maskę twarz kryją, aby cios ugodził

Śmielej, i nocy powierzają straże,

Tak się im zjawiał mrok, co cienie zwodził

Na toń samotną i na blade twarze.

Dwanaście pełnych dni wiodła ich trwoga,

Teraz jej miejsce zajmie śmierć złowroga.

L

Zaczęto tratwę z gorącym pośpiechem

Zbijać, lecz tratwa na morzu — cóż znaczy?...

Na to mógłby ktoś poglądać z uśmiechem,

Gdyby był bardzo wesół i junaczy,

Prędzej zawtórzyłby pijackim echem,

Podochoceniem szalonym rozpaczy,

Epileptycznym pół, pół histerycznym;

Śmierć się bankietem radowała ślicznym.

LI

Opół do ósmej wyrzucono z nawy¹⁴⁹

Kosze i belki, i wszelkie brzemiona¹⁵⁰,

By jak najdłużej utrzymać dziurawy

Okręt; czuł każdy, jak nieunikniona

Śmierć dyszy... Z nieba padał blask sinawy;

Okręt, jak trumna trupem obciążona,

Szedł ciężko, potem drgnął, schylił się, zwinął,

Sztabą uderzył wprzód... i z wolna ginął.

LII

Wtedy żegnalny okrzyk w niebo wionął;

Tchórz wrzaskiem buchnął, zęby zaciął śmiały,

Niejeden w morze się rzucał i tonął,

Żądając prędzej śmierci — niewytrwały.

Ocean wkoło niby piekło zionął,

Okręt wpadł — ciągnąc z sobą morskie wały¹⁵¹,

Jak ten, co z wrogiem zaplótłszy ramiona,

Wpierw go udusić pragnie, zanim skona.

LIII

Straszne wołanie z piersi się wydarło:

Głośniejsze niźli głos burzy, co wyła

Jak zwierzę — potem cichło i zamarło...

Już tylko szumiał wiatr i fala biła

O falę; morze jak grób się zaparło;

Dłoń się zeń czasem skurczona dobyła,

Czasem krzyk krótki, zakończon bełkotem

Topielca, co się rozstawał z żywotem.

LIV

Łodzie spuszczono — jak rzekłem — na tonie;

W tych łodziach grono żywych się zebrało;

Ale nadzieja gasła w każdym łonie,

Bo wiatr jak przedtem dął, morze szumiało,

A nikt nie wiedział, w której ląd jest stronie;

Za wielu było ich — chociaż tak mało!

Ogółem było wydartych powodzi

Dziewięciu w kutrze, a trzydziestu w łodzi.

LV

Reszta zginęła. Dwieście dusz szkaradnie

Wyszło z ciał; a tu żal wynurzyć muszę,

Że gdy katolik jaki w morze wpadnie,

To długo czeka, nim ktoś mszą za duszę

Żałobną ogniom czyśćca go wykradnie,

Bo nim o statku wieść dojdzie na suszę,

Któż do niepewnych datków ma ochotę?

Zaduszka pono kosztuje trzy złote...

LVI

Don Juan prędko do szalupy skoczył,

A chciał ocalić Pedrilla i psisko.

Uczeń nad mistrzem opiekę roztoczył,

A opiekuńcze owo stanowisko

Odwagę tchnęło weń. Pedrillo moczył

Oblicze łzami, widząc śmierć tak blisko.

Battistę (co się zwał zdrobniale: Tita)

Już powaliła przedtem okowita.

LVII

Piotrka chciał także ocalić z przygody,

Lecz i ten, czując groźne położenie

Chwili, upił się, a gdy szedł na schody,

Upadł i poszedł między morskie cienie,

I znalazł nagle grób z wina i wody.

Chciano ocalić go, lecz się na scenie

Już nie pojawił, bo morze szalało,

Zresztą i miejsca w szalupie nie stało.

LVIII

Charcik, dzielący Juanowe losy,

Którego jeszcze don Jose wychował,

Stał na pokładzie i wył wniebogłosy;

Ze stanu rzeczy trafnie wywnioskował

(Psy mają czułe i rozumne nosy),

Że woda sięgnie niebawem nad pował.

Juan posłyszał go, pochwycił, skoczył

Do łodzi, a psa pod siedzenie wtłoczył.

LIX

Napełnił także pieniędzmi kieszenie

I obładował nimi smętne ciało

Pedrilla, który wpadłszy w zasępienie,

Bezmyślnie, co się Juanowi zdało,

Czynił; huk morza powiększał w nim drżenie.

Juan, przeciwnie, miał minę dość śmiałą;

Ufając, że się nim zajmie niebieska

Siła, ocalił ochmistrza i pieska.

LX

Noc była czarna. Wiatr skrzydłem łopotał;

Próżno się żagiel to w głębi topieli,

To w górze z siłą przeważną szamotał —

Zwinąć go ani rozwinąć nie śmieli,

Nurt się przelewał przez ster i łaskotał.

Podróżni wodą sieczeni skostnieli,

Wnet każdy głowę opuścił bezradną

I biedny kuter powędrował na dno.

LXI

Ubyło dziewięć dusz. Drugi się trzymał

Statek; maszt na nim z wiosła był zrobiony,

A żagiel z kołder pysznie się wydymał,

Niby na rei, sznurkiem utwierdzony.

Ocean huczał, pienił się i zżymał,

Przez burt przewalał, więc strach był niepłony.

Ludzi im było żal, lecz równie masła

I chleba, których drużyna nie spasła.

LXII

Ogniście wstało słońce i czerwono,

Krwawy posłannik wracającej burzy.

Cóż czynić mogli? Płynąć w niezmierzoną

Dal, patrzeć, rychło niebo się rozchmurzy.

Po łyżce rumu z winem rozdzielono

Między tych, którzy głodu znosić dłużej

Nie mogli; reszta zjadła chleb spleśniały,

Z wszystkich zamiast szat łachmany wisiały.

LXIII

Trzydziestu było w tak ciasnej przestrzeni,

Że nikt swobodnie nie mógł użyć ręki,

Jedni zziębnięci, przemokli, skurczeni

Siedzieli — inni, by złagodzić męki,

Na kształt dantejskich pokładli się cieni

Czuwając; febrą dzwoniły im szczęki.

Tak wlokła się łódź, szkielety¹⁵² ciężarna,

Wspólnym ich płaszczem była chmura czarna.

LXIV

Wiadomo: dłużej żyje, kto spragniony

Jest życia; znają tę prawdę doktorzy.

Pacjent, co nie ma przyjaciół lub żony,

By go dobili, jeszcze nienajgorzej

Ma się; jeszcze go śmierci wyostrzony

Nóż ani Parki nożyca nie trwoży.

Strata nadziei życia — życie skraca,

Śmierć wtedy człeka dmuchnięciem wywraca.

LXV

Ludzie mający pono dożywocie¹⁵³

Potrafią dłużej żyć — sam Bóg wie, na co

Wierzycielowi na złość! — Temu krocie

Pachną, a oni żyją i nie płacą.

Najgorsi z wszystkich są Żydzi; ci w złocie

Naprzód ukąpią, a potem zatracą.

Jam do pożyczek bywał zawsze chutny,

Tylko mnie trapił dzień terminu smutny!

LXVI

Równie gromada owa w lichej łodzi

Żyła ochotą życia i dlatego

Zniosła, co ludzkie pojęcie przechodzi,

Jak skała, kiedy fale ją oblegą.

Trud się żeglarzom z przeznaczenia rodzi,

A to od czasów korabiu Noego,

Który wiózł ludzi, ród gęsi, krów, owiec,

Jak Argo¹⁵⁴, pierwszy korsarski żaglowiec.

LXVII

Wszak mięsożerna człowiek jest istota:

Musi jeść, a ma tę wadę nieszczęsną,

Że jeść nie może, jak dżdżownica, błota,

Ale jak tygrys, haja strawę mięsną,

Anatomiczny wprawdzie skład żywota

Znosi jarzyny, lecz żołądki klęsną

Od takiej strawy; człowiek, co pracuje,

Musi jeść mięso — i wół mu smakuje.

LXVIII

Tak zrozpaczonej owej ludzkiej trzodzie,

Gdy się w dniu trzecim ocean ukoił,

Anioł zaświtał w niebieskiej pogodzie

I rozbliźnione rany serca goił.

Posnęli wszyscy jak żółwie na wodzie;

Gdy się ocknęli, głód w żołądkach broił;

Więc gospodarskiej niepomni nauki,

Na żer się chciwie rzucili — jak kruki.

LXIX

Przewidzieć było łatwo, co się stanie:

Zjedli chleb, resztki wina wysączyli,

Głusi na prośby, groźby i łajanie,

Ani się widmem głodu nie trwożyli.

Mieli nadzieję — głupi — że wiatr wstanie

I pchnie do brzegu. Z nadzieją jest milej,

Lecz mając wiosłem kawał drewna kruchy,

Powinni byli zachować okruchy.

LXX

Przyszedł dzień czwarty, fala nie podrosła,

Ocean leżał jak dzieciak uśpiony;

W piątym to samo; woda ich nie zniosła,

Modra i jasna jak niebios opony¹⁵⁵.

Z jedynym wiosłem (gdyby choć dwa wiosła)

Co mogli zdziałać?... Głód wyciągnął szpony;

Więc pieska, chociaż Juan się przeciwił,

Zarżnęli; każdy cząstką się pożywił.

LXXI

W szóstym brać głodna skóry się chwyciła.

Juan się wzbraniał jeść z tego powodu,

Ze to pieszczona psinka ojca była,

Lecz czując w sobie straszne sępy głodu,

Z żalem i wstrętem — ta myśl go dławiła —

Przyjął łaskawie daną mu od przodu

Łopatkę z łapką; Pedrillo poglądał

Żałośnie; zjadł pół, a jeszcze pożądał.

LXXII

Przeszedł dzień siódmy bez wiatru; żar z nieba

Tryskał; jak ścierwo łódź na wodzie legła,

W łodzi szkielety... Im było potrzeba

Wiatru, a wiatr spał. Do białek im zbiegła

Krew i spojrzeli na się... chcieli chleba,

Jeść chcieli; głodem w oczach się zażegła

Kanibalowa chuć... Patrzą i milczą,

A szczęki im się wydłużają wilczo.

LXXIII

Wreszcie jeden coś szepnął do sąsiada,

Ten szepnął drugim, a ten innym jeszcze

I trwała jakaś tajemna narada,

Jakieś szemrania syczące, złowieszcze.

I pojął każdy, że myśl jedna włada

Wszystkimi, chutne wywołując dreszcze;

A była to myśl, że losować trzeba

I ludzkim ciałem zastąpić brak chleba..

LXXIV

Ale nim doszło do tego, spożyli

Resztki skórzanych czapek i kamaszy;

Długo się wzrokiem rozpacznym mierzyli,

Nikt bowiem stać się materiałem paszy

Nie chciał — na koniec losy porobili,

Ale z substancji, co Muzę przestraszy,

Bo gdy nie mieli nazwisk spisać na czem,

Juan list Julii musiał oddać — z płaczem.

LXXV

Losy spisano, zmieszano, rzucono,

A nawet harpia głodu, co ich ciała

Żarła jako sęp kaleczący łono

Prometejowe, przycichła struchlała.

Nie namyślano się tam, nie radzono;

Natura sama do strasznego gnała

Postanowienia — a fortuna sroga

Pierwszego wzięła sobie — pedagoga.

LXXVI

Prosił, aby mu otworzono żyły.

Cyrulik użył dzielnie swoich noży,

I na Pedrilla padł sen taki miły,

Że nie czuł, jak wszedł do rajskich przestworzy.

Umarł tak, jak żył — dobry do mogiły

Katolik, człowiek świętobliwy, boży,

Ucałowawszy Chrystusową mękę,

Spokojnie dał pod nóż gardło i rękę.

LXXVII

Pierwszym kawałkiem miał być opłacony

Cyrulik; lecz że pieczeń była zbita

I twarda, a on ogromnie spragniony,

Napił się ciepłej krwi, której obfita

Struga płynęła. Trup obmyto w słonej

Wodzie, do morza rzucono jelita

Na ucztę dla haj, co w trop jak grabarze

Płynęły; resztę pożarli żeglarze.

LXXVIII

Czterej majtkowie odmówili strawy,

Nieżądni najmniej ludzkiego mięsiwa.

Juan, co patrzał na skon pieska łzawy,

Nie chciał jeść także. Rzecz nader godziwa,

Iż wstręt w nim budził ten posiłek krwawy.

Pamięć Pedrilla jeszcze w nim zbyt żywa

I nad uczucie głodu była czystsza,

Nie tknął więc swego pasterza i mistrza.

LXXIX

Lepiej, że nie jadł, bo ci, co zasiedli

Do uczty, skutków wnet smutnych doznali:

Którzy najwięcej i najchciwiej jedli,

Wpadli w szaleństwo, Boga przeklinali,

Pianę toczyli z ust, w konwulsjach bledli

I słoną wodę jak smocy żłopali,

Zgrzytali, wyli, włosy darli w szale

I umierali z śmiechem jak szakale.

LXXX

Liczba nędzarzy schudła z tego względu,

Reszta też schudła jak gromada duchów,

Jedni nagłego dostali obłędu,

I ci szczęśliwsi byli od swych druhów,

Inni krwawego żądali obrzędu

Raz jeszcze, choć im z konwulsyjnych ruchów

Ginącej rzeszy śmierć przestrogę słała,

By się ludzkiego nie chwytali ciała.

LXXXI

Nazajutrz paść miał chłopiec okrętowy,

Najtłustszy — lecz się wymknął spod tasaka,

Nie przeto, iż miał chęć nie zbywać głowy;

Rzecz ocaliła inna nieboraka.

Oto — już z dawna był nie bardzo zdrowy,

Czego przyczyna znowu była taka:

Kiedy w Kadyksie bawił¹⁵⁶, przez trafunek

Od dam składkowy dostał podarunek.

LXXXII

Z Pedrilla rączka została i udko,

Jedni nie jedli, by nie szkodzić zdrowiu,

Drudzy oszczędni, wiedząc, że na krótko

Wystarczą, resztki zgryzali tułowiu.

Juan sam trzeźwy panował nad łódką

Ssąc tylko kąski trzciny lub ołowiu,

Wreszcie złapano dwie jaskółki wodne

I trup rzucono między ryby głodne.

LXXXIII

Kogo Pedrilla los nabawia dreszczy,

Patrzaj: Ugolin¹⁵⁷ wroga w wiecznej wojnie

Dławi, czaszka mu krwawa w zębach trzeszczy,

A zaraz powieść swą kończy spokojnie.

Gdy w piekle wroga gryźć kazał duch wieszczy,

Toć spożyć druha — nie jest nieprzystojnie

Na morzu; gdy kto pięć dni z rzędu pości,

Wolno mu mieć mniej niźli Dant litości.

LXXXIV

Tej nocy upadł deszcz rzęsisty z nieba;

Usta otwarły się jak popękana

Ziemia; człowieka dopiero potrzeba

Uczy, że skarbem jest woda źródlana.

Jeśliś w gorących był krainach Feba¹⁵⁸,

Na oceanie, lub gdzie karawana

Do wody z piersi przepalonych wzdycha,

Chciałbyś, gdzie Prawda, być — na dnie kielicha.

LXXXV

Deszcz nie napoił, choć padał do ranka,

Aż się płócienną posłużyli szmatą,

W którą kapała woda, jak do dzbanka.

Gdy była pełna, rzucili się na to

Naczynie chciwie — a choć piwa szklanka

Lepszą byłaby biedakom obiatą,

Jednak się ozwał głos powszechnej zgody,

Smaczniejszej nigdy że nie pili wody.

LXXXVI

Wargi spalone i gorączką zżarte

Ssały te męty jak krople nektaru;

Języki czarne a gardła rozwarte

Jak u bogacza, co śród piekieł żaru

Żebrze, aby mu Łazarz przez zaparte¹⁵⁹

Niebo upuścił niebieskiego daru

Bodaj kropelkę; jest to prawda stara,

Że czasem chrześćjan konserwuje wiara.

LXXXVII

Dwóch ojców było w tym gronie nędzarzy,

A mieli synów dwóch; jeden, jak róża

Rumiany, silny i czerstwy na twarzy,

Wcześniej żyć przestał. Gdy do śmierci łoża

Przyciągnął ojca jeden z marynarzy,

Ten spojrzał i rzekł: „Dziej się wola boża,

Nie moja wola!¹⁶⁰” — i źrenicą szklaną

Patrzał, jak dziecko do morza wrzucano.

LXXXVIII

Drugi dziecinę miał wątłą, słabiuchną,

O miękkim liczku, delikatnym ciele.

Ten chłopczyk dłużej żył, choć był jak próchno,

Tkwiła w nim dusza cicha jak w aniele.

Nie mówił, lecz się uśmiechał miluchno,

Jak gdyby sercu ojca chciał — wesele

Wrócić i ulżyć brzemieniu boleści,

Choć czuł, że go już dłużej nie popieści.

LXXXIX

Nad twarzą syna zwisła twarz rodzica;

Ojciec już nie wstał, ale z ustek pianę

Bladych ucierał, zapatrzony w lica

Dziecka. Gdy spadły krople pożądane

I szklanym blaskiem raz jeszcze źrenica

Błysła i zdała się poznawać znane

Oblicze — ojciec mu wargi rozszerzył,

Wlał trochę wody — próżno! — chłopiec nie żył.

XC

Skostniał; wziął ciało ojciec nieszczęśliwy

I patrzał długo, długo, aż zrozumiał,

Że to śmierć trup mu rzuciła nieżywy

Na piersi; wtedy jak dziecko się zdumiał,

Patrzał uparcie, aż nielitościwy

Ocean trupa w sobie skrył, zaszumiał;

A on padł z duszą martwą; tylko ciało

W konwulsjach życiem ledwie znacznym drgało.

XCI

W tej chwili tęcza wybiegła na chmury;

Z obu stron warkocz świetlny w morzu tonął

Nad falujące rozpięty lazury.

A wewnątrz łuku blask jaśniejszy płonął

Niż zewnątrz. Jasność pomknęła do góry

Jak sztandar, ale barwy z wolna chłonął

Eter — tęcza się zgięła, potem zbladła,

Roztopiła się we mgle i przepadła.

XCII

Zniknął niebieski kameleon, dziecię

Powietrza i mgły, i słońca, zrodzone

W ogniu, w rubinów kołysane kwiecie,

Spowite w obłok, płynnym złotem chrzczone,

Niby półksiężyc, lśniący na meczecie,

Lub pryzmat, ma barwy utajane

W jednej — (lub sine na twarzy obrazki

U osób, co się boksują bez maski).

XCIII

Rozbitkom był to znak bożej opieki...

Wiara — jak wiecie — człowieka uzdrawia,

Wierzyli w „omen” Rzymianie i Greki.

Desperatowi „omen” ulgę sprawia.

Toż, gdy czekając pomocy dalekiej,

Spostrzegli ogon niebieskiego pawia,

Wróżyli sobie jakby z horoskopu

Szczęśliwy koniec i wyjście z zatopu.

XCIV

Ptaszyna nader piękna, śnieżnobiała

Z płetwami u nóg, z wejrzenia jakoby

Gołąbka (pewno w drodze się zbłąkała),

Polatywała tejże samej doby

Nad łodzią, pragnąc sieść¹⁶¹; a choć widziała

Podejrzanego oblicza osoby

W łodzi, krążyła, obserwując z góry,

Póki dnia — był to dobry „omen” wtóry.

XCV

A muszę tu być w spostrzeżeniu szparki¹⁶²:

Szczęście to ptaszka, że nie siadł na maszcie,

Bowiem na kruchym drągu naszej barki

Mniej miał bezpieczną grzędę niż na baszcie.

— Gdyby był nawet ptak z Noego arki

Powracający z oliwką, to zważcie:

Nie zjadłbyż człowiek, który sześć dni pości,

Oliwki, mięsa z ptaszyny, ba!... kości?

XCVI

O zmierzchu zadął wiatr, lecz już nie szalał,

Gwiazdy się w chmurnym niebie roziskrzyły,

Łódź gnała, ale w rozbitkach duch malał,

Bo w kraj nieznany losy ich pędziły.

W dali szmat ciemny — jak ląd — niebo walał,

Jakieś ławice z mgieł oko mamiły,

Ktoś słyszał huk fal, a inny moździerzy.

O tym ostatnim — to wątpić należy.

XCVII

Wstał świt; wiatr powiał ciszej, pieszczotliwiej;

Wtem krzyknął majtek stojący na straży:

„Patrzajcie, ląd, ląd! Jeśli wzrok mnie myli,

Niech się tak dusza moja w piekle smaży.

Przetarli oczy, i dziw!... zobaczyli

Zatokę; szał ogarnął marynarzy:

Istotnie był to ląd, z dala widzialny,

W oczach rosnący, prawie dotykalny.

XVIII

Płaczem buchnęła wielkim część załogi.

U reszty były oczy mdłe i mętne,

Nie odróżniali radości od trwogi,

Tak się im stało wszystko obojętne.

Pacierzem kusił ktoś wzgardzone bogi...

Trzech spało; twarze mieli bólem wstrętne,

Głową się ciężką o dno łódki wsparli,

Chciano ich zbudzić, wstrząsano... — umarli.

XCIX

Jeszcze przed tym dniem znaleźli na fali

Śpiącego żółwia. Zwierz był bardzo duży,

Więc podpłynęli cicho i złapali

I mieli mięsny znów pokarm na dłużej,

A co ważniejsza, ducha zhartowali

I uczynili twardszym do podróży,

Bo ze zdarzenia tego się wysnuwał

Wniosek, że Dobry Ktoś nad nimi czuwał.

C

Ląd był istotnie, co teraz wyraźniej

Czarną, skalistą postać ku nim zwrócił,

Prąd łódkę znosił i płynęli raźniej.

Fakt tylko jeden przestraszał i smucił:

Ogromnej była powodem bojaźni

Niepewność, dokąd ich ocean rzucił...

Mówiono: Kreta, Rodos; sternik z szyprem

Bardzo stanowczo obstawał za Cyprem.

CI

Tymczasem prądem silnym łódź niesiona

Do upragnionej zmierzała przystani,

Niby z bladymi duchy łódź Charona¹⁶³.

Już tylko czterech ludzi było na niej

Oraz trzy trupy, których osłabiona

Ręka nie mogła zepchnąć do otchłani.

Dwie haje, z łódką pędzące w zawody,

Przypominały się, pryskając z wody.

CII

Upał i zimno, rozpacz, niedostatki

W ich się wyglądzie nędznym odbijały;

Synów by własne nie poznały matki

W owej szkieletów rzeszy wynędzniałej.

W nocy chłód, we dnie żar, ubiór na szmatki

Zdarty, więc nie dziw, że z gromady całej

Zostało czterech; tamci własną winą

Legli, Pedrilla spłukując morszczyną¹⁶⁴.

CIII

I ukazało się pofalowane

Wybrzeże, wszystkie zachwycając zmysły.

Wonie, nad lasów szczytem rozedrgane,

Płynęły mgłami, w powietrzu zawisły

I ochraniały im źrenice szklane

Przed płomieniami, co od fal odprysły.

Wszystko tam było lube, jasne, hoże,

Wstecz się cofało groźne, czarne morze.

CIV

Ląd był zarosły, bezludny; dokoła

Ryczały fale; lecz ich opanował

Taki szał, tak ich ląd nęcił, że zgoła

Zważać nie chcieli, że śmierć im gotował.

Tam, kędy¹⁶⁵ groźne raf sterczały czoła,

Ocean pienił się, burzył, kotłował;

Oni nie dbając, że na skały wpadną,

Pchnęli się — pękła łódź i poszła na dno.

CV

W Gwadalkwiwirze, rzece swej rodzinnej,

Juan się nieraz po uszy zanurzył,

Więc nie przestraszał go element płynny.

Wyborny pływak nieraz godnie użył

Swej sztuki. Lekki, wytrwały a zwinny,

Przed Hellespontem¹⁶⁶ by nawet nie stchórzył,

Który przepłynął — pomnij, łaska czyja,

Leander, po nim pan Ekenhead i ja...

CVI

Więc choć skostniały, wycieńczony głodem,

Parł się i walką wytężał zajadłą

Członki mdłe¹⁶⁷, tak iż dosiągł przed zachodem

Wybrzeża, które przed nim się rozsiadło;

Rekin napędził strachu mimochodem,

Wziąwszy jednego z pływaków na jadło;

Dwóch nie-pływaków zaraz wir pochłonął

I tylko jeden Juan nie utonął.

CVII

Lecz by nie dobił do brzegu bez wiosła,

Które dłoń jakaś opiekuńcza dłoni

Jego, jak deskę zbawienia, przyniosła,

Gdy w dół strącony pogrążył się w toni,

Choć już mogiła mu nad głową rosła,

Fale dudniły niby tabun koni,

On, tego drewna dzierżąc się, nad grzywy

Rumaków spłynął na brzeg, pół nieżywy.

CVIII

Przytłumił oddech, palce wbił kurczowo

W żwir i bronił się fali rozsierdzonej,

Co wypuszczoną ofiarę na nowo

Wessać pragnęła w grób niezapełniony.

W piasek się wtłoczył i dotykał głową

Jaskini, dłutem wód w skale rzeźbionej;

Tyle miał życia, że czuł mocne bole,

Ale mniej czucia, by pojął swą dolę.

CIX

Z trudem na chwiejnym podniósł się ramieniu,

Lecz na skrwawione znów opadł kolana;

Oczyma wodził, szukając w półcieniu,

Czy nie wynurzy się gdzie postać znana

I nie zjawi się towarzysz cierpieniu.

Jednego spostrzegł tylko, trup kompana,

Który, przedwczoraj skonawszy, noclegu

Szukał na obcym, nagim, twardym brzegu.

CX

Tak patrząc, poczuł, że mózg mu się kręci,

A z nim świat cały; myśl się rozprzęgała,

Przytomność z resztką ginęła pamięci...

Padł na bok, ręka za wiosło chwytała

Odruchem samozachowawczej chęci.

I legł jak lilia podcięta i biała,

Prześcigający kształtem cherubiny,

Choć jeno z ziemskiej urobiony gliny.

CXI

Jak długo potem w tej martwocie leżał,

Nie wiedział; świat mu zdał się jedną bryłą.

Czas już dlań nocy i dnia nie rozmierzał,

Krew skrzepła; co czuł, to jakby się śniło.

Aż gdy go sen ów niemocy odbieżał,

Tętna ruszyły się, serce zabiło

I pulsująca krew zagrała męsko,

Walkę ze śmiercią stoczywszy zwycięską.

CXII

Otworzył oczy, zamknął, znów otworzył,

Ujrzał kształt jakiś, niejasny, zamglony.

Marzył, że chwilkę go w łodzi sen zmorzył,

Lecz że się zbudził — wiatr go chwyta w szpony,

A on rozpacza, że z martwoty ożył...

Potem myśl skupiał, zsyłał w czas miniony

I gdy wspomnienia snuł, a snuł jak z wątka,

Szesnastoletnią ujrzał twarz dziewczątka.

CXIII

Do ust mu usta przyłożyła tkliwie, .

Jakby się chciała nimi tchu dopytać,

I, ciepłą rączką głaszcząc pieszczotliwie,

Zdała się duszę odchodzącą chwytać.

Zwilżając skronie, czatowała chciwie

Na objaw życia, aż z wolna zakwitać

Zaczął rumieniec i wnet oddech cichy,

Równy wywabił na jej twarz uśmiechy.

CXIV

Wina mu trochę wlawszy w usta, ciało

Płaszczem okryła i ramieniem głowę

Podtrzymywała zwisłą i omdlałą,

A potem liczko jej ciepłe, różowe

Pod zimną chłopca skroń się podesłało.

Wyżęła włosy, morską wodą płowe,

Wzdychając, prawie że współczuła bóle

Chorego, strzegąc go bacznie a czule.

CXV

Potem ostrożnie wniosły go do groty;

Nasza urocza dzieweczka wraz z drugą

O kształtach nie tak wytwornej roboty,

Silniejszych barkach — iż zdała się sługą.

Wznieciły ogień, a kiedy blask złoty

Jasną, szeroką padł na ściany strugą,

W świetle dziewczyna, dama lub czym była,

Jeszcze się bardziej powabną zjawiła.

CXVI

Na głowie złote blaszki jak motyle

Śród fal brunatnych włosów migotały;

Kędziory bujne w warkocz zwite w tyle,

A mimo wzrost jej smukły¹⁶⁸, okazały,

Bo w młodzieńczego wieku pełnej sile,

Warkocz do kostek sięgał — a tak śmiały

Miała wzrok i tak panowała głową,

Jak gdyby była tych krajów królową.

CXVII

Włos był brunatny, ale oko duże,

Czarne jako śmierć, w rzęs jedwabnym cieniu

Wabiło, skryte, niby gwiazdy w chmurze,

A niby pęki strzał tkwiło w spojrzeniu,

Czy było słodkie, czy wróżyło burzę

Zjawiającą się w błysków dziwnym drżeniu,

I było wtedy podobne do węża,

Co jad wyrzuca i sploty rozpręża.

CXVIII

Czoło szerokie, a różowomleczne,

Lice jak rannej blask na chmurach zorzy.

Wierzchnia jej warga mniejsza, usta śliczne,

Tylko całować!... Wprost arcytwór boży,

Jak te modele żywe, artystyczne,

Których człowiecze dłuto nie odtworzy.

Widziałem takich pięknych kobiet wiele,

Że niech rzeźbione uklękną modele!

CXIX

Powiem, czemu się moja dusza skarży

I skąd ten przeciw rzeźbiarstwu artykuł:

Znałem irlandzką damę, której twarzy

Nikt dotąd godnie w marmurze nie wykuł,

Choć pozowała często. Gdy czas zwarzy

Kwiat, przepędziwszy po nim swój wehikuł,

Przepadnie piękno przez naturę kute,

Nie skopiowane, nawet nie odczute.

CXX

A taka była ta z groty księżniczka.

Że nie jesteśmy w hiszpańskiej krainie,

Świadczyła żywsza barwami sukienka.

— Hiszpanki jasno noszą się jedynie

W domu; za domem kryją smagłe liczka

W mantyli, a biust w powabnej baskinie¹⁶⁹.

Pod niepozornym strojem oczy czarne

Lśnią tajemnicze razem¹⁷⁰ i figlarne.

CXXI

Otóż dzieweczki naszej strój był wcale¹⁷¹

Piękny, w kolory przeróżne pisany,

Zwój włosów spadał na szyję niedbale,

Gwiazdami drogich kamieni usiany.

Na pasku lśniły rubiny, opale,

Welon z najdroższej materii był tkany.

Palce w pierścieniach — ale wstyd mnie reszty...

Na bosych stopach panna miała meszty¹⁷².

CXXII

Drugiej ubranie pierwszemu podobne,

Ale sukienka była grubsza cała,

Drogich kamieni mało — i to drobne,

We włosach srebro, matka dać musiała

Na wiano — wszystkie stroiki mniej zdobne,

Równie swobodna w ruchach, lecz mniej śmiała.

Włos gęstszy, ale krótszy zwój warkoczy,

Czarne i żywe, ale mniejsze oczy.

CXXIII

Służąc mu, obie krzątały się pilno,

Znosiły jadło, suknie do ubrania,

Z tą chęcią lubą, czułą i przychylną,

Co zmusza ludzi gwałtem do kochania.

Przygotowały mu zupkę posilną,

Rzecz, którą wspomnieć poezja się wzbrania,

Ale co lepsza dla chorych niż owa

Wojom podana uczta Achillowa.

CXXIV

Powiem, kto były, by nie myślał który,

Że to przebrane księżniczki; na straży

Jawności stoję, zwolennik natury,

Przeciwny sztuce dzisiejszych bajarzy.

Więc krótko: obie prostych ludzi córy,

Nie dyplomatów, poetów, rzeźbiarzy;

Pani i sługa. — Pani była córą

Człowieka, co żył przeważnie z naturą.

CXXV

Był rybołówcą w swoim wieku młodym,

Łówcą pozostał na dojrzalsze lata,

Lecz wyższe cele złączył z tym zawodem,

Dlatego stał się przykrą plagą świata

I żył w niezgodzie ze strażników rodem.

Trochę to handlarz był, trochę pirata,

Lecz wzór wzorowy dla wszystkich piratów,

Bo sobie korzec uzbierał dukatów...

CXXVI

Był więc rybakiem — na ludzi rybakiem,

Jak Piotr apostoł — i często obdzierał

Kupiecki okręt, gdy szedł pustym szlakiem,

I staczał czasem bitwy jak generał.

A gdy zwyciężył, to zwycięstwa znakiem

Podróżnych sobie na jeńców wybierał,

Potem wystawiał na tureckie rynki

Mężczyzn, chłopczyków, dziewice, dziewczynki.

CXXVII

Był Grekiem; piękny dom sobie wystawił

Na jednej z Cyklad, wyspie mało znanej,

I tam bezpiecznie, wygodnie czas trawił.

Dom za pieniądze cudze zbudowany,

Bo ilu okradł, a ilu zadławił,

. Sam Bóg wie. Był to stary praktyk, szczwany.

Dom był zaciszny, obszerny, spokojny,

W misterne rzeźby berberyjskie strojny.

CXXVIII

Miał jednę córkę — Hajdeą się zwała,

Najposażniejsza wysp jońskich dziedziczka;

Wszystka młódź za nią z miłości szalała,

Nad posag ceniąc powaby jej liczka.

Miała szesnaście lat; jak brzózka biała

Rosła, strącając pod władzę trzewiczka

Rój wielbicieli; karcąc ich zaloty,

Sama miłosnej nabrała ochoty.

CXXIX

Dziś idąc do skał przez nabrzeżne piaski

— Zwykła przechadzka przed słońca zachodem —

Spostrzegła jakąś, pod wieczorne blaski,

Postać; don Juan to był, zmorzon głodem,

Sztywny; wzdrygła się, bo był bez — przepaski,

Lecz wraz zagrała litość w sercu młodem,

Więc współczującym... (równie z tej pobudki,

Że był przystojny bardzo i bielutki),

CXXX

Ale ratunku byłby cel chybiony,

Gdyby go chciała wziąć do domu ojca;

Znaczyło myszkę rzucić w kocie szpony

Lub wpuścić łanię do psiego ogrojca.

Bo stary miał swe szczególne zakony¹⁷³,

Nie jak gościnny Arab, zacny zbójca:

On by mu także z głodu umrzeć nie dał,

Lecz utuczywszy go, potem by sprzedał.

CXXXI

Więc się zgodziła pani z pokojówką

(Panienka u sług zawsze szuka rady),

Że grota lepszą dlań będzie kryjówką.

Gdy otwarł czarne oczy chłopiec blady,

Obie schyliły się nad jego główką,

Bo już litości jęły się „z zasady”,

A mówi św. Paweł, że ta cnota

Jest mytem u wrót rajskiego żywota.

CXXXII

Roztliły ogień, ale z materiału,

Który mu wielkiej nie mógł nadać siły,

Bowiem niezdatne były dla opału

Kawałek wiosła, szczęt masztu przegniły;

Płomienie ich się chwytały pomału,

Lecz się na koniec raźno w górę wzbiły;

A że leżało dużo tych drew blisko

Groty — starczyły na duże ognisko.

CXXXIII

Aby mu miękkie, ciepłe usłać łoże,

Hajdea zdjęła futro sobolowe,

A że powietrze morskie, i to w porze

Nocnej, chłopięciu mogło być niezdrowe,

Spódniczkami go otuliły hoże

Dziewoje, jutro przyrzekając nowe

Przynieść sukienki i wina, i chleba.

Jaj, ryb i czego więcej było trzeba.

CXXXIV

Wyszły — a on się dal ogarnąć snowi,

Jakby kamieniem był lub nieboszczykiem.

Śmierć jest snem tylko — jakim?... sam Bóg to wie.

Może doczesnym?... — Spał — mary mu dzikim

Nie zawodziły chórem u wezgłowi

Ani straszyły widma krwawym szykiem,

Co tak niekiedy wspomnieniem przerażą,

Że drżąc, budzisz się z zapłakaną twarzą.

CXXXV

Spał więc bez widzeń Juan, lecz panienka,

Co była taka dobra i troskliwa,

Zatrzymała się w biegu jak sarenka,

Mniemając, że jej po imieniu wzywa.

Często jest w błędzie serce, ucho, ręka

I często różne przywidzenia miewa;

Nie uważała zatem w roztargnieniu,

Że obcej nie mógł wzywać po imieniu.

CXXXVI

I zadumana wróciła do domu,

Milczenie ścisłe zalecając Zoi,

Która wiedziała też, co mówić komu,

Rokiem od pani doświadczeńsza swojej.

Zoe wiedziała, że rok u przełomu

Dziecięctwa wiele znaczy, wiele broi,

Więc oszczędzała lat — w szkole przyrody

Zbierając wiedzy pożyteczne miody.

CXXXVII

Świt przyszedł budzić, ale nie zrozumiał

Wezwania Juan w sobole zakuty.

Ni strumyk zbudził go, co blisko szumiał,

Ni błysk ze słońca rannego wysnuty.

Znużony, nad snem panować nie umiał,

Leżał wygodnie, toż mógł spać dopóty,

Póki chciał. Pomnę, że drugi przypadek

Taki opisał w Podróżach mój dziadek.

CXXXVIII

Hajdea noc tę spędziła boleśnie,

Jak lunatyczka w księżycowym blasku.

To po zgniliźnie ciał deptała we śnie,

To piękne trupy widziała na piasku.

I pokojówce wstać kazała wcześnie,

I niewolników zbudziła o brzasku.

Aż po armeńsku zaklęli — i grecku,

Nie wiedząc, co jest kapryśnemu dziecku.

CXXXIX

Więc wstała sama, wszyscy za nią wstali,

A cel rzekomy tak rannego wstania

Był: widzieć, jak się wschód na niebie pali.

Piękny to widok, gdy się z mórz wyłania

Świetlany Febus, a chmury jak biali

Duchowie od gór zlatują; śpiewania

Słychać ptaszęce i natura chowa

Żałobę niby młoda, płocha wdowa.

CXL

Wschód jest zjawiskiem niezwykle wspaniałem.

Znam te mgły, brzaski, tę rumianość zorzy,

Bo dla nich często całą noc nie spałem,

Co jest zabójcze — mówią mi doktorzy.

Toż kto chce zdrowy być duszą i ciałem,

Niechaj — się do snu o ósmej ułoży,

Wstanie o świcie — a na grobie dłutem

Napis wyryją mu: „Wstawał z kogutem”.

CXLI

Hajdea twarzą w twarz spojrzała dzienną,

Jej była świeższa — lecz choć zawsze biała,

Teraz się różą zrobiła płomienną,

Bo jej krew z serca w lica się przelała.

Tak potok, górę gdy spotka kamienną,

Co mu się w drodze porohem usłała,

Tworzy jezioro. Tak wygląda ono

Czerwone morze — (choć w nim nie czerwono).

CXLII

A kiedy szybkim krokiem między skały

Zeszła, co brzegów pilnowały morza,

Ranne się do niej oczy słońca śmiały,

Mokrymi usty¹⁷⁴ całowała zorza,

Biorąc za siostrę... i ty byś niemały

Miał kłopot poznać, że nią nie jest hoża

Dziewica, której piękność równej miary

Z ową — smaczniejsza była, bo nie z pary.

CXLIII

Szła po nadbrzeżnych do groty kamuszkach

I w głąb jej wbiegła prędko a ostrożnie,

Juan na futrach spał jak na poduszkach,

Sen tajemniczy jest, więc chwilkę trwożnie

Stanęła, a podszedłszy na paluszkach,

Szczelniej okryła go, bo było mroźnie,

Jak anioł śmierci nad nim się schyliła

I oddech jego ust łakomie piła.

CXLIV

Mówię: — jak anioł, który przy skonaniu

Dobrego czuwa i śle sen pogodny.

Chłopiec cichutko leżał na posłaniu,

Do groty wietrzyk zalatywał chłodny.

Zoe tymczasem wiedząc, że w śniadaniu

A nie w czym wróci do sił panicz głodny,

Nie patrząc na nich, dobyła z koszyka

Zapasy chleba, miodu, kawy, mleka.

CXLV

Kto głodny, z serca nie potrafi śpiewać,

A głodny musiał być rozbitek gładki¹⁷⁵.

Niezakochana Zoe jęła ziewać,

Zwłaszcza że chłód wiał z tej podskalnej klatki.

Zaczęła prędko śniadanie odgrzewać,

Lecz dać nie mogąc ponczu ni herbatki,

Podała chleb, miód, owoce suszone,

Wszystko za miłość czystą, nie mamonę.

CXLVI

A potem chciała obudzić Juana,

Bo kawa, jaja były już gotowe,

Lecz ją wstrzymała pani zastrachana,

Paluszek kładąc na wargi wiśniowe.

Odeszła mrucząc Zoe rozgniewana,

Śniadanie trzeba było robić nowe.

Cóż począć! Pani nie chciała przez grzeczność

Przeszkadzać snowi, który trwał jak wieczność.

CXLVII

On spał bez przerwy; twarz mu wycieńczaną

Gorączki ciemne ognie spłomieniły

Jak owe, co na śnieżnych szczytach płoną,

Na skroniach sine, niewyraźne żyły

Słabym prężyły się życiem, a słoną

Wodą zlepione włosy, pełne zgniłej

Trawy, splątane, w gęste kłęby zbite,

Wprzód czarne — zżółkły, pyłem ścian pokryte.

CXLVIII

Klęczała nad nim; on jak utulona

Leżał dziecina na matczynym łonie,

Zwieszon jak brzoza, gdy schyli ramiona,

Cichy jak morza niezmącone tonie.

Piękny jak róży rozwitej korona,

Słaby jak ptaszę, które się obronie

Powierza puchów — słowem, śliczny młodzian,

Tylko w spłowiałą trochę skórę odzian.

CXLIX

Zbudził się, spojrzał i myślał, że marzy,

I chciał znów zasnąć — nie z lenistwa — wierzę;

Lecz gdy to dziewczę obaczył na straży,

Zrozumiał, że się mu na sen nie zbierze.

Juan słabostkę miał do pięknych twarzy,

Bo nawet kiedy odmawiał pacierze,

Nie wabili go święci męczennicy,

Tylko cudowna twarz Bogarodzicy.

CL

Na łokciu sparłszy twarzyczkę omdlałą,

Spojrzał w twarz dziewki, na której różowo

Pod tłem liliowym płomię¹⁷⁶ krwi zagrało,

A jej choć pierwsze zmarło w ustach słowo,

Oczy mówiły — i to wystarczało.

Wreszcie doń grecką ozwała się mową,

Jońskim akcentem, prosząc go najsłodziej,

By jadł, bo słaby jest i głód mu szkodzi.

CLI

Juan zrozumieć nie mógł słów dziewczęcia,

Nie będąc Grekiem, lecz miał słuch nie lada,

A głos jej dźwięczał jak świegot ptaszęcia

I spadał jako w kropelkach kaskada,

Słowa czcze o nim nie dadzą pojęcia,

O takich dźwiękach łzą się opowiada

Pomimowolną; jest w nim ta moc tonu,

Jakby melodia zstępowała z tronu.

CLII

Więc spojrzał jak ten, którego przebudzi

Akord organu i wstaje w nim ciemna

Świadomość, ale go długo nie łudzi,

Bo to puka stróż albo inna ziemna

Istota lub to głos stajennych ludzi.

Mnie jest podobna rzecz najmniej przyjemna.

Lubię spać we dnie — noc cenię z zalety,

Że rozaniela gwiazdy i kobiety.

CLIII

W mig uleciały przywidzenia senne;

Natomiast poczuł Juan, że go dręczy

Zatrważający apetyt; kuchenne

Wonie (gdyby to z pieczeni zajęczej!...)

Łechtały zmysły niby ambry cenne,

Widział, jak ogień gore, Zoe klęczy,

Dmuchając niby westalska dziewica,

I wymarzyła mu się... polędwica.

CLIV

Lecz na bezkrowich wyspach polędwica

Rzadką jest; za to baran, cap — mniej rzadki.

Gdy przyjdzie święto wesołego lica,

Na rożnach skwierczą baranie łopatki.

Mało i takich uczt, bo okolica

Skalista, tu i ówdzie biedne chatki

Stoją; na szczęście przyjacielska owa

Wyspa mniej była niż inne jałowa.

CLV

Woły tam rzadkie; a tu mam gotowe

Wytłumaczenie, że stare podanie

O Minotaurze¹⁷⁷, na które surowe

Minki — już widzę — robią skromne panie

(W micie tym dama przebiera się w krowę),

To alegoria tylko, na wskazanie,

Że Pazyfae¹⁷⁸ wspierała chów byków,

By bojowymi zrobić Kreteńczyków.

CLVI

Podobnie wiemy, że angielskie plemię

Łase na mięso — że już o porterze

Nie wspomnę, który jest płynem, a że mię

Unosi na zły tor, niech kat go bierze —

Stąd lubią wojną tłuc morza i ziemie;

A wojna piękne, choć kosztowne zwierzę,

I oto jasne zestawień wyniki,

Że wojna kwitnie tam, gdzie żyją byki.

CLVII

Lecz do powieści: Juan, co usychał

Z głodu, na łokciu oparł ciężką głowę

I ujrzał to, do czego dawno wzdychał,

Bo co przez tydzień jadł, było surowe,

Więc do łakoci mile się uśmiechał,

A czując wewnątrz przestrzenie jałowe,

Na żer się chciwie zgłodniały pustelnik

Rzucił jak szakal, sęp, ksiądz albo celnik.

CLVIII

Jadł, jadł do syta; a śliczniutka pani,

Co go jak matka swej dzieciny strzegła,

Rozkoszowała się, bo radość dla niej

Była — poglądać, że śmierć go odbiegła.

Lecz Zoe, której rozumek wstał raniej¹⁷⁹,

Wiedząc z praktyki — w książkach bowiem biegła

Nie była — głodny że musi pomału

Jeść, bo zaszkodzi wyschniętemu ciału,

CLIX

I rozumiejąc tu, że więcej zyska

Czynem niż słowy — rzecz była nagląca —

Chłopca, co tak się już w serduszko wciska

Pani, iż wstaje dlań o wschodzie słońca,

Gwałtem odwiodła prawie od półmiska,

Przesytem życiu by nie zadał końca;

I wydzierając dogryzane kości,

„Toż koń by — krzyknie — dostał niestrawności!

CLX

Potem — (Juan był jak turecki święty,

Miał ledwie skromne spodeńki) — do stroju

Wzięły się; w ogień poszły sukien szczęty,

A dostał ubiór tureckiego kroju

Czy też greckiego, w którym nieciśnięty,

Bez pistoletów, kindżału, zawoju,

Mesztów, mógł ruszać się bardzo swobodnie,

To jest: koszulkę, szarawarki wschodnie.

CLXI

Hajdea chciała go bawić rozmową,

Nie wiedząc, że mu język jej nie znany,

A Juan siedział, patrzał, kiwał głową

I wydawał się bardzo zasłuchany,

Lecz gdy go chciała wyciągnąć na słowo,

Pokazało się, że protegowany

Prawdziwie siedział na kazaniu „greckiem”,

Choć znał ten język, ale — gdy był dzieckiem.

CLXII

Więc próbowała go gestami pytać,

Uśmiechem, oczu wymownym spojrzeniem;

A w jego twarzy — na tej jednej czytać

Umiała książce — słów odwzajemnieniem

Niemych odpowiedź zaczęła wykwitać

I dusze w oczy spłynęły strumieniem.

Każdy błysk źrenic był głoską w tej mowie,

Której klucz znają tylko kochankowie.

CLXIII

Więc naśladując rąk i oczu znaki,

I powtarzając dźwięk słów kryształowy,

I wypełniając spojrzeniami braki,

Juan wziął pierwszą lekcję greckiej mowy,

A jak ten, co chce gwiazd wybadać szlaki,

W niebo pogląda, nie w pergaminowy

Foliał¹⁸⁰, tak Juan brał swe abecadła

Z jej ócz; ta lekcja wybornie wypadła.

CLXIV

Jest to rozkoszna rzecz i powab wielki

Dla ucznia słuchać lekcyj z ust jak wiśnie,

Zwłaszcza gdy uczeń od nauczycielki

Nie młodszy. Pomnę ja te lekcje i śnię...

Za dobre pensum uśmiech jak karmelki

Słodki; za złe... też; w przestankach się ściśnie

Za rączkę albo przestraszy buziaczkiem...

Ja się uczyłem tak, gdy byłem żaczkiem,

CLXV

Greckich, tureckich i hiszpańskich słówek,

Włoskich nie — bowiem nie miałem ochmistrza.

Do angielszczyzny nie rób mi przymówek:

Uczyłem się jej, gdzie jest nienajczystsza,

U Tillotsona¹⁸¹, Southa, łamigłówek

Zasię od Blaira, elokwencji mistrza

Kościelnej, świeckiej; na myśl samą zgrzytam...

Z poetów wszystkich — drwię, więc ich nie czytam.

CLXVI

O damach nawet rzec nie mogę tyle

Ja, zbieg ze świata brytańskich wielkości,

Gdziem miał jak wszyscy swoje wielkie chwile,

Gdziem miał jak wszyscy swe drobne słabości,

Które z cnotami dziś zostały w tyle;

Gdzie głupcy, którym często mogłem kości

Połamać; gdzie płeć piękna i płeć brzydka;

— Wszystko to dzisiaj jest snem dla rozbitka...

CLXVII

Don Juan, słysząc wyrazy realne,

Dźwięczne, wyraźne, zaczął je wymawiać.

Są w ludziach czucia tak uniwersalne

Jak słońce; w serca ich nie trzeba wstawiać,

Jak w serca mniszek gwałtownie zapalne;

Był zakochany — a miłość się zjawiać

Zaczęła równie w pięknej, młodej pannie,

Rzecz ta się zdarza w świecie nieustannie.

CLXVIII

O świcie — gdy spał, bo Juan podwójne

Zażywał dozy snu, mocniejsze ranem —

Szła do jaskini i oczęta czujne

Zwracała, patrząc, jak w gniazdku usłanem

Śpi ptaszę: włoski mu gładziła bujne

I wzrok pieściła licem ukochanem,

I oddychała cichutko nad skronią,

Jak wiatry, co się nad różami słonią.

CLXIX

Wracały prędko kolory młodości

I powróciły mu siły w połowie;

Krzepkość, dobrobyt są szczęściem ludzkości,

Kochania głównym warunkiem — bo zdrowie

I wywczas¹⁸² są dla ognia namiętności

Prochem i siarką. A już każdy to wie

Że dla Wenery tam trudny interes,

Gdzie nie pomaga jej Bachus¹⁸³ i Ceres¹⁸⁴.

CLXX

Gdy Wenus wiedzie serce w zalecanki

— Miłość bez serca jest niedoskonała —

Ceres podaje po włosku łazanki,

Bo miłość trzeba odżywiać jak ciało.

W tym czasie Bachus leje wino w szklanki,

By spłukać ryby, ostrygi i białą

Pulardę¹⁸⁵; lecz kto dał wszystko? — dalipan,

Nie wiem; Jowisz-li, Neptun¹⁸⁶, Pluto¹⁸⁷ czy Pan¹⁸⁸...

CLXXI

Kiedy się budził Juan, już znajdował

Kąpiel, śniadanie i te oczy czarne,

Których czar serce by każdemu skował;

Obok nich Zoi oczęta figlarne...

Przestanę, abym powieści nie psował:

Powtarzanie jest niemądre i marne.

Dość, że gdy skończył w kąpieli zabawy,

To do Hajdei wracał i do kawy.

CLXXII

Oboje młodzi, ona tak niewinna,

Że przed nagością oczu nie słoniła;

Juan istotą był, jak ją dziecinna

Jej wyobraźnia z dawna wymarzyła.

Godzien kochania, bo mu szczęście winna,

Za co go, zda się jej, uszczęśliwiła.

Kto szczęścia spragnion, ściągnął po nie ręce,

Musi część oddać; szczęście jest bliźnięce.

CLXXIII

Patrzeć nań — rozkosz; wsłuchiwać się w cienie

Wieczoru razem — to zwiększenie bytu;

Czuwać nad śpiącym i na przebudzenie

Czekać — to chwile lubego zachwytu.

A żyć z nim razem — zuchwałe marzenie,

A stracić — straszny upadek ze szczytu

Szczęścia; on skarb jej wyrzucon z głębiny

Morskiej, kochanek pierwszy i jedyny.

CLXXIV

I tak dzień po dniu czas im słodko płynął;

Hajdea chłopcu składała wizyty

Z rana, lecz bacznie tak, iż miesiąc minął,

A nikt nie wiedział, kto był w grocie skryty.

Aż dnia jednego pirata rozwinął

Żagle, bo zwęszył z kupców łup obfity.

Wyszedł nie jak Zeus¹⁸⁹ po dziewicę Io¹⁹⁰,

Ale po statki płynące ze Skio.

CLXXV

Zyskała wolność. Nie miała już matki;

Ojciec wędrował po morzach okolnych,

Więc mogła zażyć swobód jak mężatki

Lub inne damy z rodzaju swawolnych.

Nie miała brata, by zamknął do klatki,

Toż najwolniejsza była z kobiet wolnych,

A mam na myśli chrześcijańskie damy,

Których w haremach jeszcze nie trzymamy.

CLXXVI

Więc był z nią częściej i korzyść odnosił

Z jej rozmów, i już nauczył się tyle,

Że na przechadzkę pierwszy ją poprosił;

Jeszcze nie puszczał się o własnej sile,

Odkąd jak kwiatek, co go żeniec skosił,

Leżał na piasku i był pół w mogile.

Trafili właśnie na tę chwilę miłą,

Gdy księżyc wyjrzał, a słońce się kryło.

CLXXVII

Był brzeg ponury, na łup fal podany,

Z piaskami w dole, a skałami w górze,

O które czołem tłukły huragany,

Z zatoką, której nie tykały burze,

Kędy się chronił okręt skołatany.

U skał ocean wył w ponurym chórze:

Wiatrów; w dni tylko parne, letnią porą,

Rozfałdowany błyszczał jak jezioro.

CLXXVIII

Lekka tam piana rzucona z oparu

Lśni jak ta, srebrną co kiścią uwieńcza

Brzeg szumiącego szampanem pucharu;

Ta bujna rosa ducha, ta serc tęcza.

Niech słucha kazań, kto się piekieł żaru

Obawia; niech się z księżmi pozaręcza...

Dla nas kobiety, wino, śmiech, śpiewanie,

Jutro sodowa woda i kazanie!

CLXXIX

Mądry, gdy pije, powinien się upić.

Upiciem chwile są najsłodsze z młodu;

W miłości, sławie, złocie, winie skupić

Można nadzieje ludzi i narodu.

Bez owych soków musiałoby strupieć

Drzewo żywota i nie wydać płodu.

Upij się — radzę — a gdy się z zawrotem

Głowy obudzisz, słuchajże, co potem:

CLXXX

Zadzwoń, niech lokaj do łóżka przyniesie

Reńskiego wina i wody sodowej.

Ty byś nie wzgardził. nimi, o Kserksesie!

Bo ani sorbet mrożony w śniegowej

Wazie, mi czyste źródło w suchym lesie,

And burgunda napój rubinowy

Po pracy, boju, tyle sił nie doda,

Co reńskie wino i sodowa woda.

CLXXXI

Brzeg — (zdaje mi się, że mówiłem właśnie

o brzegu?... tak, tak, mówiłem o brzegu...)

Usypiał; był to czas, gdy słońce gaśnie;

Układały się fale do noclegu.

Cicho — ptak tylko morski czasem wrzaśnie

Lub pluśnie delfin, lub swawolna w biegu

Dziecinnym fala o kamiuszki trąci

I szmerem starych skał zadumę zmąci.

CLXXXII

Chodzili sami; ojciec na rabunek

Wyszedł z drużyną z okolic zebraną;

Nie miała matki, braci ni piastunek,

Prócz Zoi, która budziła ją rano

I którą łączył serdeczny stosunek

Z panią; jej służba była: wodę grzaną

Przynieść do mycia, długi warkocz uwić

Lub się o starą sukienkę przymówić.

CLXXXIII

Była to chwila owa, gdy czerwona

Tarcz słońca schodzi poza sine góry,

Co, zda się, ziemię objęły w ramiona

I są stróżami drzemiącej natury.

Jedna się nimi piętrzy świata strona,

A z drugiej morza lśnią ciche lazury.

Nad wszystkim niebo błękitnoróżowe,

A z nieba gwiazdy patrzą brylantowe.

CLXXXIV

Chodzili sami, dłoń trzymając w dłoni,

Po muszlach, piasku nadbrzeżnym i żwirze,

A potem zeszli do skalnej ustroni,

W której snadź¹⁹¹ burze pracowały chyże,

Mistrzowską rękę przykładając do niej,

I wykowały tę grotę w porfirze.

Tam siedli spocząć, a splótłszy ramiona,

Patrzali, jak dzień ma zachodzie kona.

CLXXXV

Patrzali w niebios szafirowe pole,

Ubrane w chmury jako listki róży,

I poglądali znów na morze w dole,

Gdzie topił jasne oko księżyc duży,

Bawił ich plusk fal i wiatru swawole,

A potem oczy zatrzymali dłużej

Na własnych twarzach; twarze się zbliżyły,

Usta się zeszły, przylgnęły, spoiły...

CLXXXVI

W pocałowanie długie, lube, świeże,

Miłosne, jak ognisko skupiające

Rozkosze, w rajskiej urodzone sferze,

Młodością tylko pojęte, niosące

Ciało, myśl, duszę miłości w ofierze. —

Krew — lawa, pulsy — wulkany grające,

Całus serdeczny — grom; jego wartości

Dochodzić trzeba — sądzę — po długości

CLXXXVII

Trwania. — Ile ich pocałunki trwały?...

Pocałowania minutą nie zmierzy.

Nie liczą — na co liczby się przydały?

W pocałowaniu jednym wieczność leży.

Milczeli, ale ognie na nich wiały,

Zdało się, dusza sama k’duszy bieży,

A usta do ust lgną jako rój młody,

Serca to kwiaty, skąd im płyną miody.

CLXXXVIII

Siedzieli sami, ale nie tak sami,

Jak ci, co puste zwiedzają cmentarze.

Ocean gładki, zasiany gwiazdami,

Mgły podnoszące się jak nocy straże,

Ściany pieczary miarowo kroplami

Ciekące — serca zbliżyły i twarze.

Zda się im, sami że żyją pod niebem,

A życie nie ma się skończyć — pogrzebem.

CLXXXIX

I nie straszyły ich tam niepokoje.

Ani ich nocy nie trwożyły cienie,

Żyli dla siebie, mieli mowę swoję

Myślaną, w głosu łamiącą się drżenie,

W której, gdy czego nie pojmą oboje,

Zaraz tłumaczą sobie przez westchnienie.

O, pierwsza miłość!... natury konieczność,

Dziedzictwo Ewy cór — dane na wieczność.

CXC

Hajdea ślubów ani obiecanek

Nie czyniła mu; nie miała pojęcia

O tym, czym ślubny jest mąż, czym kochanek,

Jak zgubna czasem miłość dla dziewczęcia.

Więc nieświadomie czysta, jak poranek,

Do kochanego zbiegała chłopięcia,

A niosąc duszy tę prześliczną białość,

Nie urozumiała nawet słowa: „Stałość”.

CXCI

Kochała, była kochana; wielbiła,

Była wielbiona; natura tak zwarła

Ich dusze, że się jedna w drugą wpiła

I chętnie w szczęściu razem by umarła.

Do równowagi chwilkę myśl wróciła

I uciszyła się, lecz wnet wydarła

Z objęć spokoju. Hajdea uczuła,

Że ich w istotę jednę miłość skuła.

CXCII

Niestety, byli tak piękni, tak młodzi,

Tak zakochani, bezbronni i sami,

A chwila była owa, w której schodzi

Na serce urok, rozpala ogniami

Żądz i niestarty wiecznością czyn rodzi,

Który opłacić potem trzeba łzami.

I ogniem piekła, gorejącym gwoli¹⁹²

Sprawcom rozkoszy cudzej lub niewoli!...

CXCIII

Para, miłością i wdziękiem tak strojna,

A tak niebaczna, że w człowieczym rodzie

Nikt, chyba Adam i Ewa dostojna

Szli w równie chyżym do piekła pochodzie.

Hajdea, która była bogobojna,

Musiała słyszeć o styksowej wodzie,

Piekle i czyśćcu, ale zapomniała,

Kiedy stanowcza chwila się zbliżała.

CXCIV

Patrzą na siebie, z oczu blask im bije,

Ona mu białe ramię koło głowy

Oplotła; on zaś, objąwszy za szyję,

Skrył dłoń w kaskadzie włosów hebanowej.

Już na kolanach mu siadła, dech pije,

Oddech się staje prędszy, gorączkowy...

I wtedy grupę stworzyli klasyczną,

Nagą, miłośną, naturalną, śliczną.

CXCV

A gdy on syty szałem po upływie

Tych chwil pochyla w jej ramiona skronie,

Ona nie zaśnie, lecz mocno a tkliwie

Głowę mu trzyma na powabnym łonie

I czasem oczy obróci lękliwie,

I od lic jego bladych pierś jej płonie.

I wszystkie w sobie rozkosze zestrzela,

Których doznała i których udziela.

CXCVI

Astronom, kiedy patrzy na firmament¹⁹³,

niemowlę, kiedy ssie piersi matczyne.

Dewotka, święty gdy przyjmie sakrament,

— Arab, gdy prosi wędrowca w gościnę,

Wódz, kiedy widzi w armii wrogiej zamęt,

Skąpiec, gdy złoto chowa pod pierzynę,

Nie poglądają wzrokiem tak promiennym

Jako dziewczyna, gdy czuwa nad sennym

CXCVII

Kochankiem, który jak dziecię uśpiony

Leży istotą swą w jej życiu wryty,

Bezsilny, niemy i nieporuszony.

Nieświadom, jakie przynosi zachwyty

wszystkimi uciech, smutków i żądz tony

W duszy anioła stróża swego skryty,

Z wszystkimi błędy¹⁹⁴ i wdziękami — drogi,

Spokojny jak śmierć bez grozy i trwogi.

CXCVIII

Czuwa nad śpiącym, a w godzinę oną,

Gdy miłość i noc, i samotność wola,

I dusze wiąże siłą połączoną.

Pomiędzy piaski i skał groźne czoła

Mrok tuli grotę szczęściem przystrojoną,

Gdzie ich miłości nikt zajrzeć nie zdoła,

A nigdy gwiazdy, stojące na straży

Nocy, szczęśliwszych nie widziały twarzy.

CXCIX

Miłości kobiet — o! poznania warte,

Piękne a groźne, pełne tajemnicy.

Kobieta wszystko stawia na tę kartę,

Gdy przegra, to jej nic oprócz tęsknicy

I żalu życie nie odda rozdarte.

Za to ich zemsta, jak skok tygrysicy,

Krwawa... lecz i ta zwiększa serca rany,

Bo czują same cios drugim zadany.

CC

Nie dziw, że mszczą się kobiety, ofiary

Męskiej przemocy, nie dziw, że ich ręka

Zbroi się w sztylet, jadem poi czary;

Już dziećmi muszą się taić, choć pęka

Serce za lubym — przyjdzie bogacz stary,

Weźmie na żonę — skończona piosenka.

„Potem srogi mąż, niewierny kochanek,

Stroje, dzieciaki — ksiądz... w śmierci przystanek.

CCI

Jedna zakocha się, druga rozpije,

Ta stajnią zajmie się, tamtą — rautami;

Ta rzuci męża i z kochankiem żyje,

Zdobywa szczęście, ale honor plami,

A nie wiadomo nawet, czy zabije

Robaka smutku — ot — zwykle się mami...

Ta kusi diabła, potem powieść kleci,

A tak w pałacach jest czy w chatkach kmieci.

CCII

Hajdea była kochanką natury,

Dziecięciem żądzy, zrodzonym, gdzie żar nie

Ciecze powoli, ale tryska z góry

Na usta i na oczy dziewic sarnie.

Żyła, by kochać — kochać tego, który

Był jej przeznaczon; a wszystkie męczarnie

Nadziei, troski, trwogi były chwilką

Przelotną; serce biło tu, tu tylko.

CCIII

Co te serc bicia złego narobiły!...

Ależ bo każdy ich ruch szybszy, żywszy

Jest w swych przyczynach i skutkach tak miły,

Że nawet Rozum, pilnie wyplewiwszy

Rozkosz z alchemii swej, nie ma dość siły

Odwodnej; ba! głos sumienia najtkliwszy

Prawd nie nauczy, co myśl tak bogacą,

Że dziw mi, czemu podatku nie płacą?...

CCIV

Stało się... Serca ich się zaręczyły

W ciszy; pochodnie godowe z promieni

Gwiazd nad głowami pięknych pięknie lśniły.

Ocean świadkiem, jaskinia z kamieni

Łożem, spojrzenie ślubem do mogiły,

Kapłanem noc — i byli pożenieni;

Szczęśliwi, bo się aniołami wzajem

Sobie wydali, a świat cały — rajem.

CCV

Miłości! — której Owidiusz¹⁹⁵ kapłanem,

Adeptem Cezar¹⁹⁶, sługą był Antoni¹⁹⁷,

Uczniem Horacy¹⁹⁸, Katull¹⁹⁹ — Tytus panem,

Sawantka²⁰⁰ Safo²⁰¹ kapłanką — kto po niej

Ślub zechce z sinym zabrać oceanem?...

Nikt... Ha! Leukadia dziś się za was płoni...

Miłości! Nazwę cię bóstwem... niecnoty,

Bo cię diablicą zwać — nie mam ochoty.

CCVI

Ty doprowadzasz stan małżeński do met

Nieprawych; śmiejesz się z czół wielkich ludzi:

Cezar, Pompejusz²⁰², Belizar²⁰³, Mahomet,

Patrz — gwoli którym dotąd pióro trudzi

Historia, którzy błyszczą na kształt komet,

A czas nieprędko takie duchy zbudzi,

Patrz... przecie w jeden ich punkt zniosły fale:

Wszystko to mędrcy, zdobywcy... rogale!

CCVII

Z ciebie Arystyp, Epikur²⁰⁴ ród bierze,

Owa przesławna materialna dwójca,

Co teoriami wygodnymi k’wierze

Do niebieskiego chce nas wwieść ogrójca,

Czy tylko diablim szponom nas odbierze

Ten piękny system biozofii ojca?...

„Jedz, pij, miłości jasne ognie zapal!”

Tak mawiał mędrzec a król: Sardanapal²⁰⁵.

CCVIII

A Juan?... Czy już o Julii ze szczętem

Zapomniał? Miałby zapomnieć tak skoro²⁰⁶?...

Nie — posądzenia odsuwam ze wstrętem,

Lecz myślę, że gdy nocną to się porą

Działo, to księżyc swym światłem przeklętem

Nagle ze zdrowej duszy robił chorą,

Bo cóż by było w tym, że buziak świeży

Zaraz tak miękkie serce rozpuklerzy?

CCIX

Ja się miłością niestateczną brzydzę

I gardzę ludźmi, których serca prawie

Z żywego srebra, że lada intrydze

Ulegną. Snadź na złej stoją podstawie.

Za to dozgonną miłość mile widzę...

Jednak minionej nocy na zabawie

Maskowej, śliczną gdy ujrzałem Włoszkę,

Serce się do niej rozbujało troszkę...

CCX

A wtem nadchodzi Filozofia krewka.

I: „Co zamyślasz? Wszakże to rozpusta!”

„Wiem, Filozofio, wiem, stara to śpiewka,

Ale jej oczy i... Nieba... jej usta!...

Chcę tylko wiedzieć, mężatka czy dziewka,

Czy ni to, ni to... ot, ciekawość pusta...”

„Stój!” — Filozofia wrzaśnie z gestem greckim,

Choć była w stroju, jak pomnę, weneckim. —

CCXI

„Stój!” Więc stanąłem. — Teraz idę dalej:

To, o czym miano „niestałość” opiewa,

To jest hołd tylko należytej skali

Złożon przyrodzie, co (na przedmiot zlewa

Wybrany dary swe; a jak się chwali

Obraz czy posąg z kamienia czy drzewa,

Tak dziw dla piękna jest miarą stopniową

Tego, co ludzie „beau ideal²⁰⁷” zową.

CCXII

Jest to pojęcie piękna erotyczne,

Subtelne wszystkich władz duszy rozwicie,

Uniwersalne, dziwne, platoniczne,

Zlane z gwiazd, w nieba cedzone błękicie,

Bez czego serce może wpaść w sceptyczne

Bagnisko; słowem, ócz mądre użycie,

Które zmysłami poparte dowodzi,

Że ciało ogień i z ognia się rodzi.

CCXIII

Bo skądże by się wszelka wina brała,

Jeśliby człowiek gust miał lada jaki?

Gdyby wam jedna miłość wystarczała,

Zadowalały was jedne przysmaki,

Byłoby serce całe, kieszeń cała.

A tak — czujecie nieustanne braki,

Ach! Gdy do śmierci jedna się podoba

Jedynie — zdrowe serce i wątroba!

CCXIV

Serce, jak błękit, w niebie ma mieszkanie,

W nim się jak w niebie zmiany dzieją co dnia,

Chmury je ściemnią, gromy padną na nie,

Czarna zamieszka w nim groza i zbrodnia,

A kiedy zgore²⁰⁸, pęknie, bić przestanie,

Wtedy jak burza — we łzy się rozwodnią,

Zaś gdy serdeczna krew zmienia się w wodę,

To z życia robi angielską pogodę.

CCXV

Funkcja wątroby jest: żółć leczyć chorą,

Ale się czasem z przeznaczeniem mija,

Bo w pierwszym szale staje jej zaporą,

Że nie puszczona żółć skupia się, zbija

Jak kłąb żmij, co się na śmiecisku zbiorą!

Wściekłości, strachu, żalu, zemsty żmija;

Z tego znów kłębu wszystko złe wytryska

Jak wulkan z ziemi głównego ogniska.

CCXVI

Anatomiczne tymczasowo sfery

Porzucam i niniejszym konstatuję:

Strof dwieście wedle przyjętej „maniery”

Ukułem w pieśni tej. Razem ukuję

Pieśni dwanaście lub dwadzieścia cztery.

Panom się kłaniam, a damom całuję

Rączki, kochanków zaś razem zostawię

Ku edukacji waszej i zabawie.

Pieśń trzecia

I

Cześć, Muzo! i tak dalej — Juan zasnął,

Na pięknym, szczęsnym łonie kołysany,

Pod strażą oczu, których blask nie gasnął

Jeszcze, serduszkiem dziewczęcym kochany,

Nie pojmującym, że je żądłem drasnął

Zatrutym, cichy ten, śpiący, zesłany

Jak wróg, by młodość jej bezgrzeszną skłócił

I czystą serca krew we łzy obrócił.

II

Czy to czar kryje człowiek, mały światek,

Co drugich w jego ramiona popycha?

Czemu do szczęsnych smutny cyprys chatek

Zaziera, czemu, kto miłuje — wzdycha?

Czemu uszczknięty, wonny, żywy kwiatek,

Choć ciepłej piersi zwierzony — usycha,

A gdy się miłość dziewczynie zaśmieje,

To choć kochana, więdnie i marnieje?

III

W pierwszej miłości kochanka kobieta

Kocha, w następnych już miłość jedynie;

Serca w jej dłoni jak drobna moneta,

Miłość się zsuwa lekko jak dziewczynie

Z rąk rękawiczka; wrażliwość już nie ta

Co dawniej; dawniej w uściśnieniu ginie,

Dziś się z wieloma uściśnieniem splata,

Ani jej taki nadmiar nie przygniata.

IV

Co tam w zjawisku owym leży na dnie

— Ja nie wiem; to wiem: kobieta dojrzała,

Jeśli w dewocję po uszy nie wpadnie,

W pewnym momencie zachciankami pała.

Wprawdzie tam pierwsza miłość zawsze władnie,

Pamięć jej czaru nigdy nie zwątlała.

Niektóre nigdy nie miały kochanka,

Lecz gdy był jeden, będzie ich wiązanka.

V

Śmieszna doprawdy rzecz, która dowodzi

Ludzkiej słabości, głupia, prawie wstrętna,

Że miłość w parze z małżeństwem nie chodzi,

Choć w nich z natury jedne biją tętna.

Miłość w małżeństwo, jak wino przechodzi

W ocet; przelewka cierpka, kwaśna, mętna,

Napój zmieniony z ambrozji różowej

Na specjał godny apteczki domowej.

VI

Czują coś jakby antypatię czepce

Niewiast do wianków na dziewiczej głowie,

Którym niepięknie płaszczą się pochlebce;

Dziewczyna, czym jest kochanek, się dowie

Niestety późno, gdy jej szczęście zdepce.

Ot, jaka zmiana znaczeń w jednym słowie;

Wiemy: Namiętność w kochanku jest wzniosła,

Lecz z męża robi — jak by to rzec?... — osła.

VII

Mąż się zbytniego rozkochania wstydzi;

Czasem wyczerpią ognie wieloletnie

(To rzadziej) — za czym żonę sobie zbrzydzi

(Trudno miesiące wszystkie brać za kwietnie). —

Stoi w zakonie²⁰⁹, który mają Żydzi

I my, że śluby jeno śmierć rozetnie.

Smutno! Żonę grześć, róże pośród cierni

Życia — i służbę domu widzieć w czerni!

VIII

Mają coś w sobie małżeńskie roboty,

Z czym rzeczywista miłość nie licuje.

Powieść, szeroko kreśląca zaloty,

— Małżeństwo tylko z profilu maluje.

Nikt o poślubne nie stoi pieszczoty,

Z małżeńskich gruchań cnota nie szwankuje,

Poezja ileż poniosłaby straty,

Gdyby Petrarka²¹⁰ z Laurą był żonaty.

IX

Tragedia zwykle śmiercią się — zamyka, —

Komedie kończy powiązanie stułą.

Dalszy los dwojga jest dla czytelnika

Ciemny, bo pisarz boi się bibułą

Określać świat ten, do którego wnika

Młodziutka para; to by mu zepsuło

Poczytność. Resztę więc spycha na księży,

A Śmierć i Dama już nas nie ciemięży.

X

Dwaj, co skreślili, jeśli dobrze pomnę,

Piekło i niebo — inaczej małżeństwo —

Dante i Milton²¹¹ — przenieśli ogromne.

Pod swych połowic pantoflem męczeństwo.

Lada błąd — ludzkie ciało tak ułomne —

Straszne na głowy ich ściągał przekleństwo.

Beata Danta, jak Ewa Miltona,

— To była Muza poety, nie żona.

XI

Dant teologię podobno przedstawia

W osobie, która zwie się Beatrycze.

Domysł, jakkolwiek w dziw i zachwyt wprawia,

Komentatorom za mrzonkę policzę,

Chyba ich jaki dobry dowód zbawia,

Dając skazówki pewne — nie zwodnicze.

Raczej Dant, symbol dobywając z powić,

Matematykę chciał nią uzmysłowić.

XII

Juain z Hajdeą nie był ślubem spięty,

Lecz to ich wina, nie moja — mospanie!

Jeślić to czyni, czytelniku, wstręty,

Że z sobą żyli jak niechrześcijanie,

Jeślibyś wolał, by ich wiązał święty

Ślub, to rzuć książkę w ogniste otchłanie,

Zanim się skutków doczekasz fatalnych...

Strach o miłościach czytać nielegalnych!

XIII

Lecz szczęście pełne dała im ta zdrożna

Folga dla zachceń wabnych jak kwiat róży!

Hajdea coraz bardziej nieostrożna

Zapominała, komu wyspa służy.

Ale kochanka odtrącać nie można,

Najmniej w początkach, nim się jedno znuży,

Więc się schodzili częściej i na długo. —

Ojciec tymczasem parał się żeglugą.

XIV

Darujcie! Bo on zarabiał na życie,

Gdy podskubywał zbyt ciężarne statki.

Ot, jeśli tylko nazwanie zmienicie,

Będzie minister skarbu i podatki.

On nawet skromny — nie tonął w przesycie,

Nie miał milszego nic od swojej chatki,

Zarabiał na chleb w zacnym znoju, a racz

Zważyć, że nie brał nic więcej jak haracz.

XV

Poczciwiec dłużej nad zamiar żeglował,

Bo go wiatr wstrzymał przeciwny i łupy,

Za którymi już od dawna myszkował,

Choć mu zabrało morze dwie szalupy

I sporo jeńców. Resztę pocechował²¹²

I zakuł mocno, spędziwszy do kupy.

Mieli w obrożach głowy, ręce, nogi,

A przedstawiali dochód wcale²¹³ mnogi.

XVI

Więc na Matapan wysłał kilku jeńców

Majnotom; możny tumetański kady

Kupił towaru za pięćset czerwieńców;

Jeden staruszek, że chory i blady,

Został utopion; bogatszych młodzieńców

Schował na okup — a resztę gromady

Powiązał razem, miał zaś na lud drobny

Firman od Beja z Tunisu osobny.

XVII

Posortowawszy towary bławatne²¹⁴,

Na lewantyjskie rozsyłał bazary,

Tylko niektóre rzeczy drożej płatne

Przeznaczył córce kochanej na dary:

Atłasy, wstążki, pióra delikatne,

Szale, dżeliki, duże szkła, gitary

I alikanckie bębenki, bandurki,

Wszystko cny ojciec zrabował dla córki.

XVIII

Małpę, buldoga, indyjskie kuraki,

Papugę, kotkę, kocięta z Angory

I rozmaite zwierzęta i ptaki,

Wyżełka, co go jakiś Anglik chory

Na rumowisku odumarł Itaki,

A wieśniak przyjął do swojej komory —

Wszystko, by schronić przed burzą — ów zbójca

Do ogromnego razem wsadził kojca.

XIX

A gdy ukończył morskie korowody,

Kilka korsarskich naw na morze rzucił,

Sam zaś, gdy okręt wessał trochę wody,

Ku brzegom wyspy swojej bieg wykrócił,

Gdzie córka swoje gościnne zachody

Odprawowała; lecz z przeciwnej wrócił

Strony, bo tutaj piaski brzeg zaległy,

Więc port urządził indziej korsarz biegły.

XX

Wysiadł, wodnego zbywszy elementu,

A że kwarantann tam ani komory

Nie było, kozak nie czynił mu wstrętu,

Nie badał wójt, gdzie bawił do tej pory,

Kazał wydobyć ładunek z okrętu,

Połatać, smołą zaprawić otwory;

Wszystkie się ręce zajęły robotą,

Wydobywając towary i złoto.

XXI

Gdy się na wzgórze, idąc ku domowi,

Dostał, skąd widział dwór, ogrodu smugi,

Stanął. — Jak to się serce zastanowi

Człeku, z wędrówki gdy powraca długiej

Z tą myślą pełną lęku: Czy też zdrowi?

Jak przyjmie jeden, a jak przyjmie drugi?

W nastroju, co się z przypomnienia krzesze,

Sadzając serce w prastare pielesze..

XXII

Kiedy wracają mężowie szczęśliwi

Albo ojcowie w domowe opłotki...

To się im serce zastracha, roztkliwi,

Bo białogłowski rodzaj mdły²¹⁵ i wiotki...

— Niczemu mniej się nie ufa, nie dziwi;

Przykro mi, że lżę kokietki i trzpiotki.

Żony się stają bez opieki chytre,

Córki książęcą nawet plamią mitrę.

XXIII

Nie każdy człowiek uczciwy, gdy wróci,

Będzie nagrodzon losem Ulissesa²¹⁶.

Nie każda żona po mężu się smuci

I zalotników odsyła do biesa...

Gorzej, gdy go już w niepamięć zarzuci,

Dzieciąt kilkoro u kolan się wiesza,

Które „przyjaciel” wywiódł dla pokoleń;

Gdy go pies własny pochwyci za goleń...

XXIV

Gdy zaręczony, może ukochaną

Zabrał mu bogacz, skąpiec pełen chuci,

I wtedy lepiej, bo prędko ustaną

Czułości, pan się z małżonką pokłóci,

A on znów miłość podejmie przerwaną,

Jako „przyjaciel domu” — lub porzuci.

A jeśli uprze się w nim czucia trwałość,

Napisze odę Na kobiet niestałość.

XXV

Panowie! Jeśli który w waszym gronie

Ma „stosuneczek” (rozumiem uczciwy

Popęd przyjaźni ku nieswojej żonie,

Jedyny węzeł łatwo rozpletliwy,

Choć zda się ścisły; rzetelny w zakonie

Miłosnym Hymen²¹⁷ — inny jest fałszywy) —

Nie bawcież w drodze długo, bo mężatki

Zmieniają gachów tak łatwo jak szatki.

XXVI

Lambro, nasz morski celnik, grzesznik stary,

Co bieglej morza niż lądy okradał,

Cieszył się, widząc kominów dym szary,

Lecz psychologiem nie będąc — nie badał,

Skąd się mu w głowie dziwne snują mary,

Czemu strach jakiś na duszę przypadał?...

Czy córka chora?... Bał się dobry ojciec,

A nie mógł więcej niż filozof dociec.

XXVII

Obaczył domu słońcem białe ściany

I zieleń warzyw i drzew — — jak w obrazku;

Słyszał górskiego strumienia dźwięk szklany

I psa szczekanie — a w pobliskim lasku

Między cytryny, oliwy, kasztany

Postaci ludzkie z migocącą w blasku

Bronią (broń noszą tam wszyscy) i kwietne

Stroje, barwami jak motyle świetne.

XXVIII

A kiedy podszedł pod ustronie sielskie,

Aby rozpoznać owo zgromadzenie,

Usłyszał dźwięki, ale nie anielskie,

Tylko bezecne, ziemskie rzępolenie.

Wzniosły się dziwem oczy rodzicielskie,

Na głowę padło mu oszołomienie,

Bo grzmiały trąby, flety, taralbuki

I najmniej wschodnie śmiechy, wrzaski, huki.

XXIX

Więc przyśpieszywszy kroku i już prawie

Biegnąc po góry spadzistym zakręcie

I rozchylając gałęzie, brnąc w trawie,

Ujrzał — i stanął jak głaz w tym momencie —

Bandę czeladzi, w cudacznej zabawie

Tańczącą, niby derwisze, na pięcie,

I poznał, że to był piryjski taniec,

W jakim się wschodni lubuje mieszkaniec.

XXX

W kółku dziewice niby greckie chóry;

Jedna trzymała chustki sztandar biały,

Inne jak perły nizane na sznury

Tańcem się, ręce splótłszy — kołysały.

Włosy im spadły na szyi marmury;

Najbrzydsza sześciu poetów by w szały

Wprawiła; pierwsza śpiewa, za nią inine

Takt wybijając, następują zwinne.

XXXI

Część biesiadników, na dywanie w głębi

W kucki usiadłszy, je. Tu baranina

Z ryżem (tak zwany pilaw) parą kłębi,

Tam stoją flasze samijskiego wina,

Sorbet się w wazie porowatej ziębi.

Nad gośćmi drzewo gałęzie ugina,

Podając dłoniom granaty ogniste

I pomarańcze nabrzmiałe, soczyste.

XXXII

Tam śnieżnoruny baran w gronie małej

Dziatwy; dziatwa mu rogi wieńcząc pląsa,

A patriarcha owiec osiwiały

I niby jagnię cichy, głową wstrząsa

Poważną, z lekka, dostojny, wspaniały,

I sam je z ręki, znów niby się dąsa,

Rogi nadstawia i czoło surowe

I znów, powolny²¹⁸ rączkom, chyli głowę.

XXXIII

Piękne, klasyczne profile, błyszczący

Strój, drobne twarze i oczy ogniste,

Włos rozpuszczony, rumieniec gorący

I wzrok wymowny, gęsta wyraziste,

Czar niewinności, dziecięctwa broniący,

Robiły z Grecząt malowidła iste;

Lambro — filozof, aż westchnął żałośnie,

Że to maleństwo na ludzi wyrośnie.

XXXIV

A karzeł błazen, jak Szecherezada,

Gromadce starców, co z nargili²¹⁹ pyka,

O zamkach, skarbach zaklętych powiada

I arabskiego dowcipach szelka,

I o lekarstwach czarodzieja dziada,

I o pałacu, co się sam odmyka;

Nawet o wiedźmie, która (bardzo wierzę)

Każdego męża przemieniała w zwierzę.

XXXV

Słowem, były tam. wszystkie (czystej treści)

Podniety zmysłom, chęciom, wyobraźni:

Śpiew, wino, tańce, muzyka, powieści,

Wszystko, co cnoty uczciwej nie drażni,

Lecz Lambro patrzał i pełen boleści

Rozumiał szkodę swą coraz wyraźniej

Widząc, że tańce te, półmiski, trunki,

Obciążą jego miesięczne rachunki.

XXXVI

Człowiek co jest? Często go śmierć spotyka,

Kiedy żołądka zaspokaja chuci.

Czym darzy życie szczęsnego grzesznika?

Do kubka żółci kroplę miodu rzuci!

Rozkosz przynęca i gubi młodzika,

Bo ma syrenią twarz i czule nuci.

Przyjęcie Lambra u wrót własnej chaty

Było jak... starcie z ogniem mokrej szmaty.

XXXVII

Ale był mężem, co się w pogadanki

Nie wdawał; chcąc spaść na nich niespodzianie

(Zazwyczaj mieczem czynił niespodzianki) —

Nie dał się poznać, więc trwało śniadanie

Dalej i nikt się nie zrywał od szklanki;

On mierzył wzrokiem służbę, panów, panie,

Zdumiony raczej niż uradowany

Kompanią, co mu wysuszała dzbany.

XXXVIII

Nie wiedział, iż wieść przybyła ze świata

Przez greckich kupców usta (Ach, ci łgarze!),

Że umarł (Tacy ludzie żyją lata!).

Anioł żałoby objął w domu straże.

Ale kir prędko zastąpiła szata

Godowa, wraz²²⁰ się rozchmurzyły twarze.

Hajdei oschły łzą mokre jagody,

I jęła²²¹ pełnej używać swobody.

XXXIX

Stąd owa uczta, tancerze i grajki,

I nie widziana dotąd wyspie feta.

Służba próżniacza, rozpita, nahajki.

Zbywszy, czuła się w raju Mahometa.

Gościnność Lambra poszła między bajki

Wobec uczt, jakie dawała kobieta.

Dziwna, że ma czas na przyjęcie gości,

Skoro dni całe poświęca miłości.

XL

Może myślicie, że słysząc te chóry

Wpadł w wściekłość? Tak by zrobił człowiek miętki,

Łatwo tam było wyskoczyć ze skóry! —

Lub że postąpił sobie jak człek prędki:

Bił, w turmę sadzał lub brał na tortury,

Karcąc niewczesne u czeladzi chętki,

I że się z objęć spokoju wydarłszy,

Choć korsarz — chciał gniew okazać monarszy?

XLI

Mylisz się. To był pan, arystokrata,

Najstateczniejszy między rozbójniki,

Miał ułożenie, dobry ton magnata,

A niezbadany był jak mórz tajniki,

Tyle obłudy ni dworacka szata

Nie kryje, ani fartuszek podwiki.

Szkoda, że przez swe przeklęte myślistwo

Utracił prawo wejścia w „towarzystwo”.

XLII

Do biesiadnego zbliżywszy się stoła,

Uderzył w ramię gościa siedzącego

Przed nim i z krzywym uśmiechem dokoła

Spojrzawszy, co nic nie wróżył dobrego,

Zapytał, skąd im ta uczta wesoła.

Grek rozmarzony winem, do którego

Zwracał się, nadto wesół, aby pana

Poznać, napełnił swój kielich ze dzbana.

XLIII

I nie zwracając oblicza maszkary

Przez ramię chylił go z bachanckim gestem,

Wino po sukni lejąc z pełnej czary,

Rzekł: „Idźże sobie! Patrz, zajęty jestem.”

Drugi bełkotał: „Zdechł pono nasz stary,

Zapytaj pani, he! he! czy jej źle z tem...”

„Pani — rzekł trzeci — ho! mózgu barani,

Pan nowy dzisiaj tu rządzi, nie pani”.

XLIV

Łotry przyjęci świeżo nie wiedzieli,

Do kogo mówią. Lambro zbladł jak ściana,

W oczach mu łypnął jak błysk karabeli,

Lecz się sczaiła wściekłość hamowana

I próbował się uśmiechnąć weselej.

Zapytał tylko „szanownego pana”

O imię i stan owego młodzieńca,

Co zachciał pono panieńskiego wieńca.

XLV

„Nie wiem — odpowie łotrzyk — skąd przybywa

I kto go rodzi — ba! — ale to fracha!

Wiem, że ten kapłon²²² w smacznym maśle pływa,

I że mi służy każda wina flacha.

Jeśli acana to nie przekonywa,

Zapytaj tego oto mego bracha,

Będziesz sobie mógł dobrze go wybadać,

Woli językiem mleć zamiast zajadać”.

XLVI

Lambro był człowiek uprzejmie cierpliwy

I teraz dobre wychowanie zdradził,

Ja bym go w Francji, gdzie jest niewątpliwy

Wzór gustu — między przedniejsze posadził,

Zniósł więc dla domu swego obelżywy

Przycinek, bruzdy na sercu wygładził,

Nie używając na razie złorzeczeń

Na służbę, która zjadała mu pieczeń.

XLVII

W człowieku, który przywykł rozkazować,

Gdy rzekł: „Idź!”, to szli, a gdy: „Stój!” — to stali,

Który ze słowem nie lubił żartować,

A wola jego była — miecz ze stali,

Dziw, że się umiał teraz pohamować.

My nie pojmujem tego — ludzie mali,

Lecz kto sam sobą rządzi, jak należy,

Godzien panować ludom — jak król Jerzy.

XLVIII

Nie przeto, aby nie miał być gorący,

Lecz nigdy, kiedy krwawe rzeczy knował.

Groźny — sam w sobie skupiony, milczący,

Jak wąż dusiciel zwinięty — czatował.

Milczał, gdy mówił za niego miecz grzmiący,

A gdy grzmiał słowy, krwi nie potrzebował.

Bo każdy wyraz jego był tak sieczny,

Że gdy ciął, już cios drugi był zbyteczny.

XLIX

Nie pytał więcej i zwlókł się ponury

Ku swej sadybie, drogę boczną sobie

Obrawszy; ledwie go pozdrowił który,

Bo nikt o panu nie marzył w tej dobie.

Nie wiem, czy trwała w nim jeszcze dla córy

Miłość — ale człek pochowany w grobie,

Poglądać musiał wcale nie z rozkoszą

Na ten dziwny żal, jaki po nim noszą.

L

Gdyby umarli mogli niezwalczoną

Śmierć pożyć, Boże broń! — w sposób cudowny,

Nie wszyscy... ale na przykład mąż z żoną

(Darujcie mi ten przykład niestosowny),

To jeśli dawniej żyli z sobą słono,

Teraz by życie było: kwas dosłowny,

A jeśli śmierć ich opłakali krewni,

Na zmartwychwstanie płakaliby rzewniej.

LI

Wszedł w dom swój, a w nim cudze już ognisko

Płonęło; ta myśl głębiej w piekło strąca,

Smutniejsze sercu wyprawia igrzysko

Niż myśl na łożu śmierci konająca.

Widzieć serdeczne gniazdo w cmentarzysko

Zmienione, gdzie już nadzieja gasnąca

Ziębnie jak popiół, o! Któż z was odgadnie,

Ile boleści w tym uczuciu na dnie?...

LII

Wstąpił do domu — już nie swego domu,

Bo nie ma domu, gdzie serca nie stanie,

I doznał pierwszy raz strasznego sromu²²³,

Że nikt nie wyszedł doń na powitanie.

Tam przeżył dni swe pod niebem bez gromu,

Oczom dziś dzikim i serdecznej ranie

Chcąc ulżyć, śpieszył do czystej, kochanej,

To jego ołtarz jeden — nieskalany.

LIII

Był to charakter dziwnego zakroju:

Miękki w obejściu, choć dziki w postawie,

Pomierny w jadle, napoju i stroju,

Umiarkowanie spokojny w zabawie,

Bystry w pojęciu, nie słabnący w znoju,

Wydał się lepszy, niż był — dobry prawie!

Szał zemsty żył w nim po ojczyzny klęsce

I niewolnika zamienił w ciemiężcę.

LIV

Chęć władzy, złota trzos, co dumę stwarzał

I zhartowane ciągłą walką życie,

Niebezpieczeństwa, w których się zestarzał,

Litości jego częste nadużycie,

Jęk ofiar, co się ciągle w duszę wdrażał,

Morze, co domem, zbójcy, co bandycie

Stali się braćmi, zrobiły go bogiem

Mordu, dla ludzi nieugiętym, srogim.

LV

Ale duch Grecji niby złotą łuną

Odblask rycerski rzucił duszy hardej,

Ten sam, co niegdyś po kolchijskie runo

Gnał bohaterów, jak śpiewają bardy.

Bój — jego życiem, a pokój był truną.

A zaś ojczyzna jego — godna wzgardy.

Nienawiść światu, ludziom miecz, płomienie

Niósł w zemście za swej ojczyzny spodlenie.

LVI

Lecz wpływ jońskiego powietrza, obłoków,

Wydelikacił serce w twardym łonie,

Strzegąc bezwiednie wszystkich jego kroków.

Jawił się w smaku, z jakim to ustronie

Wybrał, w miłości muzyki, widoków

Wzniosłych, strumienia, co się wił przez błonie,

Kwiatów, zieleni, niwy złotokłosej,

Których wdzięk rzeźwił go jak krople rosy,

LVII

A za to wszystka jego miłość zbiegła

Ku córce; ona anielską słodyczą

Od skamienienia twarde serce strzegła,

Krwią pokalane codziennie zbrodniczą.

Jej jednej dusza uparta uległa;

Gdyby rozstała się z tą tajemniczą

Władzą, resztę by ludzkich uczuć skalał

I jak ów Cyklop²²⁴ — ślepotą oszalał.

LVIII

Straszna jest lwica, szczeniąt pozbawiona,

Gdy rykiem grozi i źrenicą błyska;

Straszny ocean, gdy ze swego łona

Okręt sterczącym czołom skał odciska;

Lecz wcześniej wściekłość szalejąca kona,

Bo się o własną gwałtowność rozpryska,

Niż złość głęboka, niema, hamowana

Człowieka-ojca i dumnego pana.

LIX

Jest to rzecz smutna — a częsta, niestety,

Że nam ostatnie zatruwa godziny,

Któ?... Własne dzieci — te niby portrety

Nas samych, ale z ulepszonej gliny.

Gdy stare życie dobiega do mety,

Mgła pada na dni naszych zachód siny,

Dzieci rzucają nas, oddając wszakże

Dobrej kompanii: kaszlowi, podagrze²²⁵.

LX

Piękna to bardzo rzecz: liczna rodzina,

Póki ci drzemki zwykłej nie naruszy,

Cóż to za widok, kiedy macierz syna

Karmi! (Jeśli to nie szkodzi jej tuszy.)

Jak cherubinki dzieci u komina

Plączą się (widok, co grzesznika skruszy),

A piękna matka między córeczkami

Świeci jak cekin pomiędzy piastrami²²⁶. —

LXI

Lambro wszedł tajnym, nie widziany, gankiem,

Stanął u wejścia do jadalnej sali,

Gdzie młoda pani z młodzieńczym kochankiem

W blasku monarszej chwały wieczerzali.

Stół zastawiony przed nimi, a wiankiem

Dokoła piękni niewolnicy stali.

W zastawie złoto i kamienie świecą,

Najmniej już koral z perłową macicą.

LXII

Wieczerza z dań stu smaczna i obfita,

Godna twojego stołu, wielki Ałłach!

Wszelaka ryba, szafranem podmyta,

Zupy, szyszliki, ciasta przy nabiałach,

Których nie wyparłby się Sybaryta.

Na wety²²⁷ słodkie sorbety w kryształach;

Słodycz przez skórkę owoców ciśniona:

Pomarańcz, jabłek i winnego grona.

LXIII

Stały w dzbanuszkach szklanych owe soki,

Chleb daktylowy leżał i banany.

Na koniec dano odwar z czystej mokki

Arabskiej w kubkach z chińskiej porcelany.

Od waru czarnej jak smoła patoki²²⁸

Osłaniał dłonie spodek z filigrany;

Lecz z cynamonu, wanilii przyprawy

Psuły — mym zdaniem — wyborny smak kawy.

LXIV

Zamiast obicia — aksamitne płaty

Szkarłatne, żółte, brzegami spajane,

Szyte w jedwabne, damasceńskie kwiaty,

Szeroką złotą lamą bramowane.

W płat górny, arabeskami bogaty,

Ujęty w modry szlak — były wpisane

Lilijowymi głoskami przestrogi,

Wyjęte żywcem z perskiej pedagogii.

LXV

Zwyczaj pisania po ścianach przyjęto

Na Wschodzie w każdym pałacu, szalecie,

Jest to jak gdyby wcielone memento;

Jak na memfijskim ów czerep bankiecie

Lub Baltazara głoski mocą świętą

Mówiące, że go śmierć przede dniem zmiecie.

Lecz tu niech mentor gromkich rad zaniecha,

Gdzie mentoruje wyłącznie Uciecha.

LXVI

Piękność, po balu idącą na mary,

Lub geniusz, co się zapija arakiem,

Bezbożnik zmienion na „doktora wiary”

(Bowiem się lubi zwać imieniem takiem)

Lub apopleksją tknięty żarłok stary —

Wszystko jest smutnym a nie lada jakim

Dowodem, że szał rozkoszy, niewczasy

Szkód wyrządzają tyle co frykasy.

LXVII

Oboje państwo stopy opierali

Na karmazynie z lamą lazurową.

Ogromna sofa zajęła ćwierć sali,

Lambrowi zdała się zupełnie nową.

Wezgłowie godne, aby mu oddali

Czoła mocarze; na nim słońce płową

Jedwabną nicią wyszyte połyska,

Z niego jaskrawych pęk promieni tryska.

LXVIII

Złoto, porfiry, brązy i kryształy

Lśniły przepychem. Indyjskie dywany,

Których się stopy prawie dotknąć bały,

Gazele, koty, ku śmieszkom wybrany

Trefniś²²⁹, a tu i owdzie ów niecały

Człowiek, co na chleb zarabia oplwany,

Jako minister lub faworyt. Zgoła²³⁰

Jak na kiermaszu zabawa wesoła.

LXIX

Tutaj zwierciadła szkłem przeczystym świecą,

Ówdzie rzeźbione stoły hebanowe

I wykładane perłową macicą,

Tam znów stoliczki mniejsze, szylkretowe²³¹

Zastawą srebrną i złotą się szczycą.

Potrawy mięsne dla gości gotowe

0każdej porze; sorbety i wino

We dnie i w nocy z dzbana w gardło płyną.

LXX

Niech wam opiszę strój młodej kadiny:

Dżelików dwoje: jeden cytrynowy;

Koszulka z biało-różowej tkaniny

W takt się na piersi podnosi miarowy.

Zamiast guzików podłużne bursztyny;

Dżelik zaś drugi złoto-purpurowy,

Kwef z musselinu, nie kryjąc jej lica,

Buja jak obłok dokoła księżyca.

LXXI

Naramienniki na każdym ramieniu

Bez zamków — a tak misternej roboty,

Że nie cierpiały w takim uciśnieniu,

Owszem, od ramion brał kształt łańcuch złoty.

Mistrz, gdy je robił, musiał być w natchnieniu.

Łańcuszek pieścił ciałko swymi sploty,

I musiał rozkosz uczuwać niemałą,

Bo bielszej ręki złoto nie widziało.

LXXII

Jako ojcowskie dziedzicząca mienie,

Miała na noskach mesztów²³² złote sprzączki;

We włosach drogie, iskrzące kamienie,

Skute dwunastu pierścieniami rączki,

Welon perłami spięty, które w cenie

Wyobrażały setki i tysiączki.

A szarawarki szerokie, jedwabne

Falą spadały na jej kostki zgrabne.

LXXIII

Wpół rozwinięty warkocz do stóp spływa,

Niby alpejski potok, gdy zrzucony

Z gór, pierwszym dziennym blaskiem rozelśniewa,

Byłby ją okrył całą — rozpuszczony,

Ale jest więźniem. Zda się, że go gniewa

Podtrzymujący, z jedwabiu pleciony

Koszyk i chciałby zerwać siatki sznury,

Gdy dmuchnie zefir chłodzącymi pióry²³³.

LXXIV

Postać jej budzi dookoła życie,

Od oczu bierze przejrzystość powietrze,

Bo były takie, jak sobie w błękicie

Wyobrażamy obłoczki najbledsze,

Czyste jak Psyche²³⁴, nim zwiędła w zachwycie,

Lub jako dziewczę, nim je miłość zetrze.

A pod tym wzrokiem musiał każdy mięknąć,

I nie byłoby bałwochwalstwem klęknąć.

LXXV

Rzęsy, jak zwyczaj wschodni każe, były

Pomalowane — ale trud daremny,

Bo oczy tak się czarno urzęsiły,

Że drwiły sobie z sztuki nieforemnej

I mszcząc się, jeszcze ogniściej świeciły.

Paznokcie kolor różowy półciemny

Krasił — lecz i tu sztuki próżne trudy,

Bo być nie mogły różowsze jak przódy.

LXXVI

Głębszy powinna odcień przybrać henneh²³⁵,

By uwydatnić lepiej białość skóry.

Lecz nie Hajdei, bo bielej promienne

Nie pomaluje słońce śnieżnej góry.

Mogło się łudzić oko, czy to senne

Zjawisko, ziemski twór, czy cud natury?

Powiedział stary Will: „Próżna robota

Malować lilię, uzłocić blask złota²³⁶”.

LXXVII

Juan na sobie miał szal z wełny białej,

Przetkany złotem — a tak przezroczysty,

Że przezeń ognie brylantów błyszczały

Jak gwiazdy poprzez białość drogi mglistej.

Turban zwinięty w fałdy, okazały.

Na nim w agrafie z szmaragdu ognistej

Pukiel²³⁷ Hajdei włosów nad miesiącem²³⁸,

Który migoce światłem żywym, drżącym.

LXXVIII

Goście bawili się przy uczcie świtą

Karłów, bajader²³⁹, eunuchów, poety,

Co radość pieśnią zasilał obfitą;

Był znany, że sam chwalił swe zalety,

Wiersz jego ilość miał stóp należytą,

W tendencji... zawsze dochodził do mety,

To jest — do kieski, bo umiał prześlicznie

„Drzeć łyka” — — jakbym rzekł alegorycznie.

LXXIX

Czcił teraźniejszość, o przeszłości ścichnął

I dobrych czasów zdał się nie żałować.

Na antyjakobina się wystrychnął

Wschodu — jadł pieczeń, — zamiast piorunować.

Przed kilku laty los sobie wywichnął,

Chcąc niepodległość wobec praw zachować,

Lecz dziś opiewał Sułtana i Beja

Wierszem Crashawa²⁴⁰, z czelnością Southeya.

LXXX

Był to mąż, który wiele zakosztował;

Jak magnes kręcił się we wszystkie strony;

Biegunem był ten, co się wyśrubował

Wyżej; łasiwy jak pies przyuczony,

Taką podłością często się uchował

Batów — wymowny, gdy dobrze żywiony,

Kłamał z zapałem i tak ludzi durzył,

Że laureata pensyjkę wysłużył.

LXXXI

Miał geniusz, jeśli go wietrznik mieć może;

Irritabilis vates²⁴¹ dbały o to,

Aby świat o nim myślał w każdej porze.

(Co jest nawiasem — wielu ludzi cnotą...)

Lecz czas mi dalej... Cóż ja śpiewam?... Boże!...

A... trzecie kanto; parę wdziękiem złotą,

Miłości, uczty, dom, ubiory, sposób

Życia na wyspie mieszkających osób.

LXXXII

Poeta ów, choć miał na grzbiecie łaty,

Był w towarzystwach nadzwyczaj łubiany,

Zwłaszcza pomiędzy obdartymi braty,

Bo miewał do nich mówki, gdy pijany.

A choć nie każdy ducha jego światy

Zgłębił, to każdy napojem rumiany,

Krztusząc się czkawką pijacką, oklaski

Dawał za każdy żart brudny i płaski.

LXXXIII

Lecz teraz w wyższe dostawszy się sfery,

A pozbierawszy w swych wędrówkach wszędy

— Najświeższe hasła liberalnej ery,

Pewny, że w kółku tym z jego gawędy

Rewolucyjne nie powstaną szmery,

Chciał wynagrodzić dawne życia błędy,

Ciepłej młodości nutę w łonie wskrzesić

I wojnę z prawdą na chwilę zawiesić.

LXXXIV

Był u Arabów, Turków i Hiszpanów,

Poznał z ambicji przeróżne narody.

I żył z członkami rozmaitych stanów;

Nosił w kieszeni wierszowane płody,

Ku wyłudzeniu podzięki od panów,

W potrzebie zmieniał pamflety na ody.

„Bądź Rzymianinem w Rzymie” — tej zasadzie

Ze zmianą nazwisk hołdował w Helladzie.

LXXXV

Więc gdy proszono, aby zadął z krtani,

To w każdym kraju śpiewał narodowe

Pieśni: Ça ira²⁴², Boże Caria chrani,

Miał epigramów modnych pełną głowę.

Każdy poezji rodzaj był mu tani:

Hymny, elegie, jamby karmelkowe.

Gdy Pindar²⁴³ końskie wychwalał zasługi,

Czemu się nie miał giąć jak Pindar drugi?

LXXXVI

We Francji stworzyłby piosnkę uliczną,

A w Anglii epos, tomów trzy in quarto²⁴⁴ —

W Hiszpanii zaś balladę romantyczną,

Na dziejach wojny ostatniej opartą.

W Niemczech wzniósłby się w sferę niebotyczną

Goethego²⁴⁵ (wspomnieć tu de Staël²⁴⁶ warto),

W Italii nuciłby jak Trecentisti²⁴⁷,

A Grekom rzucił taki hymn ognisty:

1

Greckie ostrowy²⁴⁸! Greckie ostrowy!

Gdzie sławna miłość i śpiew Safony,

Gdzie białe bogi i szyk bojowy,

I Delos święta, i Febus czczony,

Nad wami ciepła wiosna bez końca,

Lecz wszystko legło u was — prócz słońca!

2

Wielcy poeci z Teos i Skio,

Epos rapsoda, żale kochanka

Na ustach obcych ludów dziś żyją,

Ich grób nieznany, ich pieśń wygnanka;

Wy, nowi Grecy, ledwie z posłuchów

Wiecie o wyspach szczęśliwych duchów.

3

Na Maratonu błoń patrzą skały,

Błoń Maratonu²⁴⁹ patrzy na wodę,

Tam się marzenia me rozbujały

I wymarzyłem Grecji — swobodę!

Bo gdy u Persów stanąłem trumny,

To się poczułem wolny i dumny.

4

Król siadł nad morzem, w skał częstokole,

Na Salaminę²⁵⁰ patrzał, mórz córę,

I tysiąc statków oglądał w dole,

I ognie mieczów, i wojska chmurę,

Zmierzchem je zliczył z końca do końca,

Gdzież się podziały o wschodzie słońca?...

5

A gdzież są dzisiaj? A gdzie jest ona...

Moja ojczyzna? Gdzieś w poniewierce

Tuła się lira strun pozbawiona.

Nigdzie rycerskie nie bije serce.

Maż²⁵¹ lutnia pełna boskiego dźwięku

W moim się karlim wyrodzić ręku?...

6

Nam, cośmy takiej doszli sromoty,

Dawniej panowie, a dzisiaj jeńce,

Chlubą jest uczuć wstyd patrioty.

Ja kiedy śpiewam, czuję rumieńce,

Lecz ja, poeta — cóż pieśnią znaczę?...

Za was się płonię²⁵², za Grecją płaczę.

7

Płakaćże tylko czasów szczęśliwych?

Smucić się?... Nasi przodkowie marli!

Ziemio! Oddaj nam z siebie nieżywych!

Z trzechset, co milijony odparli,

Niech się trzech tylko wydrze mogile,

A powtórzymy ci — Termopile²⁵³.

8

Nikt się nie ozwał? Co? Cicho wszędzie?...

A! — Nie. — Głos jakiś huczy gromliwy,

Jak potok, skały kruszący. w pędzie,

I odpowiada: „Niech jeden żywy,

Jeden niech wstanie... Spieszymy — rzeszą...”

Lecz żywi... żywi powstać nie śpieszą.

9

Próżno, próżno! W inne dzwoń akordy,

Samijskiego wina w puchar nalej,

Niech krew piją ludzką — dzikie hordy,

Ty krwi natocz z winnych gron i szalej!

Słyszysz, słyszysz: — W odpowiedzi leci

Wrzask radosny Bachusowych²⁵⁴ dzieci!

10

W tańcu pirejskim nie tracisz wprawy,

A gdzie jest dawna pirejska rota?

Do obu tańców bywałeś żwawy,

Do rycerskiego znikła ochota!

Wam gwoli²⁵⁵ Kadmus²⁵⁶ litery stworzył,

Cóż by niewolnym rzekł, gdyby ożył?...

11

Samijskiego wina daj, dziewczyno!

Ludzie z twarzą smutną, bądźcie zdrowi!

Anakreon²⁵⁷ śpiewał, gdy pił wino,

Służył — ale Polikratesowi²⁵⁸.

Choć to tyran, tytuł go nie plami;

Wtedy swoi byli tyranami.

12

Ten, co chersońskim władał majdanem,

Był przyjacielem dobrym wolności.

Lecz Miltyjades²⁵⁹ był tym tyranem...

O! Gdyby wstały dziś jego kości,

Pod jego jarzmo szedłbym z ochotą,

Dziś by się zdało wolnością złotą.

13

Samijskiego wina daj, dziewczyno!

Na sulijskie skały, Pargi ziemię,

Może duchy dawnych ludzi spłyną

I rycerskie wyprowadzą plemię,

Może w chacie gdzieś się chłopię chowa,

W którym wskrześnie moc Heraklesowa?

14

Nie wierz, gdy pomoc Frank ci przyrzecze,

Ich król kramarzem jest — nie rycerzem.

Tylko rodzime tarcze i miecze

Wiernym ci będą służyć przymierzem,

Turecka przemoc, łacińska łaska

Tarcze pokruszy, miecze potrzaska.

15

Samijskim winem napełnij czaszę,

Widzę dziewice tańczące w cieniu.

Świeże, powabne, rozkoszne, nasze —

Krew mają w ciele, ogień w spojrzeniu;

Lecz kiedy patrzę, to serce boli,

Że będą karmić synów niewoli.

16

U Sunijonu podnóża siędę

I będę patrzał na morze sine,

Z falą się szumną puszczę w gawędę

I jako łabędź śpiewając — zginę,

Nie chcę niewolnej ziemi być synem...

Roztłucz tę czaszę z samijskim winem!

LXXXVII

Tak nucił lub chciał, lub winien był nucić

Grek teraźniejszy w rymach dosyć zgodny.

Gdyby był umiał jak Orfeusz²⁶⁰ cucić

Głazy, stałby się rozruch niezawodny,

Bo umiał dusze w dłoni spleść, rozrzucić.

Myśli poety — o, to jest zdrój płodny

Myśli słuchacza — choć poeci — łgarze!

Zmieniają ciągle barwy, jak farbiarze.

LXXXVIII

Słowa mają byt — a małą kropelką

Myśl, niby rosa, w księgi padająca,

Wprowadza w obrót żwawy ludzkość wielką.

Mała literka, mózg zastępująca

— Dziwne — zdolna jest stać się karmicielką

Wieków; czas w nicość ludzkie ciało strąca,

Gdy papier, podła bibuła — ot szmata

Jak ta — przeżyje najpóźniejsze lata.

LXXXIX

Kiedy już kości spróchnieją w mogile,

A jego ród i nawet naród zginie

Jak widmo, jak dym, a on zyska tyle,

Że go parafia w spisach nie pominie —

Jakiś manuskrypt, znaleziony w pyle,

Albo grobowy kamień gdzieś w ruinie,

Przy rozkopaniu odkryty kloaki,

Dobędzie imię jego jak skarb jaki.

XC

Ze sławy mędrzec żarty sobie stroi.

Cóż to jest? Mara, cień — na historyka

Wymowie raczej, kwiecistości stoi

Niż na wartości samej osobnika,

Hoyle²⁶¹ był dla wista²⁶², czym Homer dla Troi.

Skądże to dzisiaj tyle świat wykrzyka

O Marlboroughu? Jak on bił i jak on

Żył?... Bo go chwali Coxe archidiakon.

XCI

Milton, ów książę poetów, lutnista

Ciężki, lecz w glorię wspaniałą ubrany,

W swym czasie dzielny rewolucjonista,

Uczony, zbożny a umiarkowany,

Lecz kiedy o nim Johnson²⁶³ bandurzysta

Jął prawić, owóż kapłan Muz wybrany

Skarlał; słyszymy, że brał w szkole plagi,

Nie umiał w domu zachować powagi.

XCII

Takie szczegóły są pouczające:

Szekspir kradł sarny, Bacon²⁶⁴ brał łapowe,

Cezar²⁶⁵ miał z młodu awantur tysiące,

Sokratesowi²⁶⁶ żona „myła głowę”;

Cromwell był tchórzem. Reszty nie potrącę.

Wszystkie przyczynki nieznane i nowe

Dla biografów mają wdzięk niemały,

Lecz bohaterów obdzierają z chwały.

XCIII

Mało doktorów jako Southey²⁶⁷, który

Światu o Pantisokracyji prawił,

Lub Wordsworth²⁶⁸, ów wieszcz kramarskiej natury,

Co wiersz swój demokratyzmem zaprawił.

Lub Coleridge²⁶⁹, co choć czysty, białopióry

Arystokratyzm w „Morning Post” zastawił,

Potem z Southeyem, oba czułe żaczki,

Wzięli za żony w mieście Bath dwie szwaczki.

XCIV

Na te imiona ludzkość woła: „Biada!”

Jako moralne drogowskazy stoją,

Ich renegacki hart, szlachetna zdrada

Glebę na przyszłe życiorysy gnoją.

Wordswortha tom ostatni jest nie lada

Dowodem, że się drukarnie nie boją

Emetykowych²⁷⁰ wierszy. Ta Wycieczka

To jest poemat jałowy jak sieczka.

XCV

Ogromna przepaść między rozumami

Ludzi a jego rozsądkiem się ściele.

Ni Wordsworth dzisiaj z wiernymi uczniami,

Ni sekta nowa z Joanną na czele

Głupstwem czujnego świata nie omami.

Dzisiaj, niestety — wybranych niewiele,

A ciężarności dziewiczej przyczyna

To nie cud żaden — lecz wodna puchlina.

XCVI

Lecz do powieści... Ma w tym krytyk rację,

Że mym największym błędem są dygresje,

Gdy bohaterów puszczę na wakacje,

Zaraz mi z samym sobą gwarzyć chce się,

Lecz to są moje tronowe oracje,

Co rzecz spychają na następne sesje.

I z tego straty dla ludzkości rosną,

Mniejsze — niż gdyby to pisał Ariosto²⁷¹.

XCVII

To, co się longueurs²⁷² u sąsiadów znaczy

(Nie mamy słowa, lecz rzecz mamy ową

W doskonałości pełnej, bo nas raczy

Co wiosnę epopeją Southeyową),

Słuchaczów swoim powabem nie haczy;

A łatwo dowieść, że główną osnową

Eposu, głównym słupem w tej budowie

Jest szczegół, który ennui²⁷³ się zowie.

XCVIII

Mówi Horacy²⁷⁴: „Homer czasem drzemie!²⁷⁵”

A my powiemy: „Wordsworth nie śpi czasem”

Ale „furmańskie” wychowuje plemię

I przez „jeziora” odsyła ciupasem.

Potem znów pragnie porzucić tę ziemię

I wzbić się w górę; więc woła z hałasem

O „łódkę”. Ja bym dolał plwocin morze,

Aby miał po czym przejechać, niebożę.

XCIX

Jeśli chce gwałtem wejść w świat eteryczny,

A Pegaz w Bryczce nie chce trzymać kroku,

To mógłby zabrać Wóz Dawidów śliczny

Albo pożyczyć u Medei smoku²⁷⁶.

Lub gdyby smok się wydał za klasyczny

I mógłby jeźdźce zrzucić spod obłoku,

Gdy zamiar jazdy ma w duszy utrwalon,

To mógłby głupiec poprosić o balon.

C

O, wy, „Furmani”, „Wioślarze”„. Brykarze”!

O biedne Pope’a²⁷⁷ i Drydena²⁷⁸ duchy!

I Do tegoż doszło, że wam nie okaże

Już nikt pomocy, gdy lada „koniuchy”

Błotem bryzgają na czcigodne twarze

I na mogile waszej gwiżdżą!... Zuchy!

Taki Marynarz ze swym Piotrkiem Bellem

Śmie się panoszyć nad Achitofelem!

CI

Skończona uczta. — Odeszli rzezańce,

Skoki i karły, i płoche almeje,

Ustały pieśni arabskie i tańce,

Nikt już nie skacze i nikt się nie śmieje.

Juan sam jeden siedzi przy kochance,

Zachodnim słońcem niebo różowieje...

Ave Maria! na ziemi i niebie,

Ta chwila święta świętych godna ciebie.

CII

Ave Maria! Bądź błogosławiona

Ziemia ta, miejsce to i dzień, i chwila,

Kiedym odczuwał twej mocy znamiona,

Jak się nad ziemią anielsko pochyla.

Głos dzwonka z wieży zleci, jęknie, skona,

A mrący hymn dnia z ciszą się przesila,

Powietrze ciepłe, wonne wonią róży,

Każdy się drzewa liść modlitwą mruży.

CIII

Ave Maria! To jest czas pacierzy;

Ave Maria! To jest czas kochania;

Ave Maria! Ku tobie duch bieży,

Tobie i Twemu synowi się kłania,

Ave Maria! — Ta twarz... Któż się zmierzy?

To oko skromne, które się osłania

Skrzydłem gołąbka — choć to obraz... klęknę!

To nie bożyszcze — o nie! To za piękne.

CIV

Chcą mnie łaskawi kazuiści schłostać,

Żem niepobożny, szepcąc w wielkiej dumie,

Każ no im ze mną na modlitwie postać,

A wnet przekonasz się, kto lepiej umie

Najprostszą drogą do nieba się dostać.

Ja mam ołtarze na górach, w mórz szumie,

W przestworzach, Wszystkim, co z Jedności płynie,

Z której się wzięła dusza, w której zginie.

CV

Słodka godzina! Schowany pod dachy

Zielone, z których na brzeg cichy wioną

Sosnowych lasów raweńskich zapachy,

Gdzie Adryjatyk dawniej tłukł swe łono

I twierdz sterczały Cezarowych gmachy.

Gaj, który Dryden, Boccaccio²⁷⁹ natchnioną

Pieśnią już razy opiewali tyle!

Jakże ja lubię ten las i tę chwilę!

CVI

Polne koniki, grajków nieuczona

Trzódka, co życie swe graniem pociesza,

Gałązka sucha, stopą przełomiona,

Głos dzwonka, co się po gałęziach wiesza,

Jedyne echa — a łowy Gwinona,

Dziki myśliwiec i raweńskich rzesza

Dziewic uczących się, czym jest cierpienie

Miłosne, snuły się w duszy jak cienie.

CVII

Zmierzchu! Z ciebie się wszystko dobre bierze!

Ty karmisz głodne, usypiasz strudzone,

Ptaszęta wpędzasz pod matczyne pierze,

Puszczasz do domu wołki ujarzmione,

Wszystko, co bogów daje nam przymierze,

Wszystko kochane, najmilejsze, czczone,

Zbiera się wkoło nas, gdy dzwon uderzy;

Ty także dziecię przywracasz macierzy...

CVIII

Ty budzisz w duszy żal i niepokoje,

W pierwszych wędrówki chwałach pielgrzymowi,

Co rzucił kraj swój, dom i wszystko swoje.

Na głos ten on się nagle zastanowi,

W duszę mu płyną dźwięki, jako roje

Szmerów, które ślą pożegnanie dniowi,

To nie jest czułość, która z nerwów płynie.

Smutek zostaje po wszystkim, co ginie.

CIX

Kiedy Nerona zgniotła owa siła

Fatalna, która burzycieli zgniata,

Gdy Roma z jarzma wyzwolona piła,

Wszędzie brzmiał okrzyk wesołego świata,

Dłoń jakaś wieniec na grób mu rzuciła —

Może to była wdzięczności zapłata

Za jakiś dobry czyn chwili spokojnej,

Gdy czułość z dumą nie toczyła wojny.

CX

Lecz zbaczam z drogi. Jakiż związek Nero

Lub inne bydlę z purpurą na grzbiecie

Ma z nową mego bohatera erą?

Poeta czasem sam nie wie, co plecie.

Widzę, że twórczość ma spadła na zero,

Do rzędu tych, co w uniwersytecie

Zowią się „łyżką drewnianą” — przezwisko

Dawane randze umieszczonej nisko.

CXI

Szkody się jednak z gadulstwa nie boję.

Jestem, „epiczny” zbyt i tutaj przetnę

Tę jedną długą pieśń na pieśni dwoje,

A nikt nie pozna, bo będzie sekretne

Przecięcie — chyba ten, co zna już moje

Pióro; mam w myśli ulepszenie świetne

Eposu; próbą jego jest ta kresa,

Patrz Pojetike Arystotelesa²⁸⁰.

Pieśń czwarta

I

Nie ma trudniejszej rzeczy dla poety

Niźli wiersz pierwszy — i może ostatni,

Często, gdy Pegaz dolatuje mety,

Wywichnie skrzydło i wieszcz, orłom bratni,

Niby Lucyper, gdy anielskie czety

Z nieb go strąciły — spada i już z matni

Piekła /nie wyjdzie, bo grzech jego — pycha,

Co się piąć każe, choć go niemoc spycha.

II

Więc czas, co wszystko równą miarą mierzy,

I nieugięta Przeciwność przekona

Ludzi — a może i diabeł uwierzy,

Że strefa ducha jest ograniczona.

Nie pojmiesz tego z młodu, gdy krew bieży

Porywczo, żądzą poznania pędzona;

Aż gdy w powolne ujścia wpływa łoże²⁸¹,

Szerokość nurtów człek ocenić może.

III

Dzieckiem — miałem się za geniusz promienny,

Pragnąc, by wszyscy mieli takież zdanie,

Młodzieńcem — wszedłem na porządek dzienny;

Przyznano myśli mojej panowanie.

Dziś wyobraźnia zeschła jak jesienny

Liść; pióro moje za szczyptę nie stanie

Tabaki. Dawnym ideałom dzisia

Prawda dodaje krzywą twarz trefnisia²⁸².

IV

A gdy się śmieję z życia krotofili²⁸³,

To — że nie mogę płakać; a gdy płaczę,

To — że cielesność z uczuciem się sili,

Nim zbezwładnieje; gdy do serca skacze

Sęp wspomnień, trzeba, byśmy je skropili

Letejską wodą — nie puści inaczej.

Tetys²⁸⁴ w styksowej wodzie syna myła,

Ziemianka by go w Lete zanurzyła...

V

Skarżą, że cel — tej książki niegodziwy:

Wiarę i cnotę mych ziomków rujnuje.

Każdy wiersz ma być dowodem — o dziwy!...

Naprawdę przyznam, że sam nie pojmuję,

Dlaczego jestem taki dociekliwy?

Nic nie układam naprzód, nie szkicuję,

Chyba że chcę się trochę rozełzawić;

Słowo, którego nie pochwali gawiedź.

VI

Dla czytelnika strefy niegorącej

Takie pisanie zda się egzotyczne.

Pulci²⁸⁵ wynalazł ten wiersz smętno-drwiący

Dla Włoch, gdy były bardziej kichotyczne.

Tym wierszem wskrzesił świat wymierający:

Rycerstwo, damy, berła despotyczne.

Prócz ostatniego wszystko dziś spróchniało,

Więc przedmiot świeższy wybrać mi się zdało.

VII

Nie wiem, czy się z nim obszedłem łagodnie,

Równie łagodnie jak ci, co zohydzić

Mnie chcieli, ciężkie zarzucając zbrodnie,

Których nie widzą, a chcieliby widzieć.

Niechże tak będzie, gdy im z tym wygodnie.

Dziś liberalny wiek — myśli się wstydzić

Nie potrzebują. — Tu Apollo szczutka²⁸⁶

Dał w ucho; jest to do biegu pobudka. —

VIII

Juan i jego uwielbiona pani

W serc towarzystwie własnych pozostali.

A sam Czas, który bez litości rani,

Wzdragał się ostrzem swej okrutnej stali

Tknąć lubą parę i wzdychał, że dla niej

Nie może stanąć. Nie zasługiwali,

Aby się starzeć; umrzeć im śród wiosny

Życia — nim zniknie czar i żar miłosny.

IX

Czas nie powinien twarzy im wysuszyć,

Serc obezwładnić, krwi zamrozić w biegu

Ni czarnych włosów siwizną przyprószyć.

Oni jak klimat bez lodu, bez śniegu

Latem wciąż byli. Piorun mógł ich skruszyć;

I zetrzeć na proch, ale w lat szeregu

Ślimaczym życiem, jak ludzie codzienni

Żyć — to nie dla nich; byli zbyt płomienni.

X

Taka samotność była im obrazem

Edenu, bo w niej rozkosz nieprzebrana.

Nudy nie znali, chyba gdy nie razem. —

Ani tak gałąź od pnia odrąbana,

Z górskim się potok rozstający głazem,

Dziecina z objęć matczynych wyrwana,

Nie rozboleją jak ci — z dala siebie.

Nie ma jak instynkt serc, które są w niebie,

XI

Serc, które mogą pęknąć. O szczęśliwi,

Trzykroć szczęśliwi z kruchej porcelany

Ciało mający, słabi, na ból tkliwi,

Pod pierwszym ciosem padną. Im nie znany

Los, co to szydząc, ciągle się przeciwi,

Żal, co to boli, dumnie nie wydany...

Czemuż pierwiastek życia nicią silną

Z tymi się wiąże, którym umrzeć pilno?...

XII

„Pieszczochy bogów umierają młodzi”,

A śmierć od wielu nieszczęść ich ochrania:

Śmierci przyjaciół — a co więcej szkodzi —

Śmierci przyjaźni, młodości, kochania.

Musi czas nadejść przecie, że ugodzi

W tych nawet, którym długo umrzeć wzbrania;

Więc może lepiej, gdy człek młody skona:

Skon — najpewniejsza przeciw złu obrona.

XIII

Ich duszy jednak śmierci strach nie przeszył;

Słońce i księżyc witali z uśmiechem.

Czas tyle krzywdy czynił, że się śpieszył.

Nie czuli, czy to, co robią, jest grzechem.

Dziwem się zdali sobie; oczy cieszył

Wzajemny szczęścia odblask. Niby echem

Takiej radości i rozkoszy wnętrznej

Był każdy wyraz luby, śpiewny, dźwięczny,

XIV

Lekkie ściśnienie, rozkoszne dotknięcia,

Błysk ócz, wyraźniej mówiący niż słowa,

A nigdy zadość²⁸⁷; coś, niby ptaszęcia

Szczebiot, tak dobry jako ludzka mowa,

Im tylko znany i dla ich pojęcia

Wystarczający, i ta sielankowa

Naiwność, z której ludzie by się śmiali,

Co jej nie znają albo znać przestali.

XV

Dla nich cały świat, bo to były dzieci;

Dziećmi im było zostać do ostatka.

Nie im to w dusznej społecznej zamieci

Wypełniać sceny realnego światka;

Lecz jak istoty dwie, żyjące w kwieci

Puchu, sylfida z kochankiem, co z kwiatka

Lecą na kwiatek — było żyć przez wieczność,

Nie znając, co to smutków jest konieczność.

XVI

Księżyc się zmieniał, a oni ci sami

Wiecznie czerpali słodycz z życia kruży²⁸⁸,

Nigdy gorzkimi niezaprawną łzami...

A nie była to rozkosz, która nuży,

Bo mieli bujne dusze i zmysłami

Nie skrępowane. Użycie, co burzy

Miłość zbyt prędko, im się przemieniło

W kordiał, podwójną wzmacniający siłą.

XVII

Ocudne chwile, a rzadkie jak cudne!

To była miłość, w której dusza rada

Stopić się. Dla nichże zabiegi nudne

Świata? intrygi, zawiści sąsiada,

Te namiętności tajne, podłe, brudne,

Te przeniewierstwa męża, żony zdrada?

Gdzie Hymen²⁸⁹ zwiększa tylko grzesznic grono,

Gdzie mąż naiwnie mówi żonie: Żono!...

XVIII

Ostra to prawda i twarde to słowa.

Dosyć. — Cóż parę w obopólnej wierze

Trzyma i w takim zakochaniu chowa,

Od zniechęcenia i od nudy strzeże?

Młodość, co dana jest wszystkim. Połowa

Młodych jej nie zna, lecz oni w przymierze

Z nią weszli. Był to romantyzm. Choć chłoszczą

Ludzie tę słabość, wiem, że jej zazdroszczą.

XIX

W jednych ta czułość sztucznie jest wylęgła:

Sen z narkotyku fantazji, młodości;

U nich przez miłość z naturą się sprzęgła,

Żadna światowa myśl w nich nie zagości;

Bo ona — wiedzą daleko nie sięgła,

On też — jak wiemy, był w świątobliwości

Chowany; więc ich pobudki miłosne

Były te, jakie są w ptaszkach na wiosnę.

XX

Patrzą, jak zachód na niebie się pali.

Miły to widok — najmilszy ich oku,

Bo ich do tego przywiódł, czym się stali.

Miłość z takiego raz pierwszy widoku

Na nich spłynęła; z nieba pochop²⁹⁰ brali,

Łącząc swe usta w owej nocy mroku...

Nie dziw, że wspomnień struna drgnęła tkliwiej,

Gdy pomyśleli, jak są dziś szczęśliwi.

XXI

A gdy tak marzą, a świat się im wdzięczy,

Przeleciał niby duch pełen tęsknicy

I zmącił barwy wymarzonej tęczy.

Jak gdy wiatr trąci harfę albo świecy

Płomień, blask zadrży, a struna zajęczy;

Tak, gdy ten smętek na kształt błyskawicy

Przeszedł, on westchnął serdecznie, głęboko,

A łzą Hajdei zrosiło się oko.

XXII

Zdały się zwiększać jej prorocze oczy

I gonić blaski niknące a drogie,

Jak gdyby słońce, które się tam toczy

Za góry, dni im zabierało błogie.

Juan czuł, że go zmora jakaś tłoczy,

W oczach jej czytał przeczucie złowrogie

I chciał odgadnąć z źrenic rozszerzonych

Przyczynę myśli dziwnych i tajonych.

XXIII

Śmiech odwołała na twarz, lecz śmiech owy,

Co się odeśmiać nie da — i twarz skryła.

Lecz ten niepokój był tylko chwilowy,

Zmogła go duma lub rozsądku siła.

Aż znów, gdy Juan z tej ócz smutnej mowy

Zaczął żartować, nagle przemówiła

Dziwnie: „Gdyby też?... nie — nie — być nie może,

Prędzej ja biedna wejdę w śmierci łoże...”

XXIV

Juan chciał pytać, lecz ona mu usty²⁹¹

Usta zamknęła, kładąc zamiast kłódki,

I wypędziła z serca przestrach pusty,

Bo z wróżby całus zażartował słodki

Bardzo skutecznie. Odmiennymi gusty

Przenoszą wino — i w nim dobre środki.

Ja znam oboje, a wy? Co kto woli:

Gdy głowa boli czy gdy serce boli?...

XXV

Jedno i drugie — do woli waszmości;

Kobietę, wino — Bóg dał ku uciesze,

Zapłatą za nie są obie słabości...

Co wybrać? Z sądem stanowczym nie śpieszę:

I to złe, i to... — Chyba rzucać kości...

A zresztą powiem, bo wszakże nie zgrzeszę

Ni tym wyznaniem szkody wam narobię:

Że niźli żadną, lepiej jest — mieć obie.

XXVI

Kochankom miłość z ócz do ócz przelata

Z ową bezmowną czułością anioła,

Z uczuciem dziecka, przyjaciela, brata,

Co wszystkie mocy przywiązania zwoła

W tej chwili, gdy się serce z sercem splata,

I może kocha zbyt — lecz mniej nie zdoła,

Uniewinniając ten nadmiar kochania

Chęcią służenia i uszczęśliwiania.

XXVII

Spleceni dłońmi i sercami skuci,

Dlaczego wtedy nie umarli? — wcześniej

Nim od jednego drugie los odrzuci

I zanim rozpacz poznają — boleśni!

Nie dla nich był świat pełen brudnych chuci,

Dla nich gorących jak Safony²⁹² pieśni.

Miłość się wpiła w nich związkiem tak ścisłym,

Że się im stała duszą już — nie zmysłem.

XXVIII

Im było gaje zamieszkać i bory,

Jako słowikom śpiewającym w gwarze

Drzew, bo nie dla nich pałace i dwory,

Gdzie mieszka troska i gniew, i potwarze...

Samotnie żyją wszystkie wolne twory,

Najtkliwsze ptaki mieszkają po parze,

Orzeł sam buja... tylko kruki, sępy

Kupą na ścierwie siedzą i drą w strzępy.

XXIX

W uścisku, który dwa ciała kojarzy,

Juan z Hajdeą kiefu²⁹³ używali...

On śpi, lecz czujnie, a widno, że marzy,

Bo mu raz po raz drganie jak po fali

Wiatrem trącanej prześliźnie po twarzy.

Hajdea marzy też, bo z ust korali

Szept czasem wyjdzie i czoło się chmurzy,

Twarz drgnie jak wiatrem muśnięty liść róży

XXX

Lub jak alpejskich wód ciche jeziora,

Gdy je chodzący w górach wiatr poruszy.

Tak drgnęła, gdy ją przestraszyła zmora

Senna, tajemny samodzierżca duszy,

Z którym się próżno śpiący człowiek pora²⁹⁴,

Gdy opanuje zmysły i ogłuszy.

Dziwny byt (boć to byt, choć ruchu nie ma)

Czuć nie zmysłami, widzieć nie oczyma.

XXXI

Śni, że przykuta do skał, z bólu mdleje,

Nad morzem zwisła i że chce uciekać,

Ale nie może, a burza szaleje,

A fala rośnie i zdaje się szczekać

Na nią; wciąż rośnie, usta już zaleje

I nozdrza, już-już nad głową zawlekać

Całun zaczyna... taki czarny... Boże!

Sili się, dusi, a umrzeć nie może.

XXXII

I znów jest wolna; kamienistą drogą

Gdzieś dąży, rani stopy o krzemiona

I coraz potknie się zbolałą nogą;

A jakaś mara, płachtą otulona,

Bieży — a ona, cała zdjęta trwogą,

Ściga ten biały, dziwny cień; w ramiona

Chce chwycić w próżnej męczącej pogoni...

Mara się wymknie, gdy ją trzyma w dłoni.

XXXIII

Sen się odmienił. Stała w jakiejś grocie;

Ze ścian sączyły się wodne potoki

I marzły; morze kuło przez dat krocie

Tę grotę — niegdyś mieszkały w niej foki.

Włos jej ku ziemi spływał cały w pocie,

Z oczu padały jej łzy — a opoki

Patrzały na nią dziko — a rzęsiste

Łzy zmieniały się w krople kamieniste.

XXXIV

U nóg jej zimny, wilgotny, umarły,

Biały i pianą zwalany na skroni,

Którą jej ciepłe rączki próżno tarły —

Dawniej pieszczotom tak chętny, dziś do niej

Nie uśmiechnięty, bo wargi się zwarły —

Leżał on — Juan... a z grobowej toni

Szły jęki — niby topielicy jęki,

A sen był długi, duszny, pełen męki.

XXXV

A kiedy patrzy tak, wtem się jaj zdało,

Że twarz zaciera się i przeobraża

W coś — niby ojca twarz i całe ciało

Wraz²⁹⁵ olbrzymieje, i postać korsarza

Wstaje tam z grecką urodą wspaniałą,

Patrzy w nią pilnie, a patrząc przeraża.

Aż się zbudziła drgnąwszy... Wielki Boże!

To Lambro oczy w nich wbił jak dwa noże.

XXXVI

Z krzykiem porwała się i padła z krzykiem

Pełnym nadziei, smutku, szczęścia, trwogi.

Oto ten, który, jak mówiono, w dzikiem

Morzu utonął — wraca groźny, srogi,

Może, by zabić tego, który z nikim

Zrównany tnie był, a nie więcej drogi

Niż ojciec! Chwila dwustronnej obawy,

Gdy myśli w duszy spór prowadzą żwawy.

XXXVII

Porwał się Juan na przeszywający

Jej krzyk; podtrzymał, rzucił się ku ścianie,

Szablę pochwycił, wzniósł, gniewem dyszący

Na śmiałka, co się ważył niespodzianie

Zejść ich; lecz Lambro, wzgardliwie milczący

Dotąd, szyderczo rzekł: „Na zawołanie

Tysiąc kindżałów tu się do mnie skupi.

Rzuć szablę! Rzuć ją, mówię, chłopcze głupi!”

XXXVIII

Hajdea u nóg mu wisząc: „Juanie! —

Woła — to Lambro, ojciec, klęknij ze mną;

On nam przebaczy, o tak, ojcze — panie,

Patrz! Gdy mi w oczach to jasno, to ciemno

Z szczęścia i trwogi, gdy pocałowanie

Na rąbku sukni składam, czyż daremno

Proszę, czyż bać się mam ojca własnego?

Zrób ze mną, co chcesz — lecz oszczędzaj jego!”

XXXIX

Stał nieugięty mąż z hardością skały,

Spokojny wzrokiem, chłodny tonem mowy,

Co jego duszy spokojność kłamały,

Nie rzekł nic i wzrok zatopił surowy

W Hajdei. Juan, to śmiertelnie biały,

To cały w ogniu, nie pochylił głowy,

Lecz szablę podniósł, grożąc nią, że skoczy,

Jakikolwiek wróg stanie mu przed oczy.

XL

„Zdaj szablę, chłopcze! — powtórzył — bo biada!”

„Przenigdy! Wolny jestem od kolebki!”

Zadrgała gniewem Lambrowi twarz śniada —

Wyjął krócicę²⁹⁶ w poruszeniach szybki,

Mruknął: „Niech twa krew na twą głowę spada!”

Obejrzał zamek, doglądnął podsypki,

Bo z tej krócicy dawno żaden Turek

Ani giaur²⁹⁷ nie padł — i naciągnął kurek.

XLI

Niemiłym stukiem w uchu się odciska

To naciąganie kurka; gdy na człeka

Wnet ma z wrogiego wypaść stanowiska

Strzał; meta, sążni dziesięć — niedaleka,

Szlachecka — ale nadto jeszcze bliska,

Zwłaszcza gdy stary druh na kulę czeka,

Kiedy tak często człowiek w dymie stoi,

To jak Irlandczyk wnet się z nim oswoi.

XLII

Lambro wycelił; już-już — przestrzelony

Miał być poemat ten mój i Juanek,

Kiedy Hajdea między obie strony

Wpadła wołając: „Mnie to, za mój wianek

Zabij! On tutaj morzem wyrzucony²⁹⁸

Niechcący przybył, on mój, mój kochanek!...

Ja chcę z nim umrzeć!... O! Znam twą naturę,

Lecz i ty dzisiaj poznaj twoją córę!”

XLIII

Przed chwilą była rozczulona, rzewna

Niemym poddaniem, pokorą dziecięcia,

A teraz dumna, roziskrzona, gniewna

Stała — jak lwica, kiedy broni lwięcia,

Wzrostem mąż, wielką powagą królewna —

Wyprostowała się jak dla przyjęcia

Strzału i wzrok swój zatopiła w oku

Ojca, przed strasznym nie cofając kroku.

XLIV

Utkwili w sobie wzrok dumny i śmiały.

Jakżeż podobni byli! Twarze równie

Milcząco groźne, prócz różnicy małej

W oczach, co teraz gorzały jak głownie;

Widno i ona zna mściwości szały,

Z dziewicy w lwicę zmieniona cudownie.

To krew przeciwko własnej się burząca

Krwi... rzecz niezwykła i przerażająca.

XLV

Jak rzekłem — wzrostu podobni smukłością

I twarzą; różni zaś wiekiem jedynie

I płcią; a nawet rąk delikatnością,

Co jest dziedziczna w dostojnej rodzinie,

Zdradzali krew swą; i ci miast z miłością

Wzajem w objęcia paść, w takiej godzinie

Stają naprzeciw siebie — gniewem bladzi!

Patrzcież — do czego namiętność prowadzi...

XVI

Korsarz się wstrzymał, jakby co zmiarkował,

I za szeroki pas krócicę wtłoczył,

Ale na córkę patrzał i świdrował

Wzrokiem. „Kto winien, że mój próg przekroczył.

Nie jam niedolę twoję spowodował;

Gdzież człowiek, co by krwi wroga nie toczył,

Zhańbiony; swoje spełniłaś — więc pora

Na mnie — dzisiaj mi odpowie za wczora!

XLVII

Odstąp od gaszka²⁹⁹, bo na ojca głowę,

U nóg ci padnie ten łeb wymuskany!”

Świsnął — na to się ozwało echowe

Świśnięcie i tuż wypadło zza ściany

Dwudziestu zbójców — chłopy trzyłokciowe,

A uzbrojone od stóp po turbany.

I otoczyli ich szeregiem krzywym;

On rzekł: „Wziąć Franka umarłym lub żywym!”

XLVIII

Oderwał nagle córkę od chłopięcia

I miotającą się przytrzymał siłą

Męską; ci wpadli z szablami do cięcia.

Próżno się ciało gibkie w Lambra wiło

Rękach, gdy je wziął w wężowe objęcia.

Kilku piratów na łup się rzuciło,

Lecz pierwszy śmiałek zaraz padł na ziemię

Z przeciętą ręką; drugi, ranny w ciemię,

XLIX

Padł także, brocząc krwią u stóp Juana,

Lecz trzeci, stary praktyk w białej broni,

Podbił mu szablę głową jatagana³⁰⁰

I sam ciął, Juan puścił szablę z dłoni,

Osłabł, zachwiał się, przypadł na kolana

I legł — krew strugą ciekła mu po skroni,

A druga struga spływała po karku

Z dwóch ran: na głowie i na prawym barku.

L

Powiązanego z komnaty wyniosły

Żylaste ręce. Na znak, przez dowódcę

Dany, zniesiono go na brzeg zarosły

I zemdlonego położono w łódce.

Wioślarze silnie uderzyli wiosły³⁰¹

I wnet u galliot³⁰² byli, które wkrótce

Miały odpłynąć; tam porzuconego

Pod pomost straże okrętowe strzegą.

LI

Świat nasz jest pełen dziwnych niespodzianek,

Lecz nikt przykrzejszej nie zaznał przygody,

Taki paniczyk, natury kochanek

Szczęśliwy, taki przystojny i młody,

Nim mu zabłysnął po-rozkoszny ranek,

Ni stąd, ni zowąd wysłany na wody,

Związany sznury³⁰³ mocnymi i ranny,

Wszystko dla jednej rozkochanej panny!

LII

Zamilknę lepiej, bo tę pieśń rozpieszczę,

Wzruszony chińską łez nimfą, herbatą,

Co na mnie działa jak Kasandry³⁰⁴ wieszcze.

Gdy Muzę uczczę potrójną obiatą,

Zaraz poczynam czuć nerwowe dreszcze,

Tak, że Bohei³⁰⁵ muszę wypić na to.

Szkoda, że winem prędko się upiję —

Zbyt denerwuje mnie czaj i koffije,

LIII

Chyba się z tobą, koniaku, zespoli,

O, flegietońskiej³⁰⁶ najado³⁰⁷ krynice!

Ale od ciebie znów wątroba boli,

Trujesz kochanków, jak wszystkie wodnice.

Mógłbym pić whisky — lub uśpieniu gwoli

Nawet rum; lecz dość wychylić szklenicę,

A nawet dość mi popatrzeć na flaszkę,

Nazajutrz wielki rum³⁰⁸ pustoszy czaszkę.

LIV

Don Juan z walki wyszedł na pół zdrowy,

Bowiem miał ramię i głowę zranioną,

Ale nie cierpiał tych mąk ni połowy,

Jakie Hajdei rozdzierały łono.

Ona nie była z tych, które się słowy

Żalą i łzami, a zaraz ochłoną.

Jej matka z Fezu była — Maurów córa,

Gdzie eden z piekłem złączyła natura;

LV

Gdzie kapią oliw przeczyste bursztyny

W misy z marmuru; gdzie się z drzew przelewa

Sok na traw zieleń i kwiatów rubiny;

Ale gdzie rosną też zatrute drzewa

I o północy lew ryczy z gęstwiny,

I wielbłąd cichy z pragnienia omdlewa,

I białe kości nocna rosa studzi...

A jaka ziemia — takie serca ludzi.

LVI

Afryka słońca jest ziemią; z nią gore

Ciał ludzkich glina słońcem przepalona:

Serca do złego i dobrego skore.

Krew Maurów nosi planety znamiona

I roznamiętnia się w ognistą porę.

Matka Hajdei to była wcielona

Piękność i miłość; żądze kryła w oku,

Choć przyczajone jako lew u stoku.

LVII

Lecz córka, słońcem jońskim umilona,

Jak te powietrzne chmurki — białe róże,

Zanim się piorun im wkradnie do łona,

Niosąc strach ziemi, a powietrzu burze,

Szła dotąd cicha i nie zasmucona,

Aż kiedy rozpacz wzięła w sercu stróżę,

budzony w żyłach nubijskich szał dziki

Wionął jak samum³⁰⁹ po puszczach Afryki.

LVIII

Ostatni widok, który obaczyła,

Był to Juana opór, krew, porwanie...

Jeszcze w tym miejscu krew ziemię broczyła,

Gdzie stał on, piękny, jej pan, jej kochanie;

Śród krótkiej walki w ramionach się wiła

Ojcowskich, potem w konwulsyjne drganie

Wpadła i zwisła na korsarza ramię

Niby wysmukły cedr, kiedy się złamie.

LIX

Żyła w niej pękła. Na ustek karminy

Krew wystąpiła z serdecznej krynice,

Główka jej zwisła jak liliowy, siny

Kwiatek, zdeptany deszczem. Służebnice

Na tożu ciało omdlałej dziewczyny

Złożyły, łzami zalewając lice.

Znosiły ziółka, lecz próżno — jak dziecię

Nieczuła była na śmierć czy na życie.

LX

Odtąd leżała sztywna jak kaleka,

Lecz usta żywe, cera jeszcze świeża,

Choć puls ledwie bił, śmierć stała z daleka,

Nie było znaku nawet, że się zbliża.

Nadzieja w uśmiech twarz ojca obleka,

Choć to już ciałko mdłe³¹⁰ i jakby z krzyża

Zdjęte; tylko jest takie pełne duszy,

Że tam śmierć ledwie małą cząstkę skruszy.

LXI

Ten trwały wyraz, jaki wyrzeźbiona

Statua nosi, miała biedna chora

Wkuty w twarz; jak ta wiecznie niezmieniona

Piękność Wenery, taż dziś, co i wczora,

Lub ta wieczysta boleść Laokona³¹¹

Albo konanie wieczne Gladiatora³¹².

Tą siłą życia posągi są cenne,

Choć właśnie życia im brak, gdy niezmienne.

LXII

Wreszcie zbudziła się — lecz nie jak śpiąca —

Raczej jak zmarła, bo życie się stało

Czymś nowym, co ją w świat nieznany wtrąca;

Oko patrzyło, lecz nie pojmowało,

Bo pamięć uszła. W sercu gorejąca

Istniała rana, a nie czuło ciało

Bólu, bo znikła świadomość przyczyny

I szał przyczaił się na kształt gadziny.

LXIII

Błędną źrenicą patrzy, leży cicha,

Słucha wyrazów nie wiedząc, co znaczą;

Dłonie lekarstwa niosące odpycha,

Nie zważa na tych, co u łoża płaczą,

Milczy, choć głosem włada, i nie wzdycha,

Snadź³¹³ wzięła rozbrat z ludźmi i rozpaczą.

Ni gwar, ni cisza z tej ją nie wybije

Martwoty — jednak oddycha — więc żyje.

LXIV

Przyszły służebne, drużki, to ją nudzi —

Ojciec się zbliżył, odwraca oczęta.

Nie rozpoznaje przedmiotów, miejsc, ludzi,

Dawniej tak drogich! Noszą ją dziewczęta

Z sali do sali, ona się nie zbudzi

Z bezczucia; leży jak lilijka ścięta,

Aż nagle oczy łagodnie zamglone

Zdziczały, myślą wnętrzną przerażone.

LXV

Ktoś wspomniał harfę, zatem przywołany

Harfiarz uderzył z lekka w struny drżące.

Na pierwszy akord ostry i urwany

Oczy zwróciła ku niemu gorące,

Lecz odwróciła zaraz twarz do ściany,

Jakby odepchnąć chciała wracające

Wspomnienia: harfiarz nucił śpiew żałosny

O dniach szczęśliwych wolności i wiosny.

LXVI

Ona chudymi paluszkami w ścianę

Jęła³¹⁴ w takt pukać. Zaśpiewał pieśń drugą,

Wymówił: miłość! Na to imię znane

Drgnęła; poczucie bytu świetlną smugą

W duszy mignęło — jeśli to być zwane

Może poczuciem. Z chmurnych oczu strugą

Łzy popłynęły na zwiędłe jagody³¹⁵,

Jak z chmur, gdy spadną strumieniami wody.

LXVII

Próżna pociecha! Myśl przyszła zbyt skoro

I w mózg wtrąciła dzikich myśli nawał,

Skoczyła z łoża, jakby nigdy chorą

Nie była — bijąc, kto jej w drodze stawał.

Lecz poddawała się zaraz z pokorą

I atak w martwy sen mienić się zdawał;

Znów nic nie mogło czucia jej przywrócić,

Gdy nawet kłuto, aby ją ocucić.

LXVIII

Czasem przytomność zdradza się wejrzeniem,

Nic jej nie zmusi spojrzeć rodzicowi

W oczy; na innych patrzy z natężeniem,

Chociaż patrzenie to podobne snowi.

Odpycha ręce z jadłem i odzieniem,

Nie chce niczego, a gdy chce, nie powie,

Ni razu do snu nie zmruży powieki,

A nie pomogą na to czas ni leki.

LXIX

Tak dni dwanaście więdła i ginęła.

Nareszcie bez drgań, bez jęku, westchnienia,

Bez mąk przedśmiertnych ducha wyzionęła,

A nikt nie poznał tego wyjawienia

Śmierci, aż świeżość z bladej twarzy zdjęła,

Zostrzyła rysy i z źrenic płomienia

Zrobiła popiół — a to oko czarne,

Dawniej błyszczące, piękne, dziś tak marne...

LXX

Umarła, jednak nie sama, bo razem

Zginął pierwiastek zaledwie poczęty,

Bezgrzeszne dziecię grzechu, co obrazem

Miało być ojca i w nierozwiniętej

Osłonie z matką pod tym samym głazem

Spoczęło — pączek i kwiat razem ścięty.

Darmo je dzisiaj krople rannej rosy

Rzeźwią, padając na grobowe wrzosy...

LXXI

Tak żyła i tak zmarła. Już jej smutki

I wstyd nie dotkną. Nie była stworzona,

Aby przecierpieć niebaczności skutki,

Od których serce trzeźwiejsze nie kona

I starych dojdzie lat. Jej żywot krótki,

Ale rozkoszny, bo nieprzeznaczona

Rozkoszy starość; słodko śpi w mogile

Na brzegu, który ukochała tyle.

LXXII

Dzisiaj na wyspie trawy i burzany³¹⁶;

Dom runął w gruzy, pomarli korsarze.

Jeno dwa ciche tam sterczą kurhany,

Przed ludzkim okiem skryte w dzikim jarze.

Nawet tej pięknej grób nieszanowany;

Człowiek nie powie, kamień nie pokaże,

Kim była; czasem tylko morska mewa

Nad Cykladami pieśń żałobną śpiewa.

LXXIII

Albo Greczynika czasem pieśnią wraca

Do smutnych dziejów — lub który z wyspiarzy

Powieścią o nich długie noce skraca.

On piękny z męstwa, a ona znów z twarzy.

Miłość namiętną żywotem opłaca:

Taka odpłata winę zrównoważy.

Za winę kara; nikt jej nie uciecze,

Miłość się sama pomści i odsiecze.

LXXIV

Nie powiem więcej, aby kart nie krwawić

Bliznami i krwi wylanej szkarłatem.

Zresztą nie lubię przy szaleńcach bawić,

Bym się sam ludziom nie wydał wariatem.

Umarłych trzeba mogiłom zostawić.

Muza ma wróżką jest kapryśną, zatem

Do don Juana, który po szerokim

Morzu odjeżdża, wracam lotnym krokiem.

LXXV

Spętany, ranny, z kresą przez czuprynę,

Dzień i noc leżał, nim w uczuć zamęcie

Przypomniał stan swój i szczęścia ruinę.

Gdy się ocucił, leżał na okręcie,

Płynącym siedem węzłów na godzinę.

Z dala Ilionu brzeg na firmamencie³¹⁷

Szarzał; jakżeby dawniej go powitał!...

Dziś na Sigeum³¹⁸ nie patrzał, nie pytał.

LXXVI

Tam, gdzie pagórek chatkami zasiany

I Hellespontu³¹⁹ powierzony pieczy,

Leży Achilles „bogom przyrównany”

(Tradycja twierdzi tak, lecz Bryant³²⁰ przeczy).

Dalej wysoko sterczące kurhany...

Czyje? Ja nie wiem. Chyba sam Bóg wie: czy

Telamończyka, czyli Patroklesa³²¹

(Ci by nas chętnie wysłali do biesa).

LXXVII

Mogiły, wydmy, bez głazu, bez znaku,

Nagie, gór dzikich otoczone wieńcy³²².

W oddali Ida³²³ na niebieskim szlaku,

Skamander³²⁴ (jeśli to on) — i nic więcej.

Dla Marsowego stworzone orszaku!

Pole, gdzie snadnie³²⁵ mężów sto tysięcy.

Zmieści się; lecz tam, gdzie trojańskie wały,

Pasły się trzody i żółwie pełzały.

LXXVIII

Stada tabunnych koni, małe wioski

Nieznanej sławy, a nawet nazwiska,

Pasterze (nie to już, co Parys³²⁶ „boski”)

Patrzą z uśmiechem, że te dziwowiska

Zwiedza uczony angielski lub włoski.

Turek z różańcem bursztyn w zębach ściska;

Utonął w raju swym duszą i ciałem —

Oto, com widział. — Frygów nie spotkałem.

LXXIX

Gdy Juan wyszedł z dusznej i ponurej

Kabiny na wierzch, spostrzegł, że jest jeńcem.

Więc obojętnie patrzał w mórz lazury,

Rycerskich mogił ocienione wieńcem.

Osłabł z ran, ciało mu przetarły sznury. —

Wreszcie się w dyskurs wdał z jakimś trzebieńcem³²⁷

Pytając, co z nim było i co będzie —

Lecz ten mu nie dał objaśnień w tym względzie.

LXXX

Dalej obaczył kilku jeńców, którzy

Włochami zdali się i byli niemi.

Usłyszał dziwne koleje podróży:

Trupa śpiewaków, gdy z auzońskiej ziemi

Wywędrowała w tej myśli, że służy

Cywilizacji, została ze wszemi

Toboły bandzie sprzedana piratów

Przez impresaria za tysiąc dukatów.

LXXXI

Buffo opery, śpiewny muz kuzynek,

Opowiedział mu, jak ich wzięto zdradnie.

Choć przeznaczony na turecki rynek,

W górę podnosił głowę, klnąc dosadnie,

I był humoru pełen, pełen drwinek,

Z czym mu niebrzydko było, nawet ładnie.

Minę przynajmniej miał nie tak zakonną,

Jak przygnębiony tenor z primadonną.

LXXXII

Za czym w te słowa opowieść prowadził:

„Nasz impresario, człowiek z lada jaką

Duszą, najął nas, ale szelma zdradził,

Bo w drodze obcy bryg — corpo di Bacco³²⁸!

Przywołał, tutaj zaraz nas przesadził

I nie dał w łapę nawet na tabacco.

Lecz jeśli sułtan ma do śpiewu skłonność,

To nam nagrodzi losu «niefortonność» —

LXXXIII

To primadonna — w czterdziestce; już siwa,

Przekwitła bujnym życiem, wiecznie chora,

Na puste ławki nadzwyczaj drażliwa;

Głos jaki taki. — To — żona tenora.

Skala niewielka — fertyczna³²⁹ i żywa —

Zrobiła wielką jednego wieczora

Furorę, kiedy hrabię Barbagiani

Wzięła sprzed nosa jednej rzymskiej pani.

LXXXIV

Dalej tancerki: To jest mała Nini,

Różne profesje zna — czego nie chwalę.

Ta lafirynda znów — to Pelegrini,

Co zarobiła w zeszłym karnawale,

Nie chcę dochodzić jak — pięćset zecchini³³⁰,

A już wydała na cacka i bale.

A to: groteska — tłusta bajadera³³¹;

Młodzieńców z ciałem i duszą pożera.

LXXXV

Statystki znowu — chór i baletniczki

Nie więcej warte niż te, którem przody

Wymienił — prócz tej i owej samiczki,

Resztę bym posłał do jarmarcznej budy.

Ot — ta na przykład: długa na kształt tyczki

Ma sentymentu wdzięk — mogłaby skudy

Zbierać, cóż? Tańczy brzydko, ociężale,

Nie ma figury, a twarz szpetną wcale³³².

LXXXVI

Mężczyźni, sądzisz, wybrańsi? Hołota!

Musico skrzeczy jak garnek rozbity,

Choć ma warunki inne ta... istota,

Że do seraju³³³ może być użyty

I służalczego skosztować żywota,

Umie sopranem śpiewać — — jak kobiety,

Równie cennego śpiewaka nie złapiesz

Nawet w tym chórze, który stroi papież³³⁴.

LXXXVII

Organ tenora hultajstwem zniszczony,

Basso nie śpiewa także, ale ryczy,

Obce mu wszystkie muzyczne kanony;

Fałszuje, nie zna nut, głosu nie ćwiczy,

Lecz że jest krewnym bliskim primadony,

Która przysięgła, że ma głos słowiczy,

Angażowano go; nie gorzej śpiewa

Wół, gdy się puści na recitativa.

LXXXVIII

Siebie wynosić — byłoby to swojej

Godności szkodzić; młodyś pan, lecz wierzę,

Żeś się w podróżach często u podwoi

Sztuki zatrzymał — znasz się na operze.

— Raucocantiego znasz?... Przed tobą stoi,

Może się kiedy w przyzwoitszej sferze

Spotkamy. Bywasz na jarmarku w Lugo?

— Nie? Bądźże — spotkasz się z najniższym sługą.

LXXXIX

A! — jest baryton jeszcze. Ładny malec,

Ale się gwałtem do wielkości garnie;

Zgrabne ma ruchy — szkoły ni na palec,

Skalą mizerną operuje marunie,

Mówi, że los mu sprzyja... Zuchwalec!

Zadowoliłby zaledwie kawiarnie.

W rolach kochanków zawsze się zaperzy,

Gdzie trzeba klęknąć, on tam zęby szczerzy...”

XC

Tu Raucocanti nie mógł mówić dalej,

Bo mu przerwała mowę straż piratów,

Którzy do kabin z powrotem wzywali

Melancholijnych głosu potentatów.

Smutno raz jeszcze przyjrzeli się fali,

Co nosi barwę podwójnych bławatów³³⁵,

A bryzgi wody po niej w słońcu tańczą —

I zeszli z głową spuszczoną poddańczo.

XCI

Dnia następnego czekali piraci

Z musu na firman³³⁶ sułtański w Bosforze,

Święcony kodeks muzułmańskiej nacji,

Który omija każdy, jak kto może.

I oznajmili jeńcom, że w postaci

Janusa³³⁷ — dama z damą w jednej sforze,

Zasię mąż z mężem — mają być złączeni

I na stambulskim rynku wystawieni.

XCII

Zostali, skoro jeńców zsortowano,

Chłopiec bez pary oraz taka sama

Młódka; po scysji, gdzie ma być soprano

Zaliczon, do płci Ewy czy Adama,

Po czym za stróża kobietom go dano —

Skuto ich razem; był to Juan, dama

Zaś owa — młoda bachantka, z urody

Taka, że mógł stąd dopytać się szkody.

XCIII

Raucocantiego spięli stróże twardzi

Z tenorem; ci dwaj darli z sobą koty,

Jak tylko mogą drzeć aktorzy; bardziej

Sąsiad dolegał niż smutnej kłopoty

Niewoli; wszczęli spór, bo byli hardzi,

I zamiast sobie nawzajem ochoty

Dodawać, żywą rozpoczęli kłótnię

Arcades ambo³³⁸... to jest — oba trutnie.

XCIV

Socia doloris³³⁹ Juana z Romanii

Ród wiodła, w marchii chowana Ankony.

Oczy wiercące do dusznej otchłani

Mogły jej zjednać nazwę „belladony”,

Czarne jak węgiel, duże jak u łani.

Zalotność grała z twarzy opalonej

Słońcem; dar, co go nie lza lekceważyć,

Zwłaszcza gdy dama potrafi go zażyć.

XCV

Lecz wszystkie próby jej były daremne,

Bo smutek czuwał w zmysłów jego bramie.

Próżno szły z ócz jej iskry na mgłą ciemne

Oczy; choć skuci tak, że nagie ramię

W szyję go grzało, na członki foremne,

Dla jakich nawet mnich reguły łamie,

Spokojnie patrzał, w wierności wytrwały;

Może też rany świeże pomagały...

XCVI

Byliż gdzie — gdybyśmy w historię sięgli —

Wierniejsi nadeń rycerze i pazie?

Szczęśliwsze damy, którym zaprzysięgli?

Z wielu prób męstwa jedną mam na razie:

„Nikt nie utrzyma rozpalonych węgli

Na dłoni, myśląc o zimnym Kaukazie.” —

Juanek odbył z triumfem tę próbę

Ogniową, wielką stąd zyskując chlubę.

XCVII

Tu bym na przekór epickiej powadze

Wyznał, jak to ja bywałem zapalny!

Ale mnie skarżą moralności władze,

Że w pieśniach mych dwóch za wiele realnej

Prawdy — Juana już na ląd wysadzę,

Bo mi wydawca pisze — człowiek walny —

Że łatwiej wielbłąd przez igielne ucho

Niż ja w uczciwy dom wejdę na sucho.

XCVIII

Wszystko mi jedno — mówię z wami prosto:

Gdy mną gardzicie, niech wam daje rady

Smollet³⁴⁰ i Prior³⁴¹, Fielding³⁴² i Ariosto³⁴³,

Piękne dla skromnej epoki przykłady!

Lubiłem dawniej głupców ociąć chłostą,

Lubiłem także poetyckie zwady.

Bywało, gdy mnie gdzie krytyk połechce,

To się odgryzę — ale dziś gryźć nie chcę...

XCIX

Chłopcem lubiłem pięść pokazać chwatom,

Dziś porzuciłem rycerską zabawę

I zostawiłem kłótnie — literatom.

A czy mam krótko tylko dzierżeć sławę,

Póki drukarskim się powierzam szmatom,

Czyli³⁴⁴ mam wieki długie wziąć w dzierżawę,

Zawsze w mogile odgłosy usłyszę

Nie pieśni mej — to wiatru w nocną ciszę.

C

Żywot poetów, którzy z oddalenia

Czasu i dziejów idą tu w pieluchach

Sławy, jest drobną cząstką ich istnienia.

Imiona toczą się w chwały podmuchach

Jak grudka śniegu, która się przemienia

W górę, w śniegowych na dół lecąc puchach,

I wstaje z grudki góra i mogiła

Duża i biała, lecz zimna, jak była.

CI

Wielkie imiona cóż są? Marne słowa,

A żądza sławy co? Przyjemność mdłego

Smaku, od której zawraca się głowa

Ludziom łudzącym się, że się ustrzegą

Zaguby, która wszystko w grobie chowa

Do czasu przyjścia Syna człowieczego.

Wątpił ktoś, gdym stał na grobie Achilla,

O Troi. Przyjdzie i na Rzym ta chwila.

CII

Tak pokolenia w wiekowej ruinie

Znikają — trumnę na trumnie się składa,

A potem nawet pamięć wieków ginie

I z przeznaczenia w grób dzieci zapada.

Napisy grobu dziadów — gdzież są ninie³⁴⁵?

Ledwie się który zbutwiałym wykrada

Głazom, co kryją bezimiennych kości:

Miliony — w spólnej grzebane nicości!

CIII

Przejeżdżam co dzień tam, gdzie poległ z chwałą

Z bohaterami idący w zawody,

Za długo ludziom żyjący — za mało

Ludzkiej próżności Gaston de Foix³⁴⁶ młody.

Pęknięty filar z podstawą spróchniałą,

Grubo ciosany — marny znak nagrody —

Przypomni zlane krwią raweńskie pole;

Wkoło porosły osty i kąkole.

CIV

Chodzę codziennie, gdzie Dant ma mieszkanie:

Skromna kopuła, osłania niedumny

Grób, ale cały, bo poszanowanie

Strzeże tu wieszcza, nie żołnierza trumny.

Jednak przyjdzie czas, gdy nic nie zostanie

I z dzieł poety, i z wodza kolumny,

Tak jak ginęła sława bohatera

Przed Achillesa przyjściem i Homera.

CV

Krwią ludzką owa kolumna lepiona,

Dziś kałem ludzkim stopę ma zwalaną,

Jakby obelga głazowi zrządzona

Była nagrodą za krew tam wylaną.

Taki jest triumf i tak się dokona

Słuszna odpłata za niehamowaną

Krwi i wielkości żądzę, tak się wściekle

Miecącą, jak Dant chyba widział w piekle.

CVI

Lecz będą wieszcze. Choć sława dym pusty,

Jej woń człowieka nęci zawsze, wszędzie.

Myśl niespokojna, co się pierwsza usty

W pieśni wylała, nią się zawsze będzie

Objawiać; jako przez brzeg wód upusty,

Tak się przelewa przez duszy krawędzie

Uczucie pieśnią, która jest swobodna

Albo była nią, nim się stała modna.

CVII

Gdyby z przekleństwa losu ci, co żyli

W kontemplacyjnej ducha i burzliwej

Epoce, co wszech żądz męki przebyli,

Dostąpić mogli tej siły straszliwej,

Iżby uczucia swoje przedstawili

Jako w zwierciadle w epopei żywej,

Dobrze byś zrobił, nie dając jej światu,

Lecz by cudnego pozbył poematu...

CVIII

O, wy, będące wyrocznią księgarzy,

Sawantki! Z żeńskich najłaskawsze natur,

Cenzurujące książki blaskiem twarzy,

Dajcie mi — błagam — wasze: Imprimatur³⁴⁷.

Czyż mam się zniżyć do nędznych kucharzy,

Którzy nie znają parnaskich kreatur³⁴⁸,

Mamże ja jeden sam podług zwyczaju —

Nie pić waszego kastalskiego czaju?

CIX

Co? — już nie będę „lwem” jak inne lordy —

Z czapeczką błazna, kołpaczkiem pazika?

Nie będę słuchał pochlebstw głupiej hordy

Krzycząc: I can’t get out³⁴⁹! jak szpak Yorika?

Będęż przysięgał jak poeta Wordy

(Że świat czytając go oczy przymyka):

„Och! nie ma gustu — sława to loteria,

Którą frymarczy³⁵⁰ błękitna koteria!”?

CX

O tajemnicze, urocze bławatki!

(Jakby ktoś śpiewał o nieba błękicie,

A ja, uczone panny, wdowy, matki,

O was) podobno pończoszki nosicie

Modre — nie sprawdzam, trwożny o upadki —

Kolor podwiązek, w które ku wizycie

Rannej do króla lub na dworskie bale

Lord lewą łydkę przystraja wspaniale.

CXI

Są między wami dusze seraficzne³⁵¹;

Minął czas, kiedyśmy pełni ochoty,

Wy moje rymy, ja oczęta śliczne,

Ach! studiowali; czas piękny, czas złoty...

Dziś jeszcze lubię dusze z wiedzą styczne,

W nich się częstokroć pielęgnują cnoty.

Znałem ja jedną niebieską pończoszkę,

Miluchną, dobrą — ale głupią troszkę....

CXII

Pan Humboldt³⁵², pierwszy z podróżników świata,

Lecz nie ostatni — jestem przekonany —

Wynalazł — wyszła mi z pamięci data

Odkrycia — nie wiem równie, jak jest zwany

ów przyrząd — bardzo dowcipny — do kata! —

Którym się mierzą atmosfery stany

Przez oznaczenie napięć w dolnej sferze...

O, lady Daphne! Pozwól, niech cię zmierzę!

CXIII

Lecz do powieści. Korsarz zapłacony

Miał niewolnikiem napełnić stolicę.

Po formalnościach zwyczajnych puszczony,

U wrót seraju zarzucił kotwicę.

Ładunek zdrowy i nie zarażony

Posłano tegoż dnia na targowicę:

Gromadę Rosjan, Gruzińców, Czerkiesów,

Dla rozmaitych żądz i interesów.

CXIV

Kilka sprzedano drogo. Za Czerkieskę,

Kwitnącą barwą róż, dowodnie czystą,

Tysiąc i pięćset złożono na deskę

Dukatów — ależ płeć miała ognistą!

Różni tam kupcy wyciągali kieskę

I już dawali za nią tysiąc i sto;

Lecz gdy się tamci ceną nie straszyli,

Czując, że Sułtan tu w grze — odstąpili.

CXV

Murzynki z Nubii sprzedano po cenie,

Jak notowały ją Indie Zachodnie;

Wilberforce³⁵³ sprawił to, że wyzwolenie

Popodwyższało ceny. Niezawodnie

Rzecz taka ludzkie oburzy sumienie,

Ale grzech lubi żyć jak król wygodnie.

Gdy miłosierdzie niewolnictwo znosi,

Występek jego użyteczność głosi.

CXI

Jak kupowali pojedyncze pary

Paszowie, Żydzi, powiem — co się da rzec

Później; jak jedni poszli pod ciężary,

Inni na bejów³⁵⁴ wyszli, lecz się zarzec

Musieli wiary — jak żeńskie ofiary

Drżały, aby ich nie wziął jaki starzec

Wezyr³⁵⁵, co sobie to kobietę bierze

Na nałożnicę, czwartą żonę, zwierzę...

CXVII

Wszystko zostawiam do następnej pieśni,

A bohatera, który się nieświetnie

Bawi (powinien byłem skończyć wcześniej

Tę pieśń) — na teraz usunę dyskretnie.

Wiem ja, że nudzę, o moi rówieśni,

Lecz nie mnie — Muzie należą się pletnie³⁵⁶.

O dalszych zatem przygodach Juana

W piątym Juanie — jak jest u Osjana³⁵⁷.

Pieśń piąta

I

Kiedy wieszczowie o miłościach gwarzą

W wierszach, ciekących łakotliwie miodem,

I jak Wenera ptaszki — rymy parzą,

Nie wiedzą, że są wielkich plag zarodem.

Im poczytniejsi, tym prędzej zakażą

Ludzką społeczność — Owidiusz³⁵⁸ dowodem.

Nawet Petrarka³⁵⁹, sądząc go bez złości,

To platoniczny stręczyciel przyszłości.

II

Więc na sercowe pienia anathema³⁶⁰

Rzucam — wyjąwszy, których nikt nie słucha;

Uznaję krótkie, treściwe poema,

Gdzie morał wali w grzech na kształt obucha,

Wiersz dydaktyczny, w którym pokus nie ma,

Bo w jądrze giną szpetne chuci ducha.

Jeśli mój Pegaz nie połamie kopyt,

Tym dziełem stworzę moralności popyt.

III

Europejskie i azyjskie³⁶¹ brzegi

Lśnią pałacami. Rzeka Okeana³⁶²

Huśta na łonie lekkich naw³⁶³ szeregi.

Kopuła Zofii³⁶⁴ złotem malowana,

Zieleń cyprysów i Olimpu śniegi,

I wysp dwanaście... w snach mi ukazana

Ziemia — słoneczna, czarowna, szczęśliwa,

W Marii Montagu listach wiecznie żywa.

IV

Mam jakiś pociąg do Marii imienia,

Magiczna siła tkwi w tym dźwięku miłym;

Dawniej mnie niosła w krainę marzenia,

Gdzie o rozkoszach nie spełnionych śniłem.

Ja precz się zmieniam — ten czar się nie zmienia,

Straciłem wszystko — jego nie straciłem...

Cóż to?... łza w oku?!... precz, smutek wehmiczny³⁶⁵!

Wszak obiecałem nie być patetyczny. —

V

Po Czarnym Morzu szedł wiatr, a bałwany

O Symplegady³⁶⁶ modre tłukły głowę;

Z Grobu Olbrzyma widok niezrównany

Na to wznoszenie się wód postępowe,

Kiedy dwu lądów podmywają ściany,

A ty bezpieczny patrzysz w fale płowe.

Z mórz, przyjmujących wymioty podróżnych,

Euksyn³⁶⁷ najwięcej ma raf i skał różnych.

VI

Był to dżdżysty dzień, jak się często zdarza

W jesieni, gdy się piękne dni skracają.

Parka tnie żwawiej nić losów żeglarza,

Burze do głębi mórz nurty wzruszają,

A skrucha nurty serc, bo śmierć zagraża

Często tym, którzy czarne wody krają;

Lecz na cóż skrucha, gdy iść cnoty drogą

Zbawieni nie chcą, umarli nie mogą? —

VII

Gromadki różnej płci, wieku, odcieni,

Barw, każda ze swym handlarzem na czele,

U bazarowych drżąc stały podsieni.

Biedacy! Jakżeż przecierpieli wiele!

Wszyscy, prócz czarnych, zdali się zgnębieni

Dumając, gdzie to ich dom, przyjaciele...

Czarni stoicko dźwigali obroże,

Często ze skóry darci — jak węgorze.

VIII

Juan był młody — a że młodość bucha

Życiem, więc jeszcze pełen był nadzieje³⁶⁸,

Choć przyznać muszę, stracił minę zucha;

Często łzę połknie, a gdy się zaśmieje,

To z musu; może też starły w nim ducha

Zbyt przykre w czasie tak krótkim koleje:

Strata krwi, mienia, wygody, kochanki

I uciążliwe tureckie kajdanki,

IX

Które stoika zmogą³⁶⁹; lecz z pozoru

Wesół był; lica niósł wypogodzone;

Postawa pańska, wytworność ubioru,

Na którym strzępy wisiały złocone,

Wartości jego dodały waloru

I wywyższyły go nad pohańbione

Pospólstwo; zresztą zawsze był przystojny,

A rachowano też na okup hojny.

X

Jak szachownica rynek był upstrzony;

Biali i czarni stali w grupach małych,

Porozrzucanych w różne rynku strony.

Ten żądał czarnych, a ten żądał białych.

Trwał zgiełk. Z innymi na targ wystawiony,

Trzydziestoletni stał mąż, w oczach śmiałych

Noszący hardy wyraz rezygnacji.

Stał przy Juanie, a wydał się z nacji

XI

Anglikiem; krępy, prawie kwadratowy;

Płeć jak wyspiarze miał białorumianą,

Zdrowiutkie zęby, kręty, ciemnopłowy

Włos, a na czole niczym nie rozwianą

Zmarszczkę, znak siły głębokiej, duchowej.

Jednę miał rękę w bandaż zawiązaną,

A stał tam z zimną krwią, wcale nie zbladłszy,

Niby spektator³⁷⁰, co na scenę patrzy.

XII

Kiedy obaczył młodego chłopczynę

Wielkiej widocznie duszy, ale w roli

Tak smutnej, żeby przeciągnęła minę

Nawet mężowi, zaczął się powoli

Interesować nim i o przyczynę

Smutku zapytał towarzysza doli,

Którą on jeden znosił licem gładkiem,

Jak gdyby prostym — ot — była przypadkiem.

XIII

„Mój chłopcze — mówił — śród tej pospolitej

Czeredy Rusów, Murzynów, Czerkiesów

I obszarpańców barwy rozmaitej

— Nam braci dzisiaj z fortuny karesów³⁷¹ —

Szlachcicem jestem pewno ja sam i ty.

Więc się dla spólnych złączmy interesów,

Osłodzić dolę twą pociechy miodem

Pragnąłbym; proszę cię, skąd jesteś rodem?”

XIV

„Z Hiszpanii” — Juan rzecze. — „O, tak, iście

Poznałem zaraz, żeś nie z greckiej gliny.

Te psy nie patrzą tak dumno-ogniście.

Fortuna tu z nas postroiła kpiny,

Już ona taka, bo chce oczywiście

Doświadczać; czmychnie — wraca w pół godziny.

Ho, ho, czułem ja często jej surowość,

Lecz dla mnie nigdy to nie była nowość”.

XV

„Proszę — rzekł Juan — pytanie darować:

Co cię przywiodło tutaj?” — „O! rzecz zwykła:

Sześciu Tatarów i powróz”. — „Żartować

Lubi pan; pytam, skąd właśnie wynikła

Ta ostateczność?” — „Wstąpiłem wojować

Do rosyjskiego wojska; tu się wikła

Mój los, bo oto przy widdyńskim szturmie³⁷²

Wzięli mnie w jasyr, osadzili w turmie”.

XVI

„Masz pan przyjaciół?” — „Miałem, lecz nadzieję

Noszę niepłonną, że ich już nie ujrzę,

A teraz, gdym ci opisał koleje

Własnego życia, odpłacając snujże

Swoje!” — „Ach, panie, smutne to są dzieje

I długie...” — „Długie! — krzyknął tamten. — Stójże!

Daj lepiej pokój; każda powieść tkliwa,

Gdy długa, staje się dwakroć tęskliwa.

XVII

Nie spuszczaj głowy, bo błogosławiona

Młodość; fortuna ma płochość³⁷³ motylą,

Lecz cię nie rzuci (bo nie twoja żona)

I wnet dni twoich smutków się przesilą,

Walka z tą damą byłaby tak płoną³⁷⁴

Jak opór kłosów, gdy się pod sierp chylą;

Człek jest igrzyskiem losu, choć z daleka

Patrząc, los się zda igrzyskiem człowieka”.

XVIII

— „O teraźniejszą by mi nie chodziło

Dolę — ale, ach! gdy wspomnę... kochałem!”

Urwał i czarne mu się rozżaliło

Oko, błysnęło łzą, która po białem

Licu spłynęła. — „Co było, to było!

Nie teraźniejszy los, jak powiedziałem,

Tak mnie rozrzewnia; ja przeniosłem klęski,

Których by nie zniósł umysł bardzo męski,

XIX

Na wielkim morzu — ale ten cios świeży...”

Tutaj znów urwał, wzrok smutny odwodzi.

„Aj! — rzecze Anglik — jak to się młodzieży

Z oczu wyczyta, gdy o damę chodzi!

Słusznie wspomnieniu jej łza się należy;

Ja bym w tym razie płakał też... O! młodzi!...

Płakałem, gdy mi śmierć pierwszą zawlekła

Żonę; płakałem, gdy druga uciekła;

XX

Trzecia...” — „Co? trzecia? — Juan rozwarł oczy —

Pan masz trzydziestkę ledwo i trzy żony?”

„Dwie, bo jak rzekłem, pierwszą ziemia tłoczy.

Cóż w tym za dziwo, patrząc z dobrej strony,

Że ktoś po trzykroć w jarzmie się przytroczy?”

„Więc z trzeciej byłeś pan zadowolony?...

Co?... czyż się i ta... dopuściła zbrodni...

Uciekła?...” — „Nie...” — „Więc?” — „Ja uciekłem od niej!”

XXI

„Zbyt trzeźwo, panie, na rzeczy patrzycie!”

„Ha! Cóż, nie jestem do czułości skory...

Wy macie swoje gwiazdy na błękicie,

Moje już spadły. Dla wiośnianej pory

W ułud i marzeń kwiat stroi się życie,

Czas jednak ściera zeń świetne kolory,

W życiowej walce nieszczęście zwycięża;

Złudy zrzucają skórę na kształt węża.

XXII

Co prawda, druga jest świeża i ładna;

I długo ładna; lecz czas nie przystawa,

Skóra, jak ciało, śmierci jest podwładna,

Która ją prawom natury poddawa;

Naprzód rozciąga sieci miłość zdradna,

Potem ambicja, chciwość, zemsta, sława

Smarują lepem drzewko naszych chęci,

Gdy pieniądz jeszcze i wielkość nas nęci”.

XXIII

„Wszystko to piękne i prawdziwe może

— Rzekł Juan — lecz ja, panie, nie pojmuję,

Co to nam w nędzy dzisiejszej pomoże”.

— „Nie wiesz? Ależ to jak z kłębka się snuje!

Zresztą, gdy nie wiesz, to ja ci wyłożę:

Wiedzy nabędziesz, bratku! Kto poczuje,

Co jest niewola, nauczy się snadnie³⁷⁵

Rządzić, kiedy mu panem być wypadnie”.

XXIV

„Gdyby to panem być! Choć chwilę małą —

Rzekł Juan — toż bym ja tych pogan chłostał!”

I wzdął westchnieniem ciężkim pierś zbolałą.

„Boże, strzeż tego, kto by mi się dostał!” —

„Może to jeszcze stać się, tylko śmiało!

— Wszak los ci jeszcze dłużnikiem pozostał,

Patrz no, jak eunuch ten oczy wyłupił

Na nas; chciałbym już, żeby nas kto kupił. —

XXV

Lecz przede wszystkim, jaki los dzisiejszy?

Zły. Może lepszy spaść z fortunnej szali.

Im znamienitszy człowiek, tym podlejszy

Niewolnik żądz swych, chuci i tam dalej.

Ktoś by pomyślał, że społeczność zmniejszy

Egoizm tkwiący w jednostce... utrwali!

Nie współczuć, oto jest wyraz spółczesnych

Dążeń w tym świecie ludzi bezserdecznych!” —

XXVI

Teraz osoba czarna nijakiego

Rodzaju weszła w bazarowy ganek,

Okiem badając siłę, wiek każdego

Jeńca: młodzieży i dzieci, i branek,

Czy mu się przyda które i do czego.

Ani w kochankę tak patrzy kochanek,

Koneser w konia, chirurg w swe narzędzia,

Adwokat w taksy, w czarownicę sędzia,

XXVII

Jak handlarz ludzi w towar upatrzony...

Rozkoszna to jest rzecz kupować braci,

Wszyscy zaś kupni, byle słabe strony

Wymacać; jednych się uśmiechem płaci,

Drugich posadą, pałkami korony

Hrabskiej, tytułem, krzesłem na kolacji

Książęcej, złotem — tanio albo drogo,

Bo od korony do kopnięcia nogą.

XXVIII

Rzezaniec wwiercił w obu oczy szare,

Do kupca podszedł i zaczął na stronie

Targ o jednego z nich, potem o parę.

Zaklinali się (sic) i bili w dłonie,

Jak chrześcijanie, gdy sprzedają stare

Barany, woły, dychawiczne konie.

Stąd owy handel wyglądał na wojnę

O bydło, niby ludzkością dostojne.

XXIX

Nareszcie kłócąc się, targując, łając,

Wydobywając kieski i na nowo

Kryjąc, pieniądze w palcach obracając,

Ważąc, badając, czy towar ma zdrową

Cerę, znów pary miast cekinów dając,

Skończyli trudną kwestię rachunkową

I kupiec, cudzej obojętny biedzie,

Wesoły zaczął myśleć o obiedzie.

XXX

Nie wiem, czy potem apetyt miał lepszy

I czy miał także łatwiejsze trawienie...

Ktoś by pomyślał, że niesmak przepieprzy

Mu obiad; że się w nim ozwie sumienie

Pytaniem, czy Bóg każe na kształt wieprzy

Ludzi sprzedawać?... Czy tak? Sądzę, że nie.

Choć twierdziłbym, że refleksyjną bytu

Ludzkiego chwilą jest chwila przesytu.

XXXI

Voltaire³⁷⁶ mówi: „Nie!” „Candide mój — powiada

Podjadłszy, życie zwie dopiero znośnym”. —

Myli się. Jeśli człek jak zwierz nie jada,

Przesyt jest stanem dlań przykrym i sprośnym,

Chyba pijany — wtedy wszystko wpada

W mózg i zagłusza niesmak hukiem głośnym.

Z synem Filipa³⁷⁷ (a zarazem Ammona³⁷⁸,

Bo jeden ojciec, jak jedna korona,

XXXII

Było mu mało) mówię: Akt naczelny

Jedzenia i te, które ciała tyczą,

Uczą, że człowiek jest mniej niż śmiertelny.

Kiedy pieczenią owczą lub indyczą,

Zupą i rybą może się stać dzielny,

One są jego bólem i słodyczą,

To po cóż pyszni się władzami ducha?

Śliczna potęga — niewolnica brzucha!

XXXIII

Raz w piątek wieczór, w godzinę wieczerzy

— Darują przerwę piękne czytelniczki —

Mam wyjść; biorę płaszcz; tuż na stole leży

Laska, kapelusz mój i rękawiczki;

Słyszę strzał... ósma wybiła na wieży,

Zbiegam ze schodów, wpadam w głąb uliczki,

Na ziemi leży komendant, w krwi broczy,

Czoło ma zimne już i błędne oczy.

XXXIV

Biedak! Z przyczyny marnej rozbójnicy

Pięciu kulami zmacali mu skórę

I zostawili trupa na ulicy.

Kazałem wnieść go do siebie na górę,

Trząsłem, wołałem, ale po próżnicy,

Nie człowiekowi rwać się na naturę.

Zginął — dla lichej sprzeczki, z rąk partacza,

Dostawszy pięć kul z starego garłacza.

XXXV

Patrzyłem w niego, bo go dobrze znałem,

A chociem wielu oglądał zabitych,

Tak cichej śmierci nigdy nie widziałem.

Zda się — spał, a że z pięciu ran zakrytych

Krew nie płynęła i nie zdradzał ciałem

Spokojnie sztywnym boleści przebytych,

W śmierć byś nie wierzył; tak tedy nad spiekłym

Zewłokiem stojąc, myślałem czy rzekłem:

XXXVI

„To więc ma być śmierć? Cóż się życiem zowie?

Powiedz!” — On milczy. „Wstań!” — Odeszła dusza.

A wczoraj jeszcze tryskało zeń zdrowie,

Wczoraj go jeszcze tysiąc ludzi słusza³⁷⁹

I drży... i kiedy jak centurion powie:

Stój! — oddział stoi. Ruszaj! — zaraz rusza.

Wczoraj miał konia, surmy i fanfary,

Dzisiaj na bębnie kir i proste mary.

XXXVII

Wszystko, co bało się go i kochało:

Żołnierze, trzódka rubasznej drużyny,

Przyszli ogllądać komendanta ciało

Ranne — ostatni raz, choć nie jedyny.

I taki koniec! Ten, co niegdyś z chwałą

Spędzał i straszył twarzą Francji syny,

Pierwszy w natarciu i pierwszy w gonitwie,

Zabity w bójce ulicznej — nie w bitwie!

XXXVIII

Przy starych ramch widne były nowe;

Tamte zaszczytne, bo laur nimi zdobył;

Więc straszne było takie kontrastowe

Zejście... Lecz zmienię temat, bom nie dobył

Stąd odkryć tylu, ile na mą głowę

Przystało; często myślę, co by to był

Za skarb, gdyby tak z śmierci wysnuć parę

Prawd wzmacniających wiarę czy niewiarę.

XXXIX

Ha! Tajemnica. Dziś tu, jutro w grobie,

I ruszaj! — dokądże? Nie powiedziano.

Pięć gałek, trzy, dwie, jedna, i po tobie!

Na toż krew, aby ściekła lada raną?

Lada element wyższy na tym globie

Niż człowiek — on ma życie, a nam dano

Śmierć... nam, w których się wszystka wiedza mieści?...

— Lecz do przerwanej czas wrócić powieści.

XL

Nabywca skończył targ i w tym momencie

Jeńców umieścił w kaiku złoconym.

Siadł z nimi, dał znak, i jak na zaklęcie

Pomknęła łódka, prując wody łonem.

Jeńcy skuleni, jakby szli na ścięcie,

Czekali końca. Kaik w upatrzonem

Miejscu zwolniwszy, skręcił się jak mewa

Pod mur, gdzie rosły cyprysowe drzewa.

XLI

Tutaj przewodnik zapukał w tajemne

Drzwiczki; otwarto; weszli; on na przodzie.

Wiódł ich przez gąszcza i ścieżyny ciemne

Drzewnym szpalerem; rzezaniec³⁸⁰ w ogrodzie

Chwilą się zbłąkał, co wcale przyjemne

Nie było, bo już dobrze po zachodzie

Wstąpili na ów pałacowy taras.

Kaik nie czekał, lecz odpłynął zaraz.

XLII

Kiedy błądzili tak śród krzewów winnych,

Gajów oliwnych i pomarańczowych,

O których rzekłbym dużo w słowach płynnych,

Bo nie ma u nas na naszych jałowych

Gruntach tych płodów Lewantu³⁸¹ (...i innych),

Gdyby nie to, że u pisarzy nowych

Cały Wschód z florą swoją się zagnieździł

Dlatego, że wieszcz któryś w Turki jeździł.

XLIII

Kiedy błądzili wszyscy, Juan w głowie

Myśl poczuł i wraz powierzył ją swemu

Towarzyszowi; myśl, która — panowie —

Równie by przyszła mnie i wam, jak jemu.

„Myślę — rzekł — że to hańbą się nie zowie,

Gdy się kto wymknąć chce losowi złemu.

Co powiesz na to: w łeb czarnego mruka,

A potem nogi za pas; niech nas szuka!” —

XLIV

„Tak! — rzecze drugi — a potem... i cóżże?

Jak wyjść, którędy, dokąd, w kim nadzieja?

A choćbyś nawet dziś oszczędził skórze

Opłakanego losu Bartłomieja³⁸²,

Znowu się jutro znajdziesz w jakiej dziurze.

I gorszej niż ta... o! kto głupi — nie ja.

Ja głodny i jak Ezaw³⁸³ — bez odwleczeń

Dziś pierworodztwo bym sprzedał za pieczeń.

XLV

Zresztą tu blisko gdzieś ludzie być muszą.

Negr za odważnie sam z więźniami kroczy.

Widocznie pewny, że go nie uduszą,

Bo straż trzymają nad nim czyjeś oczy.

Krzyknie — to zlecą się — i żegnaj, duszo!

Więc nie powiadać hop, nim się przeskoczy,

Otóż — jesteśmy w domu — mój kochany.

Patrz, co za pałac iluminowany!”

XLVI

Było istotnie domostwo obszerne

To, co ujrzeli. Nad bramą, na wschodzie,

Złocone, barwne, choć niezbyt misterne,

Rzeźbione wzorki po tureckiej modzie,

Gustem dość prostym. Sztuki tam mizerne,

Choć pole wzięły po greckim narodzie.

Turecka willa każda malowania

Na sposób kulis albo parawana.

XLVII

Kiedy zbliżyli się, nadziemski zapach

Cebuli, jarzyn, baraniny z ryżem,

Mile drażniący czy w nosach, czy w chrapach,

W postanowieniu powstrzymały chyżem

Juana, co już tkwił pokusie w łapach.

Towarzysz także warował się świeżym

Kruczkiem: „Na Boga! niechaj co przetrącę,

A pójdę z tobą w piekło gorejące”.

XLVIII

Tak się do ludzkich słabostek przemawia:

Starcom na rozum, do uczuć — młodzieży,

Sposób z „rozumem” rzadziej się pojawia,

Bowiem do modnych dzisiaj nie należy.

Ten mówca łzami, drugi znów naprawia

Batem — a każdy w słabą stronę mierzy:

Argumentami siły, z różnym skutkiem.

Lecz o to nie dba nikt, aby być krótkim.

XLIX

Znowu dygresja. Z przekonywających

Dowodów siły, patosu, piękności,

Pochlebstwa, prośby, groźby i brzęczących

Dukatów — nic tak dobrze nie uprości

Sprawy głaskania drażliwych, gorących

Serc i pętania bujnych namiętności, .

Jak wszechkoiciel gromki, lecz godowy,

Duszny głos trwogi — dzwonek obiadowy.

L

Turcy nie mają dzwonków, jedzą przecie.

Juan z Anglikiem — choć im nie brzmiał znany

Powszechnie dzwonek w chrześcijańskim świecie

Ni czekał maitre d’hótel³⁸⁴ galonowany...

Spostrzegli ogień, poczuli kotlecie

Wonie, ujrzeli kucharzy kaftany,

Białe — i ku tym fundamentom bytu

Zerknęli wieszczym okiem apetytu.

LI

Toż zapomniawszy ze wszem o oporze

Szli za przewódcą, wyciągnąwszy nosy,

Eunuch ani śnił, że cielesnej korze

Jego tak straszne zagrażały ciosy.

Obu tymczasem zostawił na dworze,

Zapukał — słychać było ciche głosy —

Otwarto; wszedłszy do ogromnej sieni

Stanęli, wschodnią pompą otoczeni.

LII

Nie opisuję; opis — moja chluba,

Lecz dziś lada kto opiewa z lirenki

Swoje podróże; rośnie z tego gruba

Księga in quarto — łamże na niej szczęki!...

Jemu igraszka, a wydawcy zguba —

Ach! A natura nieszczęsna, na męki

Wzięta, z bolesną poddaje się gracją

Rymom i listom, szkicom, ilustracjom.

LIII

Kołem pod ścianą Turcy, siedząc w kuczki,

Na szachownicach ciche wiedli boje;

Inni się znowu bawili jak mruczki

W monosylaby, mustrując swe stroje.

Ci bursztynowe ssą w ustach munsztuczki³⁸⁵

Drogie i tanie — skrywszy twarz w zawoje,

Chodzą lub drzemią marząc o kochance

W raju; ten sobie rum przyrządza w szklance,

LIV

Gdy czarny eunuch z więźniami do sali

Wszedł, jaki taki oczy od niechcenia

Wzniesie i zajęć swoich patrzy dalej;

Kto siedzi — nawet pozycji nie zmienia,

Inny wzrok na nich zatrzymuje trwalej,

Jak kupiec, wartość gdy konia ocenia;

Na powitanie ów Negrowi głową

Skłoni, lecz nikt go nie trudzi rozmową.

LV

Przewiódł ich potem — nie mówiąc i słowa,

Przez pyszne, w dal się snujące komnaty

Ciche, bo w jednej tylko marmurowa

Fontanna szmerem śpiące budzi kwiaty,

Owiane szatą nocy; czasem głowa

Kobieca przemknie i błysną zza kraty

Czarne, ogniste oczy, ciekawości

Pełne, co nocnych przyprowadza gości.

LVI

Kilka lamp światłem słabego płomyka

Oświeca drogą przez następne sale,

Lecz przy nich bogactw okazałość znika,

Rozsnutych w całej majestatu chwale.

Nic tak czy we dnie, czy w noc nie przenika

— Nie powiem strachem albo drżeniem — ale

Smętnością jak te komnaty bez duszy,

Gdzie snu drzemiących skarbów nic nie wzruszy.

LVII

Dwa tam ledwie znać — jeden całkiem ginie.

Na stepie, w zgiełku pospólstwa lub w boru,

Tam to samotność żyje i dziedzinie

Swojej nadaje piętno duchów zboru.

Ale w galeriach zamkowych, w ruinie

Sali rycerskiej, w złoconego dworu

Komnatach, gdy miast wielu — jeden stanie,

Straszno tak... niby śmierci czujesz wianie.

LVIII

Samotny kącik w podwieczór zimowy,

Książka, przyjaciel, kochanka, a razem

Pasztecik, winko i żołądek zdrowy

Są albijońskiej wieczornej wyrazem

Rozrywki — choć to nie tak brylantowy

Widok jak teatr oświecony gazem.

W pustych krużgankach jam spędzał wieczory,

Dlatego bywam tak na smętek chory.

LIX

Człek tworzy wielkość, a sam w niej maleje;

Kościoły stawia wzniosłe — no, już to mniej

Ganię, bo kościół boże głosi dzieje,

Wobec ich piękna imię się przepomni

Budowniczego. Ten jednak szaleje,

Kto wznosi pałac lub grobowiec. Skromni

Bądźmy straciwszy raj; w Babelu wieży —

Jest przykład temu, który mnie nie wierzy.

LX

Babel był zamkiem myśliwskim Nimruda³⁸⁶,

Mającym z murów i ogrodów sławę,

Gdzie Nebukadnezar³⁸⁷ rządził, król luda,

Nim żreć pewnego ranku zaczął trawę;

Gdzie Daniel w jamie z lwami czynił cuda,

Budząc dla siebie podziw i obawę;

Gdzie się wsławili Tysbe i Piram³⁸⁸, i z

Nieczystych sprawek sławna Semiramis³⁸⁹.

LXI

Tę biedną skarży kronikarz sobaka

(Ot! potwarz, spisek, bo czyż kto uwierzy?...),

O niewłaściwą miłość do rumaka.

(Miłość ma także osobnych kacerzy³⁹⁰).

Źródłu, z którego trysła bajka taka,

Przepisywacze winni i zecerzy,

Że zamiast „biegus” — „biegun” napisano.

Chciałbym, by rzecz, tę naszym sądom zdano.

LXII

Lecz do przedmiotu. Gdyby kto szalony

Przeciw istnieniu wieży Babel krzyki

Podniósł, dowodząc, że dziś nie ma onej

Wieży ni śladu pomimo wyniki³⁹¹

Badań IMĆ Richa³⁹², co przywiózł czerwonej

Cegły skrzyneczkę i dwa pamiętniki —

Nie wierzył Żydów niedowierczych czerni

(Którym się wierzyć musi, choć niewierni) —

LXIII

Bacz, co Horacy³⁹³ o tym głupstwie pisze

Masońskim pięknie nader i treściwie,

Gdy to, nie pomnąc na wieczności ciszę,

Żądzą mularską gorączkowo żywię:.

Czy nie wiesz, gdzie jest koniec ludzkiej pysze?

(Morał jak zwykle kwilący płaczliwie)

Sepulchri immemor struis domos³⁹⁴ — oto

Czemu doczesną parasz się robotą....

LXIV

Skręcili potem w boczne skrzydło domu,

Gdzie niby ze snu obudzili echo.

Pośród przepychu i bogactw ogromu,

Wzrok zatrzymywał się, błądził z uciechą.

Sprzęty tam były niezdatne nikomu,

Lecz wytworności piętnowane cechą,

Która najmniejszy szczegół odznaczała;

Tu prym natura sztuce dać musiała.

LXV

Ta sala zdała się tylko przechodnią

I wiodła w dalsze, wspanialsze komnaty,

Umeblowane z wystawnością wschodnią.

Sprzęt w nich dobrany był, piękny, bogaty,

Sofy tak miękkie, że zdało się zbrodnią

Sieść³⁹⁵ na nie; cudne dywany, makaty,

Kobierce rzadkie, że brała ochota

Po nich jak rybka prześliznąć się złota.

LXVI

Lecz Negr nie raczył zaszczycić spojrzeniem

Owych przepychów, stawiąc nogę śmiało

Tam, kędy³⁹⁶ oni stąpali ze drżeniem,

Jakby pod stopą niebo im się słało;

I, przystąpiwszy do ściany, ramieniem

Sięgnął, i otwarł jakąś szafkę małą,

Ukrytą w ścianie — którą ot — stąd widać.

Jeśli nie widzisz, zechciej pokój mi dać...

LXVII

Chcę być wizyjny; otóż eunuch stary,

Jak rzekłem, sięgnął i wyjął ze skrytki

Stroje wartości różnej, barwy, miary

Na muzułmańskie grzbiety, biodra, łydki:

A więc kaftany, pasy, szarawary,

Z których artykuł żaden nie był brzydki,

I jął³⁹⁷ wybierać najbardziej gustowne

Rzeczy, dla dwojga swych więźniów stosowne —

LXVIII

Dla Brytańczyka oraz dla Juana.

Pierwszy, roślejszy, dostał nieobcisły

Kaftan kandiocki, długi po kolana,

Spodnie dość mocne, tak żeby nie prysły

Nawet na lędźwiach paszy lub gwardiana;

Szal kaszemirski, co by miękkie zmysły

Ucieszył; po nich, dopełniły reszty

Dandysowego stroju, kindżał, meszty.

LXIX

Gdy się ubierał, rzezuń — który zwie się

Baba — wyłuszczał olbrzymie korzyści,

Jakie to jeden i drugi wyniesie,

Jeśli nadzieje w nich złożone ziści

I w osobistym pójdzie interesie,

Dokąd go losy zawiodą. „Aliści —

Dodał — tysiąckroć powiększycie kieski,

Jeśli zechcecie poświęcić obrzezki...

LXX

Co do mnie — mówił — cieszyłbym się szczerze,

Gdyby z was stali się Osmanie prawi³⁹⁸,

Jednak wam wolność zostawiam w tej mierze”.

Drugi dziękował, że tak najłaskawiej

Bez zezwolenia ich nie przedsiębierze

Tej operacji małej. „Nie wiem — prawi —

Jak się nachwalić dość szlachetnej nacji,

Jej obyczajom i cywilizacji”.

LXXI

Że bardzo mało ma do zarzucenia

Temu zacnemu nader obrzędowi;

Że gdy im tylko da co do zjedzenia

I ulży bardzo przykremu głodowi,

Zacznie namyślać się i bez wątpienia

Usłuchać dobrej rady postanowi.

„Czy tak? — rzekł Juan szorstko — mnie się nie śni!

Ja sobie głowę dam obrzezać wcześniej.

LXXII

I wprzódy musi spaść niejedna głowa!” —

„Proszę — rzekł tamten — nie zakładać tamy

Mym myślom i wpół nie przerywać słowa.

Otóż — jak mówię: Gdy powieczerzamy,

Rozważę, czyli twa rada jest zdrowa

I czy odrzucić ją, czy przyjąć mamy,

Rachując — że jak dotąd zawsze grzeczny,

Nam pozostawisz wyrok ostateczny”.

LXXIII

„Teraz — rzekł Baba — niech pan młodszy kładzie

Te suknie” — mówiąc, wskazał szatę drogą,

Co by książęcej przystała paradzie.

Lecz Juan milczał i spojrzał złowrogo,

Niezbyt przychylny takiej maskaradzie,

I kopnął suknie chrześcijańską nogą.

„Nie namyślaj się, kładź prędzej, i basta!”

Juan rzekł: „Starcze, nie jestem niewiasta”.

LXXIV

„Bądź sobie, czym chcesz — ja tam nieciekawy

— Rzekł Baba — ale proszę, rób, co każę,

Bo nie przyszedłem tutaj dla zabawy...”

„Powiedz przynajmniej, komu w tej maskarze

Mam się przedstawić?” „Nie bądź no tak żwawy,

Mój chłopcze! To się w stosownym okaże

Czasie i miejscu, i okoliczności;

Nie lubię zdawać sprawy z mych czynności”.

LXXV

„Więc jeśli zrobię to, to będę...” „Hola! —

Zawołał Murzyn — jeno mnie nie drażnij;

Dobra jest śmiałość, ale nie swawola,

Więc nie rób ze mnie głupca i nie błaźnij!” —

„Cóż to, mój panie, czy to moja rola

Suknią płeć babić?...” Jak sparzony w łaźni

Żachnął się Baba: „Jeszcze jedno słowo,

A ja cię zmienię w istotę bezpłciową!

LXXVI

Są to, jak widzisz, bardzo ładne suknie;

Wprawdzie kobiece — ale takie szaty

Właśnie potrzebne”. „Brrr — Juan mruknie —

Niewieście!” W końcu, zakląwszy na katy,

Ciężkim westchnieniem, niby z miecha, huknie:

„Na co u diabła zdadzą się te szmaty?...”

Tak zwał wzgardliwie koronki i gazy,

Co by księżniczka kładła bez obrazy.

LXXVII

Zaklął i westchnął; w piersiach mu wezbrało

Uczucie, gdy brał szarawarki na się

Cieliste; potem wziął koszulkę białą,

Którą dziewiczy pasek objął w pasie;

Wkładając jednak spódniczkę o mało

Nie padł; „zaś” albo gminnie mówiąc: „zasię”

(Rym mnie przymusza rządzący nieczule,

Bardziej tyrański i twardszy niż króle),

LXXVIII

Zasię potknięcie owo się tłumaczy

Nowością sukni i zakłopotaniem.

Juana. Skończył; nic chyba nie znaczy,

Że trochę krzywo suknie leżą na nim.

Baba obchodzi dokoła i baczy,

Gdzie źle, z największym poprawia staraniem;

Gdy Juan wtłoczył ramiona w rękawy

Kaftana — sam się obejrzał ciekawy.

LXXIX

Bruździło jeszcze jedno: krótkie włosy,

Lecz Baba radę znalazł i ze splotów,

Których miał w skrytce swojej pełne stosy,

Zrobił kosmyki i warkocz był gotów.

Zaplótł, pozwijał modnie długie kosy³⁹⁹,

Które upstrzone błyskami klejnotów,

Koronowały perukarskie dziwo;

Baba przeczesał, namaścił oliwą.

LXXX

Wreszcie skończyła się nieznośna męka.

Z pomocą różu, nożyczek, żelazka

Stanęła wcale⁴⁰⁰ przystojna panienka,

Aż ucieszony Baba w dłonie klaska:

„Patrzcie no — co to zrobiła sukienka.

A teraz proszę za mną, jeśli łaska,

To jest — ta pani”. Klasnął silniej w dłonie,

Dwaj Negrzy wpadłszy stanęli na stronie.

LXXXI

„Pan — rzecze Baba kinąc na Anglika —

Pójdziesz z tą szlachtą na wieczerzę, a my,

Moja ty mniszko płochliwa i dzika,

Pójdziemy razem. Cóż się ociągamy?

Przepadło! Stąd już nikt się nie wymyka;

Nie drżyj! Czy cię to wiodę do lwiej jamy?

Patrz! To jest pałac, gdzie, chodząc roztropnie,

Rozumny rajskich szczęśliwości dopnie.

LXXXII

Dziecko! Nie bój się — wszystko pójdzie pięknie”.

„Ha! to też wasze szczęście — rozbójnicy!...

Wiedzcie, że pięść mi na karkach nie mięknie

I że nie mierzę nigdy po próżnicy.

Dotąd wam uszło, lecz cierpliwość pęknie,

Jeśliby kto śmiał sądzić po spódnicy,

Czym jestem — zatem radzę, moi mili,

Niech się w tym względzie żaden z was nie myli!”

LXXXIII

„No, chodź” — rzekł Baba. W Juanowym łonie

Żal wezbrał, ręce prężył do kamrata,

Co się półgębkiem uśmiechał na stronie,

Widząc, jak chłopca odmieniła szata.

„Żegnaj mi! — krzyknął ów, podając dłonie —

Patrz, w jakie cuda ta ziemia bogata:

Ze mnie pół-Turka, z ciebie pół-dziewczyny

Zrobił przeklęty eunuch w pół godziny”.

LXXXIV

„Bądź zdrów! — rzekł Juan — jeśli nam nie padnie

Spotkać się, życzę smacznego obiadu!”

„Bądź zdrów! ach, żal mi na serce się kładnie;

Gdy się spotkamy, będziem do upadu

Gadać; za losem chodźmy oba składnie.

A szanuj cnotę i nie bierz przykładu

Z Ewy!” — „Ho! nawet sułtan mnie nie skusi,

W razie ochoty, ślub ze mną wziąć musi”.

LXXXV

Tak się rozeszli, każdy w swoją stronę. —

Baba Juana wiódł z sali do sali,

W kamienne ganki, galerie złocone

Aż do olbrzymiej bramy, co z oddali

Chyliła ku nim kontury zamglone.

Wokoło wiała woń róż i konwalii...

Jak gdyby weszli w kaplice zakonne,

Wszystko tam ciche, uroczyste, wonne.

LXXXVI

Brama ta ciężka, wysokiej postawy,

Brązowa, pięknie miała wierzch rzeźbiony.

W rzeźbie rycerstwa bój toczył się krwawy;

Już u zwycięzcy stóp legł zwyciężony;

Za triumfalnym wozem jeńców łzawy

Tłum, jeszcze dalej szły wojsk legijony.

Musiał pamiętać ten zabytek stary

Czas, gdy w Bizancjum władały Cezary.

LXXXVII

Ta wielka brama w sam koniec uciekła

Rozległej sieni; przy niej stanowisko

Miały dwa karły, brzydkie jakby z piekła

Dwa małe czarty — niby pośmiewisko

Groźnym podwojom furty, co rozwlekła

Piramidalne nad nimi sklepisko.

Gdyś szedł wpatrzywszy się w rzeźbione wzorki,

Mogłeś niechcący przydeptać potworki.

LXXXVIII

Aż przystąpiwszy już przed same wrota,

Skoczyłeś, kształt ich spostrzegłszy poczwamy;

Bo też dziwiła tych ludzi brzydota!

Kolor ich płci ni szary był, ni czarny,

Ni biały — tu się pióro darmo miota

W opisie; pędzel chyba byłby karny.

Monstra, Pigmejów co to noszą imię,

Karły — a sumy kosztują olbrzymie.

LXXXIX

Ich służba była: Stać przy drzwiach i czuwać —

A były silne chłopy, choć tak niskie;

Zresztą drzwi dały się łatwo rozsuwać,

Bo miały luźne zawiasy i śliskie,

Jako Rogersa rym; również wysnuwać

Umieli niby sznureczki paryskie

Dla buntowniczych paszów sznur z jedwabi⁴⁰¹,

Najlepsi k’temu tacy niemi drabi.

XC

Na migi z sobą rozmawiali malce

Oba — a wzrok w nich utkwili jak zbóje,

Kiedy niewolnik podniósł oba palce

Na znak, aby ich puścili w pokoje.

Juan się przeląkł, bo jak złe padalce

Oczu iskrzących weń utkwili dwoje,

Wzrok taki może kłuć jak żądło żmije

I zaczaruje, jeśli nie zabije.

XCI

Nim weszli, Baba Juana objuczył

Radami, mądre mu dając przestrogi:

„Dobrze by było — abyś się nauczył

Wysuwać z mniejszym majestatem nogi,

Bacz równie, abyś ich jak gęś nie włóczył,

Chwiejąc się — chociaż błąd to niezbyt srogi

Owo chwiejanie... proszę cię też, pomnij

Wzrokiem dokoła rzucać nieco skromniej.

XCII

Rada się przyda, bo tych niemych oczu

Jak szpilki na skroś przebiją ci suknie;

A niech no tylko który płeć twą zoczy,

To nas tak pięknie jutro Bosfor spłuknie

Zaszytych w worki, że nim się rozmroczy

Noc, popłyniemy do Marmary, nóg nie

Mając za wiosła — ten rodzaj żeglugi

Bardzo tu częste oddaje usługi”.

XCIII

Tak mu dodawszy otuchy, szedł dalej

I do wspaniałej wprowadził komnaty.

Jakby anieli w niej cuda rozsiali,

Oko z trudnością mogło spocząć na tej

Ogniem i tęczą malowanej fali,

Gdzie migotały rubiny, granaty,

Złoto na sprzętach — wszystko jak obrazki

W krąg jaskrawymi opasane blaski⁴⁰².

XCIV

Za złoto kupisz złoto — lecz majątek

Z gustem nie chodzi; nie tylko na Wschodzie,

Lecz i u naszych zachodnich książątek

W pałacach, które widziałem w przechodzie,

Choć złotem każdy zapełniony kątek,

Łuna nie bije zeń; za to smak bodzie

Mebel lub posąg krzywy, malowidła...

Nie mówię, żeby Muza mi nie zbrzydła.

XCV

W tej to królewskiej sali, na stojącej

W zagłębiu sofie, z niedbałym królowej

Wdziękiem leżała bez ruchu, półśpiący

Kobieta. Baba ukląkł, ruchem głowy

Dał Juanowi znak, który niechcący

Ukląkł też, choć to był dlań sposób nowy

Witania; Baba zaś jak przed ikony⁴⁰³

Bił przepisane prawami pokłony.

XCVI

Więc Dama z sofy powstała gwałtownie,

Jako pafijska Wenus ze spienionej

Fali; jej sarnie oczy jak dwie głownie

Z emaliowanej tryskały osłony...

Podnosząc ramię białe i cudownie

Jasne, skinęła; Baba nachylony

Kraj purpurowy szaty jej całował

I szepcąc, gestem jeńca ukazował.

XCVII

Była w tej chwili dumna jak na tronie;

Piękność jej miała moc, co serca kruszy,

Więc, że opisem słabym jej nie zgonię,

Wolę, iż sobie dośpiewacie w duszy.

Nie szkodzi, jeśli z powieści uronię

Opis jej kształtów, bo wiem, że ogłuszy

Słuchacza opis, niby listy gończe

Dokładny — kładę więc kropkę i kończę.

XCVIII

W nawiasie dodam: Miała postać róży

W rozkwicie; z wiosny przechodziła w lato.

Są twarze, które z życiodajnych kruży⁴⁰⁴

Woda odmładza ciągle; przykład na to —

Maria ze Szkocji; prawda — miłość burzy

Równie jak łzy; ich pochód wdzięków stratą

Płaci kobieta; rzadko jak u Ninon

De l’Enclos⁴⁰⁵ wdzięki do grobu nie zginą.

XCIX

Słów przemówiła kilka do swej świty,

Co była z dziewcząt dwunastu dobrana

I miała strój tym samym krojem szyty

Jak suknie, co płeć chowały Juana.

Wieniec to niby był z latawic wity,

Z którym po lasach hasała Diana⁴⁰⁶;

To podobieństwo kształtu tylko tycze,

Innych panieńskich zalet w to nie liczę.

C

Schyliły głowę, kornie się cofając,

Jednak nie przez te same drzwi, którędy

Wszedł Juan; on zaś otwierał jak ając

Oczy, na skarby rozsypane wszędy;

Patrzał — olśniły go, po zmysłach grając.

Za pięknem idzie podziw, a w też pędy

Trwożny szacunek; iście godzien kary,

Kto pierwszy rzucił myśl: Nil admirari⁴⁰⁷.

CI

„Nic nie podziwiać! — Kto myśl tę pochwali

(Myśl jasna górnej mowy nie pożycza),

Temu przyniesie szczęście i utrwali.”

(Słowa wyjęte z tłumaczenia Creecha).

Horacy pisał tak w wieków oddali,

Dzisiaj Pope⁴⁰⁸ stare skarby znów przelicza.

Lecz gdyby podziw był zakazywany,

Czyżby Horacy był dziś podziwiany?...

CII

Gdy się wyniosły owe dziewic chóry,

Baba jął⁴⁰⁹ dawać Juanowi znaki,

Aby, zbliżywszy się, klęknął raz wtóry

I pocałował w nogę; lecz na taki

Rozkaz don Juan odział się w ponury

Upór, a że miał krew nie jak prostaki,

Rzekł, że się duma z szlachectwem sprzymierza:

W nogę całuje się tylko papieża.

CIII

Baba tłumaczył, prosił, a spod oka

Na ten niewczesny⁴¹⁰ upór miotał błyski,

Mruczał o stryczku... lecz Juan, z wysoka

Patrząc, stanowczo nie chciał się stać niski,

Choćby przed samą niewiastą proroka.

Ba! Etykieta szerzy swe uciski.

Wszędzie: na dworach czy zamkach koronnych,

Rautach, regatach i wyścigach konnych.

CIV

Stał niby Atlas, tatarskiej by ordy

Nie przestraszył się, z gniewu Negra szydził.

Krew, co mu dały kastylijskie lordy,

Zagrała w żyłach; gdyby ją powstydził,

W sercu by mu się wgryzły przodków kordy

I duch praojców by go znienawidził.

Baba, zadając sobie próżną mękę.

Rzekł: „Nie chcesz w nogę, pocałujże w rękę!”

CV

To już byt rodzaj hołdu niepotworny:

Kompromis gładki i dyplomatyczny,

Który załatwiał trudności w niesporny

Sposób; don Juan więc, mając wytyczny

Kierunek, stał się rycerski i dworny,

Chwaląc ten rodzaj hołdu zagraniczny.

Wszak w jego kraju pani czy panience.

Szlachcic całuje nie nogi, lecz ręce.

CVI

Więc się przybliżył, choć nieco niezdarnie.

Rączka jej była iście pańskiej rasy.

Do takiej młodzież ustami się garnie,

Chciałaby przylgnąć i pić po wsze czasy

Słodycze (że tak powiem kulinarnie).

Wspomnisz me słowa, kiedy dotkniesz krasy

Rączek swej lubej; nieraz nawet cudza —

Wierność dwunastomiesięczną ostudza.

CVII

Dama mierzyła go wzrokiem upartym,

Baba na rozkaz jej cofał się ruchem

I stylem w takich odwrotach utartym, —

A równocześnie szeptał mu za uchem

Z jakimś nań patrząc uśmiechem niewartym:

. „Nie bój się, chłopcze, niczego: bądź zuchem”.

A lice tak mu błogością płonęło,

Jak gdyby spełnił jakieś zbożne dzieło...

CVIII

Kiedy znikł — nagła w niej zaszła przemiana.

Nie wiem, jaka tam duszę myśl zaległa,

Ale zadrgała brew pofałdowana,

A twarz z marmuru, kiedy krwią nabiegła,

Była jak chmura, słońcem malowana,

U nieboskłonu; w oku jej zażegła⁴¹¹

Uczuć pochodnia namiętność gorącą,

Półpożądliwą, półrozkazującą.