Sabałowa bajka

Siedliśmy wokół ogniska wsłuchani w tę ciszę tatrzańską, która aż w uszach dzwoni. Zbliżała się już i godzina spoczynku, gdy nagle Sabała¹ podniósł swą pomarszczoną twarz, podobną zarazem do głowy starego sępa i do twarzy Miltona². Chwilę popatrzył szklanymi oczami w ogień — tak zaczął opowiadać:

„Prosem piknie wasych miłości, raz seł³ chłop ze świdrem i rąbanicą⁴ do Nowego Targu na siacie⁵. Jakoś za Poroninem stowarzysyła⁶ się z nim stara baba. Chłop, ze był mądry gazda, poznał Śmierć i zara myśli, jako się jej pozbyć. Wzion⁷ wreście wiercić dziurę do wirby⁸, wiercił, póki nie wywiercił, a potem w nią zagląda.

— Czego patrzys? — pyta Śmierć.

— Chcesz uznać, to sama zaźrzyj.

Zaźrzała Śmierć do dziury, nie widzi nic — a bez ten cas⁹ ociosał se chłop rąbanicą bukowy kołek.

— Nie widzę nic — powiada Śmierć.

— Wleź całkiem, to obacys.

Ledwie Śmierć wlazła całkiem, zatkał ci ją chłop — prosem piknie — bukowym kołkiem, przybił kołek obuchem i poseł¹⁰.

Az tu rok po roku idzie, chłop żyje i żyje; ludziska przestali umierać; zajaziło¹¹ się od nich w Zakopanem, w Białym Dunajcu, w Chochołowie, wsędy, ze cłek koło cłeka stał, jako smereki¹² stojom w borze. Chłopisko się zestarzało, bieda pocena¹³ go gnieść, robić¹⁴ już nie mogło. Naprzykrzyło mu się w ostatku zyć, poseł i odetkał Śmierć z wirby.

Jak Śmierć — prosem piknie — skoczy, jak weźmie kosić — w Zakopanem, w Białym Dunajcu, w Kościeliskach, w Chochołowie, to tyla się luda wykopyrtło, ze i chować gdzie nie było. Przychodzi wreszcie Śmierć do jednej gaździny wdowy — siedmioro sierot u niej — i biere ją. A tu dzieci kiej nie zacnom lamentować:

— Nie bier matki, nie bier matki!

Zlutowała¹⁵ się Śmierć nad dziećmi, idzie do Pana Boga i powieda:

— Panie Boże, jakoze mnie matkę brać, kiej dzieci tak prosom, tak lamentujom, aze mi się luto stało.

A Pan Bóg powieda tak:

— Ja w tych rzecach nie gazda, jeno Pan Jezus gazda. Idźze do Pana Jezusa, niech ci ta powie, jako ma być.

Przychodzi Śmierć do Pana Jezusa i powieda:

— Panie Jezu, jakoze mnie gaździnę brać? — siedmioro sierot w chałupie, tak prosom, tak lamentujom, aze mi się luto stało.

A Pan Jezus prask Śmierć w pysk.

— Chybaj¹⁶ do morza, przynieś skałkę!

Skoczyła Śmierć do morza, na samiusieńkie dno, przyniosła skałkę kwardom¹⁷, okrągluchnom jako bochenek chleba, a Pan Jezus do niej:

— Gryź!

Gryzie Śmierć, gryzie — zębiska ją bolom; zgryzła wreście calusieńkom skałkę — i patrzy: az w środku chrobocek¹⁸ maluśki siedzi. A Pan Jezus prask Śmierć w pysk.

— Widzis — powieda — to ja i o tym maluśkim chrobocku na dnie morza wiem i pamiętam; a ty myślis, ze ja o sierotach nie będę pamiętał? — Chybaj, bier matkę!

Przypisy:

1. Sabała, właśc. Jan Krzeptowski (1809–1894) — góral podhalański, znany przewodnik tatrzański, myśliwy, gawędziarz i muzykant. Wydano kilka książek z opowiadanymi przez niego baśniami, a w swoich utworach opisywali go Henryk Sienkiewicz, Stanisław Witkiewicz, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Władysław Orkan i inni. [przypis edytorski]

2. John Milton (1603–1674) — poeta ang., autor poematu Raj utracony. [przypis edytorski]

3. seł (gw.) — szedł. [przypis edytorski]

4. rąbanica (gw.) — siekiera. [przypis edytorski]

5. siacie (gw.) — zarobek. [przypis edytorski]

6. stowarzysyła — wymowa s zamiast š („sz”), c zamiast č („cz”) i z tam, gdzie piszemy ż (ale nie rz), nazywa się mazurzeniem i jest charakterystyczna dla gwar Małopolski i Mazowsza. [przypis edytorski]

7. wzion (gw.) — wziął; tu: zaczął. [przypis edytorski]

8. wiercić dziurę do wirby — wiercić dziurę w pniu wierzby. [przypis edytorski]

9. bez ten cas (gw.) — przez ten czas. [przypis edytorski]

10. poseł (gw.) — poszedł. [przypis edytorski]

11. zajaziło się (gw.) — zrobił się tłok. [przypis edytorski]

12. smerek (gw.) — świerk. [przypis edytorski]

13. pocena (gw.) — zaczęła. [przypis edytorski]

14. robić (tu gw.) — pracować. [przypis edytorski]

15. zlutować się (gw.) — zlitować się. [przypis edytorski]

16. chybać (gw.) — biegać. [przypis edytorski]

17. kwardom (gw.) — twardą. [przypis edytorski]

18. chrobocek (gw.) — robaczek. [przypis edytorski]