In memoriam trzech wielkich aktorów

I.

Wspłonął¹ i nagle zgasł, jak knot zdmuchnięty,

Oblicza nasze powlókłszy znienacka

Błyskawicowym poblaskiem bladości.

Runął: z nim wespół padły kukły wszystkie,

Do których żył przesączył krew dyszącą;

Bezgłośnie umierały, a gdzie leżał,

Tam się walała ciżba zwłok, rzuconych

Byle jak, w dzikim tłoku: tu kolano

Opoja w władcy źrenicę wtłoczone,

Indziej Don Filip ze zmorą przywartą

Do szyi: to Kaliban². — Wszystko trupy.

Więc pojęliśmy, kto był ów umarły:

Czarodziej wielki z największych szalbierzy!

I z domów naszych zawartych wyszliśmy,

I poczęliśmy gadać, prawiąc, kim był.

Lecz któż to był w istocie, kimże nie był?

Spod jednej maski wpełzał w inną larwę³,

Z zewłoku ojca przeskakiwał w syna,

Jak szaty luźne mieniając⁴ postaci.

Mieczami, które wirowały młyńcem,

Tak szybko, że nie postrzegł nikt ich ostrza,

Sam siebie krajał w kawały: być może

Jedną połową był Jago⁵, a druga

Szlochała w błaźnie, marzycielu gorzkim.

A ciało jego było jak zasłona

Zaczarowana, w której fałdach rzeczy

Mieszkają wszystkie: i tam sięgał po nie,

Wydobywając stwory i zwierzęta

Z samego siebie; lwa, owcę nieśmiałą,

Lub biesa-głupka, albo okropnego

Diabła, i tego, i jeszcze tamtego,

I mnie, i ciebie. A to ciało było

Losem wewnętrznym w żużel przepalone,

Jak żar węglowy, on trwał w palenisku

I patrzał na nas, którzy się gnieździmy

W zawartych domach, jako salamandra

W ogniu: źrenicą obcą, martwą, białą.

Był jako władca krwawy. Wokół bioder

Przepasał, niby muszelki barwione,

Prawdy straszliwe i kłamstwa nas wszystkich.

I mimo oczu mu przelatywały

Sny nasze, jako stada dzikich ptaków,

Odbite w jezior leśnych lśniącej głębi.

Tu wkraczał, przed tę kurtynę na deskę,

Gdzie stoję oto, i jak w róg Trytona

Burzliwa wrzawa morza jest więziona,

Tak głos wszelkiego życia w nim dygotał:

Wielkością brzmiał. I już był całym borem

I polem z białym na przełaj gościńcem.

Tu siedzieliśmy, jak dzieci rozwarłszy

Oczy, patrzący w górę, jak ku zboczom

Skały olbrzymiej: a w tych wargach zdartych

Zatoka była, gdzie huczało morze.

W nim bowiem była ta, co wiele drzwi

Rozpycha gwałtem i nad dachy wzlata:

Potęga życia, niespętana niczym.

I jego to śmierć nagła skuła w pęta!

Zdmuchnęła oczy, których skryte jądro

Naryte⁶ było tajemniczym szyfrem,

I tysiąc głosów zadławiła w krtani,

I rozwaliła człon po członie ciało,

Gięte brzemieniem niezrodzonych istnień.

Tu stał. W następstwie po nim któż mu zrówna⁷?

Jakiż duch piersi labirynt zaludni

Tłumem postaci, zrozumiałych nagle,

Zatrzaśnie dreszczem okropnej rozkoszy?

Tej, którą trwonił, nie mogliśmy ująć,

I dziś, gdy zabrzmi imię, wzrok wlepiamy

W tę czeluść mroczną, która się zawarła.

II.

Gmach ten wokoło i my sami owej

Służymy sztuce, która ból najsroższy

Przyprawia strawnie, nawet śmierć cukruje.

A on, którego przed oczy przywołam,

Cóż to za siłacz! Taką posiadł zdolność

Przemiany, iż się zdało, wszelkim sieciom,

Nie do złowienia, umknie! Tak przedziwny!

Pomnicie? Czynił się przezroczym⁸, białku

Źrenicy kazał tę najgłębszą skrytość,

Co w nim drzemała, zdradzać, i łapczywie

Wciągał z powietrza duszę urojonych

Istnień, jak dymy w jelita, przez szpary

Potem wyrzucał je na światło dzienne.

I znów przetwarzał się do gruntu, stwory

Znów wyciekały, pęczniejąc, zaledwie

Ludzkie, lecz żywe, jak powabnie-żywe,

Przytakiwało im oko, aczkolwiek

Nie oglądało przenigdy podobnych:

Drobne zmrużenie powiek, jeden oddech

Świadczyły, że istnieją, parujące,

Z prałona ziemi ciepłej wyszarpane

I ludzkie! Oczy zawrzyjcie, wspomnijcie!

Spójrzcie na cielska krwiste, gdzie w zakątku

Źrenicy nikła kołace się dusza,

Lub dusze, które kości zbudowały,

Jako skorupę szklaną, wokół siebie,

Aby się schronić: pospolici ludzie,

I ludzie mroczni, i władcy, i błazny,

Ludzie do śmiechu i ludzie do zgrozy —

Przetwarzał się do gruntu: oto byli.

Ale gdy gasła gra i gdy kurtyna

Bez szmeru, jak powieka ubarwiona

Szminką, opadła przed magiczną grotą

Zamarłą, a on w mrok stąpał, to przed nim

Tak się olbrzymia scena rozścielała,

Jak przed źrenicą na zawsze rozwartą

I porażoną bezsennością, której

Kurtyna nigdy nie przesłoni czuła:

Teatr okropny, realności scena!

Tedy⁹ zeń wszystkie opadały kunszty

Przeobrażenia, jak szmaty, i biedna

Drżąca duszyczka szła, patrząc dziecięco.

Tedy wplątany był w grę bezlitosną,

Niepojmujący, jak wzrosła w torturę;

I każdy krok wciąż głębiej, niż poprzedni,

I bezlitosny każdy znak milczący:

Oblicze nocy brało udział w spisku,

Wiatr się sprzysięgał, wiaterek łagodny,

I wszystko przeciw niemu. Pospolitych

Dusz nie usidla tak los mroczny, czułym

Stawia potrzaski nad siły. I wzeszedł

Dzień taki, gdy się podźwignął, i oko

Udręką wysilone pragnął skąpać

W przeczuciach i snach wiotkich, tedy zrzucił,

Jak nadto ciężki płaszcz z bark zgiętych, życie

Mocnym i drobnym gestem, już nie bacząc

Na rozetlony pył u skraju płaszcza:

Postaci, które kruszyły się w nicość.

Tak go wspomnijcie. Niech struny dostojne

Wskrzeszą go, drżące tą nieludzką dolą,

A mnie pozwólcie zamilknąć: tu kres ów,

Kędy się słowa skąpe łamią w wargach.

III

O, jego głos mieć, aby wznieść tę skargę!

Z jego godnością królewską móc stanąć

Przed wasze oczy z moją skargą. Wtedy

Godzina byłaby zaiste wielka,

I królewskości poblask na mnie, więcej,

Niźli żałoba: w dzieła bowiem władców

Wspaniałość jest wmieszana, boski zachwyt

W żal, gdy tarzają się w mogiły prochach.

O, ów głos, gdyby zatrzepotał skrzydłem

Wiejąc nad nami! — Bo i skądże brzmiał?

Skąd to dudniło o ucho? Kto prawił

Językiem takim? O, jaki tu gadał

Książe i demon? Z tych desek drewnianych

Czyj głos? Kto z krtani przemawiał młodzieńczej

Romea, najstraszliwszą chrypką dyszał

Z gardła Ryszarda i szept wyłamywał

Z zamarłych Tassa warg? O, kto?

Nieprzeobrażon¹⁰ przez wszystkie przemiany,

Czarodziej, nigdy nieoczarowany,

Nieporuszony, co rwał nas na strzępy,

Bardzo daleki, choć zdał się najbliższy,

I bardziej obcy w sobie, niż ktokolwiek,

Najsamotniejszy ponad samotnymi,

Wysłannik przed wszystkimi, bezimienny

Pana nad Pany zwiastun ów: najsroższy.

Pominął nas, przeminął. Dusza jego

Zbyt szybką duszą była, a źrenica

Nadto podobna oku ptaka. — Gmach ten

Ongi posiadał go — czyli go wstrzymał?

Niegdyś mieliśmy go — nim runął w dół,

Jak własna młodość z palców nam wylata¹¹,

Niby wodogrzmot okrutny i lśniący.

O, niepokoju bez dna! Tajemnico

Bezwstydnie jawna, zagadko natury

Człowieczej. Kto też byłeś, istniejący?

Ty, tak zbłąkany? O, ty cudzoziemiec!

Ponocnych rozmów samotności z wielce

Przypadkowymi twoimi druhami!

Serca samotność, jak skała z czeluści!

Nienasycony. O duchu bezsenny!

Duchu. O, głosie! Najwidniejsze światło!

Jak biegłeś, lejąc się, zbyt biały blasku,

Przez mrok, z wyrazów budując wokoło

Pałace, gdzie na jedno drgnienie serca

Wolno nam było zamieszkać. — O, głosie,

Niezapomniany nigdy — Dolo — Kresie —

O, tajemnicze życie! Mroczna śmierci!

Jak się o niego życie pasowało¹²,

Nigdy nie mogąc oplątać go w sekret

Lubieżnych przeobrażeń! Jak trwał zawsze!

Jakże królewsko sprostał! Jak się oparł,

Chłopięco szczupły. O, maleńka dłoni,

Siłą napięta, nad kruchością ramion!

O, głowo drobna, źrenico ptaszęca,

Gardząca wiekiem starczym i młodością,

Oko bezsenne, sępie, co przed słońcem

Powieką nie powlecze się, oko waleczne,

Które zmierzyło oboje przepaści

Życia i śmierci — oko wysłannika!

O, poseł wszystkich posłów, duch! Ty, duchu!

Trwanie twe było wśród nas wyrzeczeniem,

Pragnący lotu, o, do lotu wzbity!

Nie wznoszę skargi o ciebie, pojąłem,

Kim byłeś: aktor bez maski, płomieniem

Ducha rażący, uniesion¹³ na zenit.

Tam, gdzie cię oko moje nie ogląda,

Ty, niezniszczalny, krążysz i do sępa

Upodobniony, dzierżysz w szponach lustro,

Które blask miota biały, bardziej widny

Od błysku gwiazd najbielszych: tego światła

Odtąd na zawsze zostałeś zwiastunem.

Tak spamiętamy ciebie, kołującym

I niezniszczalnym: duchem, którym byłeś!

O, głosie! Duszo! Lotu próbująca!

Przypisy:

1. wspłonąć — tu: zapalić się, zapłonąć. [przypis edytorski]

2. Kaliban — postać z Burzy Shakespeare’a, dziki syn wiedźmy. [przypis edytorski]

3. larwa (daw.) — maska. [przypis edytorski]

4. mieniać — dziś: zmieniać. [przypis edytorski]

5. Jago — postać z Otella Shakespeare’a, człowiek, który swoimi intrygami popycha tytułowego bohatera do zamordowania żony i samobójstwa. [przypis edytorski]

6. naryty — tu: opatrzony wyrytym znakiem a. napisem; naznaczony. [przypis edytorski]

7. zrównać — tu: dorównać. [przypis edytorski]

8. przezroczy — przezroczysty. [przypis edytorski]

9. tedy (daw.) — więc. [przypis edytorski]

10. nieprzeobrażon — nieprzeobrażony. [przypis edytorski]

11. wylata — dziś popr.: wylatuje. [przypis edytorski]

12. pasować się — tu: zmagać się. [przypis edytorski]

13. uniesion — uniesiony. [przypis edytorski]