Antymonachomachia¹

Pieśń I

I

Często pozory łudzą słabe oczy,

Zwłaszcza, gdy staną na widok gromadnie;

Często i malarz, w dziele zbyt ochoczy²,

Zmyli się, obraz chcąc wydać³ dokładnie;

I w kunszcie⁴ nieraz rzemieślnik wykroczy,

Kiedy się w złoto szych⁵ podły zakradnie;

Nie traci przeto⁶ kruszec swej korzyści,

Szych pełznie⁷ w ogniu, a złoto się czyści.

II

Jędzo niezgody⁸! Twoje to są sztuki:

Ty, co się w dziełach zjadliwych objawiasz,

Mieszasz się w kunszta, mieszasz i w nauki,

Słodycze żółcią mieszasz i zaprawiasz,

Wkładasz obmierzłe⁹ jarzmo¹⁰ twej przynuki¹¹,

A gdy się tylko niesnaski¹² zabawiasz,

Nie dość dla ciebie państw, narodów klęski,

W cienie zakonne rzucasz grot zwycięski.

III

Twój to kunszt zdradny, żeś zacisze święte

Nowym podejściem mieszać¹³ zamyślała.

Jużeś poczęła¹⁴ dzieło przedsięwzięte,

Jużeś na poły¹⁵ z twych sztuk korzystała —

Niebo, sług swoich niewinnością tknięte,

Nie dopuściło, byś tryumfowała.

Opowiem, jakeś padła z piekłów¹⁶ łona,

Opowiem, jakeś była zwyciężona.

IV

Nie podła gnuśność¹⁷ rządziła klasztorem,

Gdzie się te sceny wydały¹⁸ tragiczne.

Klasztor był cnoty zawołanym¹⁹ wzorem,

Klasztor, obfity w dzieła heroiczne,

Klasztor, od wieków wsławiony wyborem,

Budował²⁰ wszystkie miejsca okoliczne.

Dzielny przykładzie! Ach, któż cię wychwali!

Tyś tarczą twoich, co ciebie dawali.

V

Święte więzienia²¹ miłość cnoty wzniosła,

Niewinność twierdzą otoczyła wieczną,

Żarliwość z świeckiej marności uniosła,

Pokora skryciem²² czyniła bezpieczną,

Przykładność dzielna w ich cieniu urosła,

Wiara obronę znalazła waleczną.

Ukryte światło stanęło na korcu²³

W nauczycielu świętym cudotworcu²⁴.

VI

W takim schronieniu lepszy, niż wiek złoty²⁵,

Trawiły²⁶ prawe²⁷ dla Boga ofiary

W straży ubóstwa, posłuszeństwa, cnoty²⁸,

W zaszczycie pewnej nadziei i wiary,

W czułych zapędach żarliwej ochoty,

A niebieskimi obdarzona dary²⁹

Miłość, rękojmia³⁰ cnoty i załoga³¹,

Słodziła prace dla bliźnich i Boga.

VII

Te Jędza przerwać zabawy³² gdy chciała,

Zbliża się, kędy³³ w głębokim ukryciu

Księga zakonnej wojny³⁴ zostawała,

Płód żartobliwy... Chcąc ją mieć w użyciu,

Tyle przewrotnych kunsztów używała,

Że wpadł w jej ręce — a, w klasztornym życiu

Chcąc wzniecić pożar, raduje się zjadła³⁵,

Że dzieło przyszłej niezgody wykradła.

VIII

Wzbiła się wgórę a, jak jabłko owe³⁶,

Co poróżniło i ludzie, i bogi³⁷,

Niesie płód żartów; gmachy klasztorowe³⁸

Skoro zoczyła³⁹, wydała krzyk srogi,

Cieszy się, widząc klęsk przyszłą osnowę⁴⁰.

Forty⁴¹ warownej już przebyła progi

A myśląc, wściekła, o przyszłym pożarze,

Przebiega szybkim krokiem kurytarze⁴².

IX

Staje przed drzwiami mieszkania doktora⁴³,

Pewna, że starzec rozkosznie spoczywa;

Omyliła się: najpierwszy z klasztora⁴⁴

Do służby Bożej⁴⁵ śpieszy i przybywa.

W chórze północna trzymała go pora,

W chórze wraz z bracią⁴⁶ chwały Boże śpiewa.

Wielka rzecz — z zasług być od prawa wolnym.

Większa — z zasługą być prawu powolnym⁴⁷!

X

Weszła — a widząc i sprzęty⁴⁸, i łoże,

Jęknęła z złości, czując baśnie płonne⁴⁹:

Zamiast kotary wytarte rogoże⁵⁰,

Wszędzie ubóstwo zastała zakonne.

Ksiąg mnóstwo, których zrachować⁵¹ nie może,

Ledwo objęły⁵² pokoje przestronne;

Sprzęt godny mędrca, godny zakonnika,

Jadem ją nowym żarzy i przenika.

XI

Rzuciła pismo — a, zawywszy wściekła,

Powróciła się do swego łożyska;

Z nią zazdrość zjadła⁵³ i zemsta przewlekła,

Fanatyzm, straszny z daleka i z bliska.

Wpadły, skąd wyszły, jędze w otchłań piekła,

Wpadły w zwyczajne sobie⁵⁴ stanowiska;

Tam z źródła jady na nowo czerpały,

Aby tym dzielniej⁵⁵ truły, zarażały.

XII

Wrócił się doktor, a gdy pismo czyta,

Rozśmiał się⁵⁶: taka zemsta wielkiej duszy.

Trwoga występnym tylko przyzwoita⁵⁷,

Kto się złym czuje, tego zarzut wzruszy⁵⁸;

Cienia się swego boi hipokryta,

Gdy go wewnętrzne przeświadczenie głuszy⁵⁹;

Ubezpieczona w niewinności swojej,

Prawdziwa cnota krytyk się nie boi.

XIII

Tak brzeżna⁶⁰ skała, gdy niebo się chmurzy,

I groźne coraz zbliżają obłoki⁶¹,

Wzrusza się morze, grzmi chmura wśrzód burzy,

A choć uderza bałwan⁶² w brzeg wysoki,

Chociaż się w fluktach⁶³ zapienionych nurzy⁶⁴,

Chociaż szturm srogi rwie twarde opoki,

Trwa niewzruszona: pełzną wiatry chyże⁶⁵,

A bałwan hardy⁶⁶ piasek pod nią liże.

XIV

Wchodzi Honorat, a pismo podane

Z rąk od doktora kiedy czytać bierze,

Na pierwszą strofę⁶⁷ znać⁶⁸ po nim odmianę:

Miesza się, płoni⁶⁹, blednieje⁷⁰ w cholerze⁷¹,

Karty nie skończył, już rzuca o ścianę.

Chce drzeć, lecz doktor hamuje⁷² w tej mierze.

Sroży⁷³ się starzec, dziki i surowy,

Tymi na koniec obwieszcza gniew słowy:

XV

„Tać to nam korzyść za tyle podjętych

Prac, trudów! Takie wdzięczności zadatki⁷⁴!

Targa się⁷⁵ śmiałość na mądrych i świętych,

Wyszydza zjadła i ojce⁷⁶ i matki,

A, niekontenta⁷⁷ z bluźnierstw przedsięwziętych,

Hańbi różaniec. Jeżeli ostatki⁷⁸

W nas jeszcze cnoty żarliwej zostały,

Niechaj jej dozna bluźnierca zuchwały!

XVI

„Heretyk sprośny⁷⁹, Turczyn⁸⁰, jansenista⁸¹,

Ateusz⁸², piekła zarażony jadem,

Oszczerca, z cudzych defektów⁸³ korzysta,

Godzien największej być kary przykładem;

Niechaj go hańba ogarnie wieczysta

I wszystkich, którzy tym będą iść śladem!

Niech go...” Dech ustał ojcu żarliwemu;

Wtem tak się doktor odezwał ku niemu⁸⁴:

XVII

„Złorzeczyć, nie wiem, jeżeli⁸⁵ przystoi

Tym, którzy tylko winni błogosławić⁸⁶;

Jad bardziej ranę rozjątrza, niż goi —

Na cóż się próżnym⁸⁷ narzekaniem bawić?

Nie z zemsty pozna Bóg, którzy są swoi:

Jeśli należy⁸⁸, Jemu ją zostawić,

A choć nas boleść najsrożej dotyka,

Cierpieć, a milczeć — podział⁸⁹ zakonnika.

XVIII

„Ten, który swoim naśladowcom wiernym

Za złe stokrotnie dobrem kazał płacić⁹⁰,

Potrafi ulżyć troskom, choć niezmiernym,

Potrafi oddać, co możem utracić.

Zyskiem się zemsty nie zmożem⁹¹ mizernym,

Cierpliwość lepiej nas zdoła zbogacić⁹².

Darujmy!” Uciekł Honorat i mruczał,

A doktor westchnął, który go nauczał.

XIX

Mógł był ukarać, ile przełożony⁹³,

Ale, że starszy, nie spieszył się z karą.

Starzec był laty i pracą zwątlony⁹⁴,

A, zwykłą wieku swemu tchnąc⁹⁵ przywarą,

Nadto⁹⁶ był w zdaniu swoim uprzedzony,

Gdy kładł zakonność w równej szali z wiarą⁹⁷.

Choć zdrożność⁹⁸ widział, ale, że przy cnocie,

Przebaczył doktor żarliwej prostocie.

Pieśń II

XX

Jak chmura, co grom po polach roznosi,

Obiegł Honorat wszystkie kurytarze⁹⁹,

Wszędzie wiadomość nieszczęśliwą głosi,

Wszędzie o wszczętym¹⁰⁰ znać daje pożarze.

O zemstę wszystkich nalega i prosi,

Niechaj to dzieło i autora skarze.

„Kupcie się¹⁰¹ — woła — ku wspólnej odsieczy!

Kupcie się, bronić pospolitej rzeczy¹⁰²!”

XXI

Na taki odgłos, jak piorunem tknięte,

Tłumy się braci ze wszystkich stron spieszą,

Rzucają prace i zabawy¹⁰³ święte,

A, coraz większą gromadząc się rzeszą,

Tam idą, kędy¹⁰⁴ żale rozpoczęte

Wynurzał¹⁰⁵ starzec: wzmagają¹⁰⁶ i cieszą.

Próżne¹⁰⁷ starania! Honorat się trwoży,

Im bardziej miękczą, tym zjadlej¹⁰⁸ się sroży¹⁰⁹.

XXII

Tak łań¹¹⁰ po puszczach dzikich obłąkana¹¹¹

Z płodem¹¹², którego pilnie dotąd strzegła,

Nagłym łoskotem¹¹³ myśliwców zmieszana¹¹⁴,

Z miejsc się porywa, na których obiegła;

Próżno¹¹⁵ ucieka, wkoło opasana¹¹⁶,

Unosząc życie, choć płodu odbiegła¹¹⁷,

Chociaż rąk uszła i buja po lesie,

Tkwi grot śmiertelny, który z sobą niesie.

XXIII

Wrzask, krzyk, hałasy: i prośbą, i wsporem¹¹⁸

Nie da się starzec ubłagać rozjadły¹¹⁹,

Niezbytym¹²⁰ punktu ujęty honorem.

Gdzież się zdrożności¹²¹ nasze nie zakradły?

Pędzi, księgarni drzwi zastał otworem,

Tam wpadł, strwożeni bracia tam z nim wpadli.

Jednym zamachem starzec nieużyty

Wywrócił cztery ksiąg pełne pulpity.

XXIV

O ty, wszech rzeczy płodnej rodzicielki¹²²

Dzielny tłumaczu, i w lewą i w prawą,

Którego wielbić musi człowiek wszelki,

Ty, coś jest świata nauką, zabawą,

Perło pisarzów¹²³, o Albercie Wielki¹²⁴,

Coś tajemnice objawiał tak żwawo,

Uczczenia godny, nieuszanowany, —

Spadłeś pod szafę z twoimi kompany¹²⁵!

XXV

Wielki Tostacie¹²⁶! Ty, coś znamienicie

Pisał o wszystkim, o czym pisać można,

Nie osiedziałeś się¹²⁷ na twym pulpicie,

Złość cię zrzuciła, ale złość pobożna;

Poznał cię starzec, zapłakał obficie,

Twym spadkiem¹²⁸ myśl się powiększyła trwożna.

A gdy się coraz wzmaga i rozżarza,

Tak z płaczem mówił do bibliotekarza:

XXVI

„Nie tylko ludziom i księgom uwłacza¹²⁹

Bezbożnik, co się uwziął na zakony.

Co winien Tostat, że mu nie przebacza?

Co winien Alfons¹³⁰, ów król uwielbiony?

Zuchwalec śmiało grzeszy i wykracza,

Kroniki nawet dotknął zaślepiony¹³¹;

Nie godzien czytać piękności dobranych:

„Wojska afektów zarekrutowanych¹³²”.

XXVII

„Wiem, skąd te złości i jady pochodzą.

Już się świat zepsuł, a płody odrodne

Polorem¹³³ niby jady swoje słodzą,

Nazwiska nawet uczonych niegodne.

Ich to koncepty¹³⁴ — prawdzie nie zagrodzą,

Znajdziem my na nich sposoby dowodne¹³⁵.

Umilkną zdrajcy, damy się we znaki,

Spełznie z konceptem pisarz lada jaki¹³⁶!

XXVIII

„Bogdaj ¹³⁷to dawni w księgach nie szperali!

Było też lepiej, każdy cicho siedział.

I cóż nowego teraz wybadali?

Bogdajby lepiej o nich świat nie wiedział!

Nie tak to nasi ojcowie ¹³⁸działali,

A, jeśli który co pisał, powiedział,

Nie dął się¹³⁹ z swojej mądrości mniemanej¹⁴⁰,

A nie zaczepiał¹⁴¹ książki drukowanej”.

XXIX

„Niejeden głupi był wydrukowany, —

Biblijotekarz¹⁴² rzekł do Honorata —

Druk nie jest piętnem¹⁴³ chwały lub nagany,

Dawniejszych, świeższych czasów alternata¹⁴⁴

Głupstwo i rozum stawia naprzemiany¹⁴⁵,

Jednym je węzłem wiąże i przeplata;

Z powszechnej wady my się nie odkupim¹⁴⁶,

Można i u nas być mądrym i głupim.

XXX

„Że się z prostoty śmiał pisarz swywolny¹⁴⁷,

I my się śmiejmy, zagadniem i snadnie¹⁴⁸:

Pozna po śmiechu, w wyrazach zbyt wolny¹⁴⁹,

Że fałsz napisał, odwoła dokładnie.

Będziem się dąsać? Nie będzie powolny¹⁵⁰,

Gorszy jad może w pióro mu się wkradnie.

A kto wie wreszcie, czyli¹⁵¹ nie chciał użyć

Tego sposobu, aby się przysłużyć?”

XXXI

„Piękna przysługa! Paszkwilem¹⁵², potwarzą¹⁵³?”

„Posłuchaj tylko, ojcze Honoracie:

Różne się myśli wierszopisom marzą,

Jeszcze ich trybu¹⁵⁴ zupełnie nie znacie.

Bywa częstokroć, gdy się zbyt rozżarzą¹⁵⁵,

Że mniej pamiętni¹⁵⁶ o sławy utracie,

Zbyt lekko¹⁵⁷ cudzą dotkliwość¹⁵⁸ tłumaczą”.

„Zły to śmiech, ojcze, gdy na niego płaczą!”

XXXII

„Targa się paszkwil na niewinność trwożną,

Zaraża jadem, na złe zbyt ochoczy;

Satyra, cierpieć nie mogąc rzecz zdrożną¹⁵⁹,

Karze bez względu¹⁶⁰, wyrzuca na oczy;

Krytyk żarliwość ma, ale ostrożną,

Śmiechem poprawia, jadem nie uwłoczy¹⁶¹,

A kunsztu¹⁶² jego te prawe¹⁶³ sposoby:

Występek karać, oszczędzać osoby.

XXXIII

„Ale mnie wytknął¹⁶⁴!” — „Przypadkiem się stało”.

„Jakto przypadkiem? Szydzić moje lata¹⁶⁵!”

„W myśli to jego może nie postało¹⁶⁶,

Osławiać¹⁶⁷, szydzić z ojca Honorata.

Co tam wyraził, u nas się nie działo,

Jakaż stąd sławy¹⁶⁸ być może utrata?

Nigdy się, ojcze, taki nie frasuje¹⁶⁹,

Który zarzutu przyczyny nie czuje.

XXXIV

,,Hazard¹⁷⁰ nadarzył twe imię w pisaniu,

Ale opisał nie tym¹⁷¹, czym cię znają.

Alboż¹⁷² upartym jesteś w twoim zdaniu?

Alboż cię o złość bracia posądzają?

Alboż nie trawisz¹⁷³ dni, nocy, w czytaniu?

Alboż cię flaszki przyjacielem mają?

Dobrzyście, mądrzy, na książkach się znacie —

To nie o tobie, ojcze Honoracie”.

XXXV

„Piękne to słowa, ale nic nie znaczą! —

Krzyknął Honorat — Śmiał się z nas do woli¹⁷⁴!

Są uprzedzeni, co dobrze tłumaczą

To, co jest skutkiem nieprawej¹⁷⁵ swawoli.

Niech mi mędrkowie dzisiejsi wybaczą,

Jak to nie sarknąć¹⁷⁶, kiedy kogo boli!

Pożal się, Boże, widzę, naszej pracy!

I wasze¹⁷⁷ zmodniał¹⁷⁸, ojcze Bonifacy”.

Pieśń III

XXXVI

Bogdaj¹⁷⁹ to zasnąć! Byle sen był smaczny,

Mniejsza, na miękkim łożu, czy na ławie.

Bogdaj to zasnąć! Chociaż sen dziwaczny,

Słodsze te baśnie, niż troski na jawie.

Niechaj mnie łudzi¹⁸⁰, niech będzie opaczny¹⁸¹,

Stawia częstokroć w szczęśliwej postawie.

Płyną w śnie miłym rozkoszne momenty,

Nie śpią królowie, spał ojciec Gaudenty.

XXXVII

Myśli swobodna! Twoje to są dzieła,

Ty pracę wieńczysz rozkosznym uśpieniem,

A co zbyt skrzętnym¹⁸² staraniem ujęła¹⁸³,

Najpożądańszym wracasz zasileniem¹⁸⁴.

Gnuśność¹⁸⁵, co twardym letargiem zasnęła,

Nie zna snów smacznych, mży¹⁸⁶ za przebudzeniem.

Usnął Gaudenty w spokojnej zaciszy¹⁸⁷,

Powszechnej trwogi nie czuje, nie słyszy.

XXXVIII

Postrzegła Jędza¹⁸⁸, co się wrzawą cieszy,

Że na ustroniu rozkosznie spoczywa

Jeden Gaudenty z tak gromadnej rzeszy,

Jadem się nowym sroży¹⁸⁹ zapalczywa:

Do jego celi szybkim krokiem śpieszy,

Nową się zdradna postacią okrywa

I, żeby wsparcia dzielniejszego¹⁹⁰ dostać,

Bierze na siebie żarliwości postać.

XXXIX

Świętym pozorem¹⁹¹ tai¹⁹² myśli zjadłe,

Pokornym słodzi jad swój ułożeniem:

Spuszczone na dół, zmrużone, zapadłe,

Pałają¹⁹³ oczy jaskrawym płomieniem,

Usta zsiniałe i lica wybladłe,

Głos drżący, coraz¹⁹⁴ przerwany westchnieniem.

W taką się postać Jędza przemieniła,

Do Gaudentego kiedy przystąpiła.

XL

„Śpisz — rzecze — wtenczas, kiedy drudzy czują¹⁹⁵,

Zażywasz wczasu¹⁹⁶, kiedy bracia płaczą;

Gnuśne¹⁹⁷ umysły nieprawie¹⁹⁸ próżnują,

Zbyt wolnie¹⁹⁹ kiedy powinność tłumaczą.

Nie tak się dzieci matce wysługują,

Nie tak jej wdzięczność oddają i znaczą²⁰⁰.

Jeśli masz serce, porwij się i wzmagaj²⁰¹,

Jeśliś syn jeszcze, wstań, ratuj, wspomagaj!”

XLI

Gdyby się była Jędza nie umknęła,

Byłby jej dostał²⁰² za pierwszym zamachem,

Tak się w Gaudentym złość sroga zajęła²⁰³.

Złość, rozpacz, zjadłość²⁰⁴, powiększona strachem —

Wzmaga się raźno na wspaniałe dzieła;

Jędza tymczasem już buja nad dachem,

Zająwszy żądzę zemsty niewygasłą,

Już strasznej wojny dała srogie hasło.

XLII

Jak syn Alkmeny²⁰⁵, gdy na wielkie sprawy,

Bitwy z olbrzymy i smoki²⁰⁶ wychodził,

Pałając chęcią wiekopomnej sławy,

Nadzieją bitwy żądze zjadłe chłodził,

Zdobycz nemejską²⁰⁷, zysk sławnej wyprawy,

Przywdziewał, gdy na nieśmiertelność godził²⁰⁸ —

Tak i Gaudenty w tej walnej²⁰⁹ potrzebie

Porwał za kaptur i wdział²¹⁰ go na siebie.

XLIII

Wypadł rozjadły²¹¹, sam nie wie, gdzie leci,

Woła na bitwę, choć bez przeciwnika:

„Do mnie, kto śmiały, do mnie, moje dzieci! —

Woła, a coraz żwawiej²¹² się pomyka —

Kogo trwożliwość podląca nie szpeci,

Kogo zaszczyca imię zakonnika,

Kupcie się²¹³ ze mną, nacierajcie żwawo:

Tak się najlepiej utrzymuje prawo!”

XLIV

Noc była jeszcze, a słabe promienie

Najpierwsze zorza²¹⁴ puszczać zaczynały.

Słyszą krzyk bracia i nagłe wzruszenie²¹⁵,

Słyszą, jak echo gmachy powtarzały;

Nowy strach nastał, nowe zatrwożenie.

Stanął z swoimi Honorat struchlały²¹⁶,

A gdy się ku nim Gaudenty przybliża,

Uciekła rzesza trwożliwa i chyża²¹⁷.

XLV

Został Honorat, laty²¹⁸ ociężały,

Strach nogi zemdlił²¹⁹, przeraża i mroczy²²⁰;

Postrzegł go z dala bohatyr²²¹ zuchwały,

Niezwykłym pędem ku niemu przyskoczy.

Padł z strachu²²² starzec, na poły²²³ zmartwiały,

Już ciosu czeka, nie śmie podnieść oczy²²⁴,

Już się na niego Gaudenty zamierzył —

Wtem poznał starca i gniew swój uśmierzył²²⁵.

XLVI

„Tyżeś to, ojcze?” — zdziwiony zawołał.

„Jam jest, — rzekł starzec — co was wszystkich bronię.

Na to los srogi starość moją chował,

Tegom się, nędzny, doczekał przy zgonie,

Że lada²²⁶ bajarz będzie nas strofował²²⁷

I w całym szukał zdrożności²²⁸ zakonie.

Złącz, bracie, pomoc, zwołaj młodzież, starce²²⁹,

Zgińmy z honorem, lub zgnębmy potwarce²³⁰!

XLVII

„Niechaj nas pozna, co się targać²³¹ waży,

Niech pozna smutnym doświadczeniem swoim,

Niech wie, w jakowej²³² jest nasz honor straży,

Niech wie, jak próżnych²³³ dąsań²³⁴ się nie boim!

Niech się i drugi i trzeci odważy —

Choć i największą liczbę uspokoim.

Gniew, co ma honor zgromadzenia w pieczy²³⁵,

Zgubą przeciwnych²³⁶ rany swoje leczy”.

XLVIII

„Do argumentów! A książki tu po co?” —

Krzyknął Gaudenty, nowym zdjęty jadem²³⁷ —

Niech się mędrkowie nad księgami pocą

I pysznią dumnym maksym swoich składem²³⁸!

Ręka, nie pióro, będzie nam pomocą,

Idźmy powszechnym i ubitym²³⁹ śladem:

Kiedy potrzeba znieść z siebie zelżywość²⁴⁰,

Gdzie moc lub sztuka²⁴¹, tam jest sprawiedliwość.

XLIX

„Dawne to bajki o cnocie, nauce,

Świat polerowny²⁴² te czcze²⁴³ światła zgasił;

Podejściu szczęście przypisał i sztuce,

Zbrodnię szczęśliwą uczcił i okrasił²⁴⁴,

A niepodległy sumnienia przynuce²⁴⁵,

Zdradnie²⁴⁶ się srożył²⁴⁷, zdradnie się i łasił.

Któż teraz w cnocie wsparcia będzie szukał?

Ten wielki, mądry, kto zdarł, kto oszukał.

L

„I my tak czyńmy, gdy nas losy muszą²⁴⁸,

A radzić sobie inaczej nie można!

Kiedy moc, podstęp, świata teraz duszą

I wszystko chytrość posiadła ostrożna,

Kiedy szczęśliwi, co się o złe kuszą,

A w niewinności już nadzieja próżna —

Trudno się teraz odwołać ²⁴⁹na cuda:

Bądźmy jak drudzy²⁵⁰, a wszystko się uda”.

LI

Tak duch zajadłej Jędzy popędliwy

Wskroś umysł, złością zdjęty, opanował.

Struchlał Honorat na takowe dziwy.

Nagłej odmiany kiedy nie pojmował,

Nie ścierpiał bluźnierstw, lubo²⁵¹ zemsty chciwy,

Przecież, ażeby w złości uhamował²⁵²,

Miękczył²⁵³ zawziętość, zbytek²⁵⁴ jadu słodził.

Już też dzień jasny po zorzach nadchodził.

Pieśń IV

LII

Rzadko się kradzież nada²⁵⁵ kradnącemu,

Choć ją i pięknym nazwiskiem przywdziejem²⁵⁶;

Choćby służyła dobru publicznemu,

Nie oczyści się i tym przywilejem;

Mówmy więc szczerze, mówmy po dawnemu:

Ktokolwiek kradnie, ten zawzdy²⁵⁷ złodziejem.

Pięknie, czy szpetnie²⁵⁸, pomaga, czy szkodzi,

Niech będzie, jak chce, a kraść się nie godzi.

LIII

O „Wojno Mnichów²⁵⁹!” — takeś w ręce wpadła,

Takeś się najprzód²⁶⁰ zjawiła na świecie:

Płochość²⁶¹ cię z twoich kryjówek wykradła,

Ciekawość fraszki²⁶² stawiła w zalecie,

Złość cię rozniosła ślepa i zajadła,

A sława, która rada²⁶³ bajki plecie,

Za rzecz szacowną gdy udała baśnie²⁶⁴,

Prysłaś, jak iskra, co parzy i gaśnie.

LIV

Byli, którzy cię słusznie zwali fraszką,

A, poważniejszą zatrudnieni²⁶⁵ pracą,

Gardząc wspaniale nikczemną igraszką,

Nie czytając cię, rzekli, żeś ladaco²⁶⁶;

Drudzy, niewzdęci tak poważną maszką²⁶⁷,

Nad zgrają wierszów²⁶⁸ gdy czasu nie tracą,

Rzekli: „Dźwięk próżny, co pozory kryśli²⁶⁹,

Nie wart uczonych czytania i myśli²⁷⁰”.

LV

Rodzaj poetów, co się z słowy²⁷¹ pieści,

Niegodzien u nich względu i szacunku;

Mędrzec, ważący istoty²⁷² i treści,

Mędrzec, mający wyroki w szafunku²⁷³,

W gminnych umysłów tłumie takich mieści²⁷⁴

I w najpodlejszym osadza gatunku,

Co, kunsztem²⁷⁵ słowa układając zręcznie,

Łagodnym dźwiękiem omamiają²⁷⁶ wdzięcznie²⁷⁷.

LVI

I sprawiedliwe były takich zdania,

Co im o dobro kraju tylko chodzi:

„Cóż wiersz pomoże do praw układania?

Alboż się zboże po wierszach urodzi?

Próżne²⁷⁸ są, płoche²⁷⁹, niewarte słuchania,

Więc się ich pisać i czytać nie godzi²⁸⁰.

Nic nie probują²⁸¹, a po cóż je chwalić?

Najlepiej bajkę i bajarza spalić”.

LVII

Spalić do szczętu! Ale, nim go spalą,

Wróćmy tymczasem do naszej powieści!

Bajkę, czy prawdę, ci ganią²⁸², ci chwalą,

Tym jest przyczyną śmiechu, tym boleści,

Jedni się chlubią²⁸³, a drudzy się żalą.

Zgoła²⁸⁴, zwyczajnym trybem wszystkich wieści,

Miało los dzieło, co po rękach chodzi,

Złe, gdy przymawia²⁸⁵, dobre, gdy dogodzi.

LVIII

Po niejednego zakątach²⁸⁶ klasztora

Poszło na ogień; w drugich zachowane;

Ci błogosławią, a ci klną autora:

Zgoła umysły były rozerwane²⁸⁷.

Pan wicesgerent²⁸⁸ śle instygatora²⁸⁹

I w przyszłych sądach rokuje przegranę²⁹⁰,

A jejmość różnie: krzykliwa lub cicha,

Gniewa się, miękczy²⁹¹, płacze i uśmiécha.

LIX

Szczęściem i wielkim dla dzieła autora,

Nigdy Hiacynt w jej domu nie gościł;

Nikt tam nie bywał prócz ojca przeora,

Lecz ojciec przeor ustawicznie²⁹² pościł,

A, jeśli bierał²⁹³ ojca promotora²⁹⁴,

Hiacynt takich wizyt nie zazdrościł:

Pogardzający marnymi igraszki²⁹⁵,

Pilnował wiernie książek, a nie flaszki.

LX

Prawda, że piękny, udatny i hoży²⁹⁶,

Prawda, że patrzeć na niego aż miło.

Alboż być pięknym nie ma sługa boży?

Alboż to grzecznym być się nie godziło?

Wdzięczna jest skromność, gdy postać ułoży,

Zda się, iż nowych z nią wdzięków przybyło.

Niechaj występek wydaje się²⁹⁷ sprośnie²⁹⁸,

Cnocie wdzięk nowy niechaj coraz rośnie!

LXI

Można ją śmiele z grzecznością skojarzyć²⁹⁹,

I owszem, taka lepiej przykład wdraża;

Nie jej to przymiot srożyć się³⁰⁰ i swarzyć³⁰¹,

Dzikim spojrzeniem nigdy nie odraża³⁰²,

Nie umie próżnie³⁰³ dziwaczyć i marzyć,

Ani się płochym³⁰⁴ podejrzeniem zraża.

Przykładny mile, dziwacznie niesprzeczny,

Ojciec Hiacynt był święty i grzeczny.

LXII

Ani on wiedział, co drukiem podano³⁰⁵,

Pożyteczniejsze bawiły³⁰⁶ go dzieła.

Gdy już wieść doszła, co wydrukowano,

Ani go wtenczas ciekawość ujęła;

Przeczytał wreszcie, co o nim pisano,

Lecz się myśl mściwa w sercu nie zawzięła.

Ani się rozśmiał, ani się zasmucił,

Lecz dwakroć³⁰⁷ ziewnął i pismo porzucił.

LXIII

Tak orzeł, górnym wybujały lotem,

Ledwo poglądać na niziny raczy,

A, piorunowym nieprzelękły grzmotem,

Kiedy ptaszęta pod sobą obaczy³⁰⁸,

Skrzydeł wspaniałych straszy je łoskotem

I, gdy w ostatniej postrzeże rozpaczy,

Rzuca plon³⁰⁹ podły, a lotnymi pióry³¹⁰

Ponad obłoki wzbija się i chmury.

LXIV

Nie z orłów rodu był, choć przewielebny,

Ojciec Gerwazy od Zielonych Świątek.

Lubo³¹¹ Hiacynt dał przykład chwalebny

I do działania szacowny początek,

Wzgardził nim ojciec, rady mniej potrzebny³¹²,

Wzgardził, a rzeczy nowy snując wątek,

Brał je do serca — a, gdy zemstę knował³¹³,

Z rzeszą się braci ukonfederował³¹⁴.

LXV

Więc chcąc, by jeszcze większe znaleźć wsparcie,

Wzywał na pomoc inne zgromadzenia.

Zastał u forty³¹⁵, jakoby na warcie,

Pannę Dorotę, co, chwałę imienia

Strzegąc³¹⁶, na zemstę czuwała otwarcie;

Od najpierwszego zaczem pozdrowienia,

Zamiast potocznych dyskursów zabawy,

O srogiej burzy wszczął się dyskurs żwawy³¹⁷.

LXVI

Tam się dowiedział w zapalczywej³¹⁸ mowie,

W srogim wejrzeniu i udatnym geście

O całej rzeczy dokładnie osnowie,

Co powiedano³¹⁹ i na wsi i w mieście.

Zgoła, co tylko nowiną się zowie³²⁰,

Co usta wywrzeć zdołały niewieście,

Wszystko to było powiedziano różnie,

Żwawo³²¹, dokładnie, zwięźle i pobożnie.

LXVII

Usłyszał, jako autor złego dzieła

Od³²² bezbożników na to namówiony,

Jako go zysków nadzieja ujęła;

I nawet o tym został upewniony,

Jakie bezbożność ukaranie wzięła,

Jak w świętej ziemi nie był pogrzebiony³²³,

Jak panna Anna na rozstajnej drodze

Widziała w ogniu jęczącego srodze.

LXVIII

Szczęściem kur³²⁴ zapiał. „Niechże sobie pieje.

Krzyknął Gerwazy — a ja nie mam czasu!”

Więc wszedł za fortę³²⁵, wzmagając nadzieje,

Wszedł, a wśrzód zgiełku, wrzawy i hałasu,

Gdy słyszy, jako Honorat boleje, —

Ażeby złemu zabieżeć³²⁶ zawczasu,

Aby obwieścić, skąd złego przyczyna,

Wprzód³²⁷ odkaszlnąwszy, tak mówić zaczyna:

LXIX

„O bracia! Choć wy bieli, my kafowi³²⁸,

Nic to jedności serdecznej nie szkodzi:

Każdy z nas wdzięczność winien zakonowi,

Bo z tego źródła szczęśliwość pochodzi.

Łączmy się przeciw nieprzyjacielowi,

Z małych złączonych rzecz wielka się rodzi”. —

„Prawda — Honorat rzekł — i ja wiem o tym,

To napisano na czerwonym złotym³²⁹”.

LXX

Więc go zaprasza w izbę zgromadzenia,

Gdzie się żarliwi na odsiecz kupili³³⁰:

Pospolitego tam centrum ruszenia³³¹,

Tam źródło rady, jak będą walczyli.

Na powszechnego odgłos zaproszenia

Hurmem³³² się zewsząd radni gromadzili;

Szedł, tknięty zemstą i punktu honorem,

Pan wicesgerent³³³, ksiądz proboszcz z doktorem.

Pieśń V

LXXI

Na wielkie dzieło trzeba się zdobywać.

Fraszka³³⁴ pod Troją i bitwy i rady!

Kogóż na pomoc w tej potrzebie wzywać?

Do Muz się udać, czyli³³⁵ do Pallady³³⁶?

Czy na pegazich skrzydłachpodlatywać

A, dawnych bajek wskrzeszając przykłady,

Kiedy się powieść heroiczna wszczyna³³⁷,

Do snu zachęcać w imię Apollina³³⁸?

LXXII

Wielkie przykłady do naśladowania

I drogę widzę przed sobą nieciasną;

Chluba nie wabi pióra do pisania,

Zabawę kryślę³³⁹ i cudzą, i własną,

Czytelnikowi nie bronię ziewania —

Chcą spać, czytając, niechajże i zasną

Ja, rzecz stosując do miary³⁴⁰ i wzrostu,

Co wiem, co nie wiem, opowiem po prostu.

LXXIII

Zeszły się czapki, birety³⁴¹, kaptury,

A, co największa, i głowy nie lada.

Pan wicesgerent³⁴² burzliwej natury

Plantę³⁴³ zemszczenia najpierwszy układa,

Więc się nadawszy, rzekł: „Złe koniunktury

Mości panowie! Zaczem moja rada:

Jąć się sposobów dobrych. To, co myślę,

Opowiem krótko i jawnie³⁴⁴ okryślę³⁴⁵.

LXXIV

„Najprzód ten zdrajca, co z nas się naśmiewał,

Niech pozna, żeśmy dobrzy w odpowiedzi!

Tym grzeszył, że się zemsty nie spodziewał,

Swoją podłością zasłoniony siedzi,

Niewart, żeby się człek zacny nań gniewał;

Z tym wszystkim niech go karanie uprzedzi:

Jeśli plebejus, zbić go bez litości,

Jeżeli szlachcic, pozwać jegomości.

LXXV

„Różne być mogą sprawy, aktoraty³⁴⁶,

A ja na wszystkich nieźle dopilnuję:

Niech no się tylko odezwę zza kraty,

Niech wezmę na cel, tak go odmaluję,

Takie wynajdę nań prejudykaty³⁴⁷,

Zgoła, co umiem, co mogę, poczuje.

Wprzód za to, że się śmiał z bluźnierstwy³⁴⁸ ozwać³⁴⁹,

Z Arianismi rejestru³⁵⁰ go pozwać.

LXXVI

„Mógłby i crimen status³⁵¹ być na stole,

Za to, że z królem chciał wadzić³⁵² Węgrzyny³⁵³,

Lecz ja to wyższej władzy oddać wolę.

Mnogie są dalej oskarżeń przyczyny:

Ojcy³⁵⁴ lektory³⁵⁵ niech myślą o szkole,

Duchowni niechaj bronią dziesięciny,

A nasz ksiądz prałat, przez swój wielki rozum,

Weźmie w opiekę vitrum gloriosum³⁵⁶.

LXXVII

„Co się mnie tyczy, wiem ja, co się stanie:

Pozna jegomość...” Wtem machnął obuchem³⁵⁷.

Krzyknął Gaudenty: „Dobrze tak, mospanie³⁵⁸!

To mi to sposób, co śwista nad uchem:

Na nic się nie zda pozew i gadanie,

Po co to straszyć widzeniem i słuchem?

Kto chciał być naszej przyczyną niedoli,

Kto nas zaczepił, niech czuje, co boli!”

LXXVIII

Jak za powstaniem miłego wietrzyka,

W rozleglej puszczy liść wdzięcznie³⁵⁹ szeleści,

Coraz się echo szerzy i pomyka,

Coraz słuch szeptem rozkosznym się pieści —

Tak w gromadnego liczbie zakonnika³⁶⁰

Krzyk Gaudentego hasłem dobrych wieści.

Nieukojone mający urazy,

Wzmogli się Rafał, Marek i Gerwazy.

LXXIX

Trzy to filary swego zgromadzenia,

Trzy to pociechy braci rozrzewnionych³⁶¹.

Pierwszy z nich, zwykłe dawszy pozdrowienia,

W słowach dobranych, zwięzłych i uczonych

Od gór libańskich³⁶² wszczął asumpt³⁶³ mówienia,

Spuścił się potem, a wszystkich zdziwionych,

I duchownego, i świeckiego stanu,

Ciągle prowadził do rzeki Jordanu³⁶⁴.

LXXX

Dopieroż stamtąd, jak się wzbił do góry,

Jak zaczął latać, z oczu wszystkich zniknął,³⁶⁵

Głos tylko słychać, wzrok widzieć ponury,

Gest groźny, jakim zadziwiać przywyknął;

Wtem, kiedy wspomniał helikońskie córy³⁶⁶,

Wskróś poruszony wicesgerent ³⁶⁷krzyknął:

„To mi to mówca, co się aż człek zlęknie,

Kiedy to raz wraz³⁶⁸ i górno, i pięknie!”

LXXXI

Szła dalsza kolej, a ojcy wielebne³⁶⁹,

Raźnej³⁷⁰ młodzieży otoczone gronem,

Zdobywały się na rady potrzebne;

Każdy za swoim obstawał zakonem,

Pełzły³⁷¹, niknęły zamachy haniebne.

Wtem seraficznym³⁷² akcentem i tonem,

Okryty laurem kaznodziejskiej pracy³⁷³,

Podniósł grzmotliwy głos ojciec Pankracy.

LXXXII

„A pókiż — krzyknął — barbarzyniec³⁷⁴ w błędzie,

Zoil³⁷⁵ przebrzydły, co się na nas miota,

A pókiż szarpać naszą sławę będzie

I bluźnić, zdrajca, subtelnego Szkota³⁷⁶?

A pókiż w równym szeregu i rzędzie

Z nim stawać będą ci, których robota

Do tego zmierza ustawnie³⁷⁷, koniecznie,

Aby nas zgnębić i osławić³⁷⁸ wiecznie?

LXXXIII

„A pókiż?...” Nadto³⁷⁹ rozpoczął był żwawie³⁸⁰,

Przeto³⁸¹ go kompan strwożony mniej bacznie³⁸²,

Chcąc ciągnąć za płaszcz, głasnął po rękawie

I, chociaż mniemał³⁸³, że było nieznacznie,

Tak zmieszał mówcę, iż oniemiał prawie,

Chce mówić, ale słowa szły opacznie³⁸⁴ —

Więc, co tak żwawo już miał się ku wojnie,

Skrył głowę w kaptur i usiadł spokojnie.

LXXXIV

Zamilkli wszyscy; wtem z miejsca się ruszył

Doktor i zaczął namieniać³⁸⁵ o zgodzie.

Próżno namieniał: przytomnych³⁸⁶ obruszył.

Nawet tych, którzy byli na odwodzie³⁸⁷.

Wrzask zjadłej tłuszczy³⁸⁸ mówiącego zgłuszył,

Więc, upewniony o pewnej przeszkodzie,

Umilkł. Natychmiast żwawe wojowniki³⁸⁹

Coraz groźniejsze wznawiały okrzyki.

LXXXV

Jak wichry, nagle kiedy wypadają,

Wspienione³⁹⁰ wody i mącą i burzą,

Próżno się trwożne majtki³⁹¹ wysilają,

Razem z okrętem w dnie morskim się nurzą;

Powstaje Neptun³⁹², wiatry ucichają,

Spokojne wody, nieba się nie chmurzą —

Tak proboszcz, skoro w stół pięścią uderzył,

Ucichła wrzawa i krzyk się uśmierzył.

LXXXVI

„A moje zdanie, — rzekł — mości panowie,

Duchowni, świeccy, wielebni, wielmożni,

Po co się gniewać? W tej księgi osnowie³⁹³

Cóż jest, żebyście mieli być tak trwożni?

Czyż, co w poeciej marzyło się głowie³⁹⁴,

Ma tych obrażać, co mądrzy, pobożni?

Na co się zemsty złych sposobów chwytać?

Jeśli złe pismo, to go i nie czytać.

LXXXVII

„Jeżeli kształtnie, dobrze napisane,

Czytajmy, żartu nie biorąc do siebie.

Było podobne niegdyś udziałane³⁹⁵

I na prałaty³⁹⁶; w takowej potrzebie³⁹⁷

Ci się rozśmieli, ci dali naganę,

A czas, zazwyczaj co urazy grzebie,

To zdziałał, co się pospolicie³⁹⁸ dzieje:

Nikt się nie gniewa, a każdy się śmieje.

LXXXVIII

„I ja tak radzę, a żem w tych dniach prawie

Przypadkiem pismo o tej wojnie czytał,

Że posłużyło ku mojej zabawie,

Śmiałem się i ja, o resztę nie pytał.

Poetom śni się czasem i na jawie —

Któż by więc bajki za prawdę poczytał?

Puchar opisał? I cóż w tym jest złego?

Niech przyjdzie do nas, wypijem do niego”.

LXXXIX

Tak mówił prałat, a wyraz łagodny

Miłe uczucie w słuchających sprawił:

Wzrok niegdyś dziki stawał się pogodny,

A co się nader³⁹⁹ zapalczywym stawił,

Pan wicesgerent⁴⁰⁰ mniej do bojów zgodny⁴⁰¹,

Honorat srogi już się ułaskawił⁴⁰²,

Gaudenty nawet już nie tak ochoczy.

Wtem nowy widok ściągnął wszystkich oczy.

Pieśń VI

XC

Jakiż to widok, który by odmiany

I nową rzeczy osnowę przywodził?

Cóż to za widok tak niespodziewany,

Iż naradzeniu wielkiemu przeszkodził?

Jakiż na koniec zły, czy pożądany,

Po tylu wielkich przygodach nadchodził

I jak przemyślnym wzniecon wynalazkiem?

Opowiem: drzwi się otworzyły z trzaskiem...

XCI

Właśnie naówczas, wieszczym zdjęty duchem⁴⁰³,

Ojciec Regalat pałał żarliwością,

Srogim niezbożność⁴⁰⁴ krępował łańcuchem,

A, zwykłą gnębiąc złość zapalczywością,

Niespodziewanym przelękły rozruchem,

Porwał się z miejsca. Za nim z skwapliwością⁴⁰⁵

Wszyscy słuchacze spieszno⁴⁰⁶ ku drzwiom biegli.

Wszyscy stanęli, jak tylko postrzegli.

XCII

Mamże powiedzieć, co postrzegli oni?

Powiem: postrzegli dzban czworogarncowy⁴⁰⁷.

Krzyknął Gaudenty: „Do broni! Do broni!”

Gerwazy raźny, Pankracy gotowy.

Doktor się wstydem niezwyczajnym płoni⁴⁰⁸,

Pan wicesgerent⁴⁰⁹ wzrok mieni⁴¹⁰ surowy,

Prałat⁴¹¹, ażeby dobrze dzieło sprawić,

Na pierwszym miejscu kazał go postawić.

XCIII

Stanął. Jednakże nie był on takowy⁴¹²,

Jakim go powieść bajeczna udała;

Złocisty, prawda, i marcepanowy,

Ale go rzeźba w zwierzch⁴¹³ nie otaczała;

W tym zaszczyt wielki, iż czworogarncowy.

Jakoż i postać tak okazowała⁴¹⁴:

Poważny z kształtu, wspaniały i stary,

Śklnił⁴¹⁵ się nakoło twardymi talary⁴¹⁶.

XCIV

Na nich pamiątki królów naszych dawnych

Ku pocieszeniu zgromadzonych braci,

Królów uprzejmych, szczęśliwych i sprawnych

Wyryte były twarze i postaci.

Owych Zygmuntów, Władysławów sławnych,

Których się nigdy pamięć nie zatraci,

Niósł dzban pamiątki szacownych wyrazów,

Niósł piętna⁴¹⁷ Piastów, Jagiełłów i Wazów.

XCV

Takimi nasi ojcowie pijali,

Smutek stroskanych myśli nie zajmował,

Takimi uczty swoje odprawiali,

Uczty, na których zbytek⁴¹⁸ nie panował.

Szedł dzban na kolej, w nim radość czerpali,

A przemysł⁴¹⁹ chytry ochoty nie psował⁴²⁰.

Rozweseleni uprzejmym obchodem,

Napawali się i piwem i miodem.

XCVI

O dobre czasy, gdy trwała prostota!

Wprawdzieć nie było tak kształtnie i grzecznie,

Nie śklniła⁴²¹ w kunsztach⁴²² wytworna robota,

Ani się przemysł⁴²³ silił ostatecznie —

Uprzejmość wszystko kształciła⁴²⁴ i cnota,

Żyli wesoło, żyli i bezpiecznie.

Słodkie wspomnienie, szacowne przykłady,

Bogdaj⁴²⁵ się nasze święciły pradziady!

XCVII

Lecz nazbyt długo już ten dzban na stole,

Czas się go imać⁴²⁶ — ze czcią winną⁴²⁷ wzięty,

Aby naprawił uprzykrzone dole.

Ociec Zefiryn żarliwy i święty,

Na złość światową⁴²⁸ płacząc i swawolę,

Pierwszy go ujął; zaczem⁴²⁹ nadpoczęty,

Gdy się do niego każdy z ojców bierze,

Sączył się likwor⁴³⁰ w skromności i mierze.

XCVIII

Już kolej wielu była przeminęła:

I wicesgerent⁴³¹ nieźle pokosztował,

I prałat⁴³², sprawca przykładnego dzieła,

Smacznego trunku sobie nie żałował,

W Gaudentym większa żwawość się zawzięła,

Honorat niby z niechcenia⁴³³ sprobował;

Każdy się z swoją odezwał pochwałą,

Tymczasem wina coraz ubywało.

XCIX

Bo też to nadto ci filozofowie,

Rozprawowali⁴³⁴ o wstrzemięźliwości —

I w dobrym zbytek⁴³⁵ cnotą się nie zowie.

Jak to nie lubić⁴³⁶, skąd płyną radości?

Dobrze to znali⁴³⁷ wielebni ojcowie,

Więc, zasilając ducha w troskliwości,

Pod dobrym hasłem: „Niech poczciwi żyją!”

Wielebne ojcy⁴³⁸ jak piją, tak piją.

C

W kącie ukryty doktor cicho siedział;

Widząc, że mierna⁴³⁹, uczcie nie przyganiał⁴⁴⁰,

Chciał jednak, aby nikt o tym nie wiedział,

Więc, jak mógł tylko, krył się i zasłaniał.

Postrzegł go prałat i wzręcz⁴⁴¹ mu powiedział:

„Po cóż się będziesz od ochoty wzbraniał?

Alboż w mych ręku⁴⁴² naczynie zabójcze?

Wino weseli⁴⁴³: pij, wielebny ojcze!”

CI

Kolej⁴⁴⁴ tak dobrze już była chodziła,

Iż już ku reszcie likwor⁴⁴⁵ się nachylał⁴⁴⁶;

Poznali wszyscy, iż zabawa miła,

Więc, gdy się każdy wdzięczył i przymilał,

Wstał doktor — zgraja placu ustąpiła —

Wziął dzban i westchnął, przecież się zasilał,

A, gdy już resztę dopijał przykładnie —

Cud nad cudami! — postrzegł Prawdę na dnie.

CII

Bajka to była, co o niej pisali,

Jakby w dnie⁴⁴⁷ studni siedziała nieboga.

Znać⁴⁴⁸ filozofy⁴⁴⁹ wina nie pijali,

A zaś poeci w źródle swego boga,

Gdy tylko wodę kastalską⁴⁵⁰ czerpali,

W nię⁴⁵¹ Prawdę kładli — nie ta jej załoga⁴⁵².

Lepiej częstokroć pijak ją wyśledzi

I stąd przysłowie: „Prawda w winie siedzi”.

CIII

Przeląkł się doktor na takowe dziwy

I dzban na miejscu, skąd wzięty, postawił;

Ruszyć się nie śmiał, chociaż boju chciwy⁴⁵³,

Gaudenty, skoro cud doktor objawił.

Czy obraz skryty, czy widok prawdziwy?

Każdy go pyta, wszystkim jedno prawił⁴⁵⁴:

„Kto się dowiedzieć o tym chce dokładnie,

Niechaj w dzban wspójrzy⁴⁵⁵, znajdzie Prawdę na dnie”.

CIV

Rzekł — więc wspaniale Zefiryn się toczy

Prosto ku dzbanu⁴⁵⁶, chcąc wzgłębsz⁴⁵⁷ rzecz dociekać;

Blask niezwyczajny zraził⁴⁵⁸ wszystkie oczy,

Stanęli zlękli, nie śmieją uciekać;

Jasność przytomnych⁴⁵⁹ przeraża i mroczy,

Z drżeniem widoku końca muszą czekać⁴⁶⁰.

Wtem obłok świetny gdy się rzedzić⁴⁶¹ pocznie,

Prawda przed nimi stanęła widocznie.

CV

„Nieczęsto — rzekła — tak mnie ludzie widzą,

Chociaż się zawżdy⁴⁶² chętna ku nim spieszę.

Zamiast wdzięczności wszyscy ze mnie szydzą,

I, byłem tylko weszła w którą rzeszę⁴⁶³,

Rzadki mnie uczci⁴⁶⁴, a wielu się wstydzą⁴⁶⁵,

Bo złych zasmucam, a niewinnych cieszę.

Dziś z wami jestem, bo, chociaż w rozruchu⁴⁶⁶,

Godniście mego widzenia i słuchu⁴⁶⁷.

CVI

„Skąd wasza rozpacz? Skąd chęci zemszczenia

Za lada pismo, które bajki plecie?

Mnie wierzcie, wszystkie przenikam⁴⁶⁸ wzruszenia,

Znam tego, co go dziś prześladujecie.

Wie on, jak święte wasze zgromadzenia,

Lecz, chcąc osoby postawić w zalecie⁴⁶⁹,

Przychylność jego, która nie jest płocha⁴⁷⁰,

Tym się obwieszcza, iż was szczerze kocha.

CVII

„Żart broń jest często zdradna⁴⁷¹ i szkodliwa,

Ale też czasem i jej trzeba zażyć⁴⁷²:

W śmiechu przestroga zdatna⁴⁷³ się ukrywa —

A ten, który się śmiał na nią odważyć,

Nie zasługuje, aby zemsta mściwa

Miała go gnębić, miała go znieważyć.

Porzućcie zjadłość⁴⁷⁴, uśmierzajcie żale:

Wszak i wy ludzie, i on nie bez ale⁴⁷⁵.

CVIII

„Sam się oświadczył, iż chętnie odwoła,

Iż, jeśli szkodzi, gotów pismo spalić.

Jeden wam wszystkim nigdy nie wydoła⁴⁷⁶ —

Na cóż go gnębić? Lepiej się użalić.

Myśl może była zbytecznie wesoła,

Sposób — osądźcie, czy ganić, czy chwalić?

Jeżeli potwarz, sama pełznąć⁴⁷⁷ zwykła,

Jeżeli prawda, poprawcie się!” — Znikła.

Przypisy:

1. Antymonachomachia — tytuł odwołuje się do poprzedniego poematu Ignacego Krasickiego, zatytułowanego Monachomachia, co po grecku oznacza walkę bądź wojnę mnichów. Antymonachomachia pozornie jest tzw. palinodią, to znaczy odwołaniem zarzutów zawartych w poprzednim dziele, w istocie jednak je podtrzymuje. [przypis edytorski]

2. ochoczy — pełen zapału. [przypis edytorski]

3. wydać (daw.) — ukazać. [przypis edytorski]

4. kunszt (daw.) — sztuka, rzemiosło, umiejętność. [przypis edytorski]

5. szych (daw.) — nitka owinięta metalowym drucikiem, używana w hafcie, często do pozorowania użycia szlachetnego kruszcu; przen. fałszywa świetność a. bogactwo. [przypis edytorski]

6. przeto (daw.) — przez to, z tego powodu. [przypis edytorski]

7. pełznąć (daw.) — blaknąć. [przypis edytorski]

8. jędza niezgody — Eris, w mit. gr. bogini kłótni i chaosu. To ona rzuciła między trzy boginie, Herę, Atenę i Afrodytę, złote jabłko przeznaczone dla najpiękniejszej, co doprowadziło ostatecznie do wojny trojańskiej, kiedy Parys rozstrzygnął, że jabłko należy się bogini miłości. Personifikacja ta występowała również w Monachomachii. [przypis edytorski]

9. obmierzły — budzący wstręt lub niechęć. [przypis edytorski]

10. jarzmo — prymitywna uprząż dla wołów; przen. niewola, ucisk. [przypis edytorski]

11. przynuka a. prynuka (daw. a. reg.) — zachęta. [przypis edytorski]

12. niesnaski — dziś popr. forma N. lm: niesnaskami. [przypis edytorski]

13. mieszać — tu raczej: wzburzyć aniżeli: wprawić w zakłopotanie. [przypis edytorski]

14. począć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

15. na poły (daw.) — w połowie. [przypis edytorski]

16. z piekłów — dziś popr. forma D. lm: z piekieł. [przypis edytorski]

17. gnuśność (daw.) — lenistwo. [przypis edytorski]

18. wydać się (daw.) — wydarzyć się, ukazać się. [przypis edytorski]

19. zawołany — wytrawny, renomowany. [przypis edytorski]

20. budować — umoralniać, zwłaszcza przez przykład. [przypis edytorski]

21. święte więzienia — klasztory. [przypis edytorski]

22. skryciem — ukrywając. [przypis edytorski]

23. ukryte światło stanęło na korcu — por Mt 5,14-16: Wy jesteście światłem świata. 14 Nie może się ukryć miasto leżące na górze. 15 Ani nie zapalają lampy i nie kładą jej pod korcem, lecz na świeczniku, i świeci wszystkim w domu. 16 Niech tak świeci wasze światło przed ludźmi, aby widzieli wasze dobre uczynki i oddali chwałę Ojcu waszemu w niebie. [przypis edytorski]

24. cudotworcu — dziś popr.: forma N. lp.: cudotwórcy. [przypis edytorski]

25. złoty wiek — mityczny okres szczęśliwości, w mitologii greckiej sytuowany u początków rodzaju ludzkiego; motyw złotego wieku pojawiał się ironicznie w I pieśni Monachomachii. [przypis edytorski]

26. trawić (daw.) — spędzać. [przypis edytorski]

27. prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

28. w straży ubóstwa, posłuszeństwa, cnoty — mowa o ślubach zakonnych posłuszeństwa, ubóstwa i czystości. [przypis edytorski]

29. dary — dziś popr. forma N. lm: darami. [przypis edytorski]

30. rękojmia — poręczenie, gwarancja. [przypis edytorski]

31. załoga — tu: zabezpieczenie. [przypis edytorski]

32. zabawa (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski]

33. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

35. zjadły — zjadliwy. [przypis edytorski]

36. jabłko owe — jabłko przeznaczone dla najpiękniejszej bogini, o które zaczęły się kłócić Hera, Atena i Afrodyta; do tego mitu nawiązywała również Monachomachia. [przypis edytorski]

37. i ludzie, i bogi — dziś popr. froma B. l. mn: i ludzi, i bogów. [przypis edytorski]

38. klasztorowy — dziś popr.: klasztorny. [przypis edytorski]

39. zoczyć (daw.) — zobaczyć. [przypis edytorski]

40. osnowa — nitki, biegnące w jednym kierunku, stanowiące pierwsze oparcie dla tkanego materiału; przen. podstawa, początek. [przypis edytorski]

41. forta — dziś popr.: furta; w klasztorze służy do regulacji kontaktu zakonników ze światem zewnętrznym. [przypis edytorski]

42. kurytarz — dziś popr.: korytarz. [przypis edytorski]

43. doktor — w zakonach tytuł naukowy doktora uwalniał od obowiązku wykonywania cięższych prac. [przypis edytorski]

44. z klasztora — dziś popr.: z klasztoru. [przypis edytorski]

45. służba Boża — zakonnicy zobowiązani są m. in. do codziennego odmawiania modlitw o określonych porach dnia, co określa się mianem liturgii godzin. [przypis edytorski]

46. z bracią — z pozostałymi braćmi zakonnymi. [przypis edytorski]

47. być prawu powolnym (daw.) — być posłusznym prawu. [przypis edytorski]

48. sprzęty — meble, wyposażenie. [przypis edytorski]

49. płonny — jałowy. [przypis edytorski]

50. rogoża — plecionka z sitowia lub z innych łodyg. [przypis edytorski]

51. zrachować (daw.) — policzyć. [przypis edytorski]

52. objąć — tu: pomieścić. [przypis edytorski]

53. zjadły — zjadliwy. [przypis edytorski]

54. zwyczajne sobie — zwykłe dla siebie. [przypis edytorski]

55. dzielny (daw.) — mocny, skuteczny. [przypis edytorski]

56. rozśmiać się — dziś popr.: roześmiać się. [przypis edytorski]

57. Trwoga występnym tylko przyzwoita — sens: tylko występnym wypada się bać. [przypis edytorski]

58. wzruszyć — poruszyć. [przypis edytorski]

59. głuszyć — ogłuszać uderzeniem. [przypis edytorski]

60. brzeżny — dziś popr.: przybrzeżny. [przypis edytorski]

61. I groźne coraz zbliżają obłoki — w zdaniu brakuje „się”. [przypis edytorski]

62. bałwan — fala. [przypis edytorski]

63. flukta — wzburzone odmęty morskie; z łac. fluctus — prąd, burza, niepokój. [przypis edytorski]

64. nurzy — dziś popr. forma 3 os. lp: nurza. [przypis edytorski]

65. chyży — szybki. [przypis edytorski]

66. hardy — dumny. [przypis edytorski]

67. na pierwszą strofę — na widok pierwszej strofy. [przypis edytorski]

68. znać — widać. [przypis edytorski]

69. płonić się (daw.) — czerwienić się. [przypis edytorski]

70. blednieje — dziś popr. forma 3 os. lp: blednie. [przypis edytorski]

71. w cholerze — w gniewie. [przypis edytorski]

72. hamować — powstrzymywać. [przypis edytorski]

73. srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski]

74. zadatki — tu ogólnie: zapłata. [przypis edytorski]

75. targać się na coś — zuchwale coś atakować. [przypis edytorski]

76. ojce — dziś popr. forma B. l mn.: ojców. [przypis edytorski]

77. niekontent (daw.) — niezadowolony. [przypis edytorski]

78. ostatki — resztki. [przypis edytorski]

79. sprośny (daw.) — nieprzyzwoity. [przypis edytorski]

80. Turczyn — tu: muzułmanin. [przypis edytorski]

81. jansenista — zwolennik jansenizmu, czyli potępionej przez Kościół doktryny religijnej, sformułowanej we Francji przez biskupa Ypres, Kornela Ottona Jansena (1585–1638). Doktryna koncentrowała się na znaczeniu Bożej łaski i przypominała poglądy protestanckie. [przypis edytorski]

82. ateusz — ateista, człowiek wierzący w nieistnienie Boga. [przypis edytorski]

83. defekt — wada. [przypis edytorski]

84. ku niemu — do niego. [przypis edytorski]

85. jeżeli — tu: czy. [przypis edytorski]

86. tym, którzy tylko winni błogosławić — zakonnikom. [przypis edytorski]

87. próżny — tu: jałowy. [przypis edytorski]

88. jeśli należy — tu: jeśli jest należna. [przypis edytorski]

89. podział — to, co przypadło w udziale. [przypis edytorski]

90. Ten, który swoim naśladowcom wiernym Za złe stokrotnie dobrem kazał płacić — Chrystus. [przypis edytorski]

91. zmóc się (daw.) — wzmocnić się. [przypis edytorski]

92. zbogacić — dziś popr.: wzbogacić. [przypis edytorski]

93. ile przełożony — ponieważ był przełożonym. [przypis edytorski]

94. zwątlony — osłabiony. [przypis edytorski]

95. tchnąć — tu: cechować się. [przypis edytorski]

96. nadto — poza tym. [przypis edytorski]

97. kładł zakonność w równej szali z wiarą — sens: traktował przynależność do zakonu jako równoważną wierze. [przypis edytorski]

98. zdrożność — wykroczenie przeciw właściwym obyczajom. [przypis edytorski]

99. kurytarz — dziś popr.: korytarz. [przypis edytorski]

100. wszczęty — zaczęty. [przypis edytorski]

101. kupić się (daw.) — gromadzić się. [przypis edytorski]

102. kupcie się, bronić pospolitej rzeczy — zakon zostaje tu porównany do państwa. [przypis edytorski]

103. zabawa (daw.) — zajęcie. [przypis edytorski]

104. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

105. wynurzać — tu: ujawniać skryte myśli (we współczesnej polszczyźnie używa się rzeczownika „wynurzenia”). [przypis edytorski]

106. wzmagać — tu: wzmacniać, wspierać. [przypis edytorski]

107. próżny — jałowy, nieskuteczny. [przypis edytorski]

108. zjadlej — bardziej zjadliwie. [przypis edytorski]

109. srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski]

110. łań — dziś popr.: łania. [przypis edytorski]

111. obłąkany (daw.) — zabłąkany, zagubiony. [przypis edytorski]

112. płód — tu: dziecko, młode. [przypis edytorski]

113. łoskot — hałas. [przypis edytorski]

114. zmieszać się — zakłopotać się. [przypis edytorski]

115. próżno — na darmo. [przypis edytorski]

116. opasać — tu: otoczyć. [przypis edytorski]

117. odbiec (daw.) — uciec od kogoś a. czegoś. [przypis edytorski]

118. wspór (daw.) — wsparcie. [przypis edytorski]

119. rozjadły (daw.) — rozzłoszczony. [przypis edytorski]

120. niezbyty — taki, którego nie można się pozbyć, niezbędny, konieczny. [przypis edytorski]

121. zdrożność — wykroczenie przeciw właściwym obyczajom. [przypis edytorski]

122. wszech rzeczy płodnej rodzicielki — ziemi. [przypis edytorski]

123. pisarzów — dziś popr. forma D. lm: pisarzy. [przypis edytorski]

124. Albert Wielki — (zm. 1280) dominikanin, filozof scholastyczny i teolog, pisał również dzieła przyrodnicze. [przypis edytorski]

125. z twoimi kompany — dziś popr. forma N. lm: z twoimi kompanami. [przypis edytorski]

126. Tostat — właśc. Tostado, Alonso (1400–1455), biskup Avila, teolog i erudyta, niezwykle płodny pisarsko. [przypis edytorski]

127. osiedzieć się — przetrwać w określonym miejscu. [przypis edytorski]

128. spadek — tu: upadek. [przypis edytorski]

129. uwłaczać — przynosić ujmę, obrażać. [przypis edytorski]

130. Alfons — prawdop. chodzi o Alfonsa X Mądrego (1221–1284), króla Kastylii, mecenasa nauk i sztuk, autora tablic astronomicznych; władca o tym imieniu jest wspomniany w Monachomachii, jednak groteskowo błędne informacje biograficzne uniemożliwiają jego jednoznaczną identyfikację. [przypis edytorski]

131. kroniki nawet dotknął zaślepiony — możliwe są tu dwie interpretacje: w Monachomachii wspomniana jest „seraficzna [...] kronika”, tj. kronika zakonu franciszkanów; Krasicki zaś napisał jednak również poemat heroikomiczny pod tytułem Myszeidos, parodiujący i wyśmiewający legendy z polskich kronik średniowiecznych. [przypis edytorski]

132. Wojsko afektów zarekrutowanych — dewocyjne dzieło Hilariona Falęckiego, karmelity, wyd. w 1739 r., miało barokowo długi i zawiły tytuł, którego początek brzmiał: Wojsko serdecznych noworekrutowanych na większą chwałę boską afektów; książka wydana była na grubym papierze i liczyła pięćset stron. [przypis edytorski]

133. polor (daw.) — wyrafinowanie, dobre maniery, kultura towarzyska. [przypis edytorski]

134. koncept (daw.) — pomysł. [przypis edytorski]

135. dowodny — stanowiący dowód, tu: skuteczny. [przypis edytorski]

136. lada jaki (daw.) — byle jaki, kiepski. [przypis edytorski]

137. bogdaj (daw.) — oby (dosł. niech Bóg da, aby...). [przypis edytorski]

138. ojcowi — przodkowie. [przypis edytorski]

139. dąć się — puszyć się, pysznić się. [przypis edytorski]

140. mniemać — uważać coś, mieć jakąś opinię bez wystarczających argumentów czy dowodów. [przypis edytorski]

141. zaczepiać — tu: atakować. [przypis edytorski]

142. biblijotekarz — dziś popr.: bibliotekarz (wydłużenie o jedną sylabę ze względu na rytm). [przypis edytorski]

143. piętno — tu: znak. [przypis edytorski]

144. alternata (daw., z łac.) — zmiana. [przypis edytorski]

145. naprzemiany (daw.) — naprzemiennie, na przemian. [przypis edytorski]

146. my się nie odkupim — sens: nie unikniemy. [przypis edytorski]

147. swywolny (daw.) — kierujący się tylko własną wolą. [przypis edytorski]

148. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]

149. w wyrazach zbyt wolny — sens: zbyt łatwo mówiący rzeczy podejrzane. [przypis edytorski]

150. powolny — posłuszny, tu: postępujący zgodnie z naszą wolą. [przypis edytorski]

151. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

152. paszkwil — złośliwy, znieważający a. obrażający kogoś utwór literacki. [przypis edytorski]

153. potwarz — oszczerstwo, obraza. [przypis edytorski]

154. tryb — tu: sposób postępowania. [przypis edytorski]

155. rozżarzyć się — tu: dać się ponieść namiętności polemicznej. [przypis edytorski]

156. pamiętny — tu: pamiętający. [przypis edytorski]

157. lekko — nie traktując poważnie. [przypis edytorski]

158. dotkliwość — tu: podatność na obrazę. [przypis edytorski]

159. cierpieć nie mogąc rzecz zdrożną — dziś popr. składnia: ścierpieć nie mogąc rzeczy zdrożnej. [przypis edytorski]

160. bez względu — bez oglądania się na status społeczny czy okoliczności. [przypis edytorski]

161. uwłoczy — dziś popr.: uwłaczy, tj: obrazi. [przypis edytorski]

162. kunszt (daw.) — sztuka, rzemiosło, umiejętność. [przypis edytorski]

163. prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

164. wytknąć — zarzucać coś komuś. [przypis edytorski]

165. szydzić moje lata — dziś popr. składnia: wyśmiewać się z moich lat. [przypis edytorski]

166. w myśli to jego może nie postało — sens: może nie miał tego na myśli. [przypis edytorski]

167. osławiać (daw.) — obmawiać, rozpowszechniać o kimś złe a nieprawdziwe informacje. [przypis edytorski]

168. sława — tu: szacunek, poważanie. [przypis edytorski]

169. frasować się (daw.) — smucić się. [przypis edytorski]

170. hazard — tu: przypadek. [przypis edytorski]

171. nie tym — dziś popr.: nie w tym. [przypis edytorski]

172. alboż — czy. [przypis edytorski]

173. trawić — spędzać. [przypis edytorski]

174. do woli — ile chciał. [przypis edytorski]

175. nieprawy — tu: niesłuszny. [przypis edytorski]

176. sarknąć — wyrazić się nieuprzejmie. [przypis edytorski]

177. wasze (daw.) — waszmość. [przypis edytorski]

178. zmodnieć — dostosować się do współczesnej mody. [przypis edytorski]

179. bogdaj (daw.) — oby (dosł. niech Bóg da, aby...). [przypis edytorski]

180. łudzić — mylić, oszukiwać. [przypis edytorski]

181. opaczny — tu: fałszywy. [przypis edytorski]

182. skrzętny — zapobiegliwy, staranny. [przypis edytorski]

183. ująć — odebrać. [przypis edytorski]

184. zasilenie — tu: wzmocnienie. [przypis edytorski]

185. gnuśność (daw.) — lenistwo. [przypis edytorski]

186. mżyć (daw.) — drzemać. [przypis edytorski]

187. w spokojnej zaciszy — dziś popr.: w spokojnym zaciszu. [przypis edytorski]

188. jędza — Eris, w mit. gr. bogini kłótni i chaosu. To ona rzuciła między trzy boginie, Herę, Atenę i Afrodytę, złote jabłko przeznaczone dla najpiękniejszej, co doprowadziło ostatecznie do wojny trojańskiej, kiedy Parys rozstrzygnął, że jabłko należy się bogini miłości. Personifikacja ta występowała również w Monachomachii. [przypis edytorski]

189. srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski]

190. dzielniejszy — tu: silniejszy, skuteczniejszy. [przypis edytorski]

191. pozór — zewnętrzny wygląd, często nieodpowiadający stanowi faktycznemu. [przypis edytorski]

192. taić — ukrywać. [przypis edytorski]

193. pałać — świecić, płonąć. [przypis edytorski]

194. coraz — co chwilę. [przypis edytorski]

195. czuć — tu: czuwać. [przypis edytorski]

196. wczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]

197. gnuśny (daw.) — leniwy. [przypis edytorski]

198. nieprawie (daw.) — w sposób nienależny. [przypis edytorski]

199. zbyt wolnie — w sposób dający zbyt wiele swobody. [przypis edytorski]

200. znaczyć — tu: ukazywać. [przypis edytorski]

201. wzmagać się — tu prawdop. podejmować wysiłek. [przypis edytorski]

202. dostać — dosięgnąć. [przypis edytorski]

203. zająć się — zapalić się. [przypis edytorski]

204. zjadłość — zjadliwość. [przypis edytorski]

205. syn Alkmeny — Herakles. [przypis edytorski]

206. z olbrzymy i smoki — dziś popr. forma N. lm: z olbrzymami i smokami. [przypis edytorski]

207. zdobycz nemejska — skóra lwa nemejskiego, zabitego przez Heraklesa w ramach jego pierwszej pracy. [przypis edytorski]

208. na nieśmiertelność godził — sens: dążył do nieśmiertelności. [przypis edytorski]

209. walny — zasadniczy, decydujący. [przypis edytorski]

210. wdziać (daw.) — ubrać. [przypis edytorski]

211. rozjadły — rozzłoszczony. [przypis edytorski]

212. żwawo — szybko. [przypis edytorski]

213. kupić się (daw.) — gromadzić się. [przypis edytorski]

214. zorza — dziś popr. forma M. lm: zorze. [przypis edytorski]

215. wzruszenie — tu: poruszenie, zamieszanie. [przypis edytorski]

216. struchlały — przerażony. [przypis edytorski]

217. chyży (daw.) — szybki. [przypis edytorski]

218. laty — dziś popr. forma N. lm: latami. [przypis edytorski]

219. zemdlić (daw.) — osłabić. [przypis edytorski]

220. mroczyć (daw.) — wprawiać w zamroczenie. [przypis edytorski]

221. bohatyr — dziś popr: bohater. [przypis edytorski]

222. z strachu — dziś popr.: ze strachu. [przypis edytorski]

223. na poły (daw.) — w połowie. [przypis edytorski]

224. nie śmie podnieść oczy — dziś popr. składnia: nie śmie podnieść oczu. [przypis edytorski]

225. uśmierzyć — uspokoić, złagodzić. [przypis edytorski]

226. lada — byle. [przypis edytorski]

227. strofować — krytykować, napominać. [przypis edytorski]

228. zdrożność — wykroczenie przeciw właściwym obyczajom. [przypis edytorski]

229. starce — dziś popr. forma B. lm: starców. [przypis edytorski]

230. potwarca — ten, kto obraża; odnośnie formy gramatycznej patrz przypis poprzedni. [przypis edytorski]

231. targać się — zuchwale atakować. [przypis edytorski]

232. jakowej — dziś popr.: jakiej. [przypis edytorski]

233. próżny — jałowy, bezskuteczny. [przypis edytorski]

234. dąsać się — obrażać się, ujawniać niezadowolenie. [przypis edytorski]

235. w pieczy — w opiece. [przypis edytorski]

236. przeciwny — tu rzeczownikowo: przeciwnik. [przypis edytorski]

237. jad — tu: złość. [przypis edytorski]

238. dumnym maksym swoich składem — sens: swoimi dziełami, pełnymi umoralniających maksym. [przypis edytorski]

239. ubity — utrwalony (metafora odsyłająca do obrazu ubitej drogi). [przypis edytorski]

240. zelżywość (daw.) — obelga. [przypis edytorski]

241. sztuka — tu: umiejętność. [przypis edytorski]

242. polerowny (daw.) — kulturalny, wyrafinowany. [przypis edytorski]

243. czczy — jałowy, nic nieznaczący. [przypis edytorski]

244. okrasić — tu: ozdobić. [przypis edytorski]

245. przynuka a. prynuka (daw. a. reg.) — zachęta. [przypis edytorski]

246. zdradnie — dziś popr. zdradliwie. [przypis edytorski]

247. srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski]

248. muszą — zmuszają. [przypis edytorski]

249. odwołać — powołać. [przypis edytorski]

250. drudzy — dziś powiedziano by: inni. [przypis edytorski]

251. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]

252. uhamować — pohamować. [przypis edytorski]

253. miękczyć — zmiękczać. [przypis edytorski]

254. zbytek — nadmiar. [przypis edytorski]

255. nadać się — być odpowiednim, właściwym. [przypis edytorski]

256. przywdziać (daw.) — ubrać, tu: ozdobić. [przypis edytorski]

257. zawzdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

258. szpetnie — brzydko. [przypis edytorski]

259. Wojna Mnichów — tłumaczenie tytułu Monachomachii. [przypis edytorski]

260. najprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]

261. płochość — lekkomyślność. [przypis edytorski]

262. fraszka (z wł.) — drobiazg. [przypis edytorski]

263. rada (daw.) — chętnie. [przypis edytorski]

264. za rzecz szacowną gdy udała baśnie — sens: gdy udawała, że baśnie są rzeczą szacowną. [przypis edytorski]

265. zatrudniony — zajęty. [przypis edytorski]

266. ladaco — byle co (tu nie odnosi się do osoby). [przypis edytorski]

267. maszka — dziś popr.: maska. [przypis edytorski]

268. wierszów — dziś popr.: forma D. lp: wierszy. [przypis edytorski]

269. kryśli — dziś popr.: kreśli. [przypis edytorski]

270. nie wart uczonych czytania i myśli — sens: nie zasługuje, by uczeni czytali go i zastanawiali się nad nim. [przypis edytorski]

271. z słowy — dziś popr. forma N. lm: ze słowami. [przypis edytorski]

272. istota — tu: znaczenie. [przypis edytorski]

273. mający wyroki w szafunku — sens: szafujący opiniami. [przypis edytorski]

274. mieścić — tu: umieszczać. [przypis edytorski]

275. kunszt (daw.) — sztuka, rzemiosło, umiejętność. [przypis edytorski]

276. omamiać — oszukiwać, wprowadzać w błąd. [przypis edytorski]

277. wdzięcznie (daw.) — pięknie. [przypis edytorski]

278. próżny — jałowy, bezskuteczny. [przypis edytorski]

279. płochy — tu: niepoważny. [przypis edytorski]

280. nie godzi się — nie należy. [przypis edytorski]

281. probować (z łac. probo) — badać, oceniać, czynić coś godnym uznania. [przypis edytorski]

282. ganić — krytykować. [przypis edytorski]

283. chlubić się — chwalić się. [przypis edytorski]

284. zgoła — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]

285. przymawiać (daw.) — krytykować. [przypis edytorski]

286. zakąty — kąty, zakątki. [przypis edytorski]

287. umysły były rozerwane — sens: pojawiały się sprzeczne opinie. [przypis edytorski]

288. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski]

289. instygator (daw.) — oskarżyciel. [przypis edytorski]

290. przegranę — dziś popr. forma B. lp: przegraną. [przypis edytorski]

291. miękczyć — zmiękczać. [przypis edytorski]

292. ustawicznie — ciągle. [przypis edytorski]

293. bierać (daw.) — przyjmować. [przypis edytorski]

294. ojciec promotor — w Monachomachii występuje „promotor różańcowy”, czyli zakonnik opiekujący się kółkiem różańcowym. [przypis edytorski]

295. igraszki — dziś popr. forma N. lm: igraszkami. [przypis edytorski]

296. hoży — zdrowy i urodziwy. [przypis edytorski]

297. wydawać się — wyglądać. [przypis edytorski]

298. sprośnie (daw.) — nieprzyzwoicie. [przypis edytorski]

299. skojarzyć — tu: połączyć. [przypis edytorski]

300. srożyć się (daw.) — złościć się, gniewać. [przypis edytorski]

301. swarzyć się — kłócić się. [przypis edytorski]

302. odrażać — zniechęcać. [przypis edytorski]

303. próżnie — właśc. próżno, tj. bezskutecznie, bezcelowo. [przypis edytorski]

304. płochy — lekkomyślny. [przypis edytorski]

305. drukiem podać (daw.) — wydrukować. [przypis edytorski]

306. bawić (daw.) — zajmować. [przypis edytorski]

307. dwakroć — dwukrotnie, dwa razy. [przypis edytorski]

308. obaczyć — dziś: zobaczyć. [przypis edytorski]

309. plon — tu: łup. [przypis edytorski]

310. pióry — dziś popr. forma N. lm: piórami. [przypis edytorski]

311. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]

312. rady mniej potrzebny — sens: mniej przydatny jako mądry doradca. [przypis edytorski]

313. knować — dziś popr.: knuć. [przypis edytorski]

314. ukonfederować się — stowarzyszyć się; konfederacja — regionalny lub ogólnokrajowy związek szlachty, dążącej do zrealizowania określonych celów. [przypis edytorski]

315. forta — dziś popr.: furta; w klasztorze służy do regulacji kontaktu zakonników ze światem zewnętrznym. [przypis edytorski]

316. chwałę imienia strzegąc — dziś popr. składnia: chwały imienia strzegąc; imię Dorota oznacza po grecku „dar od Boga”. [przypis edytorski]

317. żwawy — szybki, energiczny. [przypis edytorski]

318. zapalczywy — gniewny. [przypis edytorski]

319. powiedać — dziś popr.: powiadać. [przypis edytorski]

320. zowie się — nazywa się. [przypis edytorski]

321. żwawo — szybko. [przypis edytorski]

322. od (daw.) — przez. [przypis edytorski]

323. pogrzebiony — dziś popr.: pogrzebany. [przypis edytorski]

324. kur (daw.) — kogut. [przypis edytorski]

325. forta — dziś popr.: furta; w klasztorze służy do regulacji kontaktu zakonników ze światem zewnętrznym. [przypis edytorski]

326. zabieżeć (daw.) — zapobiec. [przypis edytorski]

327. wprzód (daw.) — najpierw. [przypis edytorski]

328. choć wy bieli, my kafowi — mowa o kolorach habitów. [przypis edytorski]

329. czerwony złoty — złota moneta obiegowa w dawnej Polsce; Krasicki odnosi się do widniejącego na niektórych z nich napisu Concordia res parvae crescunt (łac.: Małe rzeczy wzrastają dzięki zgodzie). [przypis edytorski]

330. kupić się (daw.) — gromadzić się. [przypis edytorski]

331. pospolitego tam centrum ruszenia — pospolite ruszenie: szlachta wezwana na wojnę. [przypis edytorski]

332. hurmem — tłumnie. [przypis edytorski]

333. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski]

334. fraszka (z wł.) — drobiazg. [przypis edytorski]

335. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]

336. do Pallady — W Troi miał znajdować się posąg Pallas Ateny, bogini mądrości, pokoju, ale i wojny sprawiedliwej, opiekunki miast. Posąg ten, zwany Palladium, wg legendy chronił miasto przed klęską. [przypis edytorski]

337. wszczynać — zaczynać. [przypis edytorski]

338. Apollo — w mitologii gr. bóg patronujący muzyce i innym sztukom, często przedstawiany z lirą. [przypis edytorski]

339. kryślić (daw.) — rysować a. pisać. [przypis edytorski]

340. miara — tu: rytm. [przypis edytorski]

341. biret — rodzaj sztywnej, dekoracyjnej czapki, używanej przy oficjalnych okazjach. [przypis edytorski]

342. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski]

343. planta (daw.) — plan. [przypis edytorski]

344. jawnie — tu: jasno. [przypis edytorski]

345. okryślić — dziś popr.: określić. [przypis edytorski]

346. aktorat (daw.) — pozew. [przypis edytorski]

347. prejudykat (daw.) — wcześniejszy wyrok w podobnej sprawie; precedens. [przypis edytorski]

348. z bluźnierstwy — dziś popr. forma N. lm: z bluźnierstwami. [przypis edytorski]

349. ozwać się (daw.) — odezwać się. [przypis edytorski]

350. Rejestr Arianismi — zespół ustaw związanych z wygnaniem i karaniem arian. W momencie przedstawianym w utworze ustawy te miały ponad 100 lat. [przypis edytorski]

351. crimen status (łac.) — zbrodnia stanu. [przypis edytorski]

352. wadzić (daw.) — tu: poróżnić, skonfliktować. [przypis edytorski]

353. Węgrzyn — dziś popr.: Węgier. [przypis edytorski]

354. ojcy — dziś popr. forma M. lm: ojcowie. [przypis edytorski]

355. lektor — tytuł, który otrzymywał zakonnik po siedmioletnich studiach teologicznych. [przypis edytorski]

356. vitrum gloriosum (łac.) — sławny puchar a. kielich. [przypis edytorski]

357. obuch (daw.) — broń przypominająca siekierę, zazwyczaj reprezentacyjna. [przypis edytorski]

358. mospanie — skrót od ”mosci panie”. [przypis edytorski]

359. wdzięcznie — przyjemnie. [przypis edytorski]

360. w gromadnego liczbie zakonnika — sens: wśród tłumu zgromadzonych zakonników. [przypis edytorski]

361. rozrzewniony — zasmucony. [przypis edytorski]

362. góry libańskie — Liban, państwo położone między Syrią a Izraelem, wziął swą nazwę od słowa oznaczającego „biel”, a odnoszącego się do ośnieżonych szczytów tamtejszych gór. [przypis edytorski]

363. asumpt — początek, zachęta. [przypis edytorski]

364. Jordan — rzeka, obecnie na granicy Izraela i Jordanii, często wspominana w Biblii; tam miał nastąpić m. in. chrzest Chrystusa przez Jana Chrzciciela. [przypis edytorski]

365. Dopieroż stamtąd, jak się wzbił do góry,/ Jak zaczął latać, z oczu wszystkich zniknął... — te i poprzednie wersy ironicznie opisują napuszony i przesadny styl wypowiedzi. [przypis edytorski]

366. helikońskie córy — muzy, które wg mitologii gr. zamieszkiwały góry Helikonu. [przypis edytorski]

367. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski]

368. raz wraz — raz po raz. [przypis edytorski]

369. ojcy wielebne — dziś popr.: wielebni ojcowie. [przypis edytorski]

370. raźny — energiczny. [przypis edytorski]

371. pełznąć (daw.) — blaknąć, tu przen.: nie przynosić żadnego rezultatu. [przypis edytorski]

372. seraficzny — tu: franciszkański. Nazwy zakon seraficzny a. seraficki używano w odniesieniu do wszystkich trzech gałęzi zakonu franciszkanów, związana z legendą mówiącą, że kiedy św. Franciszek otrzymał dar stygmatów na górze La Verna (łac. Alvernia) w Toskanii, ukazał mu się Jezus pod postacią Serafina, czyli anioła o sześciu skrzydłach. W miejscu tego objawienia założono pustelnię franciszkańską. [przypis edytorski]

373. okryty laurem kaznodziejskiej pracy — „zakonem kaznodziejskim” określano dominikanów. [przypis edytorski]

374. barbarzyniec — dziś popr.: barbarzyńca. [przypis edytorski]

375. Zoil — Zoilos z Amfipolis (IV w. p.n.e.) był cynikiem i autorem pism negatywnie oceniających poematy Homera; przen. złośliwy, surowy i niesprawiedliwy krytyk. [przypis edytorski]

376. subtelny Szkot — Jan Duns Szkot (1266–1308), logik, filozof i teolog, nazywany doktorem najsubtelniejszym (łac. doctor subtilissimus). [przypis edytorski]

377. ustawnie — dziś popr.: ustawicznie. [przypis edytorski]

378. osławić — oczernić. [przypis edytorski]

379. nadto — zbytnio, nadmiernie. [przypis edytorski]

380. żwawie — dziś popr.: żwawo, tj. szybko, energicznie. [przypis edytorski]

381. przeto (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]

382. bacznie — ostrożnie. [przypis edytorski]

383. mniemać — uważać coś, mieć jakąś opinię bez wystarczających argumentów czy dowodów. [przypis edytorski]

384. opacznie (daw.) — źle, na odwrót. [przypis edytorski]

385. namieniać — dziś popr.: nadmieniać, tj. wspominać. [przypis edytorski]

386. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]

387. na odwodzie — w rezerwie, tu: z tyłu. [przypis edytorski]

388. tłuszcza — tłum. [przypis edytorski]

389. żwawe wojowniki — dziś popr. forma M. lm: żwawi wojownicy. [przypis edytorski]

390. wspieniony — dziś popr.: spieniony. [przypis edytorski]

391. majtki — dziś popr. forma M. lm: majtkowie. [przypis edytorski]

392. Neptun — w mitologtii rzymskiej bóg morza. [przypis edytorski]

393. osnowa — nitki, biegnące w jednym kierunku, stanowiące pierwsze oparcie dla tkanego materiału; przen. założenie, zamierzenie. [przypis edytorski]

394. co w poeciej marzyło się głowie — co się marzyło w głowie poety. [przypis edytorski]

395. udziałany (daw.) — wykonany, stworzony. [przypis edytorski]

396. prałat — kapłan lub biskup będący zwierzchnikiem prałatury terytorialnej bądź personalnej; potocznie: kapłan, któremu władze kościelne (papież bądź biskup) nadały jakąś godność honorową. [przypis edytorski]

397. potrzeba (daw.) — niebezpieczeństwo, zagrożenie. [przypis edytorski]

398. pospolicie — zazwyczaj. [przypis edytorski]

399. nader — bardzo. [przypis edytorski]

400. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski]

401. zgodny — tu: skłonny. [przypis edytorski]

402. ułaskawić się — tu: uspokoić się, spoglądać na sprawę bardziej łaskawie. [przypis edytorski]

403. wieszczym zdjęty duchem — sens (iron.): w natchnieniu prorockim. [przypis edytorski]

404. niezbożność — niewłaściwe postępowanie. [przypis edytorski]

405. z skwapliwością — chętnie i szybko. [przypis edytorski]

406. spieszno (daw.) — szybko. [przypis edytorski]

407. czworogarncowy — mieszczący cztery garnce; garniec — staropolska miara objętości. [przypis edytorski]

408. płonić się (daw.) — czerwienić się. [przypis edytorski]

409. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski]

410. mienić (daw.) — zmieniać. [przypis edytorski]

411. prałat — kapłan lub biskup będący zwierzchnikiem prałatury terytorialnej bądź personalnej; potocznie: kapłan, któremu władze kościelne (papież bądź biskup) nadały jakąś godność honorową. [przypis edytorski]

412. takowy — dziś popr.: taki. [przypis edytorski]

413. w zwierzch — tu: od zewnątrz. [przypis edytorski]

414. okazować (daw.) — pokazywać. [przypis edytorski]

415. śklnić się — dziś por.: lśnić się. [przypis edytorski]

416. talary — dziś popr. forma N. lm: talarami. [przypis edytorski]

417. piętno — tu: znak, herb. [przypis edytorski]

418. zbytek — nadmiar, przesada. [przypis edytorski]

419. przemysł (daw.) — przemyślność. [przypis edytorski]

420. psować — dziś popr.: psuć. [przypis edytorski]

421. śklnić — dziś popr.: lśnić. [przypis edytorski]

422. kunszt (daw.) — sztuka, rzemiosło, umiejętność. [przypis edytorski]

423. przemysł (daw.) — przemyślność. [przypis edytorski]

424. kształcić (daw.) — kształtować. [przypis edytorski]

425. bogdaj (daw.) — oby (dosł. niech Bóg da, aby...). [przypis edytorski]

426. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]

427. winny — tu: powinny, należny. [przypis edytorski]

428. światowy (daw.) — świecki. [przypis edytorski]

429. zaczem — po czym. [przypis edytorski]

430. likwor (daw.) — napój, zwł. alkoholowy. [przypis edytorski]

431. wicesgerent — (daw., z łac. vices: zastępca; gerent: osoba działająca, wykonawca) — w XVIII w. urzędnik powoływany przez starostów grodzkich do wykonywania wyroków. [przypis edytorski]

432. prałat — kapłan lub biskup będący zwierzchnikiem prałatury terytorialnej bądź personalnej; potocznie: kapłan, któremu władze kościelne (papież bądź biskup) nadały jakąś godność honorową. [przypis edytorski]

433. z niechcenia — od niechcenia. [przypis edytorski]

434. rozprawować — dziś popr.: rozprawiać. [przypis edytorski]

435. zbytek — nadmiar. [przypis edytorski]

436. jak to nie lubić — dziś popr. składnia: jak tego nie lubić. [przypis edytorski]

437. znać — tu: wiedzieć. [przypis edytorski]

438. wielebne ojcy — dziś popr.: wielebni ojcowie. [przypis edytorski]

439. mierny — nie nazbyt obfity, w miarę. [przypis edytorski]

440. przyganiać — krytykować. [przypis edytorski]

441. wzręcz (daw.) — wręcz, wprost. [przypis edytorski]

442. w mych ręku — dziś popr.: w mym ręku. [przypis edytorski]

443. weselić — rozweselać. [przypis edytorski]

444. kolej — kolejka (przy piciu). [przypis edytorski]

445. likwor (daw.) — napój, zwł. alkoholowy. [przypis edytorski]

446. nachylać się ku reszcie — kończyć się. [przypis edytorski]

447. w dnie — dziś popr.: na dnie. [przypis edytorski]

448. znać — widocznie. [przypis edytorski]

449. filozofy — dziś popr. forma M. lm: filozofowie. [przypis edytorski]

450. woda kastalska — woda ze ródła na Parnasie, dająca natchnienie. [przypis edytorski]

451. w nię — dziś popr.: w nią. [przypis edytorski]

452. załoga (daw.) — zapomoga, subsydium, dziś powiedzielibyśmy „pożywienie”. [przypis edytorski]

453. boju chciwy — chętny do walki. [przypis edytorski]

454. prawić (daw.) — mówić. [przypis edytorski]

455. wspójrzy — dziś popr.: spojrzy. [przypis edytorski]

456. ku dzbanu — w stronę dzbana, do dzbana. [przypis edytorski]

457. wzgłębsz — dogłębnie (por. wzwyż). [przypis edytorski]

458. zrazić — tu (o świetle) razić. [przypis edytorski]

459. przytomny (daw.) — obecny. [przypis edytorski]

460. z drżeniem widoku końca muszą czekać — inwersja: z drżeniem muszą czekać końca widoku. [przypis edytorski]

461. rzedzić — dziś popr.: rzednąć. [przypis edytorski]

462. zawżdy (daw.) — zawsze. [przypis edytorski]

463. rzesza — tu: gromada ludzi. [przypis edytorski]

464. rzadki mnie uczci — sens: niewielu mnie szanuje. [przypis edytorski]

465. a wielu się wstydzą — dziś popr. składnia: a wielu się wstydzi. [przypis edytorski]

466. rozruch — spór, zamieszanie, walka (por. rozruchy). [przypis edytorski]

467. godniście mego widzenia i słuchu — sens: godni jesteście widzieć mnie i słyszeć. [przypis edytorski]

468. przenikać — tu: widzieć na wskroś, znać, rozumieć. [przypis edytorski]

469. chcąc osoby postawić w zalecie — sens: chcąc pochwalić osoby. [przypis edytorski]

470. płochy — zmienny. [przypis edytorski]

471. zdradny — dziś popr.: zdradliwy. [przypis edytorski]

472. zażyć (daw.) — użyć. [przypis edytorski]

473. zdatny (daw.) — przydatny. [przypis edytorski]

474. zjadłość — zajadłość. [przypis edytorski]

475. nie bez ale (daw.) — nie bez wad. [przypis edytorski]

476. wydołać (daw.) — poradzić sobie, zadowolić, usatysfakcjonować (co w tym kontekście może oznaczać zarówno spełnienie życzeń, jak stanięcie do pojedynku). [przypis edytorski]

477. pełznąć (daw.) — blaknąć. [przypis edytorski]