Fragmenta albo pozostałe pisma
Pieśń
Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hojne dary?
Czego za dobrodziejstwa, którym nie masz miary?
Kościół Cię nie ogarnie, wszędy pełno Ciebie,
I w otchłaniach, i w morzu, na ziemi, na niebie.
Złota też, wiem, nie pragniesz, bo to wszytko Twoje,
Cokolwiek na tym świecie człowiek mieni swoje.
Wdzięcznym Cię tedy sercem, Panie, wyznawamy,
Bo nad to przystojniejszej1 ofiary nie mamy.
Tyś Pan wszytkiego świata, Tyś niebo zbudował
I złotemi gwiazdami ślicznieś uhaftował.
Tyś fundament założył nieobeszłej2 ziemi
I przykryłeś jej nagość zioły rozlicznemi.
Za Twoim rozkazaniem w brzegach morze stoi,
A zamierzonych granic przeskoczyć sie boi.
Rzeki wód nieprzebranych wielką hojność mają,
Biały dzień a noc ciemna swoje czasy znają.
Tobie k woli3 rozliczne kwiatki Wiosna rodzi,
Tobie k woli w kłosianym wieńcu Lato chodzi.
Wino Jesień i jabłka rozmaite dawa,
Potym do gotowego gnuśna Zima wstawa.
Z Twej łaski nocna rosa na mdłe4 zioła padnie,
A zagorzałe5 zboża deszcz ożywia snadnie6.
Z Twoich rąk wszelkie źwierzę patrza swej żywności,
A Ty każdego żywisz z Twej szczodrobliwości.
Bądź na wieki pochwalon, nieśmiertelny Panie!
Twoja łaska, Twa dobroć nigdy nie ustanie.
Chowaj nas, póki raczysz, na tej niskiej ziemi;
Jedno zawżdy niech będziem pod skrzydłami Twemi!
Pieśń I7
Pewienem tego, a nic sie nie mylę,
Że bądź za długą, bądź za krótką chwilę,
Albo w okręcie całym8 doniesiony,
Albo na desce biednej przypławiony9
Będę jednak u brzegu,
Gdzie dalej nie masz biegu,
Lecz odpoczynek i sen nieprzespany10,
Tak panom, jako chudym zgotowany.
Ale na świecie kto tak głupi żywie,
Żeby nie pragnął przejechać szczęśliwie
Dróg niebezpiecznych, a uść niepogody
I szturmów11 srogich krom12 swej znacznej szkody?
Lecz tylko że pragniemy,
Ale nie rozumiemy,
Czego sie trzymać, jako sie sprawować
Żeby nie przyszło na koniec bobrować13.
A chytre morze, ile znakomitych14,
Tyle pod wodą żywi skał zakrytych.
Tu siedzi złotem Cześć koronowana,
Tu lekkim piórem Sława przyodziana,
Tu Chciwość nieszczęśliwa
Zbiera, a nie używa;
Tu luba Rozkosz i Zbytek wyrzutny15,
Pod nimi Nędza prędka i Żal smutny.
Tamże i Krzywda, i Zazdrość przeklęta,
Przed którą biada zawżdy Cnota święta.
Więc jesli człowiek jednę skałę minie,
Wnet na to miejsce na inszą napłynie;
Tak iż snadź namędrszemu
Trudno pogodzić16 temu,
Aby przynamniej więznąć albo zbłędzić
Nie miał, chyba gdy kogo Pan chce rzędzić17.
Wodzu prawdziwy i Wieczna Światłości,
Uskróm z łaski swej morskie nawałności.
A podnieś ogień portu18 zbawiennego,
Na który patrząc moglibysmy tego
Morza chytrego zdrady
Przebyć bez wszelkiej wady19,
A odpoczynąć po tym żeglowaniu
W długim pokoju i bezpiecznym spaniu.
Pieśń II2021
Nie ma świat nic trwałego, a to barzo k rzeczy22:
Jaki liścia, taki jest rodzaj i człowieczy23.
Ale rzadki, co by tę powieść Homerowę,
Przypuściwszy do uszu, wlepił sobie w głowę.
Bo każdego swa własna nadzieja uwodzi
A ledwie sie z człowiekiem zaraz nie urodzi.
Póki zakwitła młodość stoi w swojej mierze24,
Lekka25 myśl niepodobne26 rzeczy przed się bierze:
O starości nie myśli ani na śmierć pomni
A w dobrym zdrowiu będąc, choroby nie wspomni.
Szalony ludzki rozum — ani oni27 znają,
Jako młodość i żywot prędko upływają.
Co ty wiedząc, bądź cierpliw do kresu żywota,
Strzegąc sie, ile możesz, troski a kłopota.
Pieśń III2829
Oko śmiertelne Boga nie widziało,
Prózno by sie tym kiedy chłubić miało.
Lecz On w swych sprawach30 jest tak znakomity,
Że naprostszemu nie może być skryty.
Kto miał rozumu, kto tak wiele mocy,
Że świat postawił krom żadnej pomocy?
Kto władnie niebem? Kto gwiazdami rządzi,
Że sie z nich żadna nigdy nie obłądzi?
Za czyją sprawą we dnie słońce chodzi,
A miesiąc świeci, kiedy noc nadchodzi?
Każdy znać musi krom wszelakiej zwady31,
Że sie to dzieje wszytko z Pańskiej rady32.
Jego porządkiem Lato Wiosnę goni,
A czujna Jesień przed Zimą sie chroni.
Ten opatruje33, że morze nie wzbierze,
Choć wszytki rzeki w swoje łono bierze.
A to nas namniej niechaj nie obchodzi,
Że nad niewinnym czasem zły przewodzi
Albo że gorszy34 świat po woli35 mają,
A dobrzy rychlej niedostatek znają.
Wszystko to Pan Bóg wywróci na nice,
Jeno kto wejźrzy w Jego tajemnice,
Jako na koniec zły przedsię wypada36,
A dobry w Jego Majestacie siada.
Toć grunt wszytkiego, bysmy Boga znali,
A Jemu sprawę wszego przypisali.
Kto sie za czasu tego nie napije37,
Człowiek na świecie niepobożny żyje.
Tego swych dziatek, starszy, nauczajcie,
To wychowanie synom waszym dajcie;
A niech nie będą nazbyt pieszczonemi,
Niech przywykają spać na gołej ziemi.
A skoro który doroście swej miary,
Niechaj sie w polach ugania z Tatary,
Niech wzdycha żona mężnego tyranna,
Patrząc nań z murów, i dorosła panna.
Niestetyż, by ten najeznik tak młody
Nie popadł jakiej znakomitej szkody38,
Jesli gdzie na lwa nieborak ugodzi,
Który po szyję we krwi ludzkiej brodzi.
Przed śmiercią żaden schronić sie nie może
I pierzchliwemu prędkość nie pomoże.
Azaż nie lepiej sławy swej poprawić
Niż, prózno siedząc, w cieniu wiek swój trawić?
Męstwem Achilles39, męstwem Hektor40 słynie,
A ich pamiątka wiecznie nie zaginie;
Męstwem Alcydes41 do nieba sie dostał
I Polluks42 bogiem nieśmiertelnym został.
Pieśń IV43
Kiedy by kogo Bóg był swymi słowy
Upewnił, że miał czasu wszelakiego
Strzec od złych przygód jego biednej głowy,
Miałby przyczynę żałować sie44 swego
Nieszczęścia, płacząc, że mu sie nie zstało
Dosyć tak zacnej obietnicy Jego,
Ale że Bogu z nami sie nie zdało
Tak postępować; prózno narzekamy,
Że sie co przeciw myśli nam przydało45.
Wszyscy w niepewnej gospodzie mieszkamy,
Wszyscysmy pod tym prawem sie zrodzili,
Że wszem przygodom46 jako cel być mamy.
Na tym rzecz wszytka, żebysmy nosili47
Skromnie, cokolwiek na człowieka przydzie,
A w niefortunie nazbyt nie tesknili48.
Płacz albo nie płacz, z drogi swej nie zydzie
Boskie przejźrzenie49, prózno sie kto zdziera50:
Niewola ciągnie, choć kto nierad idzie.
Nadzieja dobra serca niech podpiera51;
Zaż to, że źle dziś, ma źle być i potym?
Jedenże to Bóg, co i chmury zbiera,
I co rozświeca niebo słońcem złotym.
Pieśń V52
Panie, jako barzo błądzą,
Którzy Cię niedbałym sądzą;
A iż prawie żadnej rzeczy
Nie chcesz mieć na swojej pieczy.
Nie wiem, czego więcej trzeba,
Przeciwko nim świadczą nieba;
Świadczą gwiazdy niezliczone,
Na powietrzu zapalone.
Kiedy słońce swego wschodu
Albo chybiło zachodu?
Kiedy miesiąc53 jasne rogi
Skłonił od swej zwykłej drogi?
Toż nam i ziemia zeznawa,
Która pewnych czasów54 dawa
Zboża w wielkiej obfitości,
Synom ludzkim ku żywności.
Niechaj źli we złocie chodzą
I nad lepszymi przewodzą;
Jednak złe sumnienie mają,
Sądu Twego sie lękają.
A ja patrzając z daleka
Na szczęście złego człowieka;
Im dalej, tymem pewniejszy,
Że jest żywot pośledniejszy55.
Wzywałem Cię, wieczny Boże,
Idąc wieczór na swe łoże;
Wzywałem Cię o północy,
A byłeś mi ku pomocy.
Nieprzyjaciel stał nade mną,
Mógł uczynić wszytko ze mną;
Spałem jako zarzezany57,
On mi nie śmiał zadać rany.
A na pierwsze me ocknienie
I słów kilka przemówienie,
Panie, znać, żeś mię Ty bronił:
Uciekł, a nikt go nie gonił.
A co mnie był nagotował,
To sam mało nie skosztował;
Bowiem od wielkiego strachu
Wypadł oknem na dół z gmachu.
Ani miecz, ani mię siła
Złej przygody obroniła,
Jeno szczyra łaska Twoja,
Co wyznawa dusza moja
I pójdę do domu Twego,
A w pośrzodku zboru58 wszego
Będęć, mój Panie, dziękował,
Z łaski Twej żeś mię zachował.
A ludzie zapamiętali59,
Którzy spraw Twych nie poznali,
Niechaj dziś na oko60 znają,
Że Cię dobrzy stróżem mają.
A przepuścisz li co na nie,
Zlitujesz sie zasię, Panie;
Jako więc i złym sowito
Płacisz zatrzymane61 myto.
Pieśń VI62
Co by ty, urodziwa Hanno, na to dała,
Aby ta twoja gładkość63 wiecznie z tobą trwała?
Wierzę, w tym wieku młodym ani myślisz o tym,
Ale byś też i dobrze myśliła, nic po tym.
Bo czas nie da trwać żadnej rzeczy w jednej mierze,
A jako wszytko niesie, tak zaś wszytko bierze.
Widziałem ja po ranu piękny kwiat przyjemny,
A widziałem zaś wieczór zwiędły i nikczemny.
I drzewa, które teraz odziały sie w liście,
Złupi z tego ubioru mroźnej zimy przyszcie.
W tymże prawie i człowiek, a w gorszym, bo kwiaty
I drzewa w rok wetują zawżdy swej utraty,
Odmładzając sie znowu; ale człowiekowi
Kiedy sie raz na twarzy zima postanowi64,
A włos śniegiem przypadnie, gęsta wiosna minie,
Niżli65 z głowy przeziębłej ten zimny rok zginie.
Czemu jeleń pierzchliwy łaskawsze ma bogi,
Któremu wolno zrzucić pochodzone66 rogi?
Czemu wąż fortunniejszy, który z przyrodzenia
Każdy rok wiotche67 lata na młodą płeć68 mienia?
Człowiek, choć wyraz69 Boży, niesposobny na to70
Ani nalazł fortelu na szedziwe lato71.
Oszukały sie króla tessalskiego córy72,
A ojca nieboraka jeszcze barziej, który
Dać gardło musiał dla ich głupiej pobożności73;
Bo, życząc mu nowych lat i pierwszej młodości,
W nadzieję74 ziół schwalonych spólnie go zabiły,
Żeby w rzeczy75 starą krew’ z niego wycedziły.
Potym go czarownica76 w kocioł wrzącej wody
Wrzuciła między zioła; a ten, nie rzkąc77 młody,
Ale ani wstał żywy; jakoby78 to było
Kosztowne ziele, co by sto lat wyparzyło.
Przeto póki panuje wiosna w twarzy twojej,
Daj sie, Hanno, napatrzyć wdzięcznej79 krasy swojej;
Która nie da nic naprzód ani Fosforowi80,
Kiedy napiękniej z morza wynika81 ku dniowi.
A wy, malarze, i wy, co marmór cieszecie82,
Jesli przyszłemu wieku zachować sie chcecie,
Malujcie tę piękną twarz i rzeźcie83 w kamieniu.
Nie był jako żyw Zewksis84 w takim podziwieniu
Ani zacny Fidyjas85, jako wy możecie
Z tej tylko samej sztuki sławni być na świecie.
Ja na farbach malarskich nic sie nie rozumiem,
Także wiele z marmórem postępować umiem86,
Ale wierszem ozdobnym i rymy gładkiemi
Mam nadzieję, że z mistrzmi porównam dobremi.
Temi ja przeciw długim latom87 sie zastawię,
A za chęcią cnych bogiń88 imię twe wybawię
Z niepamięci nieszczęsnej, że o twej urodzie
Będzie wiek pozny wiedział i po naszym schodzie89.
Nie była wiecznie gładka sławna pani ona90,
Dla której mocna Troja z gruntu wywrócona;
By ją był Parys poznał w szostymdziestym lecie91,
Nigdy by był tej trwogi92 nie wzbudził na świecie.
Ale jednak, co jej wiek łakomy93 uszkodził,
To swym pismem życzliwy poeta94 nagrodził.
Za co, nie wiem, przecz go Bóg ślepoty nie zbawił95,
Ponieważ Stezychora96 o wzrok był przyprawił,
Że tęż istą97 śmiał ganić rymem uszczypliwym,
Acz to potym odwołał piórem osobliwym98.
Ja stąd oczu nie stracę i w tym będę stały,
Że chwalić nie omieszkam, co jest godno chwały.
Bo nie leda Bóg jako swych darów rozdawa,
Temu łaskawszy, komu co nad ludzi dawa.
Przeto tusz99 dobrze, Hanno urodziwa, sobie,
Z twoich darów znać, że Bóg jest łaskawym tobie.
Który jako ozdobę i piękność szacuje,
Ten czyn niezmierzonego świata okazuje
Tak pięknie zbudowany; kto sklepowi100 temu,
Nadobnemi gwiazdami ślicznie sadzonemu,
Nadziwować sie może? Kto nocoświetnego
Miesiąca101 abo słońca niespracowanego
Napatrzył sie do wolej, lubo rano wstaje,
Lubo ku wieczorowi prędki bieg podaje?
Taki więc z swej łożnicy nowy oblubieniec
Wychodzi; na nim złoty płaszcz i złoty wieniec,
Perłami przeplatany, gore znakomity,
Jego ze wszech namilszej102 dar niepospolity.
Ale i ziemia nie jest bez swojej ozdoby,
Bo i tę Bóg oszlachcił dziwnymi sposoby:
To górami, to lasy, to kryształowemi
Rzekami, to łąkami pięknie kwitnącemi.
A w poły ją przepasał morzem urównanym103,
Prosto jakoby pasem śrebrem okowanym.
Taki przede wszytkimi polem rozmierzonym104
Leci obrzym udatny pędem niewściągnionym.
Tego na kresie czeka albo trynóg105 drogi,
Albo prędki koń, albo bawół złotorogi.
To takie, co widzimy106. Cóż, gdzie nasze oczy
Dosiąc nie mogą? gdzie Myśl, która niebem toczy,
Gdzie sama Piękność świeci i kształty wszech rzeczy107?
Nie może tego pojąć mdły108 rozum człowieczy.
Dar Boży tedy gładkość, a dar znamienity,
Bo jesli go Ten nie da, zinąd nienabyty,
Jako są insze rzeczy, których człowiek może
Za swym staraniem dostać: tu nic nie pomoże.
Pieśń VII109
Bodaj ci złe dni110! Nie chcesz mię miłować,
Bych sie czuł111, mógłci bych już podziękować.
Biadaż mnie na cię112, to mnie głowę psujesz;
Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz.
Przypatrując sie twej cudnej postawie113,
Drugi by przysiągł, iżeś mu już prawie114.
Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz115;
Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz116.
Nie obiecujesz, ani też odmawiasz,
Jeno mię słowy próznemi zabawiasz.
Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz;
Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz.
Wszytko117 sie boisz, ano nie masz kogo,
Nie każdyć kąsa, co to patrza srogo.
Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz;
Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz.
Mam z sobą więcej niż dosyć kłopota,
A wszystko mi sie zda, że ciągnę kota118.
Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz;
Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz.
Nie karmże mię już tą nadzieją dalej,
Raczej mi powiedz: «Mój miły, nie szalej!»
Biadaż mnie na cię, to mnie głowę psujesz;
Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz.
Pieśń VIII119120
Kiedy sie rane zapalają zorza,
A dzień z wielkiego występuje morza,
Przyszedłem na brzeg, kędy Wisła bieży,
A tam siedziała na wysokiej wieży,
Podjąwszy121 rękę, smutna białagłowa
I pocznie z płaczem narzekać w te słowa:
«Takżem ja barzo niefortunna była?
Takżem ja wiele szczęściu przewiniła?
Że temu k woli122 być nieboga muszę,
Który jako grzech mierzi moją duszę.
A ten123 gdzieś siedząc, narzeka z daleka,
Przed którym nie mam milszego człowieka.
Ślub mi przywodzą124, poniewolne słowa125,
Na które nigdy nie zwalała126 głowa;
A ono było lepiej serca pytać,
Które gdy nie chce, słów sie prózno chwytać.
Niech sie tym cieszy, że mię ma w niewoli,
Ręce mógł zwięzać, myśli nie zniewoli.
Bogu tajemne nie są ludzkie sprawy,
Ten z nieba widzi, kto krzyw, a kto prawy.
Ja nie mam komu krzywdy swej powiedzieć,
Jeślibych miała, i to trudno wiedzieć127.
Jednęż mam wolność w swej ciężkiej niewoli,
Że sie wżdy mogę napłakać do woli.
Więc mię to zewsząd szczęście128 pokarało,
Wszystko mi zaraz, com miała, pobrało.
Ojczyzny nie mam, matkim ostradała,
Samam sie w ręce okrutne dostała.
Cóż mię gorszego mogło potkać w boju
Nad to, co cierpię, nieboga, w pokoju?
Czasem bych rada żałość swą pokryła129
A na lepszą sie postawę zdobyła;
Ale smutnemu trudno śmiech przychodzi,
Trzeźwi130 w pijanych sprawy nie ugodzi.
I mnie nieszczęsną łzy moje wydają,
Które mi z oczu płynąć nie przestają.
Tegom też pewna, że mię nie miłuje;
Nie mam mu ze złe, mnie w tym naszladuje.
On wie, co myśli, świadom, o co stoi;
Ja go nie sądzę, ani mi przystoi131,
Wszakoż sie k temu zawsze będę znała132:
Mił mi nie będzie, bych133 dziś umrzeć miała.
A ty, mój bracie, wzorem stryja twego134,
Pomści mej krzywdy i zelżenia swego.
Uczyń, co twej krwi szlachetnej przystoi,
Miłość przy tobie nieomylna stoi.
Jać albo zdrowia w tym frasunku zbędę,
Albo na koniec twoją żoną będę.
Pieśń IX135136
Kto mi wiary dać nie chce, daj ją oku swemu
A przypatrz sie stworzeniu pilnie tak pięknemu:
Taka jeszcze nie była za dawnego wieku,
Aniołowi podobna barziej niż człowieku.
Raj tam, gdzie ona siedzi, a którędy mija,
Za jej stopami róża wstawa i lelija;
Jej k woli piękne drzewa dają cień sowity
Nie chcąc, aby ją letni żegł137 ogień obfity.
A ona, myśl wspaniałą znosząc138 z układnością,
I niedobyte serca zwycięża miłością.
A człowiekiem tak władnie jako słońce wonnym
Nawrotem139 albo magnes żelazem nieskłonnym.
Wiele oczom powinien140, o pani, kto ciebie
Oglądał a ucieszył twym pojźrzeniem siebie;
Dalszego czasu może nie zamierzać sobie,
Iżby kiedy miał gładszą oględać po tobie.
Niech sie więcej nie chłubią starodawne lata
Z swoimi Helenami; jest za tego świata141,
Która gładkością wszytki pierwsze tak minęła,
Aż i przyszłym142 nadzieję na wieki odjęła.
Pieśń X143144
Juno, porzuć swój gniew długi,
A ty, Pallas, także drugi;
Gładka Wenus gładszą czuje,
Nowy sąd Parys gotuje.
Jabłko złote położyła
Erycyna, bo zwątpiła145.
Śliczna dziewko, tak tusz sobie146:
Klejnot ten należy tobie;
A żadna jeszcze nie wstała147,
Którać by go odjąć miała.
Równie taka rano wschodzi
Jutrzenka, gdy dzień nadchodzi.
Służyć i hołdować tobie
Kładę ja za szczęście sobie.
A ty o mej uprzejmości
I nie wątp o stateczności148;
Abowiem póki duch we mnie,
Nie masz, jeno sługę ze mnie.
Pieśń XI149150
Prózna twa chłuba151, nie kochaj sie w sobie,
Nie wszytkoć prawda, com pisał o tobie.
Miłość mię zwiodła i przez mię mówiła,
Że nad cię nigdy wdzięczniejsza152 nie była.
Jako lelija różą przeplatana,
Zdała mi sie twarz twoja malowana;
Oczy twe jako gwiazdy sie błyskały,
Piersi twe śniegu sromotę działały153.
Gniewliweś morze śmiechem uśmierzała,
Kamienneś serce słowy przenikała.
Teraz w mych oczach wszystko sie zmieniło,
Obłudne serce wszytko pokaziło154
I twa niewdzięczność, którą pokazujesz
Tam, gdzie powolność i chuć prawą155 czujesz.
Czego mi tedy stateczne namowy
Nie mogły wybić żadną miarą z głowy;
Czegom zbyć nie mógł przez zioła, przez czary,
To sam dziś wyznam na sie z prawej wiary156:
Żem był zabłądził w swej niemądrej sprawie,
A był cim, jeśli komu, jak żyw prawie157.
Ale żeś tego wdzięczna być nie chciała,
Dalej nie będziesz ze mnie sługę miała.
To, com ci służył, niech już wniwecz idzie,
Bo jednak ten czas kiedyżkolwiek przyjdzie,
Że ty, wspomniawszy na me powolności,
Musisz zapłakać nieraz od żałości.
A ja, bych jeno o tobie nie wiedział,
I w pustych lesiech158 sam rad będę siedział.
Przypisy:
1. przystojniejsza (starop.) — bardziej należyta. [przypis redakcyjny]
2. nieobeszły (daw.) — nie dający się obejść. [przypis redakcyjny]
3. Tobie k woli (starop.) — zgodnie z Twoją wolą. [przypis redakcyjny]
4. mdły (daw.) — zwiędły. [przypis redakcyjny]
5. zagorzały* (daw.) — spalony, wyschnięty. [przypis redakcyjny]
6. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]
7. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
8. cały — tu: ocalony. [przypis redakcyjny]
9. przypławiony — przywieziony wodą. [przypis redakcyjny]
10. nieprzespany (starop.) — taki, z którego nie można się obudzić. [przypis redakcyjny]
11. szturm — burza. [przypis redakcyjny]
12. krom (starop.) — bez. [przypis redakcyjny]
13. bobrować (daw.) — brodzić w wodzie albo grzęznąć w błocie jak bóbr. [przypis redakcyjny]
14. znakomity (starop.) — widoczny, znaczny. [przypis redakcyjny]
15. wyrzutny — rozrzutny. [przypis redakcyjny]
16. pogodzić — zaradzić. [przypis redakcyjny]
17. rzędzić — rządzić. [przypis redakcyjny]
18. ogień portu — światła portowe. [przypis redakcyjny]
19. wada — tu: szkoda. [przypis redakcyjny]
20. Pieśń II dodana — pieśń jest parafrazą elegii Simonidesa z Keos. [przypis redakcyjny]
21. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
22. k rzeczy (starop.) — słusznie, mądrze powiedziane. [przypis redakcyjny]
23. Jaki liścia, taki jest rodzaj i człowieczy — w Iliadzie Homera (ks. VI) Glauk porównuje ludzkie rodzenie się i umieranie do losu liści na drzewach; por. też biblijną Mądrość Syracha (14, 18). [przypis redakcyjny]
24. stoi w swojej mierze — trwa, znajduje się w swoich granicach. [przypis redakcyjny]
25. lekki — tu: lekkomyślny. [przypis redakcyjny]
26. niepodobny (daw.) — nierealny, niewykonalny. [przypis redakcyjny]
27. oni — tzn. szaleni, lekkomyślni ludzie. [przypis redakcyjny]
28. Pieśń III dodana — pieśń od w. 31 do 44 jest parafrazą fragmentów ody Horacego (Carmina III 2) noszącej tytuł Ad amicos (Do przyjaciół). [przypis redakcyjny]
29. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
30. sprawy (daw.) — dzieła, czyny. [przypis redakcyjny]
31. krom (...) zwady (starop.) — bez sprzeciwu. [przypis redakcyjny]
32. rada — tu: postanowienie. [przypis redakcyjny]
33. opatrywać (daw.) — dbać o co. [przypis redakcyjny]
34. gorszy — gorsi. [przypis redakcyjny]
35. po woli (daw.) — zgodnie ze swą wolą. [przypis redakcyjny]
36. przedsię wypada — jednak spada (z uprzywilejowanego miejsca). [przypis redakcyjny]
37. tego nie napije — tym nie przejmie. [przypis redakcyjny]
38. jakiej znakomitej szkody — w jakąś znaczną szkodę. [przypis redakcyjny]
39. Achilles — mityczny bohater grecki, waleczny i porywczy, jedna z głównych postaci w Iliadzie Homera. [przypis redakcyjny]
40. Hektor — mityczny bohater trojański, zginął w pojedynku z Achillesem. [przypis redakcyjny]
41. Alcydes — wnuk Alceusza, czyli Herakles (Herkules), mitologiczny bohater grecki, znany z nadludzkiej siły, odwagi, dobroci, ale też grubiaństwa. [przypis redakcyjny]
42. Polluks — jeden z braci bliźniaków, zwanych Dioskurami, śmiertelników obdarzonych nieśmiertelnością (por. gwiazdy konstelacji Bliźniąt, zodiakalne Bliźnięta). [przypis redakcyjny]
43. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
44. żałować sie (starop.) — żalić się na co. [przypis redakcyjny]
45. przydało — przydarzyło. [przypis redakcyjny]
46. przygody — tu: przypadki. [przypis redakcyjny]
47. nosić — tu: znosić. [przypis redakcyjny]
48. tesknić (starop.) — rozpaczać. [przypis redakcyjny]
49. przejźrzenie — postanowienie (Opatrzności). [przypis redakcyjny]
50. zdzierać — wydzierać. [przypis redakcyjny]
51. Nadzieja... itd. (w. 19-22) — motywy horacjańskie (Carmina II 10). [przypis redakcyjny]
52. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
53. miesiąc (daw.) — księżyc. [przypis redakcyjny]
54. pewnych czasów (starop.) — w określonych porach. [przypis redakcyjny]
55. pośledniejszy (starop.)— ostateczny, tu: pośmiertny. [przypis redakcyjny]
56. gdzie — tu: gdy. [przypis redakcyjny]
57. zarzezany — zabity (nożem). [przypis redakcyjny]
58. zbór (daw.) — zgromadzenie wierzących. [przypis redakcyjny]
59. zapamiętali — nie pamiętający (o dobrodziejstwach Boga). [przypis redakcyjny]
60. na oko — na własne oczy. [przypis redakcyjny]
61. zatrzymane myto — wstrzymana zapłata. [przypis redakcyjny]
62. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
63. gładkość (daw.) — piękno, uroda. [przypis redakcyjny]
64. postanowić — tu: postawić, umieścić. [przypis redakcyjny]
65. niżli — a nigdy. [przypis redakcyjny]
66. pochodzony — zniszczony. [przypis redakcyjny]
67. wiotchy (starop.) — stary. [przypis redakcyjny]
68. płeć (daw.) — skóra, cera. [przypis redakcyjny]
69. wyraz — tu: obraz. [przypis redakcyjny]
70. niesposobny na to — nie ma na to sposobu. [przypis redakcyjny]
71. szedziwe lato (starop.) — sędziwy wiek. [przypis redakcyjny]
72. Oszukały sie króla tessalskiego córy (...) ani wstał żywy (w. 23–32) — fragment stanowi nawiązanie do mit. gr.: zemsta Medei za krzywdy, które wyrządził jej król tessalski Pelias; Medea przekonała jego córki, że jest w stanie odrodzić się młody, gdy poćwiartują go i ugotują w kotle z cudownymi ziołami. Pelias się nie odrodził, przerażone córki udały się na wygnanie. [przypis redakcyjny]
73. pobożność — tu: przywiązanie. [przypis redakcyjny]
74. w nadzieję — w zaufaniu do. [przypis redakcyjny]
75. w rzeczy — rzekomo. [przypis redakcyjny]
76. czarownica — tu: Medea. [przypis redakcyjny]
77. nie rzkąc — już nie mówiąc (że nie). [przypis redakcyjny]
78. jakoby — jakżeby. [przypis redakcyjny]
79. wdzięczny* (starop.) — miły. [przypis redakcyjny]
80. Fosfor — Jutrzenka poranna. [przypis redakcyjny]
81. wynikać — wynurzać się. [przypis redakcyjny]
82. cieszecie (forma starop.) — obciosujecie. [przypis redakcyjny]
83. rzeźcie (starop. forma trybu rozkazującego) — rzezajcie, rzeźbijcie. [przypis redakcyjny]
84. Zeuksis (V w. p.n.e.) — sławny malarz gr. [przypis redakcyjny]
85. Fidyjas (V w. p.n.e.) — sławny rzeźbiarz gr. [przypis redakcyjny]
86. Także wiele (...) umiem — nie umiem (znaczenie wynika z konstrukcji zdania złoż.). [przypis redakcyjny]
87. przeciw długim latom — przeciw długoletniemu zapomnieniu. [przypis redakcyjny]
88. cne boginie — muzy. [przypis redakcyjny]
89. po naszym schodzie — po naszym końcu (tj. śmierci). [przypis redakcyjny]
90. pani ona — ta pani; chodzi o Helenę trojańską. [przypis redakcyjny]
91. w szostymdziestym lecie — w sześćdziesiątym roku (jej) życia. [przypis redakcyjny]
92. trwoga — chodzi o wojnę trojańską, której przyczyną było porwanie pięknej Heleny przez królewicza trojańskiego Parysa. [przypis redakcyjny]
93. wiek łakomy — czas, który łakomie wszystko pożera. [przypis redakcyjny]
94. poeta — chodzi o Homera, autora Iliady i Odysei, w których opisana jest wojna trojańska i losy jej bohaterów, ślepy poeta (zob. w. 57). [przypis redakcyjny]
95. nie zbawił (starop.) — nie pozbawił. [przypis redakcyjny]
96. Stezychora o wzrok był przyprawił — naraził na utratę wzroku; poeta Stezychor (VII/VI w. p.n.e.) miał oślepnąć z powodu złorzeczenia Helenie i wzroku nie odzyskał, mimo że odwołał złorzeczenia. [przypis redakcyjny]
97. tęż istą (starop.) — tę samą. [przypis redakcyjny]
98. osobliwy — tu: własny. [przypis redakcyjny]
99. tusz (...) sobie (starop.) — spodziewaj się, miej nadzieję. [przypis redakcyjny]
100. sklep* (daw.) — sklepienie. [przypis redakcyjny]
101. nocoświetny miesiąc — świecący w nocy księżyc (por. łac. noctiluca: przydomek Diany, bogini księżyca, używany przez Horacego). [przypis redakcyjny]
102. ze wszech namilszej — w domyśle: oblubienicy. [przypis redakcyjny]
103. urównany — równo rozlany. [przypis redakcyjny]
104. pole rozmierzone — pole wyścigowe. [przypis redakcyjny]
105. trynóg — trójnóg (tj. nagroda). [przypis redakcyjny]
106. To takie, co widzimy — to, co widzimy, jest takie. [przypis redakcyjny]
107. kształty wszech rzeczy — idee, rozumiane w ujęciu filozofii Platona i neoplatończyków jako prawzory rzeczy. [przypis redakcyjny]
108. mdły (daw.) — słaby, marny. [przypis redakcyjny]
109. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
110. Bodaj ci złe dni (starop.) — Bodaj (pierwotne: „Bóg daj”) ci się źle powodziło! [przypis redakcyjny]
111. bych sie czuł (starop.) — gdybym miał rozum w głowie. [przypis redakcyjny]
112. Biadaż mnie na cię (starop.) — biada mi z tobą. [przypis redakcyjny]
113. cudna postawa (starop.) — dziwne zachowanie się (por. cudaczny: dziwny). [przypis redakcyjny]
114. iżeś mu już prawie (starop.) — że mu już sprzyjasz. [przypis redakcyjny]
115. psuć głowę (starop.) — kłopotać, absorbować. [przypis redakcyjny]
116. Inaczej nie wiem, jeno mię czarujesz (starop.) — tylko tak to mogę pojmować, że mnie oczarowujesz, kokietujesz [przypis redakcyjny]
117. wszytko (starop.) — tu: wszystkiego. [przypis redakcyjny]
118. ciągnę kota (starop.) — wystawiam się na pośmiewisko (zob. przyp. do Pieśni świętojańskiej o Sobótce, Panna 3). [przypis redakcyjny]
119. Pieśń VIII dodana — opowiedziana tu historia oparta jest na Heroidach Owidiusza: Hermiona (córka Menelausa i Heleny) była zaręczona — bez wiedzy ojca — z Orestesem, bratem stryjecznym, do którego kieruje tutaj swoje żale. Porwał ją i poślubił Pyrrus (syn Achillesa), któremu przyrzekł ją ojciec. [przypis redakcyjny]
120. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
121. podjąwszy — podniósłszy. [przypis redakcyjny]
122. temu k woli być (starop.) — Pyrrusowi posłuszna być. [przypis redakcyjny]
123. a ten — chodzi o Orestesa. [przypis redakcyjny]
124. przywodzić — przypominać (por. wyrażenie: przywodzić na myśl). [przypis redakcyjny]
125. poniewolne słowa (starop.) — wypowiedziane pod przymusem. [przypis redakcyjny]
126. nie zwalała (starop.) — nie zgadzała się (nie pozwalała). [przypis redakcyjny]
127. trudno wiedzieć — w domyśle dalszy ciąg: czy bym powiedziała. [przypis redakcyjny]
128. szczęście — w znaczeniu: fortuna, los. [przypis redakcyjny]
129. pokryć — tu: ukryć. [przypis redakcyjny]
130. trzeźwi — trzeźwy. [przypis redakcyjny]
131. Tegom też pewna, że mię nie miłuje... itd. (w. 37–42) — mowa o Pyrrusie. [przypis redakcyjny]
132. k temu zawsze będę znała — zawsze to będę wyznawała. [przypis redakcyjny]
133. bych (starop.) — choćbym. [przypis redakcyjny]
134. stryja twego — chodzi o Menelausa, który pomścił porwanie Heleny przez Parysa. [przypis redakcyjny]
135. Pieśń IX dodana — w pieśni tej pierwsze litery kolejnych wersów tworzą akrostych: KATARZYNA JANWODINZKA; być może należy czytać to w następujący sposób: KATARZYNA, JAN WODYŃSKA (podobnie skonstruowany akrostych znajdziemy w Pieśni X; o Katarzynie Wodyńskiej jednak nic nie wiadomo). [przypis redakcyjny]
136. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
137. żegł — palił. [przypis redakcyjny]
138. znosząc — łącząc. [przypis redakcyjny]
139. władnie jako słońce wonnym / Nawrotem — chodzi o kwiat, który zwraca się ku słońcu (bliżej nie wiadomo, o jaki). [przypis redakcyjny]
140. powinien — zawdzięcza. [przypis redakcyjny]
141. za tego świata — za naszych czasów. [przypis redakcyjny]
142. przyszłym — w domyśle: przyszłym pięknościom. [przypis redakcyjny]
143. Pieśń X dodana — pierwsze litery kolejnych wersów tej pieśni tworzą akrostych: JAGNJEJSKA KRJSKA IAN (czyli: JAGNIESZKA KRYSKA, JAN) — por. Pieśń IX dodana. Agnieszka Kryska była siostrą Wojciecha Kryskiego, dworzanina Zygmunta Augusta, przyjaciela poety. [przypis redakcyjny]
144. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
145. Juno, porzuć (...) zwątpiła — fragment początkowy (w. 1–6) stanowi nawiązanie do mitologicznego sądu Parysa: stanęły doń trzy boginie, Juno, Pallas i Wenus („Erycyna”), a zwyciężczynią została Wenus, która tutaj musi uznać zwycięstwo piękniejszej od siebie i przekazać jej symbol swego pierwszeństwa. [przypis redakcyjny]
146. tusz sobie (starop.) — spodziewaj się. [przypis redakcyjny]
147. wstała — tu: powstała. [przypis redakcyjny]
148. stateczność (starop.) — wierność, stałość. [przypis redakcyjny]
149. Pieśń XI dodana — pieśń wzorowana na elegiach Propercjusza (zwłaszcza III 24) i Katullusa. [przypis redakcyjny]
150. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
151. chłuba (starop.) — chełpliwość. [przypis redakcyjny]
152. wdzięczniejszy* (starop.) — milszy. [przypis redakcyjny]
153. śniegu sromotę działały (starop.) — przynosiły wstyd śniegowi. [przypis redakcyjny]
154. pokazić (starop.) — zepsuć. [przypis redakcyjny]
155. powolność i chuć prawa (starop.) — uległość i prawdziwa namiętność. [przypis redakcyjny]
156. z prawej wiary (starop.) — z prawdziwego przekonania. [przypis redakcyjny]
157. A był cim, jeśli komu, jak żyw prawie (starop.) — a jeśli komuś byłem oddany całym życiem, to właśnie tobie. [przypis redakcyjny]
158. pustych lesiech (starop. forma Ms. lm) — pustych lasach. [przypis edytorski]