Pieśń I¹

Intactis opulentior²

Byś³ wszystko złoto posiadł, które — powiadają —

Gdzieś daleko gryfowie i mrówki⁴ kopają⁵;

Byś pałace rozwodził⁶ nie tylko na ziemi,

Lecz i morza kamieńmi zabudował⁷ swemi;

Jesli⁸ dyjamentowe goździe⁹ Mus¹⁰ ma w ręku,

Któremi natwardszego umie pożyć¹¹ sęku¹²,

Ani ty wyswobodzisz serca z ciężkiej trwogi,

Ani z okrutnej śmierci sideł wyrwiesz nogi¹³.

Lepiej polnych Tatarów¹⁴ dawny zwyczaj niesie,

U których każdy swój dom wozi na kolesie¹⁵;

Lepszego rządu Gete grubi używają¹⁶,

Gdzie niwy¹⁷ nie mierzone¹⁸ wolne zboża dają¹⁹.

Tam niewinna²⁰ macocha dziatek pierwszej żony,

Sirót nędznych²¹, przestrzega wczasu²² z każdej strony²³;

Ani z wielkim posagiem męża rządzi²⁴, ani

Nadzieje kładzie w gładkim²⁵ miłosniku²⁶ pani.

Wielki posag rodziców postępki uczciwe,

A k temu obyczaje skromne i wstydliwe;

Występnych tam nie cierpią, lecz kto będzie krzywy,

Niech sie wierci, jako chce, nie zostanie żywy.

O, ktokolwiek będzie chciał mordy niecnotliwe

I domowe okrócić²⁷ najazdy krwie²⁸ chciwe,

Jesli pragnie ojczyzny ojcem być nazwany

I tymże na wysokich kolumnach pisany,

Niech objeździć swą wolą śmie nieokróconą²⁹,

A jego sprawy przyszłe wieki więc wspomioną;

Ponieważ cnocie żywej³⁰ my źli, nie życzemy³¹,

Aż gdy nam z oczu zniknie, toż³² jej żałujemy.

Co po tych skargach próznych, jesli na występy

Przez spary — jako mówią — patrza urząd tępy³³?

Po co statut i prawa chwalebne stawiamy,

Jesli sie obyczajów dobrych nie trzymamy?

Nie odstraszą zbytecznym³⁴ ogniem zarażone

Kupca kraje chciwego ani przesadzone³⁵

Mrozem gwałtownym pola; żeglarze bywali³⁶

Wszystek świat, jako wielki³⁷, kołem objechali.

Ubóstwo, hańba wielka, każe człowiekowi

Czynić i cierpieć wszystko; już on i wstydowi

Mir dawno wypowiedział³⁸, i cnocie, niedbały,

Poświęconej nie myśli dostępować skały³⁹.

Albo my do spólnego skarbu⁴⁰, gdzie życzliwa

Ludzka pochwała i głos pospolity⁴¹ wzywa,

Albo w morze, przyczynę wszech nieszczęśliwości,

Perły, złoto i wielkiej kamienie drogości

Zarzućmy, jesli grzechów żałujem statecznie

I nieprawości swoich. Potrzeba kóniecznie

Złej napierwsze początki żądze⁴² wykorzenić,

A dziełem pracowitszym pieszczotę⁴³ odmienić.

Nie umie syn szlachecki na koń wsieść i w łowy

Na dziki źwierz z oszczepem jachać⁴⁴ niegotowy,

Lepiej kufla świadomy⁴⁵ albo kart pisanych⁴⁶,

Każesz li dać, i kostek, prawem zakazanych.

Więc ojciec krzywo przysiągł, wydarł sąsiadowi,

Gotując niegodnemu spadek potomkowi:

I przybywa-ć mu⁴⁷ rzkomo⁴⁸, ale nie wiem czemu,

Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu⁴⁹.

Przypisy:

1. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

2. intactis opulentior — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 24) noszącej tytuł Ad divites avaros (Do zachłannych bogaczy). Początek tej pieśni (incipit) stanowią słowa podane tu jako motto: „intactis opulentior”. [przypis redakcyjny]

3. byś — tu: choćbyś. [przypis redakcyjny]

4. gryfowie i mrówki — gryfy, mitologiczne ptaki posiadające duże skrzydła, orle dzioby i tułowia lwa; były strażnikami złota na pustyniach północnych Indii czy też w Arabii; tutaj wraz z mrówkami są przedstawione jako istoty strzegące skarbów i wydobywające złoto. [przypis redakcyjny]

5. kopają (starop.) — kopią, wydobywają. [przypis redakcyjny]

6. rozwodzić coś — budować na ogromnej przestrzeni. [przypis redakcyjny]

7. morza kamieńmi zabudował — jest to nawiązanie do metody budowania rzymskich willi; wprawdzie nie na morzu, ale na tamach czy kamiennych groblach wchodzących w morze. [przypis redakcyjny]

8. jesli (starop.) — skoro. [przypis redakcyjny]

9. dyjamentowe goździe — stalowe gwoździe. [przypis redakcyjny]

10. Mus — bogini konieczności (łac. Necessitas). [przypis redakcyjny]

11. pożyć (strop.) — zniszczyć, pokonać. [przypis redakcyjny]

12. natwardszego (...) sęku (starop.) — ogromnej trudności (określenie przysłowiowe). [przypis redakcyjny]

13. Ani (...) wyswobodzisz (...), Ani (...) wyrwiesz — ani nie wyswobodzisz, ani nie wyrwiesz; w staropolszczyźnie przeczenie było zawarte w spójniku „ani”. [przypis redakcyjny]

14. polnych Tatarów — koczowniczych Tatarów, którzy są tu odpowiednikami Scytów z pieśni Horacego. [przypis redakcyjny]

15. kolasa (tu forma N. lp: kolesie) — wóz chłopski, ciężarowy. [przypis redakcyjny]

16. Lepszego rządu Gete grubi używają — lepszy porządek jest u prymitywnych Getów, czyli u starożytnego ludu, koczującego nad Dunajem, uważanego za poprzednika Tatarów. [przypis redakcyjny]

17. niwa — tu: wydzielona część pola. [przypis redakcyjny]

18. nie mierzone — nie wymierzone na poszczególne działki, nie posiadające ustalonych granic. [przypis redakcyjny]

19. wolne zboża — dostępne dla wszystkich, stanowiące wspólną własność. [przypis redakcyjny]

20. niewinny (starop.; łac. innocens) — odznaczający się nieskazitelnymi obyczajami. [przypis redakcyjny]

21. nędzny* (starop.) — nieszczęśliwy. [przypis redakcyjny]

22. przestrzegać wczasu (starop.) — doglądać wygody. [przypis redakcyjny]

23. z każdej strony — tu: pod każdym względem. [przypis redakcyjny]

24. męża rządzi (starop.) — rządzi mężem. [przypis redakcyjny]

25. gładki (starop.) — piękny, urodziwy. [przypis redakcyjny]

26. miłosnik (starop.) — zalotnik, kochanek. [przypis redakcyjny]

27. okrócić (starop.) — ukrócić, poskromić. [przypis redakcyjny]

28. krwie (starop. D. lp rodz. ż.) — krwi. [przypis edytorski]

29. objeździć swą wolą (...) nieokróconą (starop.) — powściągnąć, opanować nieposkromioną samowolę. [przypis redakcyjny]

30. cnota żywa — prawdziwa cnota (inne możliwe rozumienie: cnota ludzi żywych). [przypis redakcyjny]

31. nie życzemy (starop.) — nie sprzyjamy. [przypis redakcyjny]

32. toż (starop.) — dopiero wtedy. [przypis redakcyjny]

33. Przez spary (...) patrza urząd tępy (starop.) — opieszały urząd patrzy pobłażliwie, „przez palce”. [przypis redakcyjny]

34. zbyteczny* (starop.) — nadmierny. [przypis redakcyjny]

35. przesadzony (starop.) — nadmiernie wypełniony. [przypis redakcyjny]

36. bywały (tu forma lm: bywali) — doświadczony; por. wyraz pokr.: bywalec. [przypis redakcyjny]

37. jako wielki — cały wielki. [przypis redakcyjny]

38. Mir (...) wypowiedział (starop.) — zerwał pokój. Obecnie „wypowiada się” wojnę; wówczas mówiono: wypowiadam pokój, opowiadam wojnę. [przypis redakcyjny]

39. dostępować skały (starop.) — zbliżać się do skały. [przypis redakcyjny]

40. spólny skarb (starop.) — wspólny skarb; chodzi tu o skarb państwowy utworzony z podatków. [przypis redakcyjny]

41. pospolity (starop.) — powszechny; por. wyraz pokrewny: rzeczpospolita. [przypis redakcyjny]

42. żądze (starop. D. lp) — żądzy. [przypis redakcyjny]

43. pieszczota* (starop.) — wygodnictwo, zniewieściałość. [przypis redakcyjny]

44. jachać (starop.) — jechać. [przypis redakcyjny]

45. kufla świadomy — znający się na kuflu, czyli na piciu alkoholu. [przypis redakcyjny]

46. karty pisane — malowane, służące do gry. [przypis redakcyjny]

47. przybywa-ć mu — przybywa ci mu, czyli: bogaci się. [przypis redakcyjny]

48. rzkomo (starop.) — rzekomo, pozornie. [przypis redakcyjny]

49. Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu (starop.) — zawsze czegoś brakuje majątkowi, którego nie przybywa (inne rozumienie: zawsze czegoś brak, by zostać prawdziwym panem). [przypis redakcyjny]