Pieśni

[Nota edytorska]

Tekst Pieśni został tu podany według pierwodruku, który ukazał się w roku 1586 w Drukarni Łazarzowej w Krakowie pt. Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje. Egzemplarz Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (sygn. XVI Qu. 2036) został starannie przedrukowany przez Władysława Floryana (1953, 2. wyd. 1981).

Nie zamieszczono w niniejszej edycji dwu utworów: O śmierci Jana Tarnowskiego i Pamiątka Janowi Baptyście... Znajdują się one wprawdzie w pierwodruku Pieśni, ale pod względem gatunkowym, jako epicedia, stanowią zupełnie odrębne zjawisko. Zamieszczono natomiast pieśni nie włączone do zbioru „ksiąg dwojga”, ale opublikowane pośmiertnie w osobnej edycji zatytułowanej Fragmenta albo pozostałe pisma, wydanej w tejże Drukarni Łazarzowej w roku 1590 (ta edycja jest podstawą przedruku; korzystałem z egzemplarza Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, sygn. 2029 I).

Tekst został przygotowany zasadniczo zgodnie z kryteriami zawartymi w opracowaniu Zasady wydawania tekstów staropolskich. Projekt (Wrocław 1955) — typ B (edycje popularnonaukowe). Zachowano jednak pewne cechy językowe, których nie uwzględnia się w edycjach popularnonaukowych, zwłaszcza dawne końcówki fleksyjne i większość dawnych form ortograficznych (np. w zakresie pisowni „u”/„ó”) oraz wariantowe zapisy niektórych wyrazów („sie”/„się”), ujednolicono jednak zgodnie z pisownią dzisiejszą niektóre formy ortograficzne używane w pierwodruku zamiennie (np. „pułnocny”/„północny”). Nie zachowano „a” pochylonego, „e” pochylone zachowano jedynie w miejscach rymowych, a „o” pochylone tylko w przypadkach zgodnych z pisownią dzisiejszą.

Podstawową zasadą była jak największa wierność wobec pierwodruku, również w zakresie interpunkcji, która stanowi jeden z najtrudniejszych i do dziś nie rozwiązanych problemów edytorskich literatury staropolskiej. Trudno tu o rozwiązanie możliwe do przyjęcia przez wszystkich ze względu na zasadnicze różnice między dawnym systemem retoryczno-intonacyjnym i obecnym systemem logiczno-syntaktycznym, a także ze względu na niekonsekwencje zapisu w dawnych drukach.

Ponadto w niniejszej edycji zastosowano współczesne zasady pisowni małych i wielkich liter. Wielkimi literami zapisywano też rzeczowniki oznaczające upersonifikowane pojęcia (np. Fortuna, Szczęście).

W związku z powyższym edycja utworu nie opiera się w całości na żadnym z wydań współczesnych, choć przede wszystkim uwzględniono pewne rozstrzygnięcia zawarte w najnowszej edycji krytycznej Pieśni, opracowanej w ramach sejmowego wydania Dzieł wszystkich Kochanowskiego przez Marię Renatę Mayenową i Krystynę Wilczewską oraz Barbarę Otwinowską i Marię Cytowską (1991). Wykorzystano cenny Aneks I: Zmiany tekstowe w wydaniach i rękopisach „Pieśni”. Nieliczne koniektury i emendacje wprowadzone przez Autorki tej edycji przyjęto bez zastrzeżeń i ze względu na charakter niniejszego wydania nie zaznaczono ich ani w tekście, ani w przypisach. Wydanie to nie obejmuje jednak pieśni zawartych we Fragmentach (osobna edycja Fragmentów w ramach wydania sejmowego jeszcze się nie ukazała). Za edycjami Krzyżanowskiego i Ślękowej przyjęto więc — też nie zaznaczając tego osobno — kilka drobnych emendacji w tekście pieśni z Fragmentów, trzymając się jednak wiernie przekazu zawartego w pierwodruku.

Przy opracowywaniu tekstów zostały wzięte pod uwagę także ustalenia edytorskie zawarte w wydaniach przygotowanych dla serii Biblioteki Narodowej przez Tadeusza Sinkę (1927, 1948) i Ludwikę Ślękową (1970, 1997) oraz w edycji Poezji Jana Kochanowskiego opracowanej przez Janusza Pelca (wyd. 2, 1988) i w edycji Dzieł polskich opracowanej przez Juliana Krzyżanowskiego (wyd. 9, 1978).

Zgodnie z praktyką stosowaną przez niektórych dotychczasowych wydawców (Julian Krzyżanowski, Janusz Pelc) wyodrębniono graficznie poszczególne strofy pieśni, uznając, że taki tradycyjny zapis oddaje intencje zawarte w zapisie znanym z pierwodruku, a równocześnie jest czytelny i uzasadniony w wydaniu przeznaczonym dla szerokiego kręgu odbiorców.

Autorom wszystkich wymienionych edycji, a zwłaszcza Autorkom wydania sejmowego, niniejsza edycja wiele zawdzięcza również w zakresie opracowania komentarza, który jednak różni się w wielu miejscach od komentarzy do edycji wcześniejszych. Głównym celem było umożliwienie współczesnemu czytelnikowi — nie obeznanemu w ogóle z dawną polszczyzną — zrozumienia tekstu. Objaśnienia są więc praktyczne, zwięzłe i nie odwołują się do problematyki historycznojęzykowej. W celu ustrzeżenia czytelnika przed mylnymi interpretacjami tekstu szczególną uwagę zwrócono na wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego.

Przy tworzeniu komentarza pomocne były także podstawowe słowniki, a zwłaszcza Słownik polszczyzny XVI wieku, Słownik języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego oraz Słownik języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego, a także słowniki mitologiczne, zwłaszcza Słownik mitologii greckiej i rzymskiej Pierre’a Grimala.

prof. dr hab. Piotr Wilczek, Uniwersytet Warszawski, Instytut Badań Interdyscyplinarnych „Artes liberales”

Pieśni Jana Kochanowskiego Księgi Dwoje

[Dedykacja]

Nikomu, albo raczej wszytkim, swoje księgi

Daję. By kto nie mniemał (strach to bowiem tęgi¹),

Że za to trzeba co dać. Wszyscy darmo miejcie.

O drukarza nie mówię², z tym sie zrozumiejcie³.

Księgi pierwsze

Pieśń I⁴

Intactis opulentior⁵

Byś⁶ wszystko złoto posiadł, które — powiadają —

Gdzieś daleko gryfowie i mrówki⁷ kopają⁸;

Byś pałace rozwodził⁹ nie tylko na ziemi,

Lecz i morza kamieńmi zabudował¹⁰ swemi;

Jesli¹¹ dyjamentowe goździe¹² Mus¹³ ma w ręku,

Któremi natwardszego umie pożyć¹⁴ sęku¹⁵,

Ani ty wyswobodzisz serca z ciężkiej trwogi,

Ani z okrutnej śmierci sideł wyrwiesz nogi¹⁶.

Lepiej polnych Tatarów¹⁷ dawny zwyczaj niesie,

U których każdy swój dom wozi na kolesie¹⁸;

Lepszego rządu Gete grubi używają¹⁹,

Gdzie niwy²⁰ nie mierzone²¹ wolne zboża dają²².

Tam niewinna²³ macocha dziatek pierwszej żony,

Sirót nędznych²⁴, przestrzega wczasu²⁵ z każdej strony²⁶;

Ani z wielkim posagiem męża rządzi²⁷, ani

Nadzieje kładzie w gładkim²⁸ miłosniku²⁹ pani.

Wielki posag rodziców postępki uczciwe,

A k temu obyczaje skromne i wstydliwe;

Występnych tam nie cierpią, lecz kto będzie krzywy,

Niech sie wierci, jako chce, nie zostanie żywy.

O, ktokolwiek będzie chciał mordy niecnotliwe

I domowe okrócić³⁰ najazdy krwie³¹ chciwe,

Jesli pragnie ojczyzny ojcem być nazwany

I tymże na wysokich kolumnach pisany,

Niech objeździć swą wolą śmie nieokróconą³²,

A jego sprawy przyszłe wieki więc wspomioną;

Ponieważ cnocie żywej³³ my źli, nie życzemy³⁴,

Aż gdy nam z oczu zniknie, toż³⁵ jej żałujemy.

Co po tych skargach próznych, jesli na występy

Przez spary — jako mówią — patrza urząd tępy³⁶?

Po co statut i prawa chwalebne stawiamy,

Jesli sie obyczajów dobrych nie trzymamy?

Nie odstraszą zbytecznym³⁷ ogniem zarażone

Kupca kraje chciwego ani przesadzone³⁸

Mrozem gwałtownym pola; żeglarze bywali³⁹

Wszystek świat, jako wielki⁴⁰, kołem objechali.

Ubóstwo, hańba wielka, każe człowiekowi

Czynić i cierpieć wszystko; już on i wstydowi

Mir dawno wypowiedział⁴¹, i cnocie, niedbały,

Poświęconej nie myśli dostępować skały⁴².

Albo my do spólnego skarbu⁴³, gdzie życzliwa

Ludzka pochwała i głos pospolity⁴⁴ wzywa,

Albo w morze, przyczynę wszech nieszczęśliwości,

Perły, złoto i wielkiej kamienie drogości

Zarzućmy, jesli grzechów żałujem statecznie

I nieprawości swoich. Potrzeba kóniecznie

Złej napierwsze początki żądze⁴⁵ wykorzenić,

A dziełem pracowitszym pieszczotę⁴⁶ odmienić.

Nie umie syn szlachecki na koń wsieść i w łowy

Na dziki źwierz z oszczepem jachać⁴⁷ niegotowy,

Lepiej kufla świadomy⁴⁸ albo kart pisanych⁴⁹,

Każesz li dać, i kostek, prawem zakazanych.

Więc ojciec krzywo przysiągł, wydarł sąsiadowi,

Gotując niegodnemu spadek potomkowi:

I przybywa-ć mu⁵⁰ rzkomo⁵¹, ale nie wiem czemu,

Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu⁵².

Pieśń II⁵³

Serce roście patrząc⁵⁴ na te czasy!

Mało przed tym⁵⁵ gołe były lasy,

Śnieg na ziemi wysszej⁵⁶ łokcia leżał⁵⁷,

A po rzekach wóz nacięższy zbieżał⁵⁸.

Teraz drzewa liście na sie wzięły,

Polne łąki pięknie zakwitnęły;

Lody zeszły, a po czystej wodzie

Idą statki i ciosane łodzie.

Teraz prawie⁵⁹ świat sie wszystek śmieje,

Zboża wstały, wiatr zachodny wieje;

Ptacy sobie gniazda omyślają⁶⁰,

A przede dniem śpiewać poczynają.

Ale to grunt wesela prawego⁶¹,

Kiedy człowiek sumnienia całego⁶²

Ani czuje w sercu żadnej wady,

Przecz⁶³ by sie miał wstydać swojej rady⁶⁴.

Temu wina nie trzeba przylewać

Ani grać na lutni, ani śpiewać;

Będzie wesół, byś chciał, i o wodzie,

Bo sie czuje prawie na swobodzie⁶⁵.

Ale kogo gryzie mól zakryty,

Nie idzie mu w smak obiad obfity;

Żadna go pieśń, żadny głos nie ruszy,

Wszystko idzie na wiatr mimo uszy.

Dobra myśli, której nie przywabi,

Choć kto ściany drogo ujedwabi,

Nie gardź moim chłodnikiem chróścianym⁶⁶,

A bądź ze mną, z trzeźwym i z pijanym!

Pieśń III⁶⁷

Dzbanie mój pisany⁶⁸,

Dzbanie polewany,

Bądź płacz, bądź żarty, bądź gorące wojny,

Bądź miłość niesiesz albo sen spokojny,

Jakokolwiek⁶⁹ zwano

Wino, co w cię lano,

Przymkni sie⁷⁰ do nas a daj sie nachylić,

Chciałbym twym darem gości swych posilić.

I ten cię nie minie,

Choć kto mądrym słynie;

Pijali przedtym i filozofowie,

A przedsię⁷¹ mieli spełna⁷² rozum w głowie.

Ty zmiękczysz⁷³ każdego,

Nastateczniejszego⁷⁴;

Ty mądrych sprawy i tajemną radę⁷⁵

Na świat wydawasz przez twą cichą zdradę.

Ty cieszysz nadzieją

Serca, które mdleją;

Ty ubogiemu przyprawujesz rogi,

Że mu ani król, ani hetman srogi.

Trzymaj sie na mocy,

Bo cię całej nocy

Z rąk nie wypuścim, aż dzień, jako trzeba,

Gwiazdy rozpędzi co do jednej z nieba.

Pieśń IV⁷⁶

Złota to strzała⁷⁷ i krom wszego⁷⁸ jadu była,

Którą mię niepochybna⁷⁹ Miłość ugodziła.

Bo ja w swym miłowaniu troski nie najduję,

Owszem, radość na sercu niewymowną czuję.

Nie to niewola służyć, ale służyć temu,

Kto twych posług niewdzięczen, to sie nawiętszemu

Nieszczęściu równa; tobie dzięka bądź, Miłości,

Iżeś mię uchowała takowej żałości.

Ma to twarz twoja, panno wszech piękniejsza, w sobie,

Że człowiek rad i nierad musi służyć tobie.

Ale to zaś niosą twe święte obyczaje,

Że, by⁸⁰ kto mógł być wolen, raczej ci sie daje.

Chciałbym tak być szczęśliwy i życzyłbym sobie,

Abych już tę na wieki łaskę znał po tobie⁸¹;

A bodaj ta wdzięczna⁸² twarz odmiany nie znała,

Byś dobrze i Sybillę laty przerównała⁸³.

Pieśń V⁸⁴

Kto ma swego chleba,

Ile człeku trzeba,

Może nic nie dbać o wielkie dochody,

O wsi, o miasta i wysokie grody.

To pan, zdaniem moim,

Kto przestał na swoim;

Kto więcej szuka, jawnie to znać daje

Sam na sie, że mu jeszcze nie dostaje⁸⁵.

Siła⁸⁶ posiadł włości,

Kto ujął chciwości⁸⁷;

Trudniej to przyjdzie niż Turki zhołdować

Albo waleczne Tatary wojować.

Mocą wiele świata

Wziął za krótkie lata

Król macedoński⁸⁸, lecz mu sie tak zdało,

Że nań samego świat był jeden mało.

Cóż pomoże zbroja

Albo władza twoja?

Serca nie zleczą żadne złotogłowy,

Żadny skarb troski nie wybije z głowy.

Więc śmierć nieużyta⁸⁹

Ta za gardło chwyta

Bogate pany jako proste sługi,

Ani zborguje, byś wyciągnął długi⁹⁰.

Lecz przedsię⁹¹ człowiecza

Wszystka o tym piecza⁹²,

Aby ku złotu złota przybywało;

Bo, by nawięcej, łakomemu mało.

Wszystko to zostanie

Po twej śmierci, panie;

A coś ty zebrał przez ten czas łakomie,

To sie zostoi⁹³, nie wiem w czyim domie.

Sklep⁹⁴ ten niedobyty⁹⁵

Puści prędko nity⁹⁶;

A winem, co sie ty frasujesz o nie,

Będzie zamaczał potomek twój konie.

Pieśń VI⁹⁷⁹⁸

Acz mię twa droga⁹⁹, miła, barzo boli,

Nie chcę cię trzymać przeciw twojej woli;

Z mej strony bodaj wszystko dobre miała,

Kędy sie kolwiek będziesz obracała.

Lecz sama widzisz, jakie wiatry wstają,

Jakie po niebie chmury sie mieszają.

Ja wiem, co umie morze i szalony

Wicher, na wody słone uniesiony.

Niech żony srogich pohańców¹⁰⁰ i dzieci

Doświadczą, jakim pędem wicher leci

Morze mieszając: huczą srogie wały,

A brzeżne w gruncie¹⁰¹ wzdrygają sie skały.

Takci sie biednej Europie¹⁰² dostało,

Jeno że wołu chciała przysieść mało¹⁰³,

Bo sie z nienagła przymknął¹⁰⁴ z nią ku wodzie,

Potym jak płynie, tak płynie bez łodzie.

A ta dopiero zlękła sie nieboga,

Gdzie pojźrzy, zewsząd morze, zewsząd trwoga;

Brzegu nie widać, przewoźnik niepewny,

Strach serce ujął, a w oczu płacz rzewny.

A gdy do sławnej Krety przypłynęła,

Z wielkiej tesknice włosy targać jęła,

Skarżąc sie z płaczem: «Ojcze mój łaskawy,

Któregom zbyła¹⁰⁵ prze me głupie sprawy¹⁰⁶.

Com ja tu miała czynić w tej krainie?

Mało jest jedna śmierć panieńskiej winie.

Ale na jawiż płaczę swej lekkości¹⁰⁷?

Czy mię pokusa łudzi krom winności¹⁰⁸,

Która przez wrota kościane¹⁰⁹ wychodzi,

A na człowieka sny dziwne przywodzi?

Lepiej li było przez morze sie pławić

Czy nad polnemi kwiatkami sie bawić?

By¹¹⁰ mi sie teraz dostał jako w ręce

On wół bezecny, byłby w takiej męce,

Żeby mu ze łba musiały spaść rogi,

Chociaż był u mnie niedawno tak drogi.

Nie miałam wstydu, dom swój opuszczając,

I teraz nie mam, śmierci odkładając;

Boże mój, jesli słyszysz prośbę moję,

Niechaj dziś nago w pośrzodku lwów stoję.

Pierwej niż pleśnią piękna twarz przypadnie¹¹¹

I zupełnemu¹¹² ciału krasa¹¹³ spadnie,

Niechaj mię wilcy pożrą w tej gładkości,

A po pustyniach rozniosą me kości»

Nikczemna dziewko — ojciec ci przyciska¹¹⁴ —

Czemu nie umrzesz? Strzyma cię ta niska

Jedlina i pas¹¹⁵ zaniesiony w cale¹¹⁶;

A jeslić milsza śmierć na ostrej skale,

Daj sie w moc wiatrom a skocz z góry śmiele,

Niżbyś wolała siedzieć u kądziele,

Królewska dziewka, i być w ręce dana

Srogiej pogance, winna bywszy¹¹⁷ pana.

Pieśń VII¹¹⁸¹¹⁹

Trudna rada w tej mierze¹²⁰, przyjdzie sie rozjechać,

A przez ten czas wesela i lutnie zaniechać.

Wszystka moja dobra myśl¹²¹ z tobą precz odchodzi,

A z tego mię więzienia nikt nie wyswobodzi,

Dokąd cię zaś nie ujźrzę, pani wszech piękniejsza,

Co ich kolwiek¹²² przyniosła chwila terazniejsza.

Już mi z myśli wypadły te obecne twarzy;

Twoje nadobne lice jest podobne zarzy¹²³,

Która nad wielkim morzem rano sie czerwieni,

A z nienagła¹²⁴ ciemności nocne w światłość mieni;

Przed nią gwiazdy drobniejsze po jednej znikają

I tak już przyszłej nocy nieznacznie¹²⁵ czekają.

Takaś ty w oczu moich; szczęśliwa to droga,

Po której chodzić będzie tak udatna noga;

Zajźrzę¹²⁶ wam, gęste lasy i wysokie skały,

Że przede mną będziecie taką rozkosz miały:

Usłyszycie wdzięczny¹²⁷ głos i przyjemne słowa,

Po których sobie teskni biedna moja głowa.

Lubeż moje wesele, lubeż me biesiady!

Mnie podobno już prózno szukać inszej rady,

Jeno smutnego serca podpierać nadzieją;

W nadzieję ludzie orzą i w nadzieję sieją.

A ty tak srogą nie bądź ani mię tym karzy,

Bych długo nie miał widzieć twojej pięknej twarzy.

Pieśń VIII¹²⁸¹²⁹

Gdzieśkolwiek jest, Bożeć pośli¹³⁰ dobrą godzinę;

Jaciem twój był jako żywo¹³¹, i twoim zginę.

Tak to Bóg przejźrzał od wieku¹³²; a nie żałuję,

Bo w tobie więcej niż we stu inszych najduję.

Nie tylkoś nad insze gładszą sie urodziła,

Aleś i zwyczajmi twarzy nic nie zelżyła¹³³;

A jako wdzięcznie szmarakiem złoto sie dwoi¹³⁴,

Tak tej szlachetnej duszy w tym ciele przystoi.

Szczęśliwy ja człowiek, bych mógł¹³⁵ tak użyć tego,

Jakobych sie nie omylił, co jest lepszego;

Lecz jako na błędnym¹³⁶ morzu, nie tam, gdzie chcemy,

Ale gdzie nas wiatry niosą, płynąć musiemy.

Jednak albo miłość zmyśla sny sama sobie,

Albo i ty nie chcesz, bych miał zwętpić o tobie.

Ta nadzieja świat mi słodzi; a bych inaczej

Doznać miał (uchowaj, Panie), umarłbym raczej.

Pieśń IX

Chcemy sobie być radzi¹³⁷?

Rozkaż, panie, czeladzi,

Niechaj na stół dobrego wina przynaszają,

A przy tym w złote gęśli¹³⁸ albo w lutnią¹³⁹ grają.

Kto tak mądry, że zgadnie,

Co nań jutro przypadnie?

Sam Bóg wie przyszłe rzeczy, a śmieje sie z nieba,

Kiedy sie człowiek troszcze więcej, niżli trzeba.

Szafuj gotowym¹⁴⁰ bacznie;

Ostatek, jako zacznie,

Tak Fortuna¹⁴¹ niech kona¹⁴²: raczy li łaskawie,

Raczy li też inaczej; my siedziem w jej prawie¹⁴³.

U Fortuny to snadnie¹⁴⁴,

Że kto stojąc¹⁴⁵ upadnie;

A który był dopiero u niej pod nogami,

Patrzajże go po chwili, a on gardzi nami.

Wszystko sie dziwnie plecie

Na tym tu biednym świecie;

A kto by chciał rozumem wszystkiego dochodzić,

I zginie, a nie będzie umiał w to ugodzić.

Prózno ma mieć na pieczy

Śmiertelny wieczne rzeczy;

Dosyć na tym, kiedy wie, że go to nie minie,

Co z przejźrzenia¹⁴⁶ Pańskiego od wieku mu płynie.

A nigdy nie zabłądzi,

Kto tak umysł narządzi,

Jakoby umiał szczęście i nieszczęście znosić,

Temu mężnie wytrzymać, w owym sie nie wznosić.

Chwalę szczęście stateczne¹⁴⁷;

Nie chce li też być wieczne,

Spuszczę¹⁴⁸, com wziął, a w cnotę własną sie ogarnę

I uczciwej chudoby¹⁴⁹ bez posagu pragnę.

Nie umiem ja, gdy w żagle

Uderzą wiatry nagle,

Krzyżem padać i świętych przenajdować¹⁵⁰ dary,

Aby łakomej wodzie tureckie towary

Bogactwa nie przydały

Wpadwszy gdzie między skały;

Tam ja bezpiecznym sercem¹⁵¹ i pełen otuchy

W równej fuście¹⁵² popłynę przez morskie rozruchy.

Pieśń X¹⁵³¹⁵⁴

Kto mi dał skrzydła, kto mię odział pióry¹⁵⁵

I tak wysoko postawił, że z góry

Wszystek świat widzę, a sam, jako trzeba,

Tykam sie nieba?

To li jest ogień on nieugaszony

Złotego słońca, które, nieskończony

Bieg bieżąc, wrotne¹⁵⁶ od początku świata

Prowadzi lata?

To li jest on krąg odmiennej światłości¹⁵⁷,

Wódz gwiazd roźlicznych i sprawca żyzności¹⁵⁸?

Słyszę głos wdzięczny; prze Bóg, a na jawi,

Czy mię sen bawi¹⁵⁹?

Tu, widzę, ani ciemne mgły dochodzą,

Ani śnieg, ani zimne grady szkodzą;

Wieczna pogoda, dzień na wszystki strony

Trwa nieskończony.

Godne pałace Twojej wielmożności,

Panie, a jakiej cnota dostojności,

Widzę na oko, bowiem wedle Ciebie

Ma miejsce w niebie.

Kto by cię nie znał, Lechu Słowianinie¹⁶⁰,

Któryś napierwej zasiadł w tej krainie

I opanował męstwem swoim mocne

Brzegi północne?

Kroka¹⁶¹ patrz, jako siedząc tak wysoko,

Przedsię ku miastu swemu skłania oko;

Wandę wydawa ubiór, bo z postawy

Zda sie mąż prawy.

Tu i fortelny Przemysł¹⁶² jest wniesiony,

I ten, co dostał trefunkiem korony¹⁶³,

Doźrzawszy zdrady, gdzie koń prędkonogi

Biegł zawód drogi¹⁶⁴.

Bóg fałszu nie chce; a jako miłuje

Sprawiedliwego, Piast i dziś to czuje,

Bo mieszka w niebie, a jego cne plemię

Rządziło zięmię.

Zemowit¹⁶⁵ stoi wedla ojca prawie,

Z drugimi równo: ty wysszej, Miecławie¹⁶⁶,

Którego sprawą chrześcijański zakon¹⁶⁷

Podan Polakom.

Tuż po nim widzę mężne Bolesławy¹⁶⁸,

Prze których dzielność i stateczne sprawy

Polska szeroko swych granic pomknęła

I serce wzięła¹⁶⁹.

W tejże jest liczbie on zakonnik święty¹⁷⁰,

Z cięniów klasztornych na królestwo wzięty.

Są dwa Leszczkowie¹⁷¹; jest król wzrostem mały,

Ale mąż śmiały¹⁷².

Widzę Jagiełła i dwu Kazimierzu¹⁷³

Dobrych tak w boju, jako i w przymierzu;

Widzę i ciebie, gwiaździe równym prawie,

Cny Władysławie¹⁷⁴.

Tu też jest Olbracht; król serca wielkiego;

Tuż z Aleksandrem Sygmunt¹⁷⁵, za którego

Polska zakwitła, a po długim boju

Wytchła w pokoju.

Szlachetne dusze, które swej dzielności

Macie zapłatę niebieskie radości,

Życzcie ojczyźnie, aby wam rodziła

Podobnych siła.

A ten, co po was¹⁷⁶ dziś państwo sprawuje,

Niechaj fortunnie i zdrów nam panuje;

A zwierzonego nie wzdawa opieku¹⁷⁷,

Aż pełen wieku!

Pieśń XI¹⁷⁸¹⁷⁹

Stronisz przede mną, Neto¹⁸⁰ nie tykana¹⁸¹,

By więc sarneczka, kiedy obłąkana¹⁸²

Macierze szuka po górach ustronnych¹⁸³,

Nie bez bojaźni i postrachów płonnych¹⁸⁴.

Bo by sie namniej na drzewie wzjeżyły

Powiewne listki, by namniej ruszyły

Jaszczórki krzakiem, ta sie dusza zlęknie,

Aż od bojaźni na ziemi przyklęknie.

Lecz ja nie jako niedźwiedź albo mściwa

Myślę cię drapać lwica popędliwa;

Przestań też kiedy¹⁸⁵ za macierzą chodzić,

Już się ty możesz mężowi przygodzić¹⁸⁶.

Pieśń XII¹⁸⁷

Muszę wyznać, bo sie już nie masz na co chować:

Nigdy bych był nie wierzył, bych tak miał żałować,

Tego zwłaszcza, co nigdy mym własnym nie było;

Po prawdzie mi nieprawie¹⁸⁸ źle serce tuszyło¹⁸⁹.

Aleciem barzo nagle wypadł z tej nadzieje,

A mojej sie przygodzie nieprzyjaciel śmieje.

Kto drugi ma bez prace, o co snadź¹⁹⁰ dbał mało,

A mnie za me staranie złe szczęście¹⁹¹ potkało.

Samem swą własną ręką tę winnicę¹⁹² grodził,

Aby jej był ani źwierz, ani zły ptak szkodził;

Polewałem, żeby jej słońce nie suszyło,

Nakrywałem, żeby jej zimno nie mroziło.

A kiedy mię nalepsze miały potkać gody¹⁹³,

Nie wiem, co za zły człowiek oberwał jagody.

I używa z rozkoszą, czego dostał snadnie¹⁹⁴,

A mnie, patrząc, jeno sie serce nie¹⁹⁵ rozpadnie.

Bodajże nie przechował¹⁹⁶; a bodaj poleżał!

Nie wiem, jako mię do gron tak pięknych ubieżał.

Ja sobie tak dobrych lat doczekać nie tuszę;

Podobno jako niedźwiedź łapę lizać muszę.

Pieśń XIII¹⁹⁷

O piękna nocy nad zwyczaj tych czasów¹⁹⁸,

Patrz na nas jasno wpośrzód tych tu lasów,

Gdzie jako pszczoły wkoło swego pana

Straż dzierżem niecąc ognie aż do rana.

Bodaj szczęśliwie tę drogę odprawił

I wszystko wedle myśli swojej sprawił

Pan świętobliwy¹⁹⁹, któremu nie miała

Polska w dobroci równia²⁰⁰, jako²⁰¹ wstała.

I już nam ma być ten pohaniec²⁰² srogi,

Który niedawno padał nam pod nogi

Kiedy Starodub²⁰³, z gruntu wysadzony,

Pod miecz okrutny lud wydał zwierzony²⁰⁴?

Albo gdy pycha nie mogła pokorze

Wytrzymać stusu²⁰⁵, a w głębokie morze

Krwawy Niepr²⁰⁶ płynął miecąc na ostrowy²⁰⁷

Moskiewskie łupy i pobite głowy?

Prze Bóg, tychżesmy ojców dzieci? czyli

W tak krótkim wiekusmy sie wyrodzili?

Święty pokoju, tę masz wadę w sobie,

Że ludzie radzi zgnuśnieją przy tobie!

Więcej ci śrebra i złota dziś mamy,

Więcej półmisków na stoły dawamy;

Co po tym? Kiedy siedziem jak na ledzie²⁰⁸,

A granic na nas lada kto ujedzie²⁰⁹.

Pieśń XIV²¹⁰²¹¹

Patrzaj, jako śnieg po górach sie bieli,

Wiatry z pułnocy²¹² wstają,

Jeziora sie ścinają,

Żorawie, czując zimę, precz lecieli.

Nam nie lza, jedno²¹³ patrzać też swej rzeczy:

Niechaj drew do komina,

Na stół przynoszą wina,

Ostatek niechaj Bóg ma na swej pieczy.

Przypadków dalszych żaden z nas nie zgadnie;

I prózno myślić o tym,

Co z nami będzie potym;

W godzinie²¹⁴ wszystko Bóg wywróci snadnie²¹⁵.

Krótki wiek długiej nadzieje nie lubi.

Niechaj nie schodzi cało,

Coć sie do rąk dostało²¹⁶;

Za to, co ma być, żaden ci nie ślubi²¹⁷.

Jeleniom nowe rogi wyrastają;

Nam, gdy raz młodość minie,

Już na wiek wiekóm ginie,

A zawżdy²¹⁸ gorsze lata przypadają.

Pieśń XV²¹⁹

Nie za staraniem ani prze mą sprawę²²⁰,

Miła, po tobie znam taką postawę²²¹;

Szukaj, jako chcesz, nie najdziesz przyczyny,

Chyba żeć milszy podobno kto iny.

A ja co mam rzec? Nie chcę sie przeciwić;

Temu sie jedno nie mogę wydziwić,

Skąd tę niestałość białegłowy mają,

Że sie jako wiatr letni odmieniają.

Niedawne czasy, gdy mię poczytano²²²

W liczbę fortunnych i za tego miano,

Który mógł wszystko otrzymać u ciebie,

A mnie sie zdało, żem był wszystek w niebie.

Dziś inne wiatry przeciwko mnie wieją,

Straciłem wszystko zaraz i z nadzieją;

Nie wiem, co mię za wiedźma osypała

I lichem²²³ zdradnych słów uczarowała.

Niech ci sie, miła, wszystko dobre wodzi²²⁴,

Z kimkolwiek przestać twoje serce godzi;

Ale rozeznać umiej przyjaciela,

A trudno naleźć masz²²⁵ jednego z wiela.

Nie dufaj temu, kto gładkość²²⁶ miłuje,

Bo ten na słabym gruncie sie buduje:

Słońce jednako i padnie²²⁷, i wschodzi,

Nam zawżdy²²⁸ z laty cokolwiek odchodzi.

A gdy czas przyjdzie ostatniej potrzebie²²⁹,

Ledwe sie najdzie, kto ciało pogrzebie.

Takiem ja chcę być przyjacielem tobie;

Lecz wolę, że ty płaczesz na mym grobie.

Pieśń XVI²³⁰²³¹

Królom moc na poddane i zwierzchność dana,

A królowie zaś mają nad sobą Pana,

Który wszystkiemu światu sam rozkazuje,

Na ziemi i na niebie wiecznie króluje.

Nie wszyscy z jednym szczęściem na świat sie rodzą:

Szerzej jedni niż drudzy swe płoty grodzą;

Ten ma wiele nad insze w zacności domu,

Ten dobrą sławą nie da naprzód nikomu²³²,

Za tym przyjaciół więcej. Śmierć sprawiedliwa

Jednakiego na wszystki prawa używa.

Kto bądź, ten bądź²³³, na kogo los naprzód padnie,

Tak pana, jako sługę poima²³⁴ snadnie.

Komu zawżdy nad szyją wisi miecz goły²³⁵,

Nie uczynią mu smaku przyprawne stoły,

Nie pomoże mu do snu słodkie śpiewanie;

Sen u prostaków przyjmie²³⁶ i złe posłanie.

Kto swą chciwość na tym, co dosyć, miarkuje²³⁷,

Tego ani burzliwe morze frasuje,

Ani ciężki grad, ani złe urodzaje,

Kiedy drzewo to ciepłu, to zimnu łaje.

Delfinowie swe morza ścieśnione czują,

Bowiem już i na wodzie zamki budują²³⁸:

Wszystka sie do roboty czeladź rzuciła

I sam pan, bo mu sie już ziemia sprzykrzyła.

Ale bojaźń i groza pana prowadzą

I z wysokich pałaców pchać sie²³⁹ nie dadzą;

Na okręt li budowny²⁴⁰, na koń li wsiędzie,

Troska w okręcie, troska za siodłem będzie.

A jesli ani marmór serdecznej rany²⁴¹,

Ani ulżą jedwabiem obite ściany,

Przecz mam zajźrzeć²⁴² kosztownych pałaców komu,

A nie raczej w swym mieszkać ojczystym domu?

Pieśń XVII²⁴³²⁴⁴

Słońce już padło²⁴⁵, ciemna noc nadchodzi,

Nie wiem, co za głos uszu mych dochodzi;

Postoję mało²⁴⁶, a dowiem sie pewnie,

Dlaczego płacze ta pani tak rzewnie.

«Już to dziesiąte lato²⁴⁷ niebo toczy,

Jako me smutne zawsze płaczą oczy;

A dokąd mi sie miły mój nie wróci,

Żaden na świecie troski mej nie skróci.

Już wszyscy inszy nazad przyjechali,

Którzy nieszczęsnej Troje dobywali;

Jam tylko sama bez męża została:

Sroga Fortuna, ta mi go zajźrzała²⁴⁸.

Bodaj był w ten czas, gdy do Sparty płynął,

Ten cudzołożnik²⁴⁹ na morzu zaginął!

Uszłabych była²⁵⁰ tej ciężkiej żałości,

Przed którą prawie²⁵¹ schną dziś moje kości²⁵².

Jako ptak, kiedy towarzysza zbędzie²⁵³,

Nigdy na rózdze²⁵⁴ zielonej nie siędzie,

A między bory i pustymi lasy

Sam jeden lata po swe wszystkie czasy²⁵⁵,

Tak ja, nieszczęsna, w jego niebytności

Muszę być zawżdy²⁵⁶ w trosce i w żałości;

Chronię sie ludzi²⁵⁷, sama nie wiem czemu,

Radam, gdy świadka nie mam płaczu swemu.

Bałam sie zawżdy, póki wojna trwała,

Alem wżdy²⁵⁸ o nim, nieboga, słyszała;

Teraz nie wiedzieć, gdzie po świecie błądzi,

A wierne serce zawsze gorzej sądzi²⁵⁹.

Troszczą mię²⁶⁰, smutną, srogie morskie wody,

Troszczą mię wiatry i złe niepogody,

Troszcze mię wszystko, cokolwiek być może;

Tobie go ja tam poruczam²⁶¹, mój Boże!

I to mi czasem na myśl więc przychodzi

(Bo łacno²⁶², gdy chce, nieszczęście ugodzi),

Że moje serce prózno sie frasuje,

A on podobno²⁶³ gdzie indziej miłuje.

Źleć by mi płacił moje życzliwości,

Bych miała doznać takiej niewdzięczności;

Bodajbych pierwej ostatnie²⁶⁴ skonała,

Niżli nowiny takiej doczekała!

Aleć ja dufam jego szczerej cnocie,

Że mię nie będzie chciał mieć w tym kłopocie;

Będzie pamiętał i statecznie chował

Miłość i wiarę, którą mi ślubował.

Usilne²⁶⁵ wiatry, co morzem władacie,

Jesli też kiedy, co to miłość, znacie,

Dodajcie mu tak szczęśliwego biegu,

Że wrychle stanie²⁶⁶ na ojczystym brzegu».

Pieśń XVIII²⁶⁷

Czołem za cześć²⁶⁸, łaskawy mój panie sąsiedzie.

Boże nie daj u ciebie bywać na biesiedzie,

Każesz mi pić przezdzięki²⁶⁹ twe przemierzłe²⁷⁰ piwo,

Że do dna nie wypijam, patrzysz na mię krzywo.

Wszytkoć wadzi: być²⁷¹ na nos biedna mucha padła,

Miecesz²⁷² głową i mniemasz, że cię do krwie zjadła;

Od stołu żenie każesz, fukasz na pachołki,

Wyciskałeś talerze, wyciskasz i stołki²⁷³.

Patrzaj, diable, że sie tu i gościom dostanie:

Gniewaj sie, jako raczysz, jeno nie bij, panie,

Bo ja w tym piwie twoim rozkoszy nie czuję;

Zdrowie rad mam od ciebie²⁷⁴, kufla nie przyjmuję.

Jeslić o sławę idzie, kto więcej pić może,

Dajęć przodek²⁷⁵ w tym męstwie; sam pójdę na łoże.

Już ty bądź tym rycerzem, co piwo usieczesz²⁷⁶;

Tego nie wiem, jesli²⁷⁷ przed chłopem nie ucieczesz.

Jesli też tak rozumiesz, żebyś mię czestował²⁷⁸,

Męczysz mię, nie czestujesz; tociem podziękował.

Chcesz mię uczcić? Dajże mi dobrą wolą²⁷⁹ w domu,

A niechaj po niewoli²⁸⁰ nie pełnię nikomu.

Prózno mi skwarnę²⁸¹ dawasz. Ja nie będę gonił²⁸²,

Bych też nabarziej piwa wczorajszego zronił²⁸³.

Wiem, żeby mię psi przedsię²⁸⁴ twoi pilnowali,

Bych sie układł, wnet by mi gębę ulizali.

Alem prosto niemyśliw²⁸⁵. Ci sie na to godzą,

Co szperki niedopiekłe²⁸⁶ i twardy ser głodzą²⁸⁷,

Co sobie gardła ostrzą na niewinne piwo

Rydzem, śledziem, ogórkiem; nie wiem, co im krzywo²⁸⁸.

I tak we łbie rozumu po trzeźwiu niewiele,

A ostatek chcą zalać w to miłe wesele.

Niech raczej nic nie będzie, ma li go być mało;

Rado by niebożątko z mozgu oszalało²⁸⁹.

Więc też wojna bez wici²⁹⁰: gospodarz sie wierci.

Porwoniście zabitej na ostatek śmierci²⁹¹!

Do tylam was rozwadzał²⁹², aż mi sie dostało;

Bijcie sie, póki chcecie, mnie tam na tym mało²⁹³.

Kufle lecą jako grad, a drugi już jęczy:

Wziął konwią, aż mu na łbie zostały obręczy.

Potym do arkabuzów²⁹⁴. A więc to biesiada?

Jesliście tak weseli, jakaż u was zwada?

Nazajutrz sie jednają; przedsię go nalewaj²⁹⁵,

A kto z nieżadnym²⁹⁶ głosem, przed pany zaśpiewaj:

«Chciejże pomnieć, a dobrze baczyć, namilejsza!»

«W czerwonej czapce chodził»²⁹⁷ zda mi sie cudniejsza.

Usłyszysz tam pięć bassów, dwanaście dyszkantów²⁹⁸,

Sześć altów, ośm tenorów, dwanaście wagantów²⁹⁹,

Potym od melodyjej aż posną na stole,

Ali³⁰⁰ drudzy wołają: «Na dwór, na dwór wole!»

Bodajże wam smród w gębę, mili pijanice,

A trąd na twarz; bo żona lubi takie lice.

Krzywej nogi na starość, nieobrotnej szyje,

Krom klątwy³⁰¹, kto będzie żyw, snadnie sie dopije³⁰².

Pieśń XIX³⁰³

Żal mi cię, niebogo,

Że nie masz nikogo,

Co by cię przestrzegł; słuchaj ale mało³⁰⁴,

A potym uczyń, coć sie będzie zdało.

Bodaj sie przepadło

To twoje źwierciadło:

Bo tobą szali, a ty sie nie czujesz³⁰⁵,

Dawno sie nie swej twarzy przypatrujesz.

Popatrz miedzy szoty

prawdziwszej roboty³⁰⁶:

Ujźrzysz tam i płeć³⁰⁷ chropawą, i zęby

Nieprawie³⁰⁸ białe, jeno uchyl gęby³⁰⁹.

Więc i lat tak snadnie³¹⁰

Mamka-ć nie ukradnie³¹¹;

Bo łacno zliczysz pod oczyma karby³¹²,

Tego nie zetrą i weneckie farby³¹³.

Aż sie za cię wstydzę,

Gdy cię w tańcu widzę.

Ano wiem, czemuś mi sie nie udała³¹⁴:

Prosto jakobyś młodym przyganiała³¹⁵.

Takżeć i te stroje

Jakoby nie twoje;

Tyś sie ubrała prawie wedle świata,

A to za krzywdę biorą twoje lata³¹⁶.

Nie przeciw sie³¹⁷ Zosi,

Bo tę miłość nosi,

Że musi skakać jako sarna w lesie;

A nie sromota, co komu czas niesie.

Tobie na twe lata

Czas poprzestać świata³¹⁸;

Cudniej³¹⁹ ci będzie prząść kądziel niż w wieńcu

Siedzieć za stołem, babie przy młodzieńcu.

Pieśń XX³²⁰

Miło szaleć, kiedy czas po temu,

A tak, bracia, przypij każdy swemu³²¹,

Bo o głodzie nie chce sie tańcować,

A podpiwszy, łacniej już błaznować.

Niech sie tu nikt z państwem nie ozywa³²²

Ani z nami powagi używa³²³,

Przywileje powieśmy na kołku,

A ty wedla pana siądź, pachołku!

Tam dobra myśl nigdy nie postoi,

Gdzie z rejestru³²⁴ patrzą, co przystoi;

Á powiem wam, że sie tym świat słodzi,

Gdy koleją statek³²⁵ i żart chodzi.

Ale to mój zysk, że mię słuchacie,

A żadnej mi pełnej nie podacie;

Znał kto kiedy poetę trzeźwiego?

Nie uczyni taki nic dobrego.

Przedsię do mnie³²⁶, a ja nie zawiodę;

Wy też drudzy, co macie pogodę³²⁷,

Każdy swojej³²⁸ włóż w ucho leda co,

Nie macie tu oględać sie na co.

I z namędrszym nie trzymam w tej mierze,

Kto sie długo na dobrą myśl bierze³²⁹;

Czas ucieka, a żaden nie zgadnie,

Jakie szczęście o jutrze³³⁰ przypadnie.

Dziś bądź wesół, dziś użyj biesiady,

O przyszłym dniu niechaj próznej rady³³¹;

Już to dawno Bóg odmyślił³³² w niebie,

A k tej radzie nie przypuszczą ciebie.

Pieśń XXI³³³³³⁴

Ty spisz, a ja sam³³⁵ na dworze

Jeszcze od wieczornej zorze

Cierpię nocne niepogody;

Użałuj sie mojej szkody!

Słuchaj, jako bije w ściany

Z gwałtownym dżdżem grad zmieszany.

Ockni sie, a przemów słowo,

Nieużyta³³⁶ białagłowo!

Nie na żadną kradzież godzę,

Chocia tak po nocy chodzę;

Wziąłbych przedsię, by co dano:

Łupiestwo czartu porwano³³⁷.

Nigdziej miejsca mniej hardości³³⁸

Nie najdziesz jako w miłości;

Gładkość wprawdzie sługi daje,

Ale dzierżą obyczaje³³⁹.

Słuchasz? czy mój głos nie może

Dolecieć na twoje łoże?

Słuchajcie wy, nocne cięnie,

I nieumowne³⁴⁰ kamięnie!

Do Amfijonowej lutnie³⁴¹

Śpieszyły sie lasy chutnie³⁴²,

A niezwyczajne³⁴³ opoki

Ścisnęły sie w mur szeroki.

Orfeowych strón³⁴⁴ słuchały

Srogie jędze i płakały,

Gdy miłością utrapiony,

I pod ziemią szukał żony.

Jego pieśni żałościwe

Zjęły³⁴⁵ bogi nieżyczliwe;

I miał w ręku, co miłował,

By był, nędznik, lepiej chował.

Ale nie strzymał umowy,

Więc przyszedł o smutek nowy;

Bo źle sie obejźrzał, ali

Czarci panią zaś porwali³⁴⁶.

Czekać już, nieboże, było³⁴⁷.

Ale gdy co komu miło,

Trudno wytrwać i czas mały:

Godzina tam jak rok cały.

A ja długo mam bić w stróny³⁴⁸?

Już u mnichów słyszę dzwóny.

Dziwnosmy sie pomieszali,

Jam nie spał, a ci już wstali.

Dobrą noc, jesli kto słyszy,

A mój więniec w tej złej ciszy

Niechaj wisi do świtania³⁴⁹,

Świadek mego niewyspania.

Pieśń XXII³⁵⁰

Rozumie mój, prózno sie masz³⁵¹ frasować:

Co zginęło, trudno tego wetować³⁵²;

Póki czas był, póki szczęście służyło,

Czegoś żądał, o wszystko łacno³⁵³ było.

Teraz widzisz, że nam niebo nie sprzyja:

W czym sie kochasz, to cię daleko mija.

Cóż temu rzec? I szkoda głowy psować³⁵⁴;

Lepiej sie nam na lepsze czasy chować.

A nie mniemaj, byś sam był w tej niewoli:

Nalazłby sie, kogo to nie mniej boli;

Jeno ludzie snadniej³⁵⁵ zakryć umieją,

Acz nie z serca, z wierzchu sie przedsię śmieją.

Mnie, smutnego, ten dowcip³⁵⁶ nie ratuje,

Wyda mię twarz, gdy sie serce źle czuje.

Wszakoż widzę, że sie prózno frasować:

Co zginęło, trudno tego wetować.

Pieśń XXIII³⁵⁷³⁵⁸

Nieźle czasem zamilczeć, co człowieka boli,

By nie znał nieprzyjaciel, że cię ma po woli³⁵⁹;

Ale to nade wszystko za raz³⁶⁰ odżałować,

A niewdzięcznemu panu tudzież podziękować.

Cierpiałem ja tak wiele, że mię wstyd powiadać,

A mógłby mi bezpiecznie każdy głupstwo zadać³⁶¹,

Żem sie dał za nos wodzić czas tak barzo długi,

Bacząc³⁶², że w małej wadze były me posługi.

Chciałem złość jakokolwiek wytrwać uprzejmością,

A zwyciężyć niewdzięczność swoją statecznością³⁶³;

Ale moja uprzejmość i statek był prózny,

A jej niebaczny³⁶⁴ umysł zawżdy memu rózny.

Bóg was żegnaj, niewdzięczne i nieludzkie wrota,

Świadome³⁶⁵ mych częstych dróg i mego kłopota;

Bodaj tu pajęczyna i pleśń na was padła,

A te niewierne zamki rdza plugawa zjadła!

Pieśń XXIV³⁶⁶

Zegar, słyszę, wybija,

Ustąp, melankolija!

Dosyć na dniu ma statek,

Dobrej myśli ostatek³⁶⁷.

U Boga każdy błazen,

Choć tu przymówki prazen³⁶⁸,

A im sie barziej sili,

Tym jeszcze więcej myli.

A kto by chciał na świecie

Uważyć, co sie plecie,

Dziwnie to prawdy blisko,

Że człek - Boże igrzysko.

Dygnitarstwa, urzędy,

Wszystko to jawne błędy³⁶⁹;

Bo nas równo śmierć sadza

Ani pomoże władza.

A nad chłopa³⁷⁰ chciwego

Nie masz nic nędzniejszego;

Bo na drugiego zbiera,

A sam głodem umiera.

Więc by tacy synowie

Byli jako ojcowie,

Dawno by z tej przyczyny

Świat sie jął żebraniny.

Lecz temu Bóg poradził,

Bo co jeden zgromadził,

To drugi wnet rozciska³⁷¹;

Niech świata głód nie ściska.

Po śmierci trudno rządzić;

Tyś mógł, ojcze, nie błądzić,

Syn tylko worki zliczy,

W rozumie nie dziedziczy.

Przeto te troski płone³⁷²

Szatanowi zlecone³⁷³;

Niech, uprzątnąwszy głowę³⁷⁴,

Mkną w skrzynię Fokarowę³⁷⁵.

A nam wina przynoście,

Z wina dobra myśl roście;

A frasunek podlany

Taje by śnieg zagrzany.

Pieśń XXV³⁷⁶³⁷⁷

Użałuj sie³⁷⁸, kto dobry, a potłucz zawiasy

I mnie samę wrzuć w ogień; bo prze te niewczasy³⁷⁹

Dobrze³⁸⁰ już nie szaleję, ja, furta strapiona;

Jednak³⁸¹ mię ten bezmierny niepokój dokona³⁸².

Że to żadna Boża noc nigdy nie minęła,

Abych kiedy okrutnych razów nie podjęła³⁸³

Od tych sprosnych pijanic; nie mówię o słowa,

Łatwiejsza to, kiedyby³⁸⁴ cała była głowa.

Co tu za mej pamięci powrozów stargano,

Wrzeciądzów³⁸⁵ ukręcono, młotków³⁸⁶ skołatano;

Teraz już głowicami³⁸⁷ łotrostwo mię tłucze,

A ubogi gospodarz kryje pod sie klucze.

To nietajna, że cierpię nie za swoją winą,

Ale wszeteczna pani wszystkiego przyczyną,

Która nie wiem na jaki żywot sie udała³⁸⁸,

Że i wstydu, i dobrej sławy zapomniała.

Ja, to Bóg wie, przestrzegam swojej powinności,

A taję, ile mogę, jej zbytków i złości.

Cóż po tym, kiedy ludzie na zęby ją wzięli³⁸⁹?

Ona wie, jesli fałszu czy prawdy sie jęli.

Ale jesli mię, smutną, ciężkie razy bolą,

Nie mniejszą mam przed owym nędznikiem niewolą,

Co tu noc pole nocy³⁹⁰ płacze mi nad głową

Ani mi spać dopuści swą żałosną mową.

«Furto — powiada — sroższa niżli pani twoja,

Mnie to na złość trzymasz sie tak mocno podwoja³⁹¹;

Czemu mię w dom, smutnego, nie puścisz? Gdyż³⁹² mojej

Skrytej prośby nie umiesz odnieść paniej swojej!

Tak-że ja, biedny człowiek, w swym ciężkim frasunku

Nie mam uznać³⁹³ na wieki żadnego ratunku?

I już mię nocleg potkać uczciwszy nie może,

A ten zimny próg muszę przyjmować za łoże?

Mych niewczasów litują nocy nieprzespane,

Litują pełne gwiazdy, wiatry niewytrwane³⁹⁴;

Ty sama nie chcesz baczyć ludzkich doległości³⁹⁵,

A swym tylko milczeniem wiecznie zbywasz gości.

Gdzieś to namniejsze słówko przez skałę przepadło³⁹⁶,

A na zapamiętałym³⁹⁷ uchu paniej siadło;

By kamień, by żelazo w sercu swym chowała,

Nie wierzę temu, żeby westchnąć raz nie miała.

Teraz na szczęsnej ręce u drugiego leży,

A moja prózna mowa przecz za wiatry bieży;

Ale ty, coś przyczyną tych wszystkich trudności,

Furto, mówię, niewdzięczna moich uczynności³⁹⁸,

Tobiem ja złego słowa nie rzekł jako żywo,

Co drugi rad uczyni, gdy mu miejsce krzywo,

Żebyś mi tę niewdzięczność okazować miała

A mnie całą noc płakać pod niebem niechała³⁹⁹.

Alem cię rychlej nowym rymem udarował

I twoje niskie progi wdzięcznie ucałował,

Com sie razów⁴⁰⁰ obrócił u twego podwoja,

Obiatami⁴⁰¹ szukając u świętych pokoja».

To tego⁴⁰² i co lepiej oni⁴⁰³ tam umieją,

Całą Bożą noc będzie, aż kury odpieją⁴⁰⁴.

Takżeć mię, smutną, to złe paniej obyczaje,

To tego płacz frasuje, aż mię ledwie staje⁴⁰⁵.

Księgi wtóre

Pieśń I⁴⁰⁶⁴⁰⁷

Przeciwne⁴⁰⁸ chmury słońce nam zakryły

I niepogodne deszcze pobudziły,

Wody z gór szumią, a pienista Wilna⁴⁰⁹

Już brzegom silna⁴¹⁰.

Strach patrzać na to częste połyskanie;

A prze to srogie obłoków trzaskanie,

Kładą sie lasy, a piorun, gdzie zmierzy,

Źle nie uderzy.

Zakładaj korab’⁴¹¹, cieśla nauczony⁴¹²,

A kto wie, jesli nie wrócą sie ony

Nieszczęsne czasy, kiedy powódź była

Świat zatopiła.

Sześć niedziel w ten czas lał deszcz nie przestając,

A ziemia, nowe źrzódła pobudzając,

Rzek przymnażała, tak iż morskie wały⁴¹³

Wylać musiały.

Z ludźmi pospołu i miasta, i grody

Nieuśmierzone zatopiły wody;

Nie wysiedział sie pasterz z bydłem w cale⁴¹⁴

Na żadnej skale.

Ryby po górach wysokich pływały,

Gdzie ledwe przedtym pióra donaszały

Mężnej orlice, gdy do miłych dzieci

Z obłowem⁴¹⁵ leci.

Ale na ten czas i matkę, i syny

Pożarła woda, i wszystek źwierz iny;

Sam Noe został, przy nim żona tylko

A dziatek kilko.

Nieżyzne w cnotę to tam były lata,

Gdzie ledwe jeden ze wszytkiego świata

Nalezion, co go Bóg w cale zachował,

Gdy nierząd psował⁴¹⁶.

Ten, będąc z łaski Pańskiej ostrzeżony,

Zbudował sobie korab’ niezmierzony⁴¹⁷,

Na którym pływał czasu złej przygody

Po wierzchu wody.

A wszyscy inszy nagle zagarnieni

I w głębokościach morskich zatopieni;

Niebo a morze, te dwie rzeczy były

Świat zastąpiły⁴¹⁸.

A kiedy sie już prawie⁴¹⁹ dosyć zstało

Pańskiemu gniewu, po trosze spadało

Wielkiego morza, aż za czasem⁴²⁰ skały

Z wody wyźrzały.

Potym i zbytnie zawarły sie zdroje,

A bystre rzeki wpadły w brzegi swoje;

Ziemia ku słońcu pełne ciężkiej rosy

Rozwiła włosy.

A trupy wkoło straszliwe leżały,

Ludzie i bydło, wielki źwierz i mały;

Pełne ich morza, pełne brzegi były,

Boga ruszyły⁴²¹.

I rzekł Noemu: «Już teraz na ziemię

Występuj śmiele i z tobą twe plemię⁴²²;

Oto ja znowu przyodzieję lasy

Na wieczne czasy.

I będzie, jako po te lata wszytki,

Ziemia dawała wszelakie użytki;

Mnóżcie sie, niech świat spustoszały wszędzie

Znowu osiędzie⁴²³.

A w tym upewniam każdą żywą duszę,

Że nigdy potym takich wód nie wzruszę⁴²⁴,

Które by miały ziemię opanować

I świat zepsować.

Włożę na niebo znakomitą⁴²⁵ pręgę,

Którą gdy ujźrzę, wspomnię na przysięgę,

Że mam hamować niezwyczajną wodę

I nie zawiodę».

Pomni sie⁴²⁶, lutni! Nie twojej to głowy⁴²⁷

Wspominać Boga żywego rozmowy;

Każ ty nam zasieść przy ciepłym kominie,

Aż zły czas minie.

Pieśń II⁴²⁸

Nie dbam, aby zimne skały

Po mym graniu tańcowały;

Niech mię wilcy nie słuchają,

Lasy za mną nie biegają⁴²⁹.

Hanno, tobie k woli⁴³⁰ spiewam,

Skąd jesli twą łaskę miewam,

Przeszedłem już Amfijona

I lutnistę Aryjona⁴³¹.

Mnie sama twarz nie uwiedzie;

I choć druga na plac jedzie⁴³²

Z herby domów starożytnych,

Zacne plemię⁴³³ dziadów bitnych,

Ja chcę podobać sie w mowie

Nauczonej⁴³⁴ białejgłowie;

Ty mię pochwal, moja pani,

Nie dbam, choć kto inszy gani.

Cnocie zajźrzą jako żywo⁴³⁵,

Bujne drzewo wiatrom krzywo⁴³⁶;

Ale ty chciej pómóc sama,

Nie ugrozi zazdrość nama⁴³⁷.

A jesli me niskie progi

Będą godne twojej nogi,

Nogi pięknej — nie potrzeba⁴³⁸,

Dosięgę już głową nieba.

Samy⁴³⁹ cię ściany wołają

I z dobrą myślą czekają;

Lipa stojąc wpośrzód dworu,

Wygląda cię co raz⁴⁴⁰ z boru.

Każ bystre konie zakładać,

A sama sie gotuj wsiadać;

Teraz naweselsze czasy,

Zielenią sie pięknie lasy.

Łąki kwitną rozmaicie,

Zająca już nie znać w życie⁴⁴¹,

Przy nadziei oracz ścisły⁴⁴²,

Że będzie miał z czym do Wisły.

Stada igrają przy wodzie,

A sam pasterz, siedząc w chłodzie,

Gra w piszczałkę proste pieśni,

A faunowie⁴⁴³ skaczą leśni.

Kwap sie, póki jasne zorze

Nie zapadną w bystre morze;

Po chwili ćmy⁴⁴⁴ czarne wstaną,

Co noc noszą nienaspaną⁴⁴⁵.

Pieśń III⁴⁴⁶

Nie wierz Fortunie⁴⁴⁷, co siedzisz wysoko⁴⁴⁸;

Miej na poślednie koła pilne oko⁴⁴⁹:

Bo to niestała pani z przyrodzenia⁴⁵⁰,

Często więc rada sprawy swe odmienia.

Nie dufaj w złoto i w żadne pokłady⁴⁵¹,

Każdej godziny obawiaj sie zdrady:

Fortuna co da, to zasię wziąć może,

A u niej żadna dawność⁴⁵² nie pomoże.

A ci, co z tobą teraz przestawają,

Twej sie fortunie, nie tobie kłaniają;

Skoro ta zniknie, tył każdy podawa⁴⁵³,

Jako cień, kiedy słońca mu nie zstawa⁴⁵⁴.

Lecz jako sama oczy zasłoniła,

Tak swym pochlebstwem ludzi pobłaźniła⁴⁵⁵,

Że drugi wysszej nosa gębę nosi,

A wszystki insze oczyma przenosi⁴⁵⁶.

Ty pomni, że twój skarb u Szczęścia w mocy⁴⁵⁷,

A tak⁴⁵⁸ sie staraj o takiej pomocy,

Aby wżdy z tobą twego co zostało,

Jesli zaś będzie Szczęście swego chciało.

Cnota skarb wieczny, cnota klenot drogi;

Tegoć nie wydrze nieprzyjaciel srogi,

Nie spali ogień, nie zabierze woda;

Nad wszystkim inszym panuje Przygoda⁴⁵⁹.

Pieśń IV⁴⁶⁰⁴⁶¹

W twardej kamiennej wieży i za troistemi

Drzwiami siedząc Danae nieprzełomionemi,

Pod strażą nieuspionych spartańskich złajników⁴⁶²,

Mogła wiecznie nie uznać⁴⁶³ nocnych wszeteczników,

By była z Akryzego Wenus nie szydziła,

Stróża zamknionej panny; bo ta obaczyła⁴⁶⁴,

Że Jowisz, w upominku złotym utajony,

Miał mieć bezpieczny przystęp i gmach otworzony⁴⁶⁵.

Złoto śrzodkiem janczarów zbrojnych pójdzie snadnie⁴⁶⁶,

A przez twardą opokę gwałtowniej przepadnie⁴⁶⁷

Niżli raz piorunowy: upadł nieszczęśliwy

Dom proroka greckiego⁴⁶⁸, prze zysk niecnotliwy

Z gruntu wykorzeniony; przebił bramy twarde

Zacnych miast Macedończyk⁴⁶⁹ i podkopał⁴⁷⁰ harde

Tyranny datkiem; datkom hetmani hołdują,

Którzy daleko świetnym nawom rozkazują.

Wielkich pieniędzy wielka troska naszladuje⁴⁷¹;

A im człowiek w pokładzie⁴⁷² swoim więcej czuje,

Tym jeszcze więcej pragnie; słusznie moje oko

I nigdy przedtym, i dziś nie zmierza wysoko.

Im sobie człowiek więcej pomierny⁴⁷³ ujmuje,

Tym mu więcej od Boga z łaski przystępuje⁴⁷⁴;

Nic nie mając, z tymi, co nic nie chcą, przestaję,

A buntów dobrowolnie bogatych sie kaję⁴⁷⁵.

Pan znaczniejszy, gdy państwem⁴⁷⁶ wzgardzę, niżbych wszytki

Żóławskie⁴⁷⁷ urodzaje i gdańskie pożytki

W jednym szpichlerzu zamknął, a sam, siedząc w cieniu⁴⁷⁸,

Nie mógł sie chleba najeść, nędznik w dobrym mieniu⁴⁷⁹.

Zdrój przeźroczystej wody, lasu średnia miara

I zasiewku mojego niepochybna wiara⁴⁸⁰

Rządźcy płodnej Afryki, szerokowładnemu,

Nie da sie znać, że w szczęściu przerównana jemu.

Acz mi miodu podolskie pasieki nie dają

Ani w mym lochu wina seremskie⁴⁸¹ stawają,

Ani bogate stada owiec niezliczonych

Strzygą⁴⁸² odrosłą trawę po górach zielonych;

Przedsię nazbyt ubóstwa nie znać w domu moim,

A by mi więcej trzeba, ufam w Bogu swoim;

Ale gdy niepotrzebne chciwości odprawię⁴⁸³,

Lepiej daleko płatu sobie tym poprawię⁴⁸⁴,

Niżbych bogate pola węgierskie z porządnym⁴⁸⁵

Państwem węneckim złączył. Ludziom wielożądnym

Wiela i nie dostawa; niech przyjmuje z dzięką,

Komu ścisłą⁴⁸⁶, co dosyć, Bóg udzielił ręką.

Pieśń V

Pieśń o spustoszeniu Podola

Wieczna sromota⁴⁸⁷ i nienagrodzona

Szkoda⁴⁸⁸, Polaku: ziemia spustoszona

Podolska leży, a pohaniec⁴⁸⁹ sprosny⁴⁹⁰,

Nad Niestrem⁴⁹¹ siedząc, dzieli łup żałosny⁴⁹².

Niewierny⁴⁹³ Turczyn psy zapuścił swoje⁴⁹⁴,

Którzy zagnali piękne łanie⁴⁹⁵ twoje

Z dziećmi pospołu a nie masz nadzieje,

By kiedy miały nawiedzić swe knieje.

Jedny⁴⁹⁶ za Dunaj Turkom zaprzedano,

Drugie do hordy dalekiej zagnano;

Córy szlacheckie (żal sie mocny Boże!)

Psom bisurmańskim⁴⁹⁷ brzydkie ścielą łoże.

Zbójce, niestety, zbójce nas wojują,

Którzy ani miast, ani wsi budują;

Pod kotarzami⁴⁹⁸ tylko w polach siedzą,

A nas nierządne, ach, nierządne, jedzą!

Tak odbieżałe stado⁴⁹⁹ więc drapają

Rozbójce wilcy, gdy po woli⁵⁰⁰ mają,

Że⁵⁰¹ ani pasterz nad owcami chodzi,

Ani ostrożnych psów za sobą wodzi.

Jakiego serca Turkowi dodamy⁵⁰²,

Jesli tak lekkim⁵⁰³ ludziom nie zdołamy?

Ledwieć nam i tak króla nie podawa⁵⁰⁴;

Kto sie przypatrzy, mała nie dostawa⁵⁰⁵.

Zetrzy sen z oczu a czuj w czas o sobie⁵⁰⁶,

Cny Lachu⁵⁰⁷! Kto wie, jemu czyli tobie

Szczęście chce służyć? A dokąd wyroku

Mars nie uczyni, nie ustępuj kroku.

A teraz k temu obróć myśli swoje

Jakobyć⁵⁰⁸ szkody nieprzyjaciel twoje

Krwią swą nagrodził i omył tę zmazę,

Której dziś niesiesz prze swej ziemie skazę.

Wsiadamy?⁵⁰⁹ Czy nas półmiski trzymają?

Biedne półmiski, czego te czekają?

To pan, i jadać na śrebrze godniejszy,

Komu żelazny Mars będzie chętniejszy⁵¹⁰.

Skujmy talerze na talery⁵¹¹, skujmy,

A żołnierzowi pieniądze gotujmy.

Inszy to darmo⁵¹² po drogach miotali,

A my nie damy, bychmy w cale trwali?

Dajmy, a naprzód dajmy! Sami siebie

Ku gwałtowniejszej chowajmy potrzebie.

Tarczej niż piersi pierwej nastawiają,

Pozno puklerza przebici macają⁵¹³.

Cieszy mię ten rym: «Polak mądr po szkodzie»;

Lecz jesli prawda i z tego nas zbodzie⁵¹⁴,

Nową przypowieść Polak sobie kupi⁵¹⁵,

Że i przed szkodą, i po szkodzie głupi.

Pieśń VI⁵¹⁶⁵¹⁷

Królewno lutnie złotej⁵¹⁸ i rymów pociesznych⁵¹⁹,

Ochłodo myśli tesznych⁵²⁰,

Ty sama powiedz a kres⁵²¹ naznacz, póki mamy

Płakać, gdy przyjaciela⁵²² miłego stradamy.

Łacno cieszyć chorego, gdysmy zdrowi sami,

Lecz kiedy toż nad nami

Niefortuna pokaże, tam⁵²³ więc człowiek czuje,

Że co drugim chciał radzić, sam sie nie ratuje.

Godno płaczu nieszczęście i twoja przygoda⁵²⁴,

O zacny wojewoda,

Boś pozbył towarzysza i cnotliwej żony,

Której dobroć, której wstyd⁵²⁵ jest niewysłowiony.

Ale byś dobrze, wziąwszy lutnią Orfeowę,

Wstąpił w łódź Charonowę

I nawiedził podziemne, niewesołe kraje⁵²⁶,

Gdzie słońce swych promieni nigdy nie podaje,

Nie zyszczesz⁵²⁷ dusze, która dotkła raz napoju

Niepamiętnego zdroju⁵²⁸.

Przeto cierpliwość sama nalepsza w tej mierze,

Gdzie za raz⁵²⁹ i ratunek upad z sobą bierze⁵³⁰.

Pieśń VII⁵³¹⁵³²

Słońce pali, a ziemia idzie w popiół prawie,

Świata nie znać⁵³³ w kurzawie;

Rzeki dnem uciekają⁵³⁴,

A zagorzałe⁵³⁵ zioła dżdża⁵³⁶ z nieba wołają.

Dzieci, z flaszą do studniej; a stół w cień lipowy,

Gdzie gospodarskiej głowy

Od gorącego lata

Broni list⁵³⁷, za wsadzenie przyjęmna zapłata.

Lutni moja, ty ze mną; bo twe wdzięczne strony⁵³⁸

Cieszą umysł trapiony,

A troski nieuspione⁵³⁹

Prędkim wiatrom podają⁵⁴⁰ za Morze Czerwone.

Pieśń VIII⁵⁴¹⁵⁴²

Nie frasuj sobie, Mikołaju, głowy,

Kto ma być królem: już dekret⁵⁴³ gotowy

Przed Bogiem leży, nie piórem pisany,

Lecz w dyjamencie twardym wykowany.

Nie z pół- lub nocy, lub dnia⁵⁴⁴, nie ze wschodu

Ani czekajmy pana od zachodu;

Ten królem będzie, kogo Bóg mianuje,

Łatwie On ludzkie serca spraktykuje⁵⁴⁵.

Tenże nam mimo znajomsze sąsiady⁵⁴⁶,

W śmiech obrociwszy nasze płone⁵⁴⁷ rady,

Przywiódł był króla z dalekiej krainy,

Po którym wrychle miał usieść kto iny.

Gdzie ony złote góry nieprzebrane⁵⁴⁸?

Gdzie Gaszkonowie i wojska ubrane⁵⁴⁹?

W co poszły działa i nasze turnieje?

Wiatrem nadziane puknęły⁵⁵⁰ nadzieje.

Fortuna⁵⁵¹ nawy na morzu sprawuje,

Fortuna w bitwach zwycięstwem szafuje;

Onej rakosze⁵⁵² i sejmy słuchają;

A ludzkie rady⁵⁵³ wspak sie obracają.

Precz krasomowce! Wywody na stronę!

A my gdzie w polu na słupie koronę

Zawieśmy złotą; jesli nie mędrszemu,

Niech ją da Szczęście przynamniej rętszemu⁵⁵⁴.

Pieśń IX⁵⁵⁵⁵⁵⁶

Nie porzucaj nadzieje,

Jakoć sie kolwiek dzieje:

Bo nie już⁵⁵⁷ słońce ostatnie⁵⁵⁸ zachodzi,

A po złej chwili piękny dzień przychodzi.

Patrzaj teraz na lasy,

Jako prze zimne czasy

Wszystkę swą krasę drzewa utraciły,

A śniegi pola wysoko przykryły.

Po chwili wiosna przyjdzie,

Ten śnieg z nienagła⁵⁵⁹ zéjdzie

A ziemia, skoro słońce jej zagrzeje,

W rozliczne barwy znowu sie odzieje.

Nic wiecznego na świecie:

Radość sie z troską plecie,

A kiedy jedna weźmie moc nawiętszą,

W ten czas masz ujźrzeć odmianę naprędszą.

Ale człowiek zhardzieje,

Gdy mu sie dobrze dzieje;

Więc też, kiedy go Fortuna⁵⁶⁰ omyli⁵⁶¹,

Wnet głowę zwiesi i powagę zmyli⁵⁶².

Lecz na szczęście wszelakie

Serce ma być jednakie;

Bo z nas Fortuna w żywe oczy szydzi,

To da, to weźmie, jako sie jej widzi.

Ty nie miej za stracone,

Co może być wrócone:

Siła Bóg może wywrócić w godzinie;

A kto mu kolwiek ufa, nie zaginie.

Pieśń X⁵⁶³⁵⁶⁴

Może kto ręką sławy dostać w boju,

Może wymową i rządem⁵⁶⁵ w pokoju;

Lecz jesli żona męża nie ozdobi,

Mąż prózno robi.

Kto z gospodarstwa, a kto zaś z wysługi

Zbierze pieniądze i z kupiectwa drugi,

Jesli sie żona nie przyłoży k temu,

Zginąć wszytkiemu.

Żona uczciwa ozdoba mężowi

I napewniejsza podpora domowi:

Na niej rząd wszystek; swego męża ona

Głowy korona.

Ona mężowym kłopotom zabiega⁵⁶⁶

I jego wczasu na wszystkim⁵⁶⁷ przestrzega;

Ona wywabić troskę umie z głowy

Słodkiemi słowy.

Ona dziateczki ojcowi podobne

Rodzi, skąd rostą⁵⁶⁸ pociechy osobne;

Ani już spadków upatrują krewni,

Dziedzica pewni.

Trzykroć szczęśliwy, któremu Ty zdarzysz

Ten związek, Panie; ale zły towarzysz⁵⁶⁹

Odejmie wszytko, że troski w pół wieka

Zgryzą człowieka.

Pieśń XI⁵⁷⁰⁵⁷¹

Stateczny⁵⁷² umysł pamiętaj zachować,

Jesli cię pocznie nieszczęście frasować;

Także i góry nie radzęć wylatać⁵⁷³,

Kiedy sie Szczęście z tobą imie⁵⁷⁴ bratać.

Śmierci podległy człowiecze cnotliwy,

Choć wszytek twój wiek będzie frasowliwy⁵⁷⁵,

Chocia też czasem, siedząc z przyjacioły,

Przy dobrym trunku strawisz dzień wesoły;

Tu przy ciekącym, przezornym⁵⁷⁶ strumieniu.

Każ stół gotować w jaworowym cieniu;

Każ wino nosić, póki beczka leje,

Póki wiek służy, a śmierć nie przyspieje⁵⁷⁷.

Postąpisz z włości⁵⁷⁸ drogo zapłaconych,

Postąpisz z dworu i gmachów złoconych;

A co zebrania⁵⁷⁹ twego kolwiek będzie,

To wszytko przyszły namiastek osiędzie⁵⁸⁰.

Bądź sie kto zacnym⁵⁸¹ rodził i bogatym,

Bądź niewolnikiem, u śmierci nic na tym;

Czyjkolwiek naprzód los wynidzie⁵⁸², wsiadaj,

Wieczny wygnańcze, ani więc odkładaj⁵⁸³.

Pieśń XII⁵⁸⁴⁵⁸⁵

Nie masz, i po drugi raz nie masz wątpliwości,

Żeby cnota miała być kiedy bez zazdrości:

Jako cień nieodstępny ciała naszladuje⁵⁸⁶,

Tak za cnotą w też tropy zazdrość postępuje.

Nie może jej blasku znieść ani pojźrzeć w oczy,

Boleje, że kto przed nią kiedy wysszej skoczy;

A iż baczy po sobie⁵⁸⁷, że sie wspinać prózno,

Tego ludziom uwłóczy⁵⁸⁸, w czym jest od nich rózno⁵⁸⁹.

Ale człowiek, który swe Pospolitej Rzeczy

Służby oddał, tej krzywdy nie ma mieć na pieczy⁵⁹⁰;

Dosyć na tym, kiedy praw⁵⁹¹, ani niesie wady;

Niechaj drugi boleje, niech sie spuka jady⁵⁹².

Cnota (tak jest bogata) nie może wziąć szkody⁵⁹³

Ani sie też ogląda na ludzkie nagrody;

Sama ona nagrodą i płacą jest sobie

I krom nabytych przypraw⁵⁹⁴ świetna w swej ozdobie.

A jesli komu droga otwarta do nieba,

Tym, co służą ojczyźnie. Wątpić nie potrzeba,

Że co im zazdrość ujmie, Bóg nagradzać będzie,

A cnota kiedykolwiek miejsce swe osiędzie⁵⁹⁵.

Pieśń XIII⁵⁹⁶⁵⁹⁷

Panu dzięki oddawajmy,

Jego łaskę wspominajmy,

Który hardym miesza rzeczy,

A skromne ma na swej pieczy.

On hardy, nieunoszony⁵⁹⁸,

On tyran północnej strony⁵⁹⁹,

Któremu, jako sam mniema,

Świat tak wielki równia nie ma,

Car moskiewski plac mężnemu

Puścił⁶⁰⁰ królowi polskiemu⁶⁰¹;

Nie oparł sie aż o lody

Niepławnej⁶⁰² północnej wody.

Granic i zamków budownych⁶⁰³

Odbieżał, i miast warownych;

Płatna to, kiedy o duszę⁶⁰⁴,

I sam go obmówić⁶⁰⁵ muszę.

Obróć swój koń prędkonogi,

Nieścigniony care⁶⁰⁶ drogi.

Chcesz być groźnym, a uciekasz;

Jesliś płochy⁶⁰⁷, hardzie nie każ⁶⁰⁸.

Teraz był czas porokować⁶⁰⁹,

Komu szłyk naprzód zdejmować⁶¹⁰;

Teraz sie było dowiadać,

Kto ma naprzód z konia spadać.

Bóg pomóż, królu jedyny

Szerokiej polskiej krainy;

Umiesz ty hardym dogodzić

Ani sie im dasz rozwodzić⁶¹¹.

Zdjąłeś maszkarę⁶¹² butnemu

Tyranowi moskiewskiemu;

Okazałeś, że nie kąsa,

Chocia to⁶¹³ porożem⁶¹⁴ wstrząsa.

W zamcech nadzieję pokładał,

Ale i tych prędko stradał.

Nie przyszło mu do odsieczy;

Głowy ostrzec⁶¹⁵ barziej k rzeczy⁶¹⁶.

Znowu tedy, skąd był wyszedł,

W ręce polskie Połock przyszedł,

Za powodem szczęśliwego

Stefana, króla polskiego.

Nie pomogły kule częste,

Zręby⁶¹⁷ mocne, baszty gęste:

Puściły żelazne brony⁶¹⁸.

A ty, królu niezmożony,

Nie tylko zamki budowne

I twierdze bierzesz warowne,

Ale co chwalniejsza⁶¹⁹ w tobie,

Jesteś silen i sam sobie⁶²⁰.

Nie puściłeś wódz gniewowi,

Łaskęś nieprzyjacielowi

Uczynił; masz i dzielnością,

Masz już nadeń⁶²¹ i ludzkością.

Zdrów bądź, królu niezwalczony.

Ciebie moje wdzięczne strony⁶²²

Nie zmilczą miedzy sławnemi

Bohatery walecznemi.

Pieśń XIV⁶²³⁶²⁴

Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie,

A ludzką sprawiedliwość⁶²⁵ w ręku trzymacie;

Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono

I zwierzchności nad stadem Bożym zwierzono,

Miejcie to przed oczyma zawżdy swojemi,

Żeście miejsca zasiedli Boże na ziemi,

Z którego macie nie tak swe własne rzeczy

Jako wszytek ludzki mieć rodzaj na pieczy.

A wam więc nad mniejszemi zwierzchność jest dana,

Ale i sami macie nad sobą Pana,

Któremu kiedyżkolwiek z spraw swych uczynić

Poczet macie; trudnoż tam krzywemu wynić.

Nie bierze ten Pan darów ani sie pyta,

Jesli kto chłop czyli sie grofem⁶²⁶ poczyta;

W siermiędze⁶²⁷ li go widzi, w złotych li głowach⁶²⁸,

Jesli namniej przewinił, być mu w okowach.

Więc ja podobno⁶²⁹ z mniejszym niebezpieczeństwem

Grzeszę, bo sam sie tracę swym wszeteczeństwem⁶³⁰;

Przełożonych występki miasta zgubiły

I szerokie do gruntu carstwa zniszczyły.

Pieśń XV⁶³¹⁶³²

Nie zawżdy Apollo⁶³³ strzela,

Ale łuk z lutnią podziela;

Nie zawżdy Mars⁶³⁴ hufy wodzi,

Czasem też pod sieć ugodzi⁶³⁵.

Nie zawżdy grad z góry leci

Albo burza niebo szpeci;

Chmury czarne wiatr wojuje,

A pogoda następuje.

Takżeć słusze⁶³⁶ człowiekowi

Odejmać sie frasunkowi⁶³⁷,

A jako niewdzięczne⁶³⁸ brzemię

Uderzyć troski o ziemię⁶³⁹.

Cokolwiek raz przeminęło,

Niewrócony koniec wzięło,

A przyszły czas Bóg ma w mocy,

Pogrążony w twardej nocy⁶⁴⁰.

Dosyć na rozum człowieczy

Dzień dzisiejszy mieć na pieczy;

Ostatek na Boga wkładaj⁶⁴¹,

A dobrze żyć nie odkładaj.

Żyj dobrze, nie odkładając;

Bo dalszych czasów czekając,

Niepodobnym obyczajem⁶⁴²,

Nie począwszy żyć, przestajem.

Pieśń XVI⁶⁴³⁶⁴⁴

Nic po tych zbytnich potrawach, nic po tym

Śrebrze na służbie⁶⁴⁵ i obiciu złotym;

Nam k woli⁶⁴⁶, kędy róża pozno kwitnie

Nie szukaj zbytnie⁶⁴⁷.

Dobra-ć i miętka⁶⁴⁸, co ją najdzie wszędzie⁶⁴⁹;

A kiedy równe⁶⁵⁰ towarzystwo siędzie,

Prędka dobra myśl, a tym jeszcze chutniej⁶⁵¹,

Gdy nie bez lutniej.

Lutnia — wódz tańców i pieśni uczonych,

Lutnia — ochłoda myśli utrapionych:

Ta serce miękczy swym głosem przyjemnym

Bogom podziemnym⁶⁵².

Pieśń XVII⁶⁵³

Niegodzien tego ten świat zawikłany,

Aby miał na nim rozumem nadany⁶⁵⁴

Człowiek polegać, a swe szczęśliwości

Sadzić na jego płochej odmienności⁶⁵⁵.

Co ma ten żywot, na co by bezpiecznie

Człowiek mógł kazać⁶⁵⁶? Niedługo kóniecznie⁶⁵⁷

Doniesie czaszę⁶⁵⁸ pachołek do gęby,

A przedsię i w tym straci czasem zęby⁶⁵⁹.

Morze nie stoi nigdy, zawżdy płynie:

Teraz kędzierze⁶⁶⁰ nastrzępi, w godzinie

Dnem wzgórę stanie, a ogromne wały⁶⁶¹

Wysokich będą obłoków sięgały.

Cnota mój kompas⁶⁶², który nie w pół nocy,

Ale w pół zbytków bije. Niech sie smocy

I wszytko bydło Proteowe⁶⁶³ jeży,

Łódź moja przedsię swym pędem pobieży.

Pieśń XVIII⁶⁶⁴⁶⁶⁵

Ucieszna⁶⁶⁶ lutni, w której słodkie strony⁶⁶⁷

Bijąc, Amfijon⁶⁶⁸ kamień rozproszony

Zwabił na kupę, a z chętnej opoki

Wstał mur szeroki.

Niemowna⁶⁶⁹ przedtym ani ulubiona,

Dziś na wszytek świat wielce zalecona⁶⁷⁰,

Zaśpiewaj, co by trudnej⁶⁷¹ Bogumiły

Uszy lubiły.

Która jakoby źrzóbek⁶⁷² niełapany

Ani pasterzką ręką ugłaskany

Ucieka w pole, a pędęm człowieka

Mija z daleka.

Ty umiesz tygry, umiesz lasy wodzić

I bieg pochopnym⁶⁷³ strumieniom zagrodzić;

Tobie ustąpił stróż nieokrócony⁶⁷⁴

Piekielnej brony⁶⁷⁵,

Cerber⁶⁷⁶, chocia mu wściekły łeb nakrywa

Sto srogich wężów, a para smrodliwa

I sprosna piana ciecze miedzy zęby

Z trojakiej⁶⁷⁷ gęby.

Biedny Iksyjon, Tytyjus⁶⁷⁸ zmiękczony⁶⁷⁹,

Rozśmiał sie nie chcąc; i dzban osuszony

Stał chwilę, za czym⁶⁸⁰ cieszył twój rym drogi

Dziewki niebogi⁶⁸¹.

Niech Bogumiła srogość jadowitą

Złych panien słyszy i wody niesytą

Banię bezdenną, i pomstę nieskorą,

Którą źli biorą

Na drugim świecie. Bo co, prze żywego

Boga, już mogły uczynić gorszego?

Pomordowały, jędze niecnotliwe,

Męże właściwe⁶⁸².

Jedna z nich, wierna łożu małżeńskiemu⁶⁸³,

Przeciwko ojcu krzywoprzysiężnemu

Zacnie skłamała: panna czci⁶⁸⁴ bez końca

Pod kręgiem słońca.

Która: «Wstań — rzekła — wstań, mężu, by wieczny

Sen⁶⁸⁵ na cię nie padł, skądeś ty bezpieczny⁶⁸⁶;

Schroń sie przed ojcem i przed bezecnemi

Siostrami złemi,

Które jak lwice z głodu nieznośnego

Wpadwszy na stado, każda morzy⁶⁸⁷ swego;

Ja, litościwsza, ani cię chcę tykać,

Ani zamykać.

Mnie niechaj ojciec trzyma w pęcie srogim,

Żem lutość miała nad mężem ubogim;

Mnie niechaj zaśle⁶⁸⁸ w pogańskie narody

Przez morskie wody.

Idź, gdzie cię nogi i wiatry powiodą,

Za tą życzliwej ćmy⁶⁸⁹ nocnej pogodą⁶⁹⁰;

Idź zdrów, a skargę na mogiłę smętną

Włóż więc pamiętną⁶⁹¹».

Pieśń XIX⁶⁹²

Jest kto, co by wzgardziwszy te doczesne rzeczy

Chciał ze mną dobrą tylko sławę mieć na pieczy,

A starać sie, ponieważ musi zniszczeć ciało,

Aby imię przynamniej po nas tu zostało?

I szkoda zwać człowiekiem, kto bydlęce⁶⁹³ żyje,

Tkając⁶⁹⁴, lejąc w się wszytko, póki zstawa⁶⁹⁵ szyje;

Nie chciał nas Bóg położyć równo z bestyjami:

Dał nam rozum, dał mowę, a nikomu z nami.

Przeto chciejmy wziąć przed się⁶⁹⁶ myśli godne siebie,

Myśli ważne na ziemi, myśli ważne w niebie;

Służmy poczciwej⁶⁹⁷ sławie, a jako kto może,

Niech ku pożytku dobra spólnego pomoże.

Komu dowcipu⁶⁹⁸ równo z wymową⁶⁹⁹ dostaje,

Niech szczepi miedzy ludźmi dobre obyczaje;

Niechaj czyni porządek, rozterkom zabiega⁷⁰⁰,

Praw ojczystych i pięknej swobody przestrzega.

A ty, coć Bóg dał siłę i serce⁷⁰¹ po temu,

Uderz sie⁷⁰² z poganinem, jako słusze⁷⁰³ cnemu;

Prostak⁷⁰⁴ to, który wojsko z wielkości szacuje:

Zwycięstwo liczby nie chce, męstwa potrzebuje.

Śmiałemu wszędy równo, a o wolność miłą

Godzi sie oprzeć⁷⁰⁵ by więc i ostatnią siłą;

Nie przegra, kto frymarczy na sławę żywotem⁷⁰⁶,

Azaby go lepiej dał⁷⁰⁷ w cieniu darmo potem?

Pieśń XX⁷⁰⁸⁷⁰⁹

Jaką, rozumiesz, zazdrość zjednałeś sobie,

Zacny biskupie, w mojej małej osobie⁷¹⁰,

Żeś mię z domu wyciągnął w te dalsze strony

Od małych dziatek i od teskliwej⁷¹¹ żony?

Nie myśli-ć ona o tym, że ja przy tobie

Głowy nie ufrasuję by namniej sobie;

Że w twym pałacu mieszkam, że przy twym boku

Siadam; koń mój, sługa mój na twym obroku⁷¹².

Rychlej, niesposobnego⁷¹³ będąc świadom

Zdrowia mego, frasuje swe serce doma,

Żebych jakiej choroby nagłej nie użył⁷¹⁴,

Nie mając, kto by mi w tym jej sercem⁷¹⁵ służył.

Ciężar także domowy, społeczny nama⁷¹⁶,

Teraz w mej niebytności musi nieść sama,

Strzegąc w domu porządku, warując⁷¹⁷ szkody,

Dziatek lichych⁷¹⁸ pilnując, zakładów zgody⁷¹⁹.

Któż wie, jesli i tego przed sie nie bierze⁷²⁰

(Acz wątpić nie potrzeba o mojej wierze),

Że na świecie rodzą sie takowe zioła,

Których smak pamięć domu wygładza zgoła⁷²¹;

Że taka jest muzyka i takie strony⁷²²,

Których człowiek słuchając, już ani żony,

Ani dziatek nawiedzi⁷²³, ale w niewoli

Pod pany sromotnymi⁷²⁴ wiecznie trwać woli.

To i czego jest więcej, zawżdy w miłości

Serca trapi, chocia też zstawa⁷²⁵ ufności;

A ty nie bądź przyczyną, biskupie drogi,

Niczyjej, lubo słusznej, lub płonej⁷²⁶ trwogi.

Ale złącz, jakoś rozwiódł, bo acz oboje

Twój urząd niesie⁷²⁷, wszakże wyroki twoje

Na ludzkiej chęci wiszą⁷²⁸: i ja, i ona

Nie pragniewa do śmierci być rozdzielona⁷²⁹.

Pieśń XXI⁷³⁰⁷³¹

Srogie łańcuchy na swym sercu czuję;

Lecz to szczęściem szacuję⁷³²,

Żem jest tak pięknym sidłem ułowiony;

Wesoło żywę⁷³³, w trosce położony,

A w tym swoim wzdychaniu

Mam rozkosz⁷³⁴ przeciw⁷³⁵ ludzkiemu mniemaniu,

Oczy dziwnej piękności,

W których sie wszytki najdują wdzięczności⁷³⁶.

Dzień to błogosławiony,

Kiedym ja waszym sidłem upleciony⁷³⁷.

Pieśń XXII⁷³⁸⁷³⁹

Proszę, jesli sie z tobą co śpiewało,

Co by i ten rok, i dalej trwać miało,

Powiedz słowieński rym, o wielostrona⁷⁴⁰

Lutni złocona,

Mytyleńskiego mieszkańca⁷⁴¹ przed laty

Zabawo, który, choć w boju zębaty⁷⁴²,

Przedsię śrzód mieczów lub też nawę w biegu

Przybił do brzegu.

Muzy parnaskie i naleźcę wina⁷⁴³,

I Afrodytę, i z nią jejże syna⁷⁴⁴

I Lyka⁷⁴⁵ z czarnym włosem i czarnema

Śpiewał oczema,

O czci Febowa⁷⁴⁶ i stołów złoconych

Kraso niebieskich, o myśli strapionych

Wdzięczna ochłodo⁷⁴⁷, i mnie sprzyjaźliwąm⁷⁴⁸

Bądź, gdy cię wzywąm!

Pieśń XXIII⁷⁴⁹

Nie zawżdy, piękna Zofija,

Róża kwitnie i lelija;

Nie zawżdy człek będzie młody

Ani tej, co dziś, urody.

Czas ucieka jak woda,

A przy nim leci Pogoda⁷⁵⁰

Zebrawszy włosy na czoło:

Stąd jej łapaj, bo w tył goło.

Zima bywszy zejdzie snadnie⁷⁵¹;

Nam, gdy śniegiem włos przypadnie,

Już wiosna, już lato minie,

A ten z głowy mróz nie zginie.

Pieśń XXIV⁷⁵²⁷⁵³

Niezwykłym i nie leda⁷⁵⁴ piórem opatrzony

Polecę precz, poeta, ze dwojej⁷⁵⁵ złożony

Natury: ani ja już przebywać na ziemi

Więcej będę, a więtszy nad zazdrość, ludnemi

Miasty wzgardzę. On, w równym szcześciu urodzony,

On ja, jako mię zowiesz, wielce ulubiony

Mój Myszkowski⁷⁵⁶, nie umrę ani mię czarnemi

Styks⁷⁵⁷ niewesoła zamknie odnogami swemi.

Już mi skóra chropawa padnie⁷⁵⁸ na goleni,

Już mi w ptaka białego wierzch sie głowy mieni;

Po palcach wszędy nowe piórka sie puszczają,

A z ramion sążeniste skrzydła wyrastają.

Terazże nad Ikara⁷⁵⁹ prędszy przeważnego⁷⁶⁰

Puste brzegi nawiedzę Bosfora hucznego⁷⁶¹

I Syrty Cyrenejskie⁷⁶², Muzom poświęcony

Ptak, i pola zabiegłe⁷⁶³ za zimne Tryjony⁷⁶⁴.

O mnie Moskwa i będą wiedzieć Tatarowie,

I róznego mieszkańcy świata Anglikowie,

Mnie Niemiec i waleczny Hiszpan, mnie poznają,

Którzy głęboki strumień Tybrowy pijają.

Niech przy próznym⁷⁶⁵ pogrzebie żadne narzekanie,

Żaden lament nie będzie ani uskarżanie:

Świec i dzwonów zaniechaj, i mar drogo słanych,

I głosem żałobliwym żołtarzów⁷⁶⁶ śpiewanych.

Przypisy:

1. tęgi (starop.) — wielki. [przypis redakcyjny]

2. O drukarza nie mówię (starop.) — o drukarzu nie mówię. [przypis redakcyjny]

3. zrozumiejcie — tu: porozumiejcie. [przypis redakcyjny]

4. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

5. intactis opulentior — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 24) noszącej tytuł Ad divites avaros (Do zachłannych bogaczy). Początek tej pieśni (incipit) stanowią słowa podane tu jako motto: „intactis opulentior”. [przypis redakcyjny]

6. byś — tu: choćbyś. [przypis redakcyjny]

7. gryfowie i mrówki — gryfy, mitologiczne ptaki posiadające duże skrzydła, orle dzioby i tułowia lwa; były strażnikami złota na pustyniach północnych Indii czy też w Arabii; tutaj wraz z mrówkami są przedstawione jako istoty strzegące skarbów i wydobywające złoto. [przypis redakcyjny]

8. kopają (starop.) — kopią, wydobywają. [przypis redakcyjny]

9. rozwodzić coś — budować na ogromnej przestrzeni. [przypis redakcyjny]

10. morza kamieńmi zabudował — jest to nawiązanie do metody budowania rzymskich willi; wprawdzie nie na morzu, ale na tamach czy kamiennych groblach wchodzących w morze. [przypis redakcyjny]

11. jesli (starop.) — skoro. [przypis redakcyjny]

12. dyjamentowe goździe — stalowe gwoździe. [przypis redakcyjny]

13. Mus — bogini konieczności (łac. Necessitas). [przypis redakcyjny]

14. pożyć (strop.) — zniszczyć, pokonać. [przypis redakcyjny]

15. natwardszego (...) sęku (starop.) — ogromnej trudności (określenie przysłowiowe). [przypis redakcyjny]

16. Ani (...) wyswobodzisz (...), Ani (...) wyrwiesz — ani nie wyswobodzisz, ani nie wyrwiesz; w staropolszczyźnie przeczenie było zawarte w spójniku „ani”. [przypis redakcyjny]

17. polnych Tatarów — koczowniczych Tatarów, którzy są tu odpowiednikami Scytów z pieśni Horacego. [przypis redakcyjny]

18. kolasa (tu forma N. lp: kolesie) — wóz chłopski, ciężarowy. [przypis redakcyjny]

19. Lepszego rządu Gete grubi używają — lepszy porządek jest u prymitywnych Getów, czyli u starożytnego ludu, koczującego nad Dunajem, uważanego za poprzednika Tatarów. [przypis redakcyjny]

20. niwa — tu: wydzielona część pola. [przypis redakcyjny]

21. nie mierzone — nie wymierzone na poszczególne działki, nie posiadające ustalonych granic. [przypis redakcyjny]

22. wolne zboża — dostępne dla wszystkich, stanowiące wspólną własność. [przypis redakcyjny]

23. niewinny (starop.; łac. innocens) — odznaczający się nieskazitelnymi obyczajami. [przypis redakcyjny]

24. nędzny* (starop.) — nieszczęśliwy. [przypis redakcyjny]

25. przestrzegać wczasu (starop.) — doglądać wygody. [przypis redakcyjny]

26. z każdej strony — tu: pod każdym względem. [przypis redakcyjny]

27. męża rządzi (starop.) — rządzi mężem. [przypis redakcyjny]

28. gładki (starop.) — piękny, urodziwy. [przypis redakcyjny]

29. miłosnik (starop.) — zalotnik, kochanek. [przypis redakcyjny]

30. okrócić (starop.) — ukrócić, poskromić. [przypis redakcyjny]

31. krwie (starop. D. lp rodz. ż.) — krwi. [przypis edytorski]

32. objeździć swą wolą (...) nieokróconą (starop.) — powściągnąć, opanować nieposkromioną samowolę. [przypis redakcyjny]

33. cnota żywa — prawdziwa cnota (inne możliwe rozumienie: cnota ludzi żywych). [przypis redakcyjny]

34. nie życzemy (starop.) — nie sprzyjamy. [przypis redakcyjny]

35. toż (starop.) — dopiero wtedy. [przypis redakcyjny]

36. Przez spary (...) patrza urząd tępy (starop.) — opieszały urząd patrzy pobłażliwie, „przez palce”. [przypis redakcyjny]

37. zbyteczny* (starop.) — nadmierny. [przypis redakcyjny]

38. przesadzony (starop.) — nadmiernie wypełniony. [przypis redakcyjny]

39. bywały (tu forma lm: bywali) — doświadczony; por. wyraz pokr.: bywalec. [przypis redakcyjny]

40. jako wielki — cały wielki. [przypis redakcyjny]

41. Mir (...) wypowiedział (starop.) — zerwał pokój. Obecnie „wypowiada się” wojnę; wówczas mówiono: wypowiadam pokój, opowiadam wojnę. [przypis redakcyjny]

42. dostępować skały (starop.) — zbliżać się do skały. [przypis redakcyjny]

43. spólny skarb (starop.) — wspólny skarb; chodzi tu o skarb państwowy utworzony z podatków. [przypis redakcyjny]

44. pospolity (starop.) — powszechny; por. wyraz pokrewny: rzeczpospolita. [przypis redakcyjny]

45. żądze (starop. D. lp) — żądzy. [przypis redakcyjny]

46. pieszczota* (starop.) — wygodnictwo, zniewieściałość. [przypis redakcyjny]

47. jachać (starop.) — jechać. [przypis redakcyjny]

48. kufla świadomy — znający się na kuflu, czyli na piciu alkoholu. [przypis redakcyjny]

49. karty pisane — malowane, służące do gry. [przypis redakcyjny]

50. przybywa-ć mu — przybywa ci mu, czyli: bogaci się. [przypis redakcyjny]

51. rzkomo (starop.) — rzekomo, pozornie. [przypis redakcyjny]

52. Zawżdy na czymści schodzi państwu niesporemu (starop.) — zawsze czegoś brakuje majątkowi, którego nie przybywa (inne rozumienie: zawsze czegoś brak, by zostać prawdziwym panem). [przypis redakcyjny]

53. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

54. serce roście patrząc — serce rośnie, gdy się patrzy (inne znaczenie daw. imiesłowu). [przypis redakcyjny]

55. mało przed tym (starop.) — niedawno. [przypis redakcyjny]

56. wysszej — wyżej. [przypis edytorski]

57. Śnieg (...) wysszej łokcia leżał — warstwa śniegu była grubsza niż na łokieć, tj. ok. 60 cm. [przypis edytorski]

58. zbieżał (starop.) — przejechał. [przypis redakcyjny]

59. prawie (starop.) — naprawdę, prawdziwie. [przypis redakcyjny]

60. omyślać (starop.; tu forma 3 os. lm: omyślają) — obmyślać, projektować. [przypis redakcyjny]

61. grunt wesela prawego — podstawa prawdziwej radości. [przypis redakcyjny]

62. Kiedy człowiek sumnienia całego — kiedy człowiek ma czyste sumienie. [przypis redakcyjny]

63. przecz (starop.) — dlaczego. [przypis redakcyjny]

64. rada — myśl, postanowienie, zamiar. [przypis redakcyjny]

65. na swobodzie — tu: wolny od trosk. [przypis redakcyjny]

66. chłodnik chróściany — altana z gałęzi. [przypis redakcyjny]

67. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

68. pisany (starop.) — malowany, wzorzysty. [przypis redakcyjny]

69. jakokolwiek — wszystko jedno jak. [przypis redakcyjny]

70. przymkni sie (starop.) — przybliż się. [przypis redakcyjny]

71. przedsię (starop.) — mimo to. [przypis redakcyjny]

72. spełna (starop.) — w całości. [przypis redakcyjny]

73. zmiękczyć — sprawić, że ktoś stanie się skłonny do ustępstw. [przypis redakcyjny]

74. nastateczniejszy — najbardziej stały, poważny. [przypis redakcyjny]

75. tajemna rada — tajne zamysły. [przypis redakcyjny]

76. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

77. Złota to strzała (...) była — w mit. gr. złota i ostra strzała Amora wzbudzała miłość, a tępa strzała gasiła miłość. [przypis redakcyjny]

78. krom wszego (starop.) — bez żadnego. [przypis redakcyjny]

79. niepochybny (starop.) — nie chybiający celu. [przypis redakcyjny]

80. by (starop.) — choćby. [przypis redakcyjny]

81. znał po tobie — doznał od ciebie. [przypis redakcyjny]

82. wdzięczny* (starop.) — miły. [przypis redakcyjny]

83. Byś dobrze i Sybillę laty przerównała — choćbyś nawet przewyższyła wiekiem Sybillę (starożytną wieszczkę słynną z długowieczności). [przypis redakcyjny]

84. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

85. nie dostawać (starop.) — brakować. [przypis redakcyjny]

86. siła (starop.) — dużo. [przypis redakcyjny]

87. ujął chciwości — poskromił chciwość. [przypis redakcyjny]

88. Król macedoński — Aleksander Wielki (356–323 r. p.n.e.), król macedoński, w kolejnych wyprawach zajął Persję, Egipt, Babilon i wiele innych ziem. Symbol wodza nieustraszonego i chciwego wciąż nowych zdobyczy. [przypis redakcyjny]

89. nieużyty (starop.) — nieubłagany. [przypis redakcyjny]

90. Ani zborguje, byś wyciągnął długi — nie poczeka, aż ściągniesz należności od dłużników. [przypis redakcyjny]

91. przedsię (starop.) — przecież. [przypis redakcyjny]

92. piecza (daw.) — staranie (o coś). [przypis redakcyjny]

93. zostoi — ostanie się, zostanie. [przypis redakcyjny]

94. sklep (starop.) — piwnica. [przypis redakcyjny]

95. niedobyty (starop.) — nie do zdobycia. [przypis redakcyjny]

96. Puści (...) nity — rozpadnie się, nie przetrwa; nity: gwoździe. [przypis redakcyjny]

97. Ks. 1, Pieśń VI — Pieśń jest parafrazą ody Horacego (zob. Carmina III 27, w. 13–64) noszącej tytuł Ad Galateam (Do Galatei). [przypis redakcyjny]

98. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

99. droga — tu: podróż, wyjazd. [przypis redakcyjny]

100. pohaniec — poganin, niechrześcijanin; tu: chodzi o Turków i Tatarów. [przypis redakcyjny]

101. w gruncie — od podstaw. [przypis redakcyjny]

102. biednej Europie — w mit. gr. królewna Europa została porwana przez Jowisza, który przybrał postać byka (u Kochanowskiego woła). [przypis redakcyjny]

103. wołu chciała przysieść mało (starop.) — chciała na krótko usiąść na wołu. [przypis redakcyjny]

104. sie z nienagła przymknął (starop.) — powoli się zbliżył. [przypis redakcyjny]

105. zbyć (starop.) — stracić. [przypis redakcyjny]

106. sprawy (starop.) — uczynki. [przypis redakcyjny]

107. na jawiż płaczę swej lekkości — na jawie opłakuję swą lekkomyślność (w niektórych komentarzach: hańbę). [przypis redakcyjny]

108. krom winności (starop.) — bez winy. [przypis redakcyjny]

109. wrota kościane — w mit. gr. i rzym. istnieją dwie bramy poprzez które sny wychodzą z podziemia; złudne sny przechodzą przez bramę z kości słoniowej, a sny prawdziwe przez bramę z rogu. [przypis redakcyjny]

110. by (starop.) — gdyby. [przypis redakcyjny]

111. przypadnie — pokryje się. [przypis redakcyjny]

112. zupełnemu — pełnemu, jędrnemu (w niektórych komentarzach: doskonałemu). [przypis redakcyjny]

113. krasa (daw.) — piękność. [przypis redakcyjny]

114. ci przyciska — nalega, naciska na ciebie. [przypis redakcyjny]

115. Strzyma cię (...) Jedlina i pas — utrzyma cię jedlina i przepaska (odwołanie do znanych z antyku sposobów popełniania samobójstwa przez kobiety). [przypis redakcyjny]

116. w cale (starop.) — w całości. [przypis redakcyjny]

117. winna bywszy — tu: będąc godna. [przypis redakcyjny]

118. Ks. 1, Pieśń VII — pieśń oparta na motywach z poezji Petrarki, a także elegików rzym. (Propercjusza, Tibullusa, Owidiusza). [przypis redakcyjny]

119. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

120. w tej mierze — w tej sytuacji. [przypis redakcyjny]

121. dobra myśl — pogoda ducha, wesołość. [przypis redakcyjny]

122. wszech piękniejsza / Co ich kolwiek... — piękniejsza od wszystkich, co ich... [przypis redakcyjny]

123. zarza (starop.) — zorza. [przypis edytorski]

124. z nienagła (starop.) — stopniowo. [przypis redakcyjny]

125. nieznacznie* (starop.) — będąc niewidoczne. [przypis redakcyjny]

126. zajźrzeć (daw.) — zazdrościć. [przypis redakcyjny]

127. wdzięczny* (starop.) — miły. [przypis redakcyjny]

128. Ks. 1, Pieśń VIII — Pieśń oparta na motywach z rzym. elegii miłosnej (Propercjusz), a także poezji Petrarki. [przypis redakcyjny]

129. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

130. Bożeć pośli (starop.) — niech ci Bóg ześle. [przypis redakcyjny]

131. jako żywo (starop.) — zawsze, póki żyję. [przypis redakcyjny]

132. przejźrzał od wieku — przewidział, postanowił, przeznaczył przed wiekami. [przypis redakcyjny]

133. zwyczajmi twarzy nic nie zelżyła — nie przyniosła ujmy. [przypis redakcyjny]

134. szmarakiem złoto sie dwoi — dzięki szmaragdowi oprawionemu w złoto podwaja ono swą piękność lub wartość (podobnie ciało zyskuje dzięki pięknej duszy; zob. w. 8). [przypis redakcyjny]

135. Szczęśliwy ja człowiek, bych mógł... — Jestem szczęśliwym człowiekiem! Obym mógł... [przypis redakcyjny]

136. błędny — taki, po którym się błądzi. [przypis redakcyjny]

137. sobie być radzi — zabawić się, weselić się wspólnie. [przypis redakcyjny]

138. gęśli (a. gęśle) — instrument smyczkowy, zazwyczaj dwu- lub trzystrunowy, rodzaj prymitywnych skrzypiec w kształcie owalnego pudła z krótką szyjką. [przypis redakcyjny]

139. lutnia — instrument szarpany, posiadający od 6 do 16 strun, znany od starożytności, w renesansie również symbol sztuki poetyckiej; tu daw. forma B.lp: lutnią, dziś: lutnię. [przypis redakcyjny]

140. szafuj gotowym — rozporządzaj tym, co posiadasz; może w znaczeniu: pieniędzmi (por. wyraz pokrewny: gotówka). [przypis redakcyjny]

141. Fortuna (mit. rzym.) — bogini ślepego przypadku. Przedstawiano ją z rogiem obfitości, trzymającą ster (była sternikiem życia ludzkiego), zazwyczaj ślepą. Motyw Fortuny odgrywał niezwykle ważną rolę w filozofii Pieśni Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]

142. niech kona — tu: niech dokona; niech doprowadzi do skutku. [przypis redakcyjny]

143. siedziem w jej prawie (starop.) — podlegamy jej prawom, znajdujemy się pod jej władzą. [przypis redakcyjny]

144. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]

145. stojąc (starop. forma imiesł.) — stojący. [przypis redakcyjny]

146. z przejźrzenia (starop.) — z postanowienia, z przeznaczenia. [przypis redakcyjny]

147. szczęście stateczne (starop.) — niezmienny los. [przypis redakcyjny]

148. spuścić — tu: oddać; tu forma 1 os. lp cz. przysz.: spuszczę. [przypis redakcyjny]

149. chudoba (starop.) — skromny dobytek, ubóstwo. [przypis redakcyjny]

150. przenajdować — zjednywać. [przypis redakcyjny]

151. bezpiecznym sercem (starop.) — z sercem wolnym od obaw, z poczuciem bezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]

152. w równej fuście — w niewielkim okręcie. [przypis redakcyjny]

153. Ks. 1, Pieśń X — początek pieśni jest parafrazą ody Horacego (Carmina II 20) noszącej tytuł Ad Maecenatem (Do Mecenasa); parafraza całości — Ks. 2, Pieśń XXIII; por. też Carmina I 12. [przypis redakcyjny]

154. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

155. odziać pióry — pokryć piórami. [przypis redakcyjny]

156. wrotny — wracający. [przypis redakcyjny]

157. krąg odmiennej światłości — przen. księżyc. [przypis redakcyjny]

158. sprawca żyzności — Diana, bogini księżyca, była też boginią płodności i urodzaju. [przypis redakcyjny]

159. prze Bóg, a na jawi, / Czy mię sen bawi? (starop.) — na Boga, czy to jawa, czy też zwodzi mnie sen? [przypis redakcyjny]

160. Lech Słowianin — nawiązanie do legendarnego władcy Polski umieszczonego tu w niebie. [przypis redakcyjny]

161. Krok — Krak, Krakus, legendarny założyciel Krakowa. [przypis redakcyjny]

162. fortelny Przemysł — przebiegły Przemysław (Lestko I), przedhistoryczny polski książę, według legendy pokonał wojska Aleksandra Wielkiego umieszczając na drzewach malowane tarcze, ku którym zwabił żołnierzy wroga. [przypis redakcyjny]

163. ten, co dostał trefunkiem korony — Lestko II wygrał wyścig jeździecki po koronę, mimo że jego przeciwnik wyłożył trasę biegu żelaznymi kolcami. [przypis redakcyjny]

164. Biegł zawód drogi — biegł w zawody o cenną (drogą) rzecz. [przypis redakcyjny]

165. Zemowit — Siemowit, syn Piasta, legendarnego założyciela dynastii. [przypis redakcyjny]

166. Miecław — chodzi o Mieszka I. [przypis redakcyjny]

167. zakon (daw.) — prawo. [przypis redakcyjny]

168. mężne Bolesławy — chodzi o Bolesława Chrobrego i Krzywoustego, może również Śmiałego. [przypis redakcyjny]

169. serce wzięła — nabrała serca, odwagi. [przypis redakcyjny]

170. zakonnik święty — Kazimierz I Odnowiciel, zwany też Mnichem. [przypis redakcyjny]

171. dwa Leszczkowie — dwóch Leszków: Leszek Biały i Leszek Czarny. [przypis redakcyjny]

172. król wzrostem mały — Władysław Łokietek. [przypis redakcyjny]

173. dwu Kazimierzu (daw. forma B.)— dwóch Kazimierzy: Kazimierza Wielkiego i Kazimierza Jagiellończyka. [przypis redakcyjny]

174. Władysław — chodzi o Władysława Warneńczyka. [przypis redakcyjny]

175. Sygmunt — Zygmunt (Zygmunt I Stary). [przypis redakcyjny]

176. ten, co po was — następca tronu, Zygmunt II August. [przypis redakcyjny]

177. Niechaj (...) zwierzonego nie wzdawa opieku — niech nie oddaje powierzonej mu odpowiedzialności. [przypis redakcyjny]

178. Ks. 1, Pieśń XI — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina I 23) noszącej tytuł Ad Chloen meretricem fugientem se (Do hetery Chloe stroniącej od poety). [przypis redakcyjny]

179. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

180. Neto — Neta to dawne zdrobnienie od Agnieszka; u Horacego: Chloe. [przypis redakcyjny]

181. nie tykana — pozostająca dziewicą. [przypis redakcyjny]

182. obłąkany* (starop.) — zabłąkany. [przypis redakcyjny]

183. ustronny — odludny, niedostępny. [przypis redakcyjny]

184. postrachy płonne — nieuzasadniony strach. [przypis redakcyjny]

185. kiedy — tu: w końcu. [przypis redakcyjny]

186. sie (...) przygodzić (starop.) — przydać się. [przypis redakcyjny]

187. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

188. nieprawie (starop.) — nie bardzo, niezupełnie. [przypis redakcyjny]

189. tuszyć (starop.) — spodziewać się, przeczuwać. [przypis redakcyjny]

190. snadź (starop.) — może, chyba. [przypis redakcyjny]

191. złe szczęście — zły los. [przypis redakcyjny]

192. winnica — tu: alegoria kobiety, ciała kobiecego. [przypis redakcyjny]

193. gody — tu: szczęście. [przypis redakcyjny]

194. snadnie (starop.) — łatwo, bez trudu. [przypis redakcyjny]

195. jeno (...) nie (starop.) — niemal. [przypis redakcyjny]

196. przechować — tu: strawić (tj. przechować w żołądku). [przypis redakcyjny]

197. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

198. nad zwyczaj tych czasów — inaczej niż zwykle (bywa) w tych czasach. [przypis redakcyjny]

199. Pan świętobliwy — król Zygmunt August. [przypis redakcyjny]

200. równia (starop.) — równego. [przypis redakcyjny]

201. jako — od czas gdy. [przypis redakcyjny]

202. pohaniec — poganin (zob. Ks. 1, Pieśń VII, w. 9). [przypis redakcyjny]

203. Starodub — warownia zdobyta w roku 1535 przez Jana Tarnowskiego podczas walk z Moskwą. [przypis redakcyjny]

204. lud (...) zwierzony — powierzoną sobie załogę. [przypis redakcyjny]

205. stus — cios, uderzenie. W strofie tej jest mowa prawdopodobnie o bitwie pod Orszą z roku 1514. [przypis redakcyjny]

206. Niepr — Dniepr. [przypis redakcyjny]

207. miecąc na ostrowy — miotając na wyspy. [przypis redakcyjny]

208. na ledzie (starop. N. lp) — na lodzie. [przypis redakcyjny]

209. granic (...) ujedzie (starop.) — wtargnie w nasze granice. [przypis redakcyjny]

210. Ks. 1, Pieśń XIV — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina I 9) noszącej tytuł Ad Thaliarchum (Do Taliarcha). [przypis redakcyjny]

211. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

212. z pułnocy — daw. ortografia; dziś: z północy. [przypis edytorski]

213. Nam nie lza, jedno (starop.) — jedyne, co możemy zrobić to. [przypis redakcyjny]

214. w godzinie — w jednej chwili. [przypis redakcyjny]

215. snadnie (starop.) — łatwo, bez trudu. [przypis redakcyjny]

216. Niechaj nie schodzi cało, / Coć sie do rąk dostało — bierz, co ci wpadło w ręce. [przypis redakcyjny]

217. ślubić — zaręczyć. [przypis redakcyjny]

218. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis redakcyjny]

219. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

220. Nie za staraniem ani prze mą sprawę — bez mojego udziału; nie wskutek moich starań. [przypis redakcyjny]

221. po tobie znam taką postawę — doznaję od ciebie takiego zachowania się. [przypis redakcyjny]

222. poczytać — zaliczyć. [przypis redakcyjny]

223. licho — nieszczęście (licho to liczba nieparzysta; miała ona przynosić nieszczęście). [przypis redakcyjny]

224. dobre wodzi (starop.) — dobrze powodzi. [przypis redakcyjny]

225. trudno naleźć masz (starop.) — nie znajdziesz. [przypis redakcyjny]

226. gładkość (starop.) — piękno, uroda. [przypis redakcyjny]

227. padnie — zachodzi. [przypis redakcyjny]

228. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis redakcyjny]

229. czas (...) ostatniej potrzebie — godzina śmierci. [przypis redakcyjny]

230. Ks. 1, Pieśń XVI — pieśń jest parafrazą ody Horacego (zob. Carmina III 1, w. 5–48) noszącej tytuł Ad chorum virginum et puerorum (Do chóru dziewcząt i chłopców). [przypis redakcyjny]

231. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

232. dobrą sławą nie da naprzód nikomu — nie da się wyprzedzić nikomu, gdy chodzi o dobre imię. [przypis redakcyjny]

233. kto bądź, ten bądź — wszystko jedno, kto. [przypis redakcyjny]

234. poima (starop. forma 3 os. lp, cz. przysz.) — pojmie, zabierze (por. imać się czego). [przypis redakcyjny]

235. Komu zawżdy nad szyją wisi miecz goły — aluzja do miecza Damoklesa: Damokles, ulubieniec Dionizjosa, tyrana Syrakuz (405–367 r. p.n.e.), gdy zazdrościł władcy szczęśliwego losu został posadzony pod mieczem zawieszonym na końskim włosie, by mógł wczuć się w sytuację władcy w każdej chwili narażonego na nieszczęście. [przypis redakcyjny]

236. sen przyjmie — sprowadzi sen. [przypis redakcyjny]

237. miarkować (daw.) — ograniczać, powściągać. [przypis redakcyjny]

238. na wodzie zamki budują — jest to nawiązanie do metody budowania rzymskich willi; wprawdzie nie na morzu, ale na tamach czy kamiennych groblach wchodzących w morze (zob. też Ks. 1, Pieśń I). [przypis redakcyjny]

239. pchać sie — wypędzić się, wypchnąć się. [przypis redakcyjny]

240. budowny — okazały, pięknie zbudowany. [przypis redakcyjny]

241. serdeczna rana — tu: niepokój, lęk. [przypis redakcyjny]

242. przecz mam zajźrzeć — dlaczego mam zazdrościć. [przypis redakcyjny]

243. Ks.1, Pieśń XVII — pieśń jest oparta na motywach listu Penelopy do Ulissesa z Heroid Owidiusza. Wprowadzająca strofa pierwsza jest oryginalna. [przypis redakcyjny]

244. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

245. Słońce (...) padło — słońce zaszło; zapadło za horyzont. [przypis redakcyjny]

246. mało (starop.) — trochę. [przypis redakcyjny]

247. lato (daw.) — rok. [przypis redakcyjny]

248. Fortuna (...) zajźrzała — los pozazdrościł. [przypis redakcyjny]

249. cudzołożnik — chodzi tu o Parysa, który porwał Helenę, co stało się przyczyną wojny trojańskiej; z tej wojny wracał przez 10 lat Ulisses, na którego czeka skarżąca się tutaj Penelopa. [przypis redakcyjny]

250. uszłabych była (starop.) — uniknęłabym. [przypis redakcyjny]

251. przed którą prawie — z powodu której całkiem. [przypis redakcyjny]

252. schną dziś moje kości — zwrot przysłowiowy posiadający genezę biblijną, oznacza tęsknotę („usychanie” z tęsknoty), utratę sił z nią związaną. [przypis redakcyjny]

253. zbyć (tu: 3 os. lp: zbędzie) — stracić. [przypis redakcyjny]

254. na rózdze — na gałęzi. [przypis redakcyjny]

255. po swe wszytkie czasy — przez całe swoje życie. [przypis redakcyjny]

256. zawżdy (starop.) — zawsze. [przypis redakcyjny]

257. chronię sie ludzi — chronię się przed ludźmi; unikam ludzi. [przypis redakcyjny]

258. wżdy (starop.) — przynajmniej. [przypis redakcyjny]

259. gorzej sądzić — spodziewa się czegoś złego. [przypis redakcyjny]

260. troszczyć (starop.) — martwić, niepokoić, trapić; troszczą mię: trapią mnie. [przypis redakcyjny]

261. poruczać (starop.) — oddawać pod opiekę, polecać. [przypis redakcyjny]

262. łacno (starop.) — bez trudu, łatwo. [przypis redakcyjny]

263. podobno — być może. [przypis redakcyjny]

264. ostatnie (starop.) — ostatecznie. [przypis redakcyjny]

265. usilny — tu: silny, natarczywy. [przypis redakcyjny]

266. że wrychle stanie — żeby rychło (szybko) stanął. [przypis redakcyjny]

267. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

268. Czołem za cześć — zwrot oznaczający pożegnanie i podziękowanie (tutaj: za ucztę). [przypis redakcyjny]

269. przezdzięki (starop.) — wbrew mojej woli, gwałtem. [przypis redakcyjny]

270. przemierzły — wstrętny, budzący odrazę, obrzydliwy. [przypis redakcyjny]

271. być — by ci. [przypis redakcyjny]

272. miecesz — miotasz, potrząsasz. [przypis edytorski]

273. Wyciskałeś talerze, wyciskasz (...) stołki — rzucałeś talerzami, rzucasz stołkami. [przypis redakcyjny]

274. Zdrowie rad mam od ciebie — z przyjemnością przyjmuję twój toast za zdrowie. [przypis redakcyjny]

275. Dajęć przodek — przyznaję ci pierwszeństwo. [przypis redakcyjny]

276. usiec (tu: 2 os. lp cz. przysz.: usieczesz) — pokonać. [przypis redakcyjny]

277. jesli — tu: czy. [przypis redakcyjny]

278. czestować — okazywać cześć. [przypis redakcyjny]

279. dobra wola (tu: daw. B. lp. dobrą wolą) — swoboda. [przypis redakcyjny]

280. po niewoli — wbrew swojej woli. [przypis redakcyjny]

281. skwarna — środek wymiotny podawany ptakom myśliwskim. [przypis redakcyjny]

282. Ja nie będę gonił — w domyśle: jak ptak myśliwski, któremu podano skwarnę. [przypis redakcyjny]

283. piwa (...) zronił — zwymiotował piwo. [przypis redakcyjny]

284. przedsię — przecież. [przypis redakcyjny]

285. niemyśliw — nie lubiący polowania. [przypis redakcyjny]

286. szperki niedopiekłe — niedopieczone kawałki wysmażonej słoniny (skwarki). [przypis redakcyjny]

287. głodzić (tu: 3 os. lm: głodzą) — tu: gryźć. [przypis redakcyjny]

288. co im krzywo — co im zawiniło. [przypis redakcyjny]

289. Rado by (...) z mozgu oszalało — na pewno zwariuje. [przypis redakcyjny]

290. bez wici — bez uprzedzenia. [przypis redakcyjny]

291. Porwoniście (...) śmierci — niech was śmierć porwie. [przypis redakcyjny]

292. Do tylam was rozwadzał — Tak długo rodzielałem was, bijących (wadzących) się. [przypis redakcyjny]

293. mnie tam na tym mało — mnie to nie obchodzi, mało mi na tym zależy. [przypis redakcyjny]

294. arkabuz — strzelba. [przypis redakcyjny]

295. go nalewaj — nalewaj piwa (czy też innego trunku). [przypis redakcyjny]

296. nieżaden (starop.; tu N. lp: nieżadnym) — niebrzydki. [przypis redakcyjny]

297. Chciejże pomnieć, a dobrze baczyć, namilejsza!; W czerwonej czapce chodził — tytuły pieśni popularnych w czasach Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]

298. dyszkant — głos chłopięcy. [przypis redakcyjny]

299. wagant (od łac. vago, vagare: błądzić) — głos pośredni między altem i tenorem, „błądzący” po pijacku; opis całego tego chóru jest wyraźnie groteskowy. [przypis redakcyjny]

300. ali (starop.) — tymczasem. [przypis redakcyjny]

301. krom klątwy — bez przekleństwa. [przypis redakcyjny]

302. snadnie sie dopije — łatwo (skutecznie) się upije (a. zapije). [przypis redakcyjny]

303. Ks. 1, Pieśń XIX — pieśń zawiera motywy z licznych utworów Horacego (Carmina I 25, III 15, IV 13; epody 8 i 12). [przypis redakcyjny]

304. ale mało — choć przez chwilę. [przypis redakcyjny]

305. tobą szali, a ty sie nie czujesz — oszukuje cię, a ty nie dostrzegasz, jak jest z tobą naprawdę. [przypis redakcyjny]

306. Popatrz miedzy szoty prawdziwszej roboty — poszukaj między kupcami bardziej prawdomównego wyrobu, tj. lustra („szot” od „Szkot”; Szkoci byli znani w Polsce jako kupcy). [przypis redakcyjny]

307. płeć — daw. cera. [przypis redakcyjny]

308. nieprawie (starop.) — nie całkiem. [przypis redakcyjny]

309. uchyl gęby — otwórz usta („gęba” nie ma w języku szesnastowiecznym znaczenia pejoratywnego). [przypis redakcyjny]

310. snadnie — łatwo. [przypis redakcyjny]

311. lat (...) / Mamkać nie ukradnie — zwrot różnie tłumaczony: „nie ujmie ci lat to, że młodą osobę przedstawisz jako swoją mamkę” (L. Ślękowa); „niełatwo mamce mówić, że masz mniej lat” (T. Sinko). [przypis redakcyjny]

312. karby — zmarszczki. [przypis redakcyjny]

313. weneckie farby — luksusowe kosmetyki sprowadzane z Wenecji. [przypis redakcyjny]

314. mi się nie udała — nie spodobała mi się. [przypis redakcyjny]

315. młodym przyganiać — współzawodniczyć z młodymi. [przypis redakcyjny]

316. A to za krzywdę biorą twoje lata — będąc już w takim wieku, wyrządzasz sobie (ściślej: swojemu wiekowi) krzywdę. [przypis redakcyjny]

317. Nie przeciw sie — nie naśladuj, nie chciej dorównać. [przypis redakcyjny]

318. poprzestać świata — wyrzec się świata. [przypis redakcyjny]

319. cudniej* — bardziej stosownie (inny odcień znaczeniowy niż dzisiaj). [przypis redakcyjny]

320. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

321. przypij każdy swemu — w domyśle: sąsiadowi. [przypis redakcyjny]

322. Niech sie tu nikt z państwem nie ozywa — niech nikt nie mówi o sobie, jakby był wielkim panem. [przypis redakcyjny]

323. powagi używa — pokazuje, jaki jest ważny. [przypis redakcyjny]

324. z rejestru — według ścisłych reguł zachowania się. [przypis redakcyjny]

325. statek (starop.) — powaga, stateczność. [przypis redakcyjny]

326. Przedsię do mnie — no, chodźcie do mnie (lub: pijcie do mnie). [przypis redakcyjny]

327. drudzy, co macie pogodę — inni, którzy macie okazję, sposobność. [przypis redakcyjny]

328. Każdy swojej — w domyśle: towarzyszce, kobiecie. [przypis redakcyjny]

329. Kto sie długo na dobrą myśl bierze — jeśli ktoś długo zbiera się do zabawy. [przypis redakcyjny]

330. o jutrze — jutro. [przypis redakcyjny]

331. niechaj próznej rady — zaniechaj niepotrzebnych myśli. [przypis redakcyjny]

332. odmyślił — przemyślał. [przypis redakcyjny]

333. Ks. 1, Pieśń XXI — skarga zakochanego pod drzwiami dziewczyny nawiązująca do popularnego w starożytności i renesansie gatunku paraklausithyron (utwory Horacego, Tibullusa, Owidiusza, Propercjusza, Katullusa). [przypis redakcyjny]

334. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

335. sam (starop.) — tutaj. [przypis redakcyjny]

336. nieużyty (starop.) — nieubłagany. [przypis redakcyjny]

337. czartu porwano (starop.) — popularne przekleństwo: niech czart porwie. [przypis redakcyjny]

338. hardość — wyniosłość, zuchwałość. [przypis redakcyjny]

339. Gładkość wprawdzie (...) ale dzierżą obyczaje — sens fragmentu: uroda sprawia, że człowiek się zakochuje (staje się sługą miłości), ale miłość utrzymuje się dzięki zasadom. [przypis redakcyjny]

340. nieumowny — taki, z którym trudno się dogadać; nieubłagany. [przypis redakcyjny]

341. Amfijonowa lutnia — Amfion: w mit. gr. muzyk, który potrafił za pomocą dźwięku liry przenosić kamienie używane do budowania murów Teb, w których panował. [przypis redakcyjny]

342. chutnie (starop.) — chętnie, ochoczo; może też znaczyć: szybko. [przypis redakcyjny]

343. niezwyczajny — niezwykły lub nienawykły do czegoś; tu: o skałach nienawykłych do samodzielnego poruszania się. [przypis redakcyjny]

344. Orfeowych strón słuchały — Orfeusz: w mit. gr. poeta tracki, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki Furie („jędze”), a nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka, udał się do podziemi i tak oczarował Plutona, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy. [przypis redakcyjny]

345. pieśni (...) / Zjęły bogi — pieśni przejęły, wpłynęły na bogów. [przypis redakcyjny]

346. Czarci panią zaś porwali — przykład chrystianizacji opowieści mitologicznych. [przypis redakcyjny]

347. Czekać (...) było — trzeba było czekać. [przypis redakcyjny]

348. bić w stróny — uderzać w struny (lutni). [przypis redakcyjny]

349. więniec (...) / Niechaj wisi — zwyczaj wieszania wieńca na drzwiach ukochanej po bezskutecznym nocnym czuwaniu nie był raczej znany polskiej obyczajowości i został tu przejęty ze staroż. paraklausithyronów. [przypis redakcyjny]

350. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

351. prózno (...) masz — nie powinieneś. [przypis redakcyjny]

352. wetować (starop. czas. łączy się z D.: czego?) — odzyskać (z B.: co?). [przypis redakcyjny]

353. łacno (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]

354. szkoda głowy psować (starop.) — szkoda zawracać sobie tym głowę. [przypis redakcyjny]

355. snadnie (starop.) — łatwo. [przypis redakcyjny]

356. dowcip (starop.) — tu: być może chodzi o sprytne ukrywanie uczuć (dowcip jako fortel, zdolność kombinowania, pomysłowość). [przypis redakcyjny]

357. Ks. 1, Pieśń XXIII — kolejna pieśń o oczekiwaniu u drzwi ukochanej (zob. Ks.1, Pieśń XXI) oparta na motywach z poezji Katulla i elegików rzymskich. [przypis redakcyjny]

358. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

359. mieć po woli (starop.) — mieć w swojej mocy. [przypis redakcyjny]

360. za raz (starop.) — za jednym razem. [przypis redakcyjny]

361. bezpiecznie (...) głupstwo zadać — bez obawy, że się pomyli, zarzucić głupotę. [przypis redakcyjny]

362. bacząc (forma starop.) — chociaż zauważyłem. [przypis redakcyjny]

363. stateczność (a. statek*) — wierność, stałość. [przypis redakcyjny]

364. niebaczny (starop.) — niewdzięczny. [przypis redakcyjny]

365. świadomy (starop.) — będący świadkiem. [przypis redakcyjny]

366. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

367. Dosyć na dniu ma statek (...) ostatek — sens fragmentu: wystarczy już powagi w tym dniu, ostatek czasu poświęćmy zabawie. [przypis redakcyjny]

368. tu przymówki prazen (starop.) — tu (czyli na ziemi) wolny od napiętnowania. [przypis redakcyjny]

369. błędy (starop.) — głupstwa, sprawy niewarte zachodu. [przypis redakcyjny]

370. chłop — tu: mężczyzna, człowiek. [przypis redakcyjny]

371. rozciskać — rozrzucić (por. ciskać: rzucać). [przypis redakcyjny]

372. płony (starop.) — płonny, zbyteczny, daremny. [przypis redakcyjny]

373. szatanowi zlecone (przen.) — przeklęte. [przypis redakcyjny]

374. uprzątnąwszy głowę — wyprowadziwszy się z głowy. [przypis redakcyjny]

375. skrzynię Fokarowę — skrzynię Fokarów; chodzi o bankierską rodzinę Fuggerów. [przypis redakcyjny]

376. Ks. 1, Pieśń XXV — skarga furty skierowana do pięknej dziewczyny; klasyczny przykład gatunku zwanego paraklausithyron, którego realizacje pojawiały się już wyżej w Ks. 1, Pieśni XXI i Pieśni XXIII. Pieśń nawiązuje do elegii (I, 16) Propercjusza (do w. 25 stanowi naśladowanie, a dalej przekład). [przypis redakcyjny]

377. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

378. użałować się (starop.) — ulitować się. [przypis redakcyjny]

379. niewczasy (starop.) — niewyspanie, przemęczenie, niewygody. [przypis redakcyjny]

380. dobrze (daw.) — omal. [przypis redakcyjny]

381. jednak — tu: w końcu. [przypis redakcyjny]

382. dokonać (starop.) — dobić, zabić (por. pokrewne: konać; dokonać żywota). [przypis redakcyjny]

383. Abych (...) okrutnych razów nie podjęła — żebym nie doznała (nie otrzymała) okrutnych ciosów. [przypis redakcyjny]

384. nie mówię o słowa, / Łatwiejsza to, kiedyby — nie chodzi już o to, co mówią, łatwiej by to było znieść, gdyby. [przypis redakcyjny]

385. wrzeciądz (daw.) — zamek; urządzenie do zamykania bramy w postaci żelaznej sztaby lub drąga obracającego się na sworzniu. [przypis redakcyjny]

386. młotek — chodzi tu o młotek wiszący na bramie i używany jako kołatka. [przypis redakcyjny]

387. głowica — rękojeść broni. [przypis redakcyjny]

388. na jaki żywot sie udała — jaki rodzaj życia wybrała. [przypis redakcyjny]

389. na zęby ją wzięli — zaczęli ją obmawiać (por. dzisiejsze „wziąć kogoś na języki”). [przypis redakcyjny]

390. noc pole nocy — noc podle nocy, czyli noc po nocy. [przypis redakcyjny]

391. podwoja (starop. forma D. lp) — bocznej futryny drzwi. [przypis redakcyjny]

392. gdyż — tu: skoro. [przypis redakcyjny]

393. uznać — doznać, doświadczyć. [przypis redakcyjny]

394. niewytrwany (starop.) — nie do wytrzymania. [przypis redakcyjny]

395. doległość (daw.) — cierpienie, dolegliwość. [przypis redakcyjny]

396. Gdzieś to (...) przepadło — oby przeniknęło. [przypis redakcyjny]

397. zapamiętały — uparty w złym. [przypis redakcyjny]

398. uczynność — tu: przysługi, podarki. [przypis redakcyjny]

399. niechać (starop.; tu forma 3 os. lp r.ż.: niechała) — zostawić. [przypis redakcyjny]

400. Com sie razów — ilem się razy. [przypis redakcyjny]

401. obiata (daw.) — ofiara. [przypis redakcyjny]

402. tego — w domyśle: tego śpiewania. [przypis redakcyjny]

403. oni — w domyśle: kochankowie śpiewający w nocy. [przypis redakcyjny]

404. odpieją — skończą piać. [przypis redakcyjny]

405. mię ledwie staje (starop.) — ledwie żyję. [przypis redakcyjny]

406. Ks. 2, Pieśń I — po raz pierwszy opublikowana pt. Pieśń o potopie. Nawiązuje do opowieści o potopie z biblijnej Księgi Rodzaju. [przypis redakcyjny]

407. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

408. przeciwny (daw.) — nieprzyjazny. [przypis redakcyjny]

409. Wilna — Wilejka, dopływ Wilii. [przypis redakcyjny]

410. brzegom silna — zagraża brzegom. [przypis redakcyjny]

411. zakładaj korab’ — zaczynaj budować okręt (arkę). [przypis redakcyjny]

412. nauczony (daw.) — doświadczony, biegły w swym fachu. [przypis redakcyjny]

413. wał (daw.) — fala. [przypis redakcyjny]

414. Nie wysiedział sie (...) w cale — nie przetrwał, nie uszedł z życiem. [przypis redakcyjny]

415. obłów — połów, zdobycz; por. pokrewny współcz. wyraz: obłowić się. [przypis redakcyjny]

416. Bóg (...) nierząd psował — zwalczał zepsucie, grzech. [przypis redakcyjny]

417. niezmierzony — bardzo wielki. [przypis redakcyjny]

418. świat zastąpiły — pokryły świat, czyli stały się całym światem. [przypis redakcyjny]

419. prawie (starop.) — należycie. [przypis redakcyjny]

420. za czasem — z czasem. [przypis redakcyjny]

421. Boga ruszyły — wzruszyły Boga. [przypis redakcyjny]

422. plemię (starop.) — potomstwo. [przypis redakcyjny]

423. osiędzie — zaludni się (por. pokrewne: osiąść gdzieś na stałe; osadnik). [przypis redakcyjny]

424. wzruszyć (daw.) — pobudzić do ruchu. [przypis redakcyjny]

425. znakomity* (daw.) — widoczny. [przypis redakcyjny]

426. pomni sie — opamiętaj się. [przypis redakcyjny]

427. nie twojej to głowy — to nie na twoją głowę, to przekracza twoje możliwości rozumienia. [przypis redakcyjny]

428. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

429. Nie dbam (...) biegają — tańczące skały to aluzja do działalności Amfiona, władcy Teb i muzyka, który potrafił swą grą poruszać kamienie, zaś wzmianka o biegających lasach stanowi nawiązanie do umiejętności Orfeusza (zob. też: Ks. 1, Pieśń XXI). [przypis redakcyjny]

430. tobie k woli (starop.) — dla ciebie. [przypis redakcyjny]

431. Aryjon — Arion: muzyk z Lesbos; dźwięk jego głosu zwabił delfiny, które uratowały mu życie. [przypis redakcyjny]

432. druga na plac jedzie — inna się popisuje. [przypis redakcyjny]

433. plemię (starop.) — potomek. [przypis redakcyjny]

434. nauczony — uczony, wykształcony. [przypis redakcyjny]

435. zajźrzą jako żywo (starop.) — zawsze (przez całe życie) zazdroszczą. [przypis redakcyjny]

436. wiatrom krzywo — nie podoba się wiatrom (więc potrząsają nim). [przypis redakcyjny]

437. nama (starop.; C. daw. liczby podwójnej) — mnie i tobie. [przypis redakcyjny]

438. nie potrzeba — tu w znaczeniu: nic mi już więcej nie potrzeba do szczęścia. [przypis redakcyjny]

439. samy (starop. M. lm rodz. niemęskoosobowego) — same. [przypis redakcyjny]

440. co raz — co chwilę. [przypis redakcyjny]

441. Zająca już nie znać w życie — oznacza to, że żyto wysoko już wyrosło. [przypis redakcyjny]

442. ścisły (daw.) — skromny, oszczędny. [przypis redakcyjny]

443. faunowie (daw. forma lm; dziś: fauny) — pół mężczyźni, pół kozły. W mit. rzym. bóstwa polne i leśne towarzyszące pasterzom. [przypis redakcyjny]

444. ćma* (daw.) — ciemności. [przypis redakcyjny]

445. noc (...) nienaspaną — mowa tu o nocy nie pozwalającej na przerwanie snu, może nawet o śmierci jako wiecznym śnie. [przypis redakcyjny]

446. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

447. Fortuna — rzym. bogini ślepego przypadku. Przedstawiano ją z rogiem obfitości, trzymającą ster (była sternikiem życia ludzkiego), zazwyczaj ślepą. Motyw Fortuny odgrywał niezwykle ważną rolę w filozofii Pieśni Kochanowskiego. [przypis redakcyjny]

448. siedzieć wysoko — zajmować wysoką pozycję społeczną. [przypis redakcyjny]

449. Miej na poślednie koła pilne oko — dosł.: zwracaj uwagę na tylne koła; przysłowie to znaczy: myśl o tym, co się może zdarzyć. [przypis redakcyjny]

450. z przyrodzenia — z natury. [przypis redakcyjny]

451. pokład (daw.) — skarb. [przypis redakcyjny]

452. dawność (praw.)— termin oznaczający prawo do posiadania z tytułu zasiedzenia. [przypis redakcyjny]

453. tył (...) podawać (daw.) — uciekać. [przypis redakcyjny]

454. nie zstawa (starop.) — nie starcza. [przypis redakcyjny]

455. pobłaźnić (starop.) — ogłupić. [przypis redakcyjny]

456. insze oczyma przenosi — gardzi innymi (patrząc wyniośle ponad ich głowami, omijając ich wzrokiem). [przypis redakcyjny]

457. u Szczęścia w mocy — zależy od Szczęścia (a więc Losu, Fortuny). [przypis redakcyjny]

458. a tak — a więc. [przypis redakcyjny]

459. przygoda — przypadek. [przypis redakcyjny]

460. Ks. 1, Pieśń IV — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 16) noszącej tytuł Ad C. Maecenatem (Do C. Mecenasa). [przypis redakcyjny]

461. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

462. nieuspionych (...) złajników — sfory nie dających się uśpić psów; por. złaja (starop.): sfora. [przypis redakcyjny]

463. wiecznie nie uznać — nigdy nie poznać. [przypis redakcyjny]

464. obaczyć — tu: przewidzieć. [przypis redakcyjny]

465. W twardej kamiennej wieży (...) gmach otworzony — Danae została zamknięta w wieży przez swego ojca Akrisjosa („Akryzego”), pragnącego uchronić jej cnotę; Jowisz dostał się jednak do niej w postaci złotego deszczu, w wyniku czego została matką Perseusza. [przypis redakcyjny]

466. Złoto śrzodkiem janczarów zbrojnych pójdzie snadnie — złoto zwojuje nawet zbrojnych żołnierzy. [przypis redakcyjny]

467. przepadnie — tu: przeniknie. [przypis redakcyjny]

468. prorok grecki — tu: chodzi o Amfiaraosa, króla Argos, który wybrał się na wyprawę przeciw Tebom, choć jako prorok wiedział, że znajdzie tam śmierć; schowanego w kryjówce zdradziła żona przekupiona złotym naszyjnikiem. [przypis redakcyjny]

469. Macedończyk — wg popularnej anegdoty Filip Macedoński mawiał, że nie ma muru tak wysokiego, by nie przeskoczył go osioł objuczony złotem. [przypis redakcyjny]

470. podkopać — tu: doprowadzić do upadku. [przypis redakcyjny]

471. Wielkich pieniędzy (...) naszladuje — idzie za wielkimi pieniędzmi. [przypis redakcyjny]

472. pokład (daw.) — skarbiec. [przypis redakcyjny]

473. pomierny (daw.) — skromny. [przypis redakcyjny]

474. przystępować* (daw.) — przybywać. [przypis redakcyjny]

475. A buntów dobrowolnie bogatych sie kaję — wystrzegam się związków z bogatymi. [przypis redakcyjny]

476. państwo — tu: status wielkiego pana. [przypis redakcyjny]

477. żóławski (daw.; dziś popr.: żuławski) — pochodzący z urodzajnych Żuław koło Gdańska. [przypis redakcyjny]

478. siedząc w cieniu — żyjąc na uboczu. [przypis redakcyjny]

479. nędznik w dobrym mieniu — biedak wśród bogactwa. [przypis redakcyjny]

480. zasiewku (...) niepochybna wiara — pewna wiara w to, co wyrośnie po zasianiu. [przypis redakcyjny]

481. seremskie — ze Sremu na Węgrzech. [przypis redakcyjny]

482. strzyc — tu: skubać. [przypis redakcyjny]

483. odprawić — tu: odpędzić. [przypis redakcyjny]

484. płatu (...) poprawię — zwiększę dochody; por. współcz.: płacić, płatność. [przypis redakcyjny]

485. porządny (daw.) — sprawnie rządzony. [przypis redakcyjny]

486. ścisły (daw.) — oszczędny. [przypis redakcyjny]

487. sromota (daw.) — hańba, niesława. [przypis redakcyjny]

488. nienagrodzona szkoda — niepowetowana strata. [przypis redakcyjny]

489. pohaniec (daw.) — muzułmanin (Turek lub Tatar; poganin); określenie pogardliwe. [przypis redakcyjny]

490. sprosny (starop.) — godny potępienia, potworny, okrutny. [przypis redakcyjny]

491. Niestr — Dniestr. [przypis redakcyjny]

492. żałosny (daw.) — godny żalu. [przypis redakcyjny]

493. niewierny — niechrześcijanin. [przypis redakcyjny]

494. Turczyn psy zapuścił swoje — Turek (sułtan turecki) wypuścił swoich poddanych (sforę) Tatarów. [przypis redakcyjny]

495. łanie — tu przen.: piękne kobiety. [przypis redakcyjny]

496. jedny (daw. M. lm r. ż.) — jedne. [przypis redakcyjny]

497. bisurmański — mahometański. [przypis redakcyjny]

498. kotarz — szałas, namiot; por. dziś: kotara. [przypis redakcyjny]

499. odbieżałe stado — stado opuszczone; może aluzja do sytuacji po ucieczce z Polski Henryka Walezego. [przypis redakcyjny]

500. po woli (starop.) — według woli, posłuszny komuś; por. daw.: powolny. [przypis redakcyjny]

501. że — tu: gdyż. [przypis redakcyjny]

502. dodać serca (daw.) — dodać odwagi. [przypis redakcyjny]

503. lekki (daw.) — podły, godny lekceważenia. [przypis redakcyjny]

504. Ledwieć nam (...) króla nie podawa — aluzja do tureckich rad w sprawie wyboru króla. [przypis redakcyjny]

505. mała nie dostawa (starop.) — mało brakuje. [przypis redakcyjny]

506. czuj (...) o sobie (starop.) — czuwaj nad sobą, nad swoim bezpieczeństwem. [przypis redakcyjny]

507. Lach — Polak. [przypis redakcyjny]

508. jakobyć — aby ci. [przypis redakcyjny]

509. Wsiadamy? — w znaczeniu: czy już wsiadamy na konie? [przypis redakcyjny]

510. chętny (daw.) — życzliwy; por. współcz. antonim: niechętny. [przypis redakcyjny]

511. talery — talary (powszechnie używana moneta srebrna). [przypis redakcyjny]

512. darmo — bez celu. [przypis redakcyjny]

513. Pozno puklerza przebici macają — gdy już pierś jest przebita, za późno chwytać za puklerz. [przypis redakcyjny]

514. zbodzie — zepchnie; dosł.: strąci z konia. [przypis redakcyjny]

515. przypowieść (...) sobie kupi — zyska przysłowie na swój temat. [przypis edytorski]

516. Ks. 2, Pieśń VI — pocieszenie przyjaciela, prawdopodobnie Jana Kostki, wojewody sandomierskiego, po śmierci żony; motywy z Carmina Horacego (I 24, I 32). [przypis redakcyjny]

517. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

518. Królewno lutnie złotej — zwrot do Erato, muzy poezji lirycznej; lutnie (daw. D. lp rodz. ż.): lutni. [przypis redakcyjny]

519. pocieszny (daw.) — przynoszący pocieszenie. [przypis redakcyjny]

520. teszny (starop.) — smutny, strapiony. [przypis redakcyjny]

521. kres — tu: termin. [przypis redakcyjny]

522. przyjaciel — tu: żona. [przypis redakcyjny]

523. tam — tu: wtedy. [przypis redakcyjny]

524. przygoda — tu: nieszczęście. [przypis redakcyjny]

525. wstyd (daw.) — skromność, cnotliwość, nieskazitelność. [przypis redakcyjny]

526. wziąwszy lutnią Orfeowę (...) nawiedził podziemne (...) kraje — fragment nawiązuje do mitu gr. o Orfeuszu, poecie trackim (symbolem poezji jest tu lutnia), który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki najbardziej nieubłagane bóstwa, a nawet rzeczy nieożywione. Po śmierci swej żony, Eurydyki, udał się do Hadesu i tak oczarował Plutona, że władca podziemi zgodził się uwolnić Eurydykę ze świata umarłych. Motyw został wykorzystany przez Kochanowskiego również w Trenie XIV i Pieśni XXI, Ks.1. [przypis redakcyjny]

527. zyszczesz (starop. forma 2 os. lp cz. przysz.) — odzyskasz. [przypis redakcyjny]

528. dusze, która dotkła (...) napoju / Niepamiętnego zdroju — duszy, która dotknęła napoju ze zdroju niepamięci. Dusze przewożone przez Charona po wypiciu wody z rzeki Lete zapominały o tym, co robiły, widziały i słyszały przedtem. [przypis redakcyjny]

529. za raz — jednocześnie, naraz. [przypis edytorski]

530. ratunek upad z sobą bierze — ratunek (nawiązanie do ratowania Eurydyki przez Orfeusza) doprowadza do upadku (klęski). [przypis redakcyjny]

531. Ks.2, Pieśń VII — w pieśni pojawiają się motywy z Carmina Horacego (I 17, I 26, I 32, II 3, II 11). [przypis redakcyjny]

532. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

533. nie znać — nie widać. [przypis redakcyjny]

534. dnem uciekają — wysychają, wsiąkając w dno. [przypis redakcyjny]

535. zagorzały — spalony, wyschnięty. [przypis redakcyjny]

536. dżdża (starop.; D. lp od: deżdż) — deszczu. [przypis redakcyjny]

537. list (daw.) — liść. [przypis redakcyjny]

538. strony (starop.) — struny; u Kochanowskiego niekiedy pojawia się również forma z „ó”. [przypis redakcyjny]

539. nieuspiony (starop.) — nie dający się uśpić, uśmierzyć. [przypis redakcyjny]

540. podawać — tu: przekazywać. [przypis redakcyjny]

541. Ks. 2, Pieśń VIII — pieśń dotyczy bezkrólewia i kolejnej elekcji po ucieczce Henryka Walezego. Powstała prawdopodobnie na przełomie 1575 i 1576 r., gdy walka o koronę toczyła się już tylko między Maksymilianem Habsburgiem i Stefanem Batorym. Adresatem jest prawdopodobnie Mikołaj Firlej, starosta kazimierski, bliski przyjaciel poety. [przypis redakcyjny]

542. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

543. dekret — chodzi o akt nominacji króla. [przypis redakcyjny]

544. pół- lub nocy, lub dnia — z północy lub z południa. [przypis redakcyjny]

545. spraktykować (daw.) — skłonić, przeciągnąć na swoją stronę. [przypis redakcyjny]

546. znajomsze sąsiady — chodzi tu o kandydatów z sąsiednich krajów. [przypis redakcyjny]

547. płony (starop.) — bezużyteczny. [przypis redakcyjny]

548. Gdzie (...) złote góry (...) i nasze turnieje? — aluzja do zaprzysiężonych przez Henryka Walezego zobowiązań finansowych na rzecz Polski i obietnicy sprowadzenia piechoty gaskońskiej oraz do uroczystości przy wjeździe Henryka do Krakowa. [przypis redakcyjny]

549. wojska ubrane — tu: uzbrojone. [przypis redakcyjny]

550. puknąć — pęknąć; por.: śmiać się do rozpuku. [przypis redakcyjny]

551. Fortuna — rzym. bogini przypadku; los. Motyw ważny w filozofii Pieśni Kochanowskiego; zob. też Ks. 1, Pieśń IX. [przypis redakcyjny]

552. rakosz — rokosz, polityczny zjazd rycerstwa (szlachty). [przypis redakcyjny]

553. rada (daw.) — zamysł, pomysł. [przypis redakcyjny]

554. rętszy (daw.) — bardziej rączy, szybszy. [przypis redakcyjny]

555. Ks. 2, Pieśń IX — w pieśni wykorzystano motywy z licznych Carmina Horacego. [przypis redakcyjny]

556. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

557. nie już (starop.) — jeszcze nie. [przypis redakcyjny]

558. ostatnie (starop.) — po raz ostatni. [przypis redakcyjny]

559. z nienagła (starop.) — stopniowo. [przypis redakcyjny]

560. Fortuna — w mit. rzym. bogini przypadku; los. Motyw ważny w filozofii Pieśni Kochanowskiego; zob też Pieśń IX, Ks. 1. [przypis redakcyjny]

561. omylić (daw.) — zwieść. [przypis redakcyjny]

562. zmylić — tu: stracić. [przypis redakcyjny]

563. Ks. 2, Pieśń X — pierwodruk pieśni pt. O uczciwej małżonce w zbiorze Pieśni trzy (1580). Nawiązania do biblijnej Księgi Przysłów i Księgi Eklezjastyka (Syracha). [przypis redakcyjny]

564. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

565. rząd (daw.) — zarządzanie; podobne znaczenie niżej, w. 11. [przypis redakcyjny]

566. zabiegać — tu: zapobiegać. [przypis redakcyjny]

567. wczasu na wszystkim — wygody we wszystkim, pod każdym względem. [przypis redakcyjny]

568. rostą (starop. forma 3 os. lm) — rosną; przen.: pochodzą. [przypis redakcyjny]

569. towarzysz — tu: żona; zob. też: Ks. 2, Pieśń VI, w. 11. [przypis redakcyjny]

570. Ks. 2, Pieśń XI — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina II 3) noszącej tytuł Ad Dellium (Do Deliusza). [przypis redakcyjny]

571. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

572. stateczny (starop.) — stały, zrównoważony. [przypis redakcyjny]

573. góry wylatać — wylatywać w górę; przen.: pysznić się. [przypis redakcyjny]

574. imać (starop. tu forma 3 os. lp: imie) — zacząć. [przypis redakcyjny]

575. frasowliwy — frasobliwy, pełen trosk. [przypis redakcyjny]

576. przezorny (daw.) — przezroczysty. [przypis redakcyjny]

577. przyspieje (daw.) — przybywa. [przypis redakcyjny]

578. postąpić z włości — tu: ustąpić, porzucić swoją własność. [przypis redakcyjny]

579. zebranie — tu: zbiory. [przypis redakcyjny]

580. osiąść (tu: daw. forma 3 os. lp cz. przysz.: osiędzie) — posiąść. [przypis redakcyjny]

581. zacny — tu: wysoko urodzony. [przypis redakcyjny]

582. czyjkolwiek naprzód los wynidzie — czyjkolwiek los najpierw padnie. [przypis redakcyjny]

583. odkładać — zwlekać. [przypis redakcyjny]

584. Ks. 1, Pieśń XII — pierwodruk pieśni pt. O statecznym słudze R[zeczy] P[ospolitej] w zbiorze Pieśni trzy (1580). [przypis redakcyjny]

585. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

586. cień (...) ciała naszladuje — cień idzie za ciałem, jest ściśle związany z ciałem. [przypis redakcyjny]

587. baczy po sobie (daw.) — patrząc na siebie, zdaje sobie sprawę. [przypis redakcyjny]

588. uwłóczyć (daw.) — odmówić. [przypis redakcyjny]

589. jest od nich rózno (daw.) — różni się od nich; rózno: różne. [przypis redakcyjny]

590. tej krzywdy nie ma mieć na pieczy (starop.) — ma nie dbać, nie troszczyć się o tę krzywdę. [przypis redakcyjny]

591. praw (daw.) — prawy, niewinny. [przypis redakcyjny]

592. niech sie spuka jady (starop.) — niech pęknie od jadów (tj. ze złości). [przypis redakcyjny]

593. wziąć szkody (starop.) — ponieść szkody. [przypis redakcyjny]

594. przyprawa (starop.) — ozdoba. [przypis redakcyjny]

595. miejsce swe osiędzie (starop.) — zajmie godne siebie (czy: należne sobie) miejsce. [przypis redakcyjny]

596. Ks. 2, Pieśń XIII — pierwodruk pieśni pt. O wzięciu Połocka w zbiorze Pieśni trzy (1580). Napisana po rozejmie polsko-rosyjskim w Jamie Zapolskim 15 stycznia 1582. [przypis redakcyjny]

597. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

598. nieunoszony — nieobłaskawiony, niepokorny. [przypis redakcyjny]

599. tyran północnej strony — Iwan Groźny. [przypis redakcyjny]

600. plac (...) / Puścił — ustąpił miejsca. [przypis redakcyjny]

601. królowi polskiemu — chodzi o Stefana Batorego. [przypis redakcyjny]

602. niepławny — nie nadający się do żeglugi. [przypis redakcyjny]

603. budowny (starop.) — okazały, pięknie zbudowany. [przypis redakcyjny]

604. Płatna to, kiedy o duszę — opłaci się, warto (to zrobić), gdy chodzi o duszę (tj. o życie). [przypis redakcyjny]

605. obmówić* (starop.) — usprawiedliwić. [przypis redakcyjny]

606. care — carze (forma rzadka, może celowy rusycyzm); nieraz uważano to za pomyłkę druku. [przypis redakcyjny]

607. płochy — płochliwy, bojaźliwy. [przypis redakcyjny]

608. hardzie nie każ — nie zachowuj się (a. nie wypowiadaj się, por. kazać: mówić) hardo (tj. wyniośle, butnie). [przypis redakcyjny]

609. porokować — podyskutować, porozmawiać (tak w wyd. Pieśni trzech; w pierwodruku Pieśni: prorokować). [przypis redakcyjny]

610. szłyk — wysoka futrzana czapka, szpiczasto zakończona; znaczenie wersu: kto powinien się pierwszy kłaniać (aluzja do niezdecydowania w rokowaniach pokojowych). [przypis redakcyjny]

611. rozwodzić — tu: rozprzestrzeniać się, panoszyć. [przypis redakcyjny]

612. maszkara (daw.) — maska. [przypis redakcyjny]

613. chocia to (starop.) — mimo że. [przypis redakcyjny]

614. poroże — rogi. [przypis redakcyjny]

615. głowy ostrzec — uchronić głowę. [przypis redakcyjny]

616. k rzeczy (starop.) — odpowiednio (do rzeczy), słusznie. [przypis redakcyjny]

617. zręby — szańce. [przypis redakcyjny]

618. brona (daw.) — brama. [przypis redakcyjny]

619. co chwalniejsza — co bardziej godne pochwały. [przypis redakcyjny]

620. Jesteś silen i sam sobie — i sam nad sobą panujesz. [przypis redakcyjny]

621. masz (...) nadeń — przewyższasz go. [przypis redakcyjny]

622. strony — struny. [przypis redakcyjny]

623. Ks. 2, Pieśń XIV — pieśń ta pojawia się również w Odprawie posłów greckich jako chór drugi. [przypis redakcyjny]

624. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

625. ludzka sprawiedliwość — sprawiedliwość wobec ludzi. [przypis redakcyjny]

626. grof — graf, hrabia. [przypis redakcyjny]

627. siermięga — ubranie chłopskie. [przypis redakcyjny]

628. złotych (...) głowach — złotogłowach; złotogłów: kosztowna tkanina przetykana złotymi nićmi. [przypis redakcyjny]

629. podobno (daw.) — zapewne. [przypis redakcyjny]

630. wszeteczeństwo (daw.) — bezwstyd, nieprzyzwoitość, występek. [przypis redakcyjny]

631. Ks. 2, Pieśń XV — motywy z licznych utworów Horacego (Carmina I 7, I 11, II 9, II 10, II 16, III 8, III 29, epod 13). [przypis redakcyjny]

632. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

633. Apollo — w mit. gr. syn Zeusa i Latony, czasami utożsamiany z bogiem słońca Heliosem; był bogiem muzyki, poezji, łucznictwa, proroctw i sztuki lekarskiej. [przypis redakcyjny]

634. Mars — w mit. rzym. bóg wojny. [przypis redakcyjny]

635. Czasem (...) pod sieć ugodzi — aluzja do mitologicznej opowieści o tym, jak Wulkan (gr. Hefajstos) zarzucił sieć na kochających się Marsa (gr. Aresa) i Wenus (gr. Afrodytę), i zawstydził ich przed innymi bogami. [przypis redakcyjny]

636. słusze (starop.) — jest rzeczą słuszną, przystoi. [przypis redakcyjny]

637. odejmać sie frasunkowi — uwolnić się od frasunku. [przypis redakcyjny]

638. niewdzięczny* — niemiły (por. dzisiejsze wyrażenie: niewdzięczne zadanie). [przypis redakcyjny]

639. Uderzyć (...) o ziemię — porzucić. [przypis redakcyjny]

640. w twardej nocy — w niedostępnej ciemności, tajemnicy (znaczenie wyrażenia nie do końca jasne). [przypis redakcyjny]

641. na Boga wkładaj — powierzaj Bogu. [przypis redakcyjny]

642. Niepodobnym obyczajem — w sposób niemożliwy do pojęcia. [przypis redakcyjny]

643. Ks. 2, Pieśń XVI — w pieśni pojawia się wiele motywów z utworów Horacego (Carmina I 32, I 38). [przypis redakcyjny]

644. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

645. na służbie — w miejscu, gdzie się przechowuje naczynia stołowe. [przypis redakcyjny]

646. nam k woli (starop.) — dla nas. [przypis redakcyjny]

647. zbytnie (starop.) — zbytnio; bardzo. [przypis redakcyjny]

648. miętka — zdr. od: mięta. [przypis redakcyjny]

649. co ją najdzie wszędzie — którą można wszędzie znaleźć. [przypis edytorski]

650. równe — dobrane. [przypis redakcyjny]

651. chutniej — chętniej, bardziej ochoczo (por. chuć). [przypis redakcyjny]

652. serce miękczy (...) Bogom podziemnym — aluzja do postaci Orfeusza, który potrafił poruszyć za pomocą swej muzyki Furie („jędze”), a nawet rzeczy nieożywione. Kiedy zmarła jego żona Eurydyka, udał się do podziemi i tak oczarował Plutona, że uwolnił on Eurydykę pod warunkiem, że Orfeusz nie odwróci się, dopóki nie wyjdą na ziemię. Kiedy już mieli postawić swe stopy na ziemi, Orfeusz odwrócił się i Eurydyka natychmiast zniknęła. Ogromny żal Orfeusza po powtórnej stracie żony tak rozwścieczył trackie kobiety, że w czasie jednej z orgii z okazji bachanaliów rozerwały go na strzępy; zob. też: Ks. 1, Pieśń XXI, Ks. 2, Pieśń II oraz Ks. 2, Pieśń VI. [przypis redakcyjny]

653. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

654. nadany (starop.) — obdarzony. [przypis redakcyjny]

655. płocha odmienność — niespokojna zmienność. [przypis redakcyjny]

656. na co by bezpiecznie (...) mógł kazać — na czym mógłby polegać bez zastrzeżeń. [przypis redakcyjny]

657. koniecznie — zaprawdę. [przypis redakcyjny]

658. czasza (daw.) — płaski, ozdobny kielich. [przypis redakcyjny]

659. Doniesie czaszę... — aluzja do przysłowia gr., mającego też rzym. i pol. odpowiedniki, mówiącego, że wiele rzeczy leży między ustami a brzegiem pucharu. [przypis redakcyjny]

660. kędzierze (starop.) — kędziory, do których porównano fale morskie. [przypis redakcyjny]

661. wał (starop.) — fala. [przypis redakcyjny]

662. kompas — tu: zegar (kompasem nazywano wówczas zegar słoneczny). [przypis redakcyjny]

663. bydło Proteowe — być może chodzi o foki Okeanosa, których pasterzem był Proteus (Odyseja, ks. IV). [przypis redakcyjny]

664. Ks. 2, Pieśń XVIII — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina III 11) noszącej tytuł Ad Mercurium (Do Merkuriusza). [przypis redakcyjny]

665. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

666. ucieszny (daw.) — przynoszący radość. [przypis redakcyjny]

667. strony (daw.) — struny. [przypis redakcyjny]

668. Amfijon — Amfion: w mit. gr. muzyk, który potrafił za pomocą dźwięku liry przenosić kamienie używane do budowania murów Teb, w których panował; zob. też Ks. 1, Pieśń XXI. [przypis redakcyjny]

669. niemowny (daw.) — niemy. [przypis redakcyjny]

670. zalecony (daw.) — sławny. [przypis redakcyjny]

671. trudny — tu: nieprzystępny. [przypis redakcyjny]

672. źrzóbek — źrebak (obecnie gwarowe: źróbek). [przypis redakcyjny]

673. pochopny (daw.) — prędki, wartki. [przypis redakcyjny]

674. nieokrócony (starop.) — nie dający się zjednać. [przypis redakcyjny]

675. brona (daw.) — brama; zob. też: Ks. 2, Pieśń XIII, w. 43. [przypis redakcyjny]

676. Tobie ustąpił stróż (...) / Piekielnej brony, / Cerber — aluzja do historii Orfeusza, który wybrał się do Hadesu śladem swej zmarłej żony Eurydyki; zob. też objaśnienia do Pieśni XXI, Ks. 1. [przypis redakcyjny]

677. trojaki — potrójny. [przypis redakcyjny]

678. Iksyjon, Tytyjus — Iksjon za znieważenie Junony został wtrącony do Tartaru, gdzie cierpi męki przywiązany do koła ognistego; Totyos, mityczny olbrzym, prześladowca Latony, pokonany przez jej dzieci, Apollina i Dianę odbywa okrutną karę w Hadesie: dwa sępy wyżerają mu wątrobę, która wciąż odrasta. [przypis redakcyjny]

679. zmiękczony — czujący ulgę, rozbrojony. [przypis redakcyjny]

680. za czym — następnie. [przypis redakcyjny]

681. dzban — w którym nosiły wodę Danaidy (Dziewki niebogi) skazane za zabicie mężów (zob. w. 31–32) na wieczne napełnianie beczki bez dna (czyli bani bezdennej z w. 27); w mit. gr. Danaidy czerpały wodę za pomocą sit. [przypis redakcyjny]

682. właściwy — tu: własny. [przypis redakcyjny]

683. Jedna (...) wierna łożu małżeńskiemu — tylko jedna z Danaid, Hypermnestra, oszczędziła męża, Lynkeusa. [przypis redakcyjny]

684. panna czci — panna posiadająca cześć. [przypis redakcyjny]

685. wieczny sen — śmierć. [przypis redakcyjny]

686. skądeś ty bezpieczny — stąd, skąd nie spodziewasz się niebezpieczeństwa. [przypis redakcyjny]

687. morzyć — mordować. [przypis redakcyjny]

688. zaśle — wyśle. [przypis redakcyjny]

689. ćma (daw.) — ciemność. [przypis redakcyjny]

690. pogoda — tu: odpowiednia pora. [przypis redakcyjny]

691. Włóż (...) pamiętną — umieść na dowód pamięci. [przypis redakcyjny]

692. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

693. bydlęce (starop.) — jak bydło (bydlęco, po bydlecemu). [przypis redakcyjny]

694. tkać (daw.) — wpychać. [przypis redakcyjny]

695. zstawa (starop.) — starcza. [przypis redakcyjny]

696. wziąć przed się (starop.) — rozważyć. [przypis redakcyjny]

697. poczciwy (starop.) — szlachetny (godny czci), dobry. [przypis redakcyjny]

698. dowcip (daw.) — rozum, inteligencja, talent. [przypis redakcyjny]

699. wymowa — tu: krasomówstwo, umiejętność przemawiania. [przypis redakcyjny]

700. rozterkom zabiega — zapobiega sporom, waśniom. [przypis redakcyjny]

701. serce — tu: odwaga. [przypis redakcyjny]

702. uderz sie — zderz się, stań do walki. [przypis redakcyjny]

703. słusze (starop.) — jest rzeczą słuszną, przystoi; zob. też: Ks. 2, Pieśń XV, w. 9. [przypis redakcyjny]

704. prostak — głupiec. [przypis redakcyjny]

705. o wolność (...) sie oprzeć — walczyć w obronie wolności. [przypis redakcyjny]

706. frymarczy na sławę żywotem — wymienia żywot na sławę (frymarczyć nie ma tu dzisiejszego pejoratywnego znaczenia). [przypis redakcyjny]

707. dać [żywot] — umrzeć. [przypis redakcyjny]

708. Ks. 2, Pieśń XX — poeta przebywający na dworze biskupa Piotra Myszkowskiego wyraża swoją tęsknotę za żoną. W pieśni tej widoczny jest duży wpływ elegii Propercjusza poświęconych rozłące ukochanych z powodu podróży. [przypis redakcyjny]

709. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

710. zazdrość zjednałeś (...) w mojej małej osobie — spowodowałeś zazdrość (u żony) o moją skromną osobę. [przypis redakcyjny]

711. teskliwy (starop.) — smutny; tęskniący. [przypis redakcyjny]

712. na twym obroku — na twym utrzymaniu; obrok: pokarm dla koni. [przypis redakcyjny]

713. niesposobny — słaby. [przypis redakcyjny]

714. użyć — doznać. [przypis redakcyjny]

715. jej sercem — z takim sercem, jak ona. [przypis redakcyjny]

716. społeczny nama (starop.) — wspólny nam. [przypis redakcyjny]

717. warując — strzegąc się. [przypis redakcyjny]

718. lichy (daw.) — słaby, drobny. [przypis redakcyjny]

719. zakładów zgody — rękojmi („zakładników”) zgody (małżeńskiej). [przypis redakcyjny]

720. przed sie nie bierze — nie rozważa. [przypis redakcyjny]

721. takowe zioła,/ Których smak pamięć domu wygładza — prawdopodobnie aluzja do przygody towarzyszy Odyseusza, który spożywszy lotos stracili pamięć i nie chcieli wracać do ojczyzny; wygładzać pamięć: zacierać. [przypis redakcyjny]

722. strony (daw.) — struny. [przypis redakcyjny]

723. nawiedzić (daw.) — odwiedzić. [przypis redakcyjny]

724. sromotny (daw.) — bezwstydny, przynoszący hańbę. [przypis redakcyjny]

725. zstawa (strop.) — nie brak. [przypis redakcyjny]

726. płony (starop.) — bezpodstawny. [przypis redakcyjny]

727. oboje / Twój urząd niesie — obie (te sprawy) należą do twojego urzędu. [przypis redakcyjny]

728. Na ludzkiej chęci wiszą — zależą od ludzkiej chęci. [przypis redakcyjny]

729. pragniewa (...) rozdzielona — pragniemy, rozdzieleni (starop. liczba podwójna). [przypis redakcyjny]

730. Ks. 2, Pieśń XXI — w pieśni pojawiają się liczne motywy z poezji Francesca Petrarki. [przypis redakcyjny]

731. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

732. szczęściem szacuję — uważam za szczęście. [przypis redakcyjny]

733. żywę (starop. forma 1 os. lp.) — żyję. [przypis redakcyjny]

734. rozkosz* (starop.) — przyjemność, zadowolenie (znaczenie nieco inne niż obecnie). [przypis redakcyjny]

735. przeciw — wbrew. [przypis redakcyjny]

736. wdzięczności — tu: wdzięki. [przypis redakcyjny]

737. upleciony — schwytany, opleciony. [przypis redakcyjny]

738. Ks. 2, Pieśń XXII — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina I 32) noszącej tytuł Ad lyram (Do liry). [przypis redakcyjny]

739. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

740. wielostrona — wielostrunna. [przypis redakcyjny]

741. Mytyleński mieszkaniec — chodzi o Alkajosa z Mytyleny, poetę gr. żyjącego w VII w. p.n.e. [przypis redakcyjny]

742. zębaty — zaciekły. [przypis redakcyjny]

743. naleźca wina — Bachus (mityczny wynalazca i bóg wina). [przypis redakcyjny]

744. jejże syna — synem Afrodyty był Amor. [przypis redakcyjny]

745. Lyk — Lycus, chłopiec, którego urodę i wdzięki opiewał Alkajos. [przypis redakcyjny]

746. czci Febowa — chlubo Feba-Apollina, opiekuna muz, grającego też na lutni. [przypis redakcyjny]

747. ochłoda — tu: pociecha. [przypis redakcyjny]

748. sprzyjaźliwąm — życzliwą, sprzyjającą. [przypis redakcyjny]

749. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

750. Pogoda — bogini Okazja (Occasio, gr. Kajros) przedstawiana właśnie z włosami na czole i łysym („gołym”) tyłem głowy. [przypis redakcyjny]

751. Zima bywszy zejdzie snadnie — zima przybywszy, łatwo ustąpi. [przypis redakcyjny]

752. Ks. 2, Pieśń XXIV — pieśń jest parafrazą ody Horacego (Carmina II 20) noszącej tytuł Ad Maecenatem (Do Mecenasa). [przypis redakcyjny]

753. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

754. nie leda (starop.) — niezwykłym (nie lada). [przypis redakcyjny]

755. dwojej (starop.) — dwojakiej (tu: ludzkiej i ptasiej). [przypis redakcyjny]

756. Myszkowski — biskup Piotr Myszkowski, przyjaciel i protektor Kochanowskiego wymieniony tu jest w miejsce Mecenasa. [przypis redakcyjny]

757. Styks — rzeka w Hadesie, greckiej krainie umarłych (r. ż., jak w języku gr.). [przypis redakcyjny]

758. padnie — pokrywa. [przypis redakcyjny]

759. Ikar — grecki bohater mityczny, wzniósł się na skrzydłach nad morze i zginął. [przypis redakcyjny]

760. przeważny (starop.) — odważny. [przypis redakcyjny]

761. huczny — tu: huczący. [przypis redakcyjny]

762. Syrty Cyrenejskie — zatoki w Afryce Pn. [przypis redakcyjny]

763. zabiegły — znajdujący się daleko. [przypis redakcyjny]

764. Tryjony — ziemie na północy. [przypis redakcyjny]

765. prózny (starop.) — zbyteczny. [przypis redakcyjny]

766. żołtarz (starop.) — psalm (dosł. psałterz). [przypis redakcyjny]