Tren XIX albo Sen. (Żałość moja długo w noc oczu mi nie dała...)1
Żałość moja długo w noc oczu mi nie dała
Zamknąć i zemdlonego2 upokoić3 ciała.
Ledwie mię na godzinę przed świtanim4 swemi
Sen leniwy5 obłapił skrzydły czarnawemi6.
Na ten czas sie matka własnie7 ukazała,
A na ręku Orszulę moję wdzięczna8 miała,
Jaka9 więc po paciorek do mnie przychodziła10,
Skoro z swego posłania rano sie ruszyła.
Giezłeczko białe na niej, włoski pokręcone,
Twarz rumiana, a oczy ku śmiechu skłonione11.
Patrzę, co dalej będzie, aż matka tak rzecze:
«Spisz, Janie, czy cię żałość twoja zwykła piecze?»
Zatymem ciężko westchnął i tak mi sie zdało,
Żem sie ocknął; a ona, pomilczawszy mało12,
Znowu mówić poczęła: «Twój nieutólony13
Płacz, synu mój, przywiódł mię w te tu wasze strony
Z krain barzo dalekich, a łzy gorzkie twoje
Przeszły14 aż i umarłych tajemne pokoje.
Przyniosłam ci na ręku wdzięczną dziewkę twoję,
Abyś ją mógł oglądać jeszcze, a tę swoję
Serdeczną żałość ujął15, która tak ujmuje
Sił twoich i tak zdrowie nieznacznie16 twe psuje,
Jako ogień suchy knot17 obraca w perzyny18,
Darmo nie upuszczając namniejszej godziny19.
Czyli nas już umarłe macie za stracone
I którym już na wieki słońce jest zgaszone?
A my owszem20 żywiemy żywot21 tym ważniejszy22,
Czym nad to grube ciało duch jest ślachetniejszy.
Ziemia w ziemię się wraca, a duch z nieba dany
Miałby zginąć ani na miejsca swe23 wezwany?
O to sie ty nie frasuj, a wierz niewątpliwie,
Że twoja namilejsza Orszuleczka żywie.
A tu więc takim ci sie kształtem24 ukazała,
Jakoby sie śmiertelnym oczom poznać dała,
Ale miedzy anioły i duchy wiecznemi
Jako wdzięczna jutrzenka świeci, a za swemi
Rodzicami sie modli25, jako to umiała
Z wami będąc, choć jeszcze słów nie domawiała.
Jesliżeć też stąd roście26 żałość, że jej lata
Pierwej są przyłomione27, niżli tego świata
Rozkoszy zażyć28 mogła: o biedne i płone
Rozkoszy29 wasze, które tak są usadzone30,
Że w nich więcej frasunków i żałości więcej,
Czego ty doznać możesz sam z siebie napręcej.
Ucieszyłeś sie kiedy z dziewki swej tak wiele,
Żeby pociecha twoja i ono wesele
Mogło porownać z twoim dzisiejszym kłopotem?
Nie rzeczesz tego, widzę. Także trzymaj31 o tem,
Twojej ze wszech namilszej dziewce śmierć zesłana.
Nie od rozkoszyć poszła33; poszłać od trudności,
Od pracej34, od frasunków, od złez, od żałości,
Czego świat ma tak wiele, że — by też35 co było
W tym docześnym żywocie człowieczeństwu36 miło —
Musi smak swój utracić prze wielkość przysady37,
A przynamniej prze bojaźń nieuchronnej zdrady38.
Czegóż płaczem, prze Boga? Czegóż nie zażyła39?
Że sobie swym posagiem pana40 nie kupiła?
Że przegrozek41 i cudzych fuków42 nie słuchała?
Że boleści w rodzeniu dziatek nie uznała43?
Ani umie powiedzieć, czego jej troskliwa
Matka doszła44: co z więtszym utrapieniem bywa,
Czy je rodzić, czy je grześć45? Takieć pospolicie
Przysmaki wasze, czym wy sobie świat słodzicie.
W niebie szczere46 rozkoszy, a do tego wieczne,
Od wszelakiej przekazy47 wolne i bezpieczne.
Tu troski nie panują, tu pracej nie znają,
Tu nieszczeście, tu miejsca przygody nie mają,
Tu choroby nie najdzie, tu nie masz starości,
Tu śmierć łzami karmiona nie ma już wolności.
Żyjem wiek nieprzeżyty48, wiecznej używamy
Dobrej myśli49, przyczyny wszytkich rzeczy znamy.
Słońce nam zawżdy50 świeci, dzień nigdy nie schodzi51
Ani za sobą nocy niewidomej52 wodzi.
Twórcę wszech rzeczy widziem53 w Jego majestacie,
Czego wy, w ciele będąc, prózno upatrzacie54.
Tu w czas obróć swe myśli, a chowaj sie na te55
Nieodmienne, synu mój, rozkoszy bogate.
Doznałeś56, co świat umie i jego kochanie,
Lepiej na czym ważniejszym zasadź swe staranie.
Dziewka twoja dobry los (możesz wierzyć) wzięła57,
A własnie w swoich rzeczach58 sobie tak poczęła,
Jako gdy kto na morze nowo59 sie puściwszy,
A tam niebezpieczeństwo wielkie obaczywszy,
Woli nazad60 do brzegu. Drudzy61, co podali
Żagle wiatrom, na ślepe skały62 powpadali:
Ten mrozem zwyciężony, ten od głodu zginął,
Rzadki, co by do brzegu na desce przypłynął.
Śmierci zniknąć63 nie mogła, by też dobrze była
Onę dawną Sybillę64 wiekiem swym przeżyła.
To, co miało być potym, uprzedzić wolała:
Tymże mniej65 tego świata niewczasów66 doznała.
Drugie67 po swych namilszych rodzicach zostają
I ciężkiego siroctwa68 nędzne69 doznawają.
Wypchną drugą na męża leda jako70 z domu,
A majętność zostanie, sam to Bóg wie komu.
Biorą drugie i gwałtem71; a biorą i swoi;
Ale w hordach72 część sie wielka ich zostoi73,
Gdzie w niewoli pogańskiej i służbie sromotnej74
Łzy swe piją, czekając śmierci wszystkokrotnej75.
Tego twej wdzięcznej dziewce bać sie już nie trzeba,
Która w swych młodych leciech76 wzięta jest do nieba,
Żadnych frasunków77 tego świata nie doznawszy
Ani grzechem dusze swej drogiej pomazawszy.
Jej tedy rzeczy, synu (niemasz wątpliwości),
Dobrze poszły, ani stąd używaj żałości78.
Swoje szkody tak szacuj i omyłki swoje,
Abyś nie przepamiętał79, że baczenie twoje
I stateczność80 jest droższa. W tę bądź przedsię panem81,
Jako sie kolwiek czujesz w pociechy obranem82.
Człowiek, urodziwszy sie, zasiadł w prawie takim83,
Że ma być jako celem84 przygodom wszelakim.
Z tego trudno sie zdzierać85; pocznimy86, co chcemy:
Jesli po dobrej woli nie pójdziem, musi[e]my.
A co wszytkich jednako ciśnie, nie wiem czemu
Tobie ma być, synu mój, naciężej jednemu.
Śmiertelna, jako i ty, twoja dziewka była,
Póki jej zamierzony kres87 był, poty żyła.
Krótko wprawdzie, ale w tym człowiek nic nie włada,
A wyrzec88 też, co lepiej, niełacno przypada89.
Skryte są Pańskie sądy; co sie Jemu zdało90,
Nalepiej91, żeby sie też i nam podobało.
Łzy w tej mierze niepłatne92; gdy raz dusza ciała
Odbieży93, prózno czekać, by sie wrócić miała.
Ale człowiek nie zda sie praw szcześciu94 w tej mierze,
Że szkody pospolicie tylko przed się bierze95,
A tego baczyć nie chce ani mieć w pamięci,
Co mu też czasem padnie wedle jego chęci96.
Tać jest władza fortuny, mój namilszy synie97,
Że nie tak uskarżać sie, kiedy nam co zginie,
Jako dziękować trzeba, że wżdam98 co zostało,
Bo to wszytko nieszczeście w ręku swoich99 miało.
A tak i ty, folgując100 prawu powszechnemu,
Zagródź drogę do serca upadkowi101 swemu,
A w to patrzaj102, co uszło ręku złej przygody:
Zyskiem człowiek zwać musi, w czym nie popadł103 szkody.
Na koniec, w co sie on koszt i ona utrata,
W co sie praca i twoje obróciły lata,
Któreś ty niemal wszystkie strawił nad księgami,
Mało sie bawiąc świata tego zabawami104?
Teraz by owoc zbierać105 swojego szczepienia
I ratować w zachwianiu mdłego przyrodzenia106.
Cieszyłeś przed tym insze w takiejże przygodzie:
I będziesz w cudzej czulszy107 niżli w swojej szkodzie?
Teraz, Mistrzu, sam sie lecz; czas doktór każdemu.
Ale kto pospolitym torem108 gardzi, temu
Tak poznego109 lekarstwa czekać nie przystoi:
Rozumem ma uprzedzić, co insze czas goi110.
A czas co ma za fortel111? Dawniejsze świeżemi
Przypadkami wybija112, czasem weselszemi,
Czaem też z tejże miary113, co człowiek z baczeniem114
Pierwej, niż przyjdzie, widzi i takim myśleniem
Przeszłych rzeczy nie wściąga115, przyszłych upatruje
I serce na oboję fortunę116 gotuje.
Tego sie, synu, trzymaj, a ludzkie przygody
Ludzkie noś117; jeden jest Pan smutku i nagrody118».
Tu zniknęła. Jam sie też ocknął119. Aczciem120 prawie121
Niepewien, jeslim przez sen słuchał czy na jawie.
Przypisy:
1. W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]
2. zemdlony* — osłabiony. [przypis redakcyjny]
3. upokoić — uspokoić. [przypis redakcyjny]
4. świtanim — świtaniem, świtem. [przypis redakcyjny]
5. sen leniwy — bożek snu, Hypnos, jest leniwy, bo zjawia się dopiero tuż przed świtem. [przypis redakcyjny]
6. czarnawemi — czarniawymi. [przypis redakcyjny]
7. własnie — we własnej osobie. [przypis redakcyjny]
8. wdzięczny* — miły, przyjemny. [przypis redakcyjny]
9. jaka — tu: taką, jaka. [przypis redakcyjny]
10. paciorek* — zdrobnienie od „pacierz”, modlitwa (pochodzi od łac. Pater noster — Ojcze nasz); po paciorek (...) przychodziła: przychodziła wspólnie odmawiać modlitwę. [przypis redakcyjny]
11. ku śmiechu skłonione — skłonne do śmiechu. [przypis redakcyjny]
12. mało — zaledwie, trochę. [przypis redakcyjny]
13. nieutólony — nieutulony. [przypis redakcyjny]
14. przeszły — tu: przeniknęły. [przypis redakcyjny]
15. ujął — zmniejszył. [przypis redakcyjny]
16. nieznacznie — niezauważalnie, w sposób niedostrzegalny. [przypis redakcyjny]
17. knot — sznurek z konopi nasycony materiałem palnym. [przypis redakcyjny]
18. perzyny — popiół. [przypis redakcyjny]
19. Darmo nie upuszczając namniejszej godziny — pozwalając czasowi mijać bez rezultatu. [przypis redakcyjny]
20. owszem* — przeciwnie, właśnie. [przypis redakcyjny]
21. żywiemy żywot — żyjemy życiem. [przypis redakcyjny]
22. ważniejszy — bardziej znaczący, bardziej wartościowy. [przypis redakcyjny]
23. na miejsca swe — do pierwotnego miejsca swego pobytu. [przypis redakcyjny]
24. takim (...) kształtem — w takim kształcie, w takiej postaci. [przypis redakcyjny]
25. za swemi/ Rodzicami się modli — modli się za swych rodziców. [przypis redakcyjny]
26. rość (tu forma 3 os. lp: roście) — rosnąć. [przypis redakcyjny]
27. przyłomione — złamane. [przypis redakcyjny]
28. zażyć — zakosztować. [przypis redakcyjny]
29. rozkoszy (B. lm) — rozkosze. [przypis redakcyjny]
30. usadzone — urządzone. [przypis redakcyjny]
31. trzymać* — sądzić. [przypis redakcyjny]
32. rana* — wczesna. [przypis redakcyjny]
33. poszła — odeszła. [przypis redakcyjny]
34. pracej — pracy. [przypis redakcyjny]
35. by też* — choćby nawet. [przypis redakcyjny]
36. człowieczeństwo — ludzka natura. [przypis redakcyjny]
37. przysady — czegoś gorszego, niedoskonałości. [przypis redakcyjny]
38. zdrady* — tu: zawodu. [przypis redakcyjny]
39. zażyć — zaznać, doznać, doświadczyć. [przypis redakcyjny]
40. pana* — tu: męża. [przypis redakcyjny]
41. przegrozek — gróźb, pogróżek. [przypis redakcyjny]
42. fuków — pogróżek i łajań. [przypis redakcyjny]
43. uznała* — doznała. [przypis redakcyjny]
44. czego (...) doszła — o czym się przekonała. [przypis redakcyjny]
45. grześć — grzebać. [przypis redakcyjny]
46. szczere — prawdziwe. [przypis redakcyjny]
47. przekazy* — tego, co może zagrażać. [przypis redakcyjny]
48. nieprzeżyty* — wieczny, nieskończony. [przypis redakcyjny]
49. dobrej myśli — pogoda ducha, wewnętrzny spokój. [przypis redakcyjny]
50. zawżdy — zawsze. [przypis redakcyjny]
51. nie schodzi* — nie zachodzi. [przypis redakcyjny]
52. nocy niewidomej — nocy, w czasie której nic się nie widzi. [przypis redakcyjny]
53. widziem (starop.; W. lm) — widzimy, oglądamy. [przypis redakcyjny]
54. prózno upatrzacie — na próżno szukacie i nie umiecie dojrzeć. [przypis redakcyjny]
55. chowaj sie na te — oszczędzaj się dla tych. [przypis redakcyjny]
56. doznałeś — tu: poznałeś. [przypis redakcyjny]
57. los (...) wzięła — wziąć los oznacza los wynikający z losowania (jak w loterii czy grze w kości). [przypis redakcyjny]
58. w swoich rzeczach — w swoich sprawach. [przypis redakcyjny]
59. nowo — po raz pierwszy. [przypis redakcyjny]
60. nazad — z powrotem. [przypis redakcyjny]
61. drudzy — tu: niektórzy, inni. [przypis redakcyjny]
62. ślepe skały — skały, których nie widać. [przypis redakcyjny]
63. zniknąć — umknąć, uciec. [przypis redakcyjny]
64. Sybilla — prorokini z antycznych legend, miała żyć tysiąc lat. [przypis redakcyjny]
65. tymże mniej — i dlatego mniej. [przypis redakcyjny]
66. niewczasów — trudów. [przypis redakcyjny]
67. drugie — inne. [przypis redakcyjny]
68. siroctwa — sieroctwa. [przypis redakcyjny]
69. nędzne — nieszczęśliwe, nieszczęsne. [przypis redakcyjny]
70. leda jako — byle jak. [przypis redakcyjny]
71. biorą (...) gwałtem — porywają. [przypis redakcyjny]
72. w hordach — chodzi o hordy tatarskie, które porywały kobiety. [przypis redakcyjny]
73. sie (...) zostoi — ostoi się, zostanie. [przypis redakcyjny]
74. sromotnej — haniebnej. [przypis redakcyjny]
75. wszystkokrotnej — wszystko uśmierzającej, wszystko skracającej, kładącej wszystkiemu kres. [przypis redakcyjny]
76. leciech — latach. [przypis redakcyjny]
77. frasunków — zmartwień. [przypis redakcyjny]
78. ani stąd używaj żałości — i nie martw się z tego powodu. [przypis redakcyjny]
79. przepamiętał — zapomniał. [przypis redakcyjny]
80. stateczność — rozwaga, stałość, rozsądek. [przypis redakcyjny]
81. W tę bądź przedsię panem — w stateczności bądź właśnie bogaty, posiadaj ją w dostatecznym stopniu. [przypis redakcyjny]
82. w pociechy obranem — pozbawiony pociech. [przypis redakcyjny]
83. zasiadł w prawie takim — podlega takiemu prawu. [przypis redakcyjny]
84. być jako celem — być punktem, w który się strzela. [przypis redakcyjny]
85. Z tego trudno sie zdzierać — od tego trudno się uchylić, wymówić. [przypis redakcyjny]
86. pocznimy — pocznijmy, zacznijmy. [przypis redakcyjny]
87. zamierzony kres — wyznaczony koniec drogi. [przypis redakcyjny]
88. wyrzec* — orzec. [przypis redakcyjny]
89. przypada* — przychodzi. [przypis redakcyjny]
90. co sie Jemu zdało — co On postanowił. [przypis redakcyjny]
91. nalepiej — najlepiej. [przypis redakcyjny]
92. niepłatne* — te, które nie popłacają, nieważne, nieprzydatne. [przypis redakcyjny]
93. odbieży — odbiegnie, odejdzie. [przypis redakcyjny]
94. praw szcześciu — sprawiedliwy wobec losu. [przypis redakcyjny]
95. przed sie bierze — bierze pod uwagę (por. współczesne „przedsiębrać”, „przedsiębiorca”). [przypis redakcyjny]
96. padnie wedle jego chęci — wypadnie po jego myśli. [przypis redakcyjny]
97. synie — synu. [przypis redakcyjny]
98. wżdam — jednak, przecież. [przypis redakcyjny]
99. w ręku swoich — w rękach swych. [przypis redakcyjny]
100. folgując — ulegając, poddając się. [przypis redakcyjny]
101. upadkowi* — zwątpieniu, rozpaczy. [przypis redakcyjny]
102. w to patrzaj — patrz na to. [przypis redakcyjny]
103. nie popadł — nie poniósł. [przypis redakcyjny]
104. świata tego zabawami* — zwykłymi sprawami tego świata. [przypis redakcyjny]
105. Teraz by (...) zbierać — teraz by trzeba zbierać. [przypis redakcyjny]
106. ratować w zachwianiu mdłego przyrodzenia — ratować słabą naturę ludzką (mdłe przyrodzenie) w czasie załamania (w zachwianiu). [przypis redakcyjny]
107. czulszy — bardziej wrażliwy, bardziej dbały. [przypis redakcyjny]
108. pospolitym torem — utartą drogą. [przypis redakcyjny]
109. poznego — późnego. [przypis redakcyjny]
110. co insze czas goi — to, co u innych goi czas. [przypis redakcyjny]
111. fortel — podstęp. [przypis redakcyjny]
112. wybija — jak klin klinem. [przypis redakcyjny]
113. z tejże miary — takimi samymi (czyli również nieszczęśliwymi). [przypis redakcyjny]
114. człowiek z baczeniem — człowiek myślący, rozumny. [przypis redakcyjny]
115. wściąga — zatrzymuje. [przypis redakcyjny]
116. na oboję fortunę — zarówno na szczęście, jak i na nieszczęście, na dobry i na zły los. [przypis redakcyjny]
117. Ludzkie przygody ludzkie noś — Ludzkie przygody (doświadczenia) znoś po ludzku; cytat z Tusculanae disputationes Cycerona (łac. humana humane ferenda). [przypis redakcyjny]
118. jeden jest Pan smutku i nagrody — to z kolei aluzja do miejsc Biblii (księgi Estery, Barucha, Hioba w Starym Testamencie). [przypis redakcyjny]
119. Tu zniknęła. Jam sie też ocknął — podobnie kończy się Sen Scypiona (Somnium Scipionis) Cycerona: Ille discessit; ego somno solutus sum (łac.). [przypis redakcyjny]
120. aczciem (starop.) — chociaż jestem. [przypis redakcyjny]
121. prawie* — prawdziwie, naprawdę. [przypis redakcyjny]