Gusła, II

Gusła¹ nad źródłem

Leonowi Pomirowskiemu

Wiatr z góry przypadł, pod wodę wionął,

Na dnie poruszył śpiewne wrzeciono...

Idę nad mową niewysłowioną,

Jasną po wierzchu, spodem zieloną.

Pod mchy brodate, pod pniów² wykroty³,

Pod moje stopy podpływa potok,

Na koło swoje, w swoje obroty,

Chwyta, nawija moje tęsknoty.

Płynie pod słońce, wpada pod ziemię,

W skarpach cienistych płucze korzenie...

Wołam nań długim, czystym imieniem:

Źródło zaklęte, moje natchnienie!

Nigdy, do końca dni nie opowiem,

Że tutaj płyniesz, nie znajdę w słowie,

Żeś moje szczęście, żeś moje zdrowie

I białopienna brzoza w mej mowie!

Choćbym ci wszystko we mnie zaprzysiągł,

Wierność do śmierci, miłość na dzisiaj,

Choćbym przystanął, nad tobą przysiadł —

Źródło zaklęte, ty będziesz ciszą!

Chociażbym gusła czynił nad tonią,

Zaklinał wodę i sięgał po nią,

Słowa twojego nie schwytam dłonią,

Choć tak jest blisko, pluska pod skronią...

Dokądże, pokąd⁴, po jakich stronach

Będziesz mnie wiodła, nim cię przekonam,

Nim cię namówię, jasnozieloną?

Niewymówiona, niewysłowiona!

Rozmowa o Norwidzie

Mówiono o Norwidzie, oprawnym we wstążki,

W złoconych rogach lśniącym na stole w salonie.

Rzekł ktoś, do kart niechętnie przybliżając dłonie:

— Wszystko jest tu niejasne, wolę proste książki.

I dalej się o wierszach toczyła rozmowa:

Jedni ganili ciemność, inni — zdań zawiłość,

Czy w wierszu jest prawdziwa, czy udana miłość?

Najpiękniejsza poezja — to są zwykłe słowa...

Nagle wiatr rozwarł okno i woń przywiał z alej,

Wszedł wieczór, za nim niebo różowe od chłodu.

Ktoś cisnął białą różę między nich z ogrodu.

Umilkli, obrażeni, — i mówiono dalej.

Skrzydło niewidzialne

Lądy, wody, obrazy, słońca i obłoki,

Imiona i zdarzenia, ludzie i miłości,

Noc, co nas topi w sobie i dławi w ciemności,

Dzień jak dłoń twoja jasny, jak wiara wysoki —

Mijają. Płyną przez nas źródłem niepojętem⁵

Istnienia wiecznej ciszy i zgiełku tej ziemi,

Która w nas się rozpływa jak zapach w przestrzeni,

Zostawiając nam serca puste i zamknięte.

Niesyte niczym, smocze są piersi oddechy,

Ducha ślepe przepaście, co drżą w naszych głosach —

Odbijamy je tylko jak w lustrze, w niebiosach,

Podnosząc swe zasługi, a tłumacząc grzechy.

Jest chwila, gdy w płynącej poprzez nas kaskadzie

Czujemy nagle skrzydło, które nas owiewa

Wonią mocniejszą stokroć nad woń ziół i drzewa —

Wynosi niewidzialne i przed Bogiem kładzie.

Słowacki

Gdy z ziemi cudzej wreszcie dobyty,

Przypłyniesz ku nam rzecznym korytem,

Na progu staniesz, swoich przywitasz —

Na pewno wtedy będziesz się pytał:

Jakżeście żyli, jakże się działo,

Gdy z każdej miedzy w oczy wam wiało,

Lęk nieustanny, niepokój miałem,

Czy w domu wszystko, czy w domu cało?

Kiedym was odbiegł, chodziłem wokół

Po różnych krajach z płomieniem w oku,

Nie mogłem spocząć, powstrzymać kroków,

Jednego tylko tęskny widoku.

Gdy ku domowi zwracałem głowę,

Widziałem nad nim chmury gradowe,

Zwały kraczące, ciemno-wiorstowe⁶...

Chciałem je moim odpędzić słowem!

Chciałem wam chociaż z daleka pomóc —

Biegłem naprzeciw gońcom hiobowym⁷,

Z chmurą, stuwichrem przy blaskach gromu

Walczyłem w barwach naszego domu.

Myślałem błędny, że ktoś z domowych

Podsłucha moje z sobą rozmowy,

Niedomówione słowa podpowie,

Wichry, sny czarne zdejmie mi z powiek.

Cudowną wodę rodzinnych dolin

Do ust przyłoży, z czarów wyzwoli,

Że wyprowadzi z zaklętych stolic

Na drogi dobrze znanych okolic.

Tam mi doręczy zielę nad zioła,

Przed którym nic się oprzeć nie zdoła...

Daremniem czekał... W kredowe koła

Wdarł się sen wielki, sen mnie pokonał.

I śniło mi się, że gdy grom zamilkł,

Przyszli mnie szukać, idąc śladami,

Że wracam wreszcie godzić się z wami,

Odnaleziony między słowami...

I w wieczność moją, w mój sen głęboki

Wbiegły wiślane szepty, potoki,

I sam widziałem moje obłoki

Odbite w wodzie — trudy wysokie.

Do poety

Czymże są wobec niebios i ciemnych otchłani

Nasze piekła znajome, nad którymi smutni,

Rozpinamy pożółkłe nieba dźwiękiem lutni,

By je rzucać, z tęsknoty za ziemią, — spłakani?

O, czym jest miłość nasza, wieczny serca połów,

Klęski, odwroty mądre, zwątpienia i burze,

Wobec mocy wichury, rozpętanej w górze,

A cichej i pokornej pod stopą aniołów?

Jak kielichem z dna świata, tak czerpiemy słowem

Mądrość, co serca poi wyniosłą rozpaczą —

A jeśli nasze słowa tylko tu coś znaczą,

Jeśli dla nieba mamy nieznajomą mowę?

O, poeto natchniony! pod statuą lśniącą

Schylony i bijący w struny z całej mocy,

Lutnię srebrną i czarną, podobną do nocy,

Gdy odkładasz zmęczony, pomódl się gorąco.

Zaślubiny

Napracujesz się, pot z czoła zetrzesz,

Wyprostujesz grzbiet — niech stygnie.

Stoi dom twój, ściana przy ścianie,

Już pod dachem, już się wydźwignął.

Brzoza schyla się, w okna zagląda,

Trze się listek o listek na drzewie;

A tyś stanął, ważysz coś w myślach,

Oczyś zamknął i patrzysz w siebie.

Kogóż, kogóż w dom ten wprowadzę?

Któż to stanie przy moim boku? —

Aby godnie było, jak najlepiej:

Kwiaty w oknie, a we mnie spokój.

Któż tak mocno do siebie przywiąże

I na palec serdeczny da pierścień? —

Aby ściany te nami wypełnić,

Wszystkie kąty wypełnić szczęściem.

Będziesz czekał, krzątał się, troskał,

Sprzętom miejsca bez końca wyznaczał,

I podkowę przybijesz u progu:

Może przyjdzie, może zobaczy?

Wtedy wszystko niech weźmie ze mnie,

Z bioder moich — ziarno me — dziecię,

Całą własność, która mi dana:

Jedno serce i palców dziesięć.

I ołtarzyk postawisz przy drodze,

Drzwi otworzysz na wiatr, na przestrzał —

Drzewa wzrosną, widok zagęstwią,

Głowę zwiesisz, siądziesz u wejścia.

Zakołuje niebo nad tobą.

Płomyk chwiejny na czoło spadnie!

Staniesz w ogniu, ogień zaprószysz,

I od ciebie dom twój się zajmie!

Stleją ściany, sprzęty najdroższe,

A ty z ogniem będziesz się żenił.

Zostaniecie tylko we dwoje:

Bóg na niebie i ty na ziemi.

Na lipę czarnoleską

Wonna lipa czarnoleska,

Gęsto niebem przetykana,

Pyszna w gwarze i królewska —

Oto lutnia mistrza Jana,

Lira, której miodu siła,

Na trzy wieki Polskę spiła.

Z drzewa prostego ciosana,

Jak drzewo ssała u szczytu,

Z bożego pełnego dzbana

Wyniosłą mądrość błękitu, —

By między życiem a śpiewem,

Nie rozdzielać ziemi z niebem.

Dzisiaj, przed zgiełkiem i gwarem,

Pozwól skryć się, o lutnisto,

Pod owej pieśni konarem,

Jak pod lipą rozłożystą,

Gdzie ptak dzwoni w nocnym chłodzie,

Księżyc rogiem chmury bodzie.

Tu pod niebo rosną wieńce,

Ponad wielką pustkę miasta,

Struna sama idzie w ręce,

A serce w serce nam wrasta —

Tu cień daje laur z drzewa,

A laur w cieniu dojrzewa.

Przymierze

Józefowi Wittlinowi

O, kiedyż z ziemi twardego rdzenia

Na sprawy nasze zgodę dobędziem,

Na słowa z ciebie, na słowa ze mnie —

Jakimż wysiłkiem, jakimż narzędziem?

Przecież jednako skrzypi w nas, gnie się

I trzeszczy dzień nasz — jabłoń garbata,

Owoce cierpkie w piersiach obraca,

Gnatem korzennym nogi oplata.

Przecież jednako na nowe lata

Nasiona bólu łuskamy z siebie —

Na jutro twoje, na jutro moje,

Na nasze jutro o lepszym drzewie.

O, kiedyż, matko, plon wykołyszesz,

Nadzieją wzejdziesz, dojrzała tryśniesz

Ziarnem spod kości, spod krwi — przymierzem

I koniczyną o czworoliściu —

Niechaj porośnie, niechaj wygładzi

Żywoty nasze szyte i rwane,

Nad twoim domem, nad domem moim,

Niechaj się przyjmie dobry poranek.

Uderzy niebem, zapachnie wiatrem,

Zadzwoni wilgą w bliskiej olszynie,

Byśmy się, wrogu mój, nie wstydzili

Świerszcza o zmierzchu znaleźć w kominie.

Abyśmy z mowy, co w żyłach płynie,

Zielone słowa, oliwne wzięli,

Gałązki młode, pędy kwietniowe —

Pierwsze nadzieje tej ziemi.

Niechaj wołają w wiosennym szumie,

Że blizny nasze w ziołach wygoim,

Że będziem przecież miłymi gośćmi,

Ty w słowie moim, ja w słowie twoim.

Victoria⁸ albo o deszczu majowym

Kasztan ich witał przeciągłym szumem,

Kiedy aleją, w pełnym rynsztunku,

Przeszli, przebiegli zmieszani z tłumem,

Roznosząc plamy krwawe po brukach...

Z chmury wiosennej grzmot wybiegł ku nim —

Deszcz się jak kasztan w górze rozszumiał,

Nagły i ciepły ślady ich spłukał.

Jesień na mogiłach wiosennych

To nic, że piasek powieki rozwarł,

Ziarnami w usta, w uszy się wwiercił —

Przez ziemię głuchą, przez wieko śmierci,

Miasta miłego słyszymy rozgwar.

Jakże go trudno spod czaszki wygnać,

Wrzawą po żyłach przebiega w tętna,

Płynie powietrzem, napełnia cmentarz,

Pod ziemią dzwoni, brzęczy jak sygnał.

Tupot stóp ciągły w mogiły wsiąka,

Tupot nad nami dotąd nie zamilkł.

Mierzą nas w marszu, mierzą krokami,

Wkoło stóp tysiąc po nas się błąka.

Wiatr liście uschłe, wiatr próchna niesie,

Deszcz szary tłucze w wieńce blaszane,

Omywa szary cmentarny kamień.

Listopadowa wlecze się jesień...

Idą nad nami zmieszani z tłumem,

Krok takt wybija, takt w trumny stuka.

Wiatr krzyże schylił, deszcz wstęgi spłukał,

We mgłach nad nami jak kasztan szumi.

Barwną konnicą, szarą piechotą,

Ciągną nad nami w poranki słotne —

Piersi nas bolą, wieńce nas gniotą,

Wieńce blaszane, wstęgi wilgotne!

Niepokój szumi w warszawskim wietrze,

Stada jaskółek w górę wzleciały —

To tylko z chwastów, z ścierni⁹ sczerniałych,

Wilgoć trująca sączy się w przestrzeń.

Ciągną nad nami, płyną zwycięsko

Kwiaty u hełmów, w lufach gałązki...

O, matko-śmierci! W wietrze się trzęsą

Bezlistne drzewa — rózgi liktorskie¹⁰!...

Muza

Skądże słowo tak biegnie do dźwięku,

Gdy go inne po imieniu zowie?

Jakiż płomień świeci nad ziemią,

Że tak widno w sercu i w słowie?

Przypisy:

1. gusła — zaklęcia i rytuały magiczne, szczególnie w magii ludowej, związanej blisko z przyrodą. [przypis edytorski]

2. pniów — dziś popr. forma D. lm: pni. [przypis edytorski]

3. wykrot — dziura po korzeniach przewróconego drzewa. [przypis edytorski]

4. pokąd (daw.) — póki, dopóki. [przypis edytorski]

5. niepojętem — dziś popr.: niepojętym. [przypis edytorski]

6. ciemno-wiorstowy — ponury i ogromny; wiorsta — daw. miara odległości, ok. 1 km. [przypis edytorski]

7. Biegłem naprzeciw gońcom hiobowym — nawiązanie do biblijnych posłańców, którzy powiadomili Hioba o nieszczęściach, jakie spadły na jego dom (stąd hiobowa wieść). [przypis edytorski]

8. victoria (łac.) — zwycięstwo. [przypis edytorski]

9. ścierń — ucięte łodygi zbóż na polu; pole po żniwach. [przypis edytorski]

10. rózgi liktorskie (rzym.) — wiązka witek, jakie przed wysokimi urzędnikami obnaszali liktorzy, wykonawcy kar; symbol władzy karnej. [przypis edytorski]