Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy¹

U Dunaju², u szerokiej rzeki,

stanął cesarz z wojskami licznemi.

O! jakiż świat daleki

do swojej ziemi...

Cesarz Zygmunt³, z Luksemburga pan,

przy nim panów i rycerzy wian⁴.

O! jakież smutne są przeczucia duszy...

Tak zaporą legli Turkom wbrew⁵,

z Luksemburga cesarz Zygmunt, lew.

Przy nim panów i rycerzy mnogo,

z których każdy kopię w boju kruszy.

O! jakże srogą

jest melancholia duszy...

Oblegali miasto⁶, przed sułtanem⁷,

lecz on przyszedł z wojskiem chorągwianem.

A gdy wojsko sułtana ujrzeli,

wartownicy do pana bieżeli;

do Zygmunta, rzymskiego cesarza,

wszystkich Niemców pana i mocarza.

Zląkł się Zygmunt i jego rycerze,

choć się każdy zdał życiem ofiarny⁸;

wszystkich blady lęk za włosy bierze,

ale nie zląkł się Zawisza Czarny⁹.

O świtaniu uciekała rzesza,

cesarz Zygmunt dumny i dostojny — —

od Dunaju wstecz wojsko pośpiesza,

każdy rycerz ozdobny i zbrojny;

z schylonymi wstydem na pierś głowy¹⁰

uciekają przed strasznymi łowy¹¹

rozpędzonej poza nimi wojny.

Jadą, jadą o świtaniu słońca,

lecz to słońce na plecy im świeci,

na ich plecach lśni blacha błyszcząca,

lecz Zawisza został samotrzeci¹².

Dwaj pachołcy przy nim pozostali,

prości ludzie, ubodzy i mali,

ze zagrody wyszli polskich kmieci¹³.

Tak samotrzeć Zawisza pozostał,

nie by dufał¹⁴, aby wrogom sprostał,

bowiem wiedział, że nie jest człek święty,

którym Pan Bóg posyła anioły,

ale znał się w rycerstwie poczęty

i czcił miecz swój, ogromny i goły.

Zląkł się Zygmunt i jego rycerze,

choć się każdy zwał życiem ofiarny,

wszystkich blady lęk za włosy bierze,

ale nie zląkł się Zawisza Czarny.

Ani mu to cnota, ni nadgroda¹⁵,

ani mu się cześć za to należy;

nie znać lęku jest dusza rycerzy —

to tak kwitnie, jak kwiat wśród ogroda,

gdy posiany, oplęt¹⁶, podlewany —

to rzecz zwykła, nikt się nie cuduje¹⁷...

Któż się dziwi, kogo Bóg werbuje,

że ten kroku nie dał¹⁸ przed pogany?...

Ach! Jak smutną jest duszy zaduma,

gdy nad głową nieszczęście łopota¹⁹...

Ach! Jak gorzką jest duszy tęsknota,

gdy w świat cały²⁰ z nikim się nie kuma²¹...

Ach! Jak ciężką jest samotność duszy,

gdy się wszystko koło człeka łamie...

Ach! Jak zwisa zbezwładnione²² ramię,

gdy się serce w piersiach z żalu kruszy...

Ach! Jak strasznie czuć jest opuszczenie...

W puste serce wąż bólu się wsuwa,

i żelazną obręczą je skuwa

krew mieniące²³, zabójcze milczenie...

Ach! Jak twardo głucha ziemia jęczy,

gdy samotna stopa ją uderza — —

którą oko samotne przemierza,

jak posępna jest ta gloria tęczy...

Ach! Jak smutnym jest żywot człowieka,

który nadrósł²⁴ ludzkiego żywota — —

pozostaje mu tylko tęsknota — —

ani wzywa kogo, ani czeka,

ni spodziewa się, ku komu dąży,

żal się przed nim sunie, jak chorąży²⁵,

i nad głową widzi próżnię świata,

w gwiazdy sianą²⁶ bezdenną kopułę;

jego serce więdnie, jak kwiat czułe,

i liść śmierci nad sobą zaplata...

Nieprzyjaciel to k’niemu²⁷ nie dąży,

nie ma nazwy dlań wrogów nawała —

on tu stoi: trwałości chorąży,

pan swej duszy, władca swego ciała,

ślubowany sam sobie i wpięty

w własne koło swego przeznaczenia,

ani wrogi, śmiały, ni zawzięty,

tylko rycerz...

Na miecz swój spogląda,

miecz ze stali kuty i z płomienia,

krwią nabrzmiały, chociaż krwi nie żąda.

W złym przeczuciu na miecz swój poziera²⁸,

bije trwogą serce bohatera.

I powiada sam w sobie: o mieczu,

zaliś²⁹ nie jest ty w Polsce ostatni?

Będą, będą rycerze szkarłatni,

lecz czy ciebie nie będą w odwieczu³⁰

wspominali — żeś był miecz ostatni?

I czy będzie jeszcze w Polsce ręka,

która taki, jak mój, miecz podniesie —

czy się serce polskie nie zalęka,

że się zbłąka w mych wawrzynów³¹ lesie?

Czy na taką potęgę i chwałę

będzie serce w sumieniu dość śmiałe?

O mój mieczu, o mieczu mój krwawy,

zaliś nie jest ty w Polsce ostatni?

Będą jeszcze rycerze szkarłatni,

lecz nie będąż Hektorowej³² sławy?

O mój mieczu, w dalekim Dunaju

utopiony, stracony dla kraju...

Słyszę imię me w wieków rozłogu³³,

jak na turzym zatrąbione rogu,

płynie echem, lecz się nie uderza

O hełm niczyj, ni się od puklerza³⁴

niczyjego odbite nie wraca,

lecz się w echu, jak chmura, roztraca...

Jako z woru owsa, tak się sieje

ziarno z mego krwawego nazwiska

I na głowy spada, i połyska,

ale w żaden się szyszak³⁵ nie dzieje³⁶

i nikomu zeń kłosu na głowie

wzwyż tryumfu nie pną aniołowie³⁷...

O mój mieczu, o mieczu mój krwawy,

zaliś nie jest ty w Polsce ostatni?

Będą jeszcze rycerze szkarłatni,

lecz nie będzie już serc bez obawy,

serc bez lęku...

W świat z daleka widno³⁸

Turkom Niemców ucieczkę bezwstydną.

Pan Zawisza do ołtarza wstawa³⁹

I z cichego wychodzi namiotu —

na miecz wsparta⁴⁰ jego ręka prawa,

a twarz smutku pełna, nie kłopotu.

Cóż kłopotać się⁴¹, gdy jedno czeka,

czyj duch nadrósł w głębizny człowieka...

I poglądał na tych, którzy, mali,

sami jedni przy nim pozostali;

proste chłopy polskie, hen ze Spiża⁴²

za starostą swym spiskim przybyłe —

patrzą śmiało, gdy się śmierć przybliża,

patrzą śmiało w otwartą mogiłę...

O, maluczcy olbrzymiego ducha!

Oto jeden na ligawce⁴³ dzwoni⁴⁴,

na ligawce górskiego pastucha,

drugi wsparł się na włóczni i słucha —

cóż w ich duszach? Kędy⁴⁵ myśl ich goni?

Cóż w ich duszach?

O ten czas znad borów,

z nad łąk mokrych na spiskiej równinie

wstaje opar czerwony i płynie,

zrąb⁴⁶ Łomnicy⁴⁷ słoni⁴⁸ do połowy,

a ponad nim, w zarzewiu kolorów,

trzon jej czarny pod niebo się wspiera,

trzon ogromny, czarny, granitowy,

na kształt orła, co ziemię przeziera⁴⁹...

Ach! daleko!... Lecz tu, w świcie słońca,

czarny rycerz świeci jak Łomnica,

i tak oko tych chłopów zachwyca,

jak moc Tater⁵⁰ nad nimi stojąca.

On ich zaklął w swój widok... Nad głowy

pan im Czarny rozpiął ręce obie — —

oto w jednym chowan⁵¹ będę grobie

z tobą, ludu... Mój miecz Achillowy⁵²,

który święte ciął na poły⁵³ sprawy,

a nie poniósł nigdy podłej szczerby,

z wami legnie strudzony i krwawy,

i to będą rdzawe jego herby.

Dla was, chłopi, ta krew, co na czoła

z mego miecza wam spłynie, anioła⁵⁴...

Dosyć! Konia małego!

Czy duchy?

Czyli perskie rozszalałe diwy⁵⁵?

Leci rycerz z postaci straszliwy,

na kształt ziemię rwącej zawieruchy;

pod nim konik brzuchem tyka ziemi,

on zaś stopy żelazem kutemi.

Za nim, włócznie wytężywszy, w białej

wełnie leci dwóch, poczet zbyt śmiały...

Świsnął arkan⁵⁶, nim dotarł pan Czarny,

z konia zerwan⁵⁷ rycerz na powrozie — —

o! jakiż marny

temu los, co sam został w obozie...

O! jakże sroga

jest moc przeczuć złych, gdy śmierć nadchodzi...

Ukradł głowę Zawiszy spah⁵⁸ złodziej

i do sułtańskiego niósł proga...

Bo za króla go wzięto — że był

królem życia najsmutniejszych sił...

Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt,

Divae memoriae miles, o Zawisza niger! ⁵⁹

(A to stało się u Szmiechyrowa

Hrada⁶⁰, w ziemi dalekiej Chorwackiej;

tam największy poległ rycerz lacki⁶¹,

będzie temu niedługo połowa

lat tysiąca, rok tysiąc czterysta

i dwadzieścia ośm⁶². A tę rocznicę

czcić pomnijcie⁶³, bo to było święto

takie ducha, że niechaj korzysta

z tych dat naród, któremu w przyłbicę

pluto, z oczu otwartych podjętą⁶⁴!)

Przypisy:

1. Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy — Tetmajer był zafascynowany postacią Zawiszy Czarnego, prócz tego wiersza napisał o nim również dramat. Fascynacji daje wyraz Wesele Stanisława Wyspiańskiego: postaci Poety, wzorowanej właśnie na Tetmajerze, ukazuje się widmo Zawiszy. [przypis edytorski]

2. Dunaj — druga co do długości rzeka Europy, przepływająca przez Bawarię (Niemcy), Kotlinę Panońską (Węgry) i Wołoszczyznę (Rumunia). [przypis edytorski]

3. Zygmunt Luksemburski (1368–1437) — król węgierski od 1387, niemiecki od 1411, książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431, cesarz rzymski od 1433. [przypis edytorski]

4. wian — wieniec. [przypis edytorski]

5. wbrew — przeciw. [przypis edytorski]

6. miasto — twierdza Gołubiec, położona na prawym brzegu Dunaju, wykupiona przez Turków od serbskiej załogi (wcześniej Zygmunt Luksemburczyk odrzucił podobną ofertę). [przypis edytorski]

7. sułtan — tytuł władcy Turcji (do 1922) bądź innych krajów muzułmańskich. [przypis edytorski]

8. życiem ofiarny — sens: zdolny do ofiarowania życia. [przypis edytorski]

9. Zawisza Czarny z Garbowa (ok. 1370–1428) — polski rycerz, przez pewien czas na służbie króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego. [przypis edytorski]

10. głowy — dziś popr.: głowami. [przypis edytorski]

11. łowy — dziś popr.: łowami. [przypis edytorski]

12. samotrzeci (daw.) — sam z dwoma towarzyszami. [przypis edytorski]

13. kmieć — zamożny chłop posiadający własne gospodarstwo. [przypis edytorski]

14. dufać (daw.) — nazbyt wierzyć we własne siły. [przypis edytorski]

15. nadgroda — dziś popr.: nagroda. [przypis edytorski]

16. opleć — wypielić chwasty dookoła; „oplęt” to dawna forma imiesłowu przymiotnikowego biernego. [przypis edytorski]

17. cudować się — dziwić się. [przypis edytorski]

18. kroku nie dać — nie uciec, nie ustąpić, nie cofnąć się. [przypis edytorski]

19. łopota — dziś popr.: łopocze. [przypis edytorski]

20. w świat cały — w całym świecie. [przypis edytorski]

21. kumać się (daw.) — stowarzyszać się, przyjaźnić. [przypis edytorski]

22. zbezwładniony — taki, który stał się bezwładnym. [przypis edytorski]

23. mienić (daw.) — zmieniać. [przypis edytorski]

24. nadrosnąć coś — wyrosnąć ponad coś. [przypis edytorski]

25. chorąży — dawniej: żołnierz niosący sztandar swojego oddziału (obecnie: stopień podoficerski). [przypis edytorski]

26. w gwiazdy sianą — nakrapianą gwiazdami. [przypis edytorski]

27. k’niemu (daw.) — w jego stronę. [przypis edytorski]

28. pozierać — spoglądać. [przypis edytorski]

29. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]

30. w odwieczu — w dalekiej przyszłości. [przypis edytorski]

31. wawrzyn — laur, roślina będąca symbolem sławy. [przypis edytorski]

32. Hektorowy — Hektor był bohaterem Iliady Homera, tragicznym obrońcą skazanej na zagładę Troi. [przypis edytorski]

33. rozłóg (daw.) — rozległa przestrzeń. [przypis edytorski]

34. puklerz — niewielka, okrągła tarcza. [przypis edytorski]

35. szyszak — rodzaj stożkowatego hełmu bez przyłbicy. [przypis edytorski]

36. dziać się (daw.) — odziewać się. [przypis edytorski]

37. i nikomu zeń kłosu na głowie wzwyż tryumfu nie pną aniołowie — inwersja: i nikomu z niego aniołowie nie pną rosnącego wzwyż kłosa triumfu. [przypis edytorski]

38. widno (daw.) — wiadomo. [przypis edytorski]

39. wstawa — dziś popr.: wstaje. [przypis edytorski]

40. na miecz wsparta — dziś popr.: o miecz wsparta. [przypis edytorski]

41. kłopotać się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]

42. ze Spiża — dziś popr.: ze Spiszu, regionu w dorzeczu Popradu, obecnie na Słowacji. [przypis edytorski]

43. ligawka — ludowy instrument dęty z wydrążonego pnia drzewa. [przypis edytorski]

44. dzwonić — tu: grać. [przypis edytorski]

45. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

46. zrąb — grań. [przypis edytorski]

47. Łomnica — drugi co do wysokości szczyt Tatr, znajdujący się na Słowacji. [przypis edytorski]

48. słonić — dziś popr.: zasłaniać. [przypis edytorski]

49. przezierać — oglądać. [przypis edytorski]

50. Tater — dziś popr.: Tatr. [przypis edytorski]

51. chowan — pochowany. [przypis edytorski]

52. Achillowy — stanowiący własność Achillesa, bohatera Iliady Homera. [przypis edytorski]

53. na poły — na pół. [przypis edytorski]

54. z mego miecza wam spłynie, anioła — miecz jest tu porównany do anioła. [przypis edytorski]

55. diwa — duch bądź bóstwo. [przypis edytorski]

56. arkan — wschodni odpowiednik lassa. [przypis edytorski]

57. zerwan — dziś popr.: zerwany. [przypis edytorski]

58. spah, właśc. spahis — żołnierz ciężkiej jazdy tureckiej. [przypis edytorski]

59. Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt, Divae memoriae miles, o Zawisza niger! (łac.) — Herb lśni na twojej tarczy, lecz nie tu spoczywają kości, rycerzu świętej pamięci, Zawiszo Czarny! (epitafium napisane w XV w. przez Adama Świnkę, sekretarza króla Władysława Jagiełły). [przypis edytorski]

60. Hrad (czes. a. słow.) — gród, miasto. [przypis edytorski]

61. lacki — polski (od Lach — Polak). [przypis edytorski]

62. ośm (daw.) — osiem. [przypis edytorski]

63. pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]

64. podjąć — tu: podnieść. [przypis edytorski]