Zbroja Zawiszy¹

A kiedy się zabierała wyprawa krzyżowa,

przyszedł Czarny Pan Zawisza² Sulimczyk³ z Garbowa

do płatnerza⁴ sławetnego krakowskiego cechu⁵,

co w fartuchu stał i z młotem, arcymistrz od miechu;

który witał go pokłonem, znał rycerza z twarzy,

zaś Zawisza mu na ramię rękę sparł⁶ i gwarzy⁷:

«Słyszałeś to, bracie, o tym, że cny król Jagiełło⁸

wbrew⁹ rycerzom pod krzyżami¹⁰ krwawe podjął dzieło;

już poluje het po puszczach i zwierzynę bije,

aby miało jeść co wojsko, gdy dźwigną kopije.

A gdy z dala u cesarza rzymskiego na dworze,

gdziem w estymie¹¹ był okrutnej i w srogim honorze,

posłyszałem, że się Polska do boju porywa,

wrazem¹² jechał, aby łańcuch nie był bez ogniwa.

Uróbże mi, proszę, bracie, zbroję, jak się patrzy,

nową zbroję na bój święty, od tego nie gładszy¹³,

jaki ze mną Aragonu król Jan¹⁴ niegdy zwodził,

a któregom wyparł z siodła, ledwom go ugodził¹⁵.

Ma być zbroja hartowana z grubej w plecach blachy,

abym ciężki był na koniu, jak krakowskie gmachy;

ma być zbroja szmelcowana¹⁶, bym jak miesiąc lśnił się,

by poznali, gdzie Zawisza i kędy¹⁷ on bił się».

Gdy powiedział tak, zaraz się mistrz zabrał do pracy,

kazał sobie dać do miechów dwóch tęgich duchacy¹⁸,

by dmuchali wiatr na węgle, a sam miarę bierze,

by Zawiszy postać zmierzyć. «Mierz, bracie, a szczerze¹⁹ —

mówi rycerz — bom ci to ja nienawykły ciasno;

lubię słyszeć brzęk zbroicy, gdy ją stalą głasną,

i jest dla mnie to niemałą, płatnerzu, uciechą,

gdy mi dźwięknie między zbroją a sercem, jak echo.

Już też długo Krzyżak polskie pogranicze derbił²⁰,

czas, by mu się na łbie twardym polski miecz wyszczerbił;

wstanie Polska, jak lew z leży, i mocna i mściwa,

więc mi kuj zbrój²¹, aby łańcuch nie był bez ogniwa.

Ma być zbroja hartowana z grubej w plecach blachy,

abym ciężki był na koniu, jak krakowskie gmachy,

na ramiona kuj mi grubo, bym, gdy się zamierzę,

taki ciężar miał u miecza, jak z kopalń mincerze²²;

grubo kuj mi zbrój na uda i nagolenniki,

bym parł konia, jak kra drzewo, kiedy runę w szyki,

li²³ na piersiach kuj mi cienko, cienko, jak opłatek;

niechaj będzie stal tak cienka, jak lilii²⁴ płatek,

jako lilię kuj od przodku, bym też za ojczyznę,

jeśli Niemiec to potrafi, wziął na piersiach bliznę».

Przypisy:

1. Zbroja Zawiszy — Tetmajer był zafascynowany postacią Zawiszy Czarnego, prócz tego wiersza napisał o nim również dramat. Fascynacji daje wyraz Wesele Stanisława Wyspiańskiego: postaci Poety, wzorowanej właśnie na Tetmajerze, ukazuje się widmo Zawiszy. [przypis edytorski]

2. Czarny Pan Zawisza — Zawisza Czarny z Garbowa (ok. 1370–1428), polski rycerz, przez pewien czas na służbie króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego. [przypis edytorski]

3. Sulimczyk — herbu Sulima. [przypis edytorski]

4. płatnerz — rzemieślnik wytwarzający zbroje płytowe. [przypis edytorski]

5. cech — samorządna organizacja rzemieślników, skupiająca przedstawicieli określonego zawodu. [przypis edytorski]

6. sparł — oparł. [przypis edytorski]

7. gwarzyć (daw.) — rozmawiać. [przypis edytorski]

8. król Jagiełło — Władysław II Jagiełło, (ok. 1362–1434), syn wlk. księcia Olgierda, wielki książę litewski, król Polski od małżeństwa z Jadwigą (1386). Dwukrotnie ochrzczony (przez matkę Juliannę w obrządku wschodnim i przez biskupów polskich przed ślubem w obrządku łacińskim), osobiście dowodził w bitwie pod Grunwaldem. [przypis edytorski]

9. wbrew — przeciw. [przypis edytorski]

10. rycerze pod krzyżami — Krzyżacy, pełna nazwa: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie. Zgromadzenie założone w czasie krucjat (ok. 1191), po upadku Królestwa Jerozolimskiego usiłowało stworzyć sobie państwo w Europie na ziemiach pogańskich Prusów i na terenie Litwy. [przypis edytorski]

11. estyma — poważanie. [przypis edytorski]

12. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

13. gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]

14. Aragonu król Jan — właśc. książę Jan Aragoński. [przypis edytorski]

15. a któregom wyparł z siodła, ledwom go ugodził — informacja o zwycięstwie Zawiszy z Janem, księciem Aragonii, jest autentyczna, jednak w rzeczywistości nastąpiło ono w 1415, więc już po wojnie polsko-krzyżackiej. [przypis edytorski]

16. szmelcowany — szmelcowanie to metoda konserwacji metalu, polega na kilkakrotnym pokryciu go olejem jadalnym i każdorazowo wypaleniu. Powstaje wówczas twarda, szklista powłoka. [przypis edytorski]

17. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]

18. duchac, właśc. duchacz — pomocnik rzemieślnika obsługujący miechy kowalskie. [przypis edytorski]

19. szczerze — tu: obficie, nie oszczędnie. [przypis edytorski]

20. derbić (gw.) — gnębić, nękać. [przypis edytorski]

21. zbrój — zbroję. [przypis edytorski]

22. mincerz (daw.) — rzemieślnik pracujący w mennicy. [przypis edytorski]

23. li (daw.) — tylko. [przypis edytorski]

24. lilii — czytamy trzysylabowo: liliji. [przypis edytorski]