Dziewczynka z chlebem

Miała pięć lat (mniej więcej), powiem wam, na pewno lubiłaby się bawić piłką i laleczką —

między krasnoludkami być śpiącą królewną —

«tym łobuzem» tatusia — mamusi córeczką —

zajadać czekoladki i pić słodkie mleczko

i czasem być niegrzeczna, a nawet i psotna.

Miała pięć lat (mniej więcej) i mieszkała w getcie¹ rejestrowana, jako

«osoba samotna», co prawda «przy rodzinie», w szopie, przy klozecie —

między paką na węgiel a paką na śmiecie.

Miała pięć lat (mniej więcej) i więcej? nie więcej.

Przedwczoraj jeszcze mogła rozporządzać śmiechem —

Lecz komuś tam przeszkadzał ten jej śmiech dziecięcy —

«Ni przypiął, ni przyłatał». Dzisiaj śmiech jest grzechem —

Skarcił ją ostro, spojrzał i odszedł z pośpiechem.

No i miała psa jeszcze. Nazywał się Ciapuś.

Pieściła go, jak dziecko, skakał jej na szyję —

Szczekał. Szeptała: cicho, bo idzie gestapuś² —.

on nie pożera piesków — ale cię ZABIJE.

Pies przestał głośno szczekać, czasem cicho wyje.

Miała pięć lat (mniej więcej) i już pracowała.

— «Życie drogie», «co zrobić?», «nic nie kapnie z nieba».

Tuliła się do paki z węglem i kostniała —

rano myła nocniki i klozet, bo trzeba «zarobić na ten kącik i kawałek chleba».

Szła do miasta w momencie, gdy z getta trójkami wojskowymi w szeregu człapali cywile.

Więc chytrze się przemknąwszy między szeregami wpada między stragany, wozy i badyle.

Drogo nieraz okupić trzeba takie chwile.

Miała pięć lat (mniej więcej) zawszona, cuchnąca —

pukała lekko, ledwo — do drzwi cudzych matek —

Z głodu osłabła, z zimna i ze strachu drżąca stłumionym szeptem prosiła o datek:

«kawałek chleba», «szklankę herbaty» lub «szmatek».

Miała pięć lat (mniej więcej) już mogła handlować,

Więc ktoś jej dał «na komis» dwadzieścia pięć «krówek».

Mogła się w razie czego w byle dziurkę schować —

Getto takie maleńkie — a tyle kryjówek —

Ludzie, którzy tam żyją — podobni do mrówek.

Czasem w takiej kryjówce żyła «własnym mitem».

Tworzył chwile radości błyszczący papierek.

Rozwinie go ostrożnie, westchnąwszy z zachwytem

i w ekstazie — — — — poliże «troszkę» ten cukierek,

nie zdając sobie sprawy z naiwnych szacherek³.

I zawinąwszy znowu, układa w pudełku i sprzedaje «na sztuki» małym dzieciom w getcie —

Zapominając szczerze wśród gwaru i zgiełku,

że jest «stara kupcowa», nie wypada przecie —

Radość? tu? chce koniecznie? Niech robi w sekrecie.

Miała pięć lat (mniej więcej) i usta w podkowę —

Ktoś dał jej kilo chleba — całe — jakiś człowiek,

nie widział wszy jak pęczak⁴, co lazła po głowie,

tylko łzę, która również wypełzła spod powiek —

(szepnął sobie cichutko: przekleństwo, a to [...] [wiek] [...]⁵).

Wesz i łza — zestawienie — obydwie zuchwałe —

i obrzydliwe verboten⁶. Było bardzo ślisko.

Buty jak «kacabany»⁷, nóżki takie małe.

Szła ostrożnie do getta — już jest tuż — już blisko.

Niesie chleb — bo tam czeka [na] nią głodne psisko.

Strzał: Halt⁸! halt! Judeskind⁹! Halt!

staje i znów słyszy:

Śmiech: Raus¹⁰! weg¹¹! weg! raus!

biegnie, ledwo dyszy.

Strzał: Halt! halt! Judeskind! Halt!

staje. Znów to samo.

Śmiech: Raus! weg! raus! weg!

biegnie! mamo — — — mamo — — —

Strzał: Halt! halt! Judeskind! Halt!

staje — sino blada —

Śmiech: Raus! weg! weg! raus!

biegnie i upada.

Strzał: Weg! weg! schnell¹²! Strzał! Strzał! Strzał! okrutna podnieta.

Zrywa się. Biegnie. Pada u samych bram getta.

[...]

Przypisy:

1. getto — wydzielona część miejscowości, zamieszkała przez ludność jednej grupy, np. etnicznej; w kontekście Zagłady na ziemiach polskich: wydzielona, najczęściej zamknięta część miasta lub miasteczka, utworzona przez nazistów dla odizolowania osób pochodzenia żydowskiego od reszty polskiego społeczeństwa w ramach polityki antyżydowskiej. Na terenie Polski Niemcy utworzyli ok. 600 gett, m.in. w Warszawie, we Lwowie (gdzie w czasie wojny przebywała autorka), Łodzi, Białymstoku, Przemyślu, Radomiu, Rzeszowie czy Tarnowie; pierwsze powstało w Piotrkowie Trybunalskim już w październiku 1939, kolejne w 1940 i 1941. Getta na terenach wschodniej Polski zaczęto tworzyć w połowie 1941 po zajęciu tego obszaru przez Rzeszę po ataku na dotychczasowego sojusznika, Związek Radziecki. Getta były tworzone przez nazistów, by odizolować i kontrolować ludność pochodzenia żydowskiego i przygotować do „dalszego wydalenia” (wstępnie naziści rozważali utworzenie rezerwatu na Lubelszczyźnie lub na Syberii, przesiedlenie na Madagaskar). Dlatego z czasem ludność z gett w małych miejscowościach była deportowana do większych skupisk, położonych w pobliżu linii kolejowej. Niemcy nakazali mieszkańcom gett utworzenie Rad Żydowskich (niem. Judenrat) i służby porządkowej. Judenraty miały odpowiadać za wypełnianie nazistowskich nakazów. Jednocześnie ograniczyli kontakty z zewnętrzną częścią miasta, ściśle kontrolując dostawy żywności, lekarstw itd. W konsekwencji wywołali głód, falę chorób, w tym tyfusu. Zagęszczenie prowadziło też do takich patologii jak korupcja. Mieszkańców getta wykorzystywali do przymusowej pracy w zakładach mieszczących się w gettach lub poza jego obrębem. W drugiej połowie 1941 Niemcy rozpoczęli planowanie i przygotowania do ludobójstwa Żydów (tzw. ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej). W ciągu kolejnych miesięcy mieszkańcy gett byli stopniowo deportowani do obozów zagłady lub mordowani w masowych egzekucjach. W różnych częściach dawnej Polski deportacje i egzekucje trwały od 1941 do 1944 (jako ostatnie zlikwidowano getto w Łodzi w sierpniu tego roku). Likwidacje gett spotykały się z różnymi formami oporu, najbardziej zorganizowaną formę miały powstania w getcie warszawskim i białostockim, ale w dziesiątkach innych Żydówki i Żydzi stawiali nazistom zbrojny opór. Z powodu przeważających sił nazistów, bardzo ograniczonego dostępu do broni i przy braku znaczącego zbrojnego wsparcia polskiego podziemia, wszystkie zostały rozbite. [przypis edytorski]

2. gestapuś — tu: członek Gestapo (niem. Geheime Staatspolizei, pol. Tajna Policja Państwowa), czyli tajnej policji III Rzeszy. Rolą Gestapo było zwalczanie tych, którzy mogli przeszkodzić w utrzymaniu nazistów przy władzy lub wprowadzaniu ich polityki w życie. Przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze Gestapo uznane zostało za organizację zbrodniczą. W czasie wojny funkcjonariusze Gestapo pełnili różne funkcje, przeprowadzali aresztowania i przesłuchania, stosując tortury i przemoc wobec osób podejrzanych, m.in. z ruchów oporu w Niemczech i krajów okupowanych. Byli częścią grup operacyjnych (niem. Einsatzgruppen), które zajmowały się mordowaniem osób uznanych za wrogo nastawione do nazistów, a także masowym mordowaniem Żydów na terenach wschodniej Polski i dzisiejszych terenach Litwy, Łotwy, Estonii, Białorusi, Ukrainy, Rosji i in. Koordynowali także deportacje osób żydowskich do gett i obozów. [przypis edytorski]

3. szacherka — oszustwo. [przypis edytorski]

4. pęczak — gruba kasza z całego ziarna zboża (jęczmienia), pozbawionego łuski. [przypis edytorski]

5. [...] — w ten sposób oznaczone są miejsca, w których rękopis lub maszynopis był nieczytelny. Wyrazy ujęte w nawiasy kwadratowe to domyślne lub możliwe warianty odczytania słowa, zasugerowane przez Bożenę Keff, redaktorkę wydania źródłowego: Tango łez śpiewajcie Muzy. Poetyckie dokumenty Holokaustu (Warszawa 2012). [przypis edytorski]

6. verboten (niem.) — w znaczeniu, zakaz, zabronione; jak w informacji o zakazie: Zabronione jest opuszczanie getta. [przypis edytorski]

7. kacabany — prawdop. gwarowe określenie dużych, niewygodnych butów, buciory. [przypis edytorski]

8. Halt (niem.) — stój. [przypis edytorski]

9. Judeskind (niem.) — żydowskie dziecko. [przypis edytorski]

10. Raus (niem.) — precz. [przypis edytorski]

11. weg (niem) — won, precz. [przypis edytorski]

12. schnell (niem.) — szybko. [przypis edytorski]