Jerozolima wyzwolona

[Wstęp]

Pierwszy tom Goffreda abo¹ Jerozolimy Wyzwolonej, który obecnie w świat puszczamy, jest początkiem całkowitego wydania spuścizny po Piotrze Kochanowskim. Z własnych utworów, jakie po tym bratańcu Czarnoleskiego Jana pozostać mogły, nie przechowało się wprawdzie nic zgoła, wszelako dwa przekłady z Tassa i Ariosta stawiają Kochanowskiego w rzędzie największych mistrzów polskiej mowy.

Tłumaczenie Ariostowego Orlanda Szalonego jest niemal nieznane, bo wyszła tylko pierwsza jego połowa i to z wadliwego rękopismu drukowana, druga zaś dotąd czeka w manuskryptach.

Przekład Goffreda, ogłoszony po raz pierwszy jeszcze za życia tłumacza w roku 1618, ukazywał się następnie w licznych wydaniach, podziwiany przez całe pokolenia poetów, które się na nim kształciły. Mickiewicz i Słowacki zawdzięczali mu wiele i uznawali w nim arcydzieło polskiego stylu, języka i wiersza.

Przedruki pierwszego wydania, obecnie już wyczerpane, nie we wszystkim są wierne: wkradły się do nich mimowolne myłki², a nie brak i świadomych zmian, poczynionych ręką wydawców.

Wobec tego należało w niniejszym, zbiorowym wydaniu powrócić do pierwotnego tekstu, zachowując wszelkie, choćby najdrobniejsze szczegóły językowe.

Nasuwało się przy tym pytanie, jak postąpić z pisownią? Biblioteka Pisarzów Polskich trzyma się stale pisowni nowożytnej, ale z drugiej strony Piotr Kochanowski przeprowadza w pierwszym wydaniu swoją pisownię, związaną ściśle z formami poetyckimi i gramatycznymi przekładu, tak iż nieraz rytmika, częściej rymy, a także i język byłyby na szwank narażone lub nawet wprost zepsute wskutek niezachowania starej pisowni. Droga pośrednia, polegająca na częściowej zmianie pisowni, wydawała się zrazu najwłaściwszą, lecz doprowadzała — jak zresztą wszelka połowiczność — do sprzeczności i zamieszania. Nie pozostawało przeto nic innego, jak dla Piotra Kochanowskiego uczynić wyjątek i pozostać wiernie przy pisowni pierwodruku.

Co prawda, nie jest i ona zupełnie jednolitą, przynajmniej w drobnych szczegółach. Zboczenia te jednak, acz nieznaczne, charakteryzują epokę powstania dzieła, zachowaliśmy tedy w pisowni owe małe sprzeczności, które wskazują właśnie na przeradzanie się i przetwarzanie języka XVI w. na późniejszy siedemnastowieczny. Jedynie co do znaków pisarskich, dzielenia wyrazów i używania wielkich liter odstąpiliśmy świadomie od edycji z r. 1618. Wydanie obecne obejmie siedem tomów: dwa Goffreda, pięć zaś Orlanda Szalonego. Dopełnieniem całości będzie tom ósmy poświęcony monografii Piotra Kochanowskiego. Słowniki wyrazów i zwrotów staropolskich, dla dzisiejszego czytelnika mniej zrozumiałych, dodane będą na końcu każdego poematu z osobna. Objaśnienia nazwisk osób i miejscowości, wykład zawilszych ustępów, jednym słowem przypisy odnoszące się do poszczególnych miejsc, podajemy na końcu każdego tomu³.

*

Torquato Tasso, urodzony 11 marca 1544 r. w Sorrento, był synem Bernarda i Porcji de Rossi. Rodzina jego pochodziła z Bergamo, lecz ojciec, wstąpiwszy w służbę księcia Ferranta San-Sevirino, osiadł był pod Neapolem. Wygnała go niebawem stamtąd burza polityczna: książę, związany z Franciszkiem I, naraził się na zatarg z Karolem V, skutkiem czego książę Alba zajął Neapol, a Bernardo Tasso, jako zaufany domu San-Sevirino, unosić musiał głowę do Rzymu, zostawiając żonę i córkę. Torquato, zaledwie jedenastoletni, towarzyszył ojcu. Gdy Alba opanował Ostię, Bernardo z synem uchodzi do rodzinnego Bergamo, potem czas jakiś żyje na dworze książąt Urbino w Pesaro.

Miał Bernardo skłonność do poezji, a nawet i trochę talentu, który się objawił w Amadisie, rycerskim poemacie. Wydanie tej książki ściągnęło go do Wenecji, dokąd wraz z synem piętnastoletnim udał się w roku 1559. Tu Torquato wchodzi w osobistą styczność z uczonymi weneckimi, jak Molino, Veniero, Ruscelli⁴, Atangi, i pomimo młodego wieku zwraca na siebie ich uwagę. Studiuje w tym czasie z całym zapałem Danta⁵. Ojciec jednak woli poświęcić go prawu i w tym celu wysyła go do Padwy, gdzie Torquato słucha wykładów znakomitego jurysty Pancirole. Nie zaniedbuje przy tym i literacko-filozoficznych nauk; Sygonius, Sperone Speroni⁶, Federigo Pendasio⁷ są jego mistrzami na tym polu.

Twórczy talent objawia się w nim już wtedy: w Wenecji wychodzi w r. 1562 poemat jego Rinaldo. Młodziuchny, bo dopiero osiemnastoletni autor przeniósł się tymczasem do Bolonii, gdzie właśnie przyszło do zreorganizowania uniwersytetu, a równocześnie wstąpił do „Etherei”, literackiego towarzystwa młodzieży bolońskiej.

W tej atmosferze powstaje pierwszy pomysł, a nawet podobno i pierwszy rzut⁸ Jerozolimy Wyzwolonej.

Minęło było⁹ właśnie trzydzieści lat od zgonu Ariosta; jego fantastyczno-romantyczny poemat, Orland Szalony czarował całe Włochy przepychem wyobraźni, świetnością kolorytu i misterną plątaniną tysiąca bajecznych przygód rycerskich. W tej olbrzymiej baśni występowali wszyscy bohaterowie średniowiecznych podań i legend z frankońskich cyklów karolińskich, a nici fantastycznego opowiadania snuły się na kształt kunsztownie powikłanych arabesek, zaplatały się i krzyżowały kapryśnie, urywając się w najciekawszym miejscu, nawiązując się najniespodziewaniej. Autor, uśmiechnięty na pół tęsknie, na pół ironicznie, mistrzowską ręką zbierał ową plątaninę stubarwnych nitek i, niby igrając nimi, wiązał je w mieniącą się, tęczową osnowę swego poematu.

Nic dziwnego, że średniowieczny świat rycerski zaprzątał również wyobraźnię młodego Tassa. Umiał on jednak w ten świat wpatrzyć się własnymi oczyma i z innej zgoła przedstawić go strony. Nie przygody błędnych rycerzy, ale świadome swego świętego celu czyny bohaterów krzyżowych uczynił on przedmiotem swej epopei; nie kapryśna gra olśniewających fantastycznych obrazów, ale wielki dziejowy moment zdobycia Jerozolimy przez Gotfreda z Bouillonu¹⁰ — poruszył jego twórczość. Nie wyrzekał on się wszelako żywiołu fantastycznego, ale kiedy w Orlandzie cuda i dziwy, potwory i czarnoksiężnicy są tylko poetyckim ornamentem, to w Goffredzie świat nadprzyrodzony dzieli się na dwa przeciwne sobie obozy: niebieski i piekielny, a z walką pomiędzy nimi wiążą się ściśle ludzkie boje o grób Chrystusowy staczane między krzyżowcami a wyznawcami proroka¹¹.

Pod tym względem zbliżał się Tasso — a zbliżał się umyślnie i świadomie — do Homera: wszak w Iliadzie w zupełnie podobny sposób do walk ludzkich miesza się Olimp i niejednokrotnie sami bogowie po obu stronach biorą w bitwach bezpośredni udział. W przeciwieństwie do Ariosta, a wzorem Homera, obraca się cały poemat Tassa około jednej sprawy: zdobycia Jerozolimy, a jeśli epizody zbaczają od jednolitego toku opowiadania, to jednak ostatecznie zmierzają one zawsze do wspólnego celu. Podobieństwo z Iliadą i w tym nawet, że jak tam rozgniewany Achilles, tak tu dotknięty do żywego Rynald opuszcza obóz oblężników i dopiero powrót jego umożliwia zdobycie miasta; mało na tym: pojedynek śmiertelny Tankreda z Argantem jest w Jerozolimie Wyzwolonej mniej więcej tym, czym ostateczny bój Achillesa z Hektorem.

Nie bez poprzedników w swoim romantycznym kierunku epopei był Ariost: poniekąd wytknęli mu drogę Pulci¹² swoim Morganie Maggiore¹³ i Bojardo¹⁴ Orlandem Zakochanym¹⁵; miał też i Tasso poprzednika w osobie Giambattisty Trissina¹⁶, który historyczne epos, Italię wyzwoloną od Gotów usiłował wzorować na Homerze i zastosować do klasycznych przepisów poetyki Arystotelesa. Nie zdobył się jednak Trissino na zerwanie z mitologią klasyczną i zastąpienie jej nadprzyrodzonym światem chrześcijańskim — jak Tasso — toteż Italia Liberata jest płodem poronionym, przedstawiającym cudaczną maskaradę: Bóg, aniołowie i święci występują tam poprzestrajani za starożytne bóstwa.

Natomiast Goffred jest niezmiernie szczęśliwym połączeniem obu przeciwnych sobie prądów, które charakteryzują późne Odrodzenie włoskie: klasycznego humanizmu (forma epopei) i reakcji katolickiej (duch poematu). Na obu tych pierwiastkach wyrósł umysł Tassa, talent zaś jego umiał je organicznie połączyć w żywą i świetną całość poetyczną.

Z rozpoczętą Jerozolimą posuwają się równolegle bardzo poważne studia literackie, których owocem były Discorsi Poetici, świadczące o niepospolitym wykształceniu. Toteż kardynał d’Este zajął się młodym człowiekiem o tak pięknej przyszłości i powołał go na dwór ferrarski. Przy jego boku Tasso w charakterze sekretarza odbywa podróż do Francji, a za powrotem w r. 1572 przechodzi, jako dworzanin, w służbę Alfonsa II, księcia Esteńskiego. Dwór książęcy w Ferrarze odgrywa w roku następnym pasterski dramat Tassa, zatytułowany Aminta. Zajęty pisaniem Goffreda lekce sobie ważył poeta ten drobny utwór, bo nawet nie kwapił się z jego ogłoszeniem. Ukazał się Amintas dopiero znacznie później (w r. 1581), dzięki znakomitemu humaniście Aldusowi Manucyusowi, który przypadkowo dostawszy rękopis, podał go do druku, zdjęty podziwem dla talentu poety.

W r. 1575 Tasso wykończył Goffreda i przed wydrukowaniem rozsyła w rękopisie największym ówczesnym powagom naukowym i literackim, aby według ich uwag dzieło jeszcze raz wygładzić.

W tymże samym roku widzimy go w Rzymie, gdzie bierze on całą duszą udział w odbywającym się właśnie jubileuszu¹⁷. Ale już w parę miesięcy później objawia się początek rozstroju nerwowego, który później miał przybrać tak groźne rozmiary.

Tasso cierpi na rodzaj manii prześladowczej: trapią go nieustanne skrupuły religijne i zasnąć mu nie daje obawa przed inkwizycją. W końcu opuszcza Ferrarę i dobrowolnie stawia się w Rzymie przed Wielkim Inkwizytorem, pragnąc i sumienie swoje uspokoić, i o religijnej prawowierności swojej się przekonać. Ani odbyta spowiedź powszechna, ani zapewnienia Inkwizytora na nic się nie zdały. Trawiony ciągłym niepokojem poeta przez lat kilka tuła się po całych Włoszech: widocznie ustawiczna zmiana miejsca staje się dlań jakąś nieodbitą moralną potrzebą. Kolejno przebywa w rodzinnym swym Sorrento, w Ferrarze, w Piemoncie, w Padwie, w Wenecji, w Pesaro, w Turynie, skąd znowu do Ferrary powraca w r. 1579. Chorobliwe rozdrażnienie jego dochodzi do tego stopnia, że na pokojach książęcych rzuca on się na jednego z dworzan. Z rozkazu Alfonsa II, jako szaleniec dostaje się Tasso do szpitala św. Anny, gdzie spędza w zamknięciu z górą lat siedem. Podanie, przypisujące rozstrój umysłowy i uwięzienie Tassa jego nieszczęśliwej miłości ku siostrze księcia Alfonsa, Eleonorze, zdaje się być późniejszym, romantycznym wymysłem, a to choćby tylko ze względu na lata księżniczki, która w tym czasie była już na dobre przekwitającą osobą.

Obłąkanym chyba nigdy Tasso nie był: zeznania współczesnych i zupełnie wiarogodnych świadków stwierdzają u niego tylko silne rozdrażnienie i chorobliwy niepokój; umysł jego zachował jednak przez cały czas zupełną świadomość i jasność, a talent całą dawną siłę, czego dowodzą liryczne utwory pisane w szpitalu.

Rozdrażnienie zaś potęgować się mogło poniekąd i wypadkami zewnętrznymi: dręczył poetę zerwany stosunek z domem Esteńskim¹⁸, trapiło go to, że nie może zająć się drukiem swego arcydzieła, a już wprost do rozpaczy doprowadzać musiała go wiadomość o bezecnym postępku Celia Malaspiny, który poważył się wydać Jerozolimę (w Wenecji 1580) pod swoim nazwiskiem i to jeszcze z poprzekręcanego i wadliwego rękopisu. Na szczęście jeden z przyjaciół poety, Angelo Ingegneri zdołał złe naprawić, postarał się bowiem o poprawny rękopis i wydał Goffreda — kładąc na czele nazwisko prawdziwego autora. Powodzenie poematu było tak niesłychane, że Ingegneri musiał zaraz przystąpić do drugiego wydania, a Tasso niebawem puścił z swej celi szpitalnej trzy nowe wydania: tak chciwie rozkupywano książkę. Ogółem w ciągu 6 miesięcy pięć wydań Jerozolimy nastarczyło ledwo pokupowi¹⁹.

Począwszy od papieża Grzegorza XIII mnóstwo dostojnych osób wstawiało się do Alfonsa d’Este o uwolnienie Tassa: kardynał Albano, księżna Toskany, księstwo d’Urbino i Mantuy, lecz wszystkie te orędownictwa nie odniosły skutku. Dopiero Vincenzio Gonzaga, szwagier Alfonsa, zdołał wpływami swoimi uzyskać uwolnienie poety (5 listopada 1586 r.). Jak gdyby dla powetowania sobie długich lat więzienia, Tasso przerzuca się odtąd z miejsca na miejsce, dając folgę swej chorobliwej skłonności do ciągłych zmian pobytu. W Mantui, w Bergamo, w Lorecie, w Rzymie, w Neapolu, w Sorrento, wszędzie próbuje on się osiedlić i nigdzie nie znajduje ukojenia. Wyczerpało się w nim źródło natchnień, osłabła twórcza potęga; wprawdzie nie porzuca on pióra, ale nie stać go już na dzieło szerszego zakroju, wszelkie wysiłki w tej mierze nie mogą wytrzymać najmniejszego porównania z Goffredem, jeszcze tylko na polu liryki zdobywa się Tasso na prawdziwą, szczerą twórczość.

A ciężar życia przygniatał go coraz bardziej. Strawiony pracą, wstrząśniony²⁰ tyloma przykrymi przejściami, stargany wewnętrzną rozterką, udręczony przez pedantyzm drobiazgowej a bezdusznej krytyki, gnębiony niedostatkiem, miał Tasso gorzkie i twarde ostatnie lata. Dopiero przed samą śmiercią odwróciło się szczęście: papież wyznaczył mu roczną pensję i postanowił uwieńczyć go na Kapitolu. Było już jednak za późno. Podczas przygotowań do tej poetyckiej koronacji zgasł twórca Jerozolimy w klasztorze San Onofrio w r. 1595. Zwłoki jego w purpurowy płaszcz uwinione²¹, z wieńcem na skroniach, po całym Rzymie obnoszono na odkrytych marach, lecz hołd stokroć większy od tego pośmiertnego tryumfu, oddała mu potomność: Göthe w dramacie Torquato Tasso, Byron w Żalach Tassa — opromienili jego postać aureolą najczystszej poezji.

Dr Lucjan Rydel

Goffred abo Ieruzalem wyzwolona, Torquata Tassa. Przekładania Piotra Kochanowskiego, sekretarza Iego K. M.

Wielmożnemu a mnie wielce

Miłościwemu Panu

IEGO MCI P. IANOWI

GRABI NA TĘCZYNIE,

Podczaszemu Iey Król. Mci

etc. etc.

Komuż słuszniey oddane moie²² nowe rymy

O wyzwoleniu maią bydź²³ Jerozolimy?

Ieno²⁴ tobie, Toporów starożytny synie²⁵,

Moia czci y ozdobo, Grabio na Tęczynie²⁶.

Tyś tak o nich rozumiał, takeś ie poważał,

Żeś mi się z niemi²⁷ światu ukazać roskazał²⁸;

Jednak ony²⁹ nie miały przedsię³⁰ zto³¹ śmiałości,

Świadome dobrze swoich niedoskonałości.

Ale skoro od ciebie poprawy dostały,

Y iuż się w kosztownieyszy stróy poubierały:

Nie mogąc ze mną wytrwać, gwałtem się wydarły,

Iam ich też nie chciał trzymać, kiedy się naparły.

Czas odkryie, ieśli ich nie włożą do braku³²,

Ale zdarzyli się iem³³, że będą do smaku

Y że iakiey pochwały u ludzi dostaną,

Tobie za to, cny Grabio, powinny zostaną³⁴.

Do Czytelnika

Masz czytelniku łaskawy, partum ocii non omnino ociosi³⁵, poema przednieyszego włoskiego poety Torquata Tassa przeplatanem ośmiorakiem³⁶ rymem — iakiem ie on sam pisał y iakiem Włoszy, Hiszpani y insze narody polerowańsze swoie heroika³⁷ piszą — po polsku przełożone. Wiersz w naszym ięzyku przytrudnieyszy y podamno uszom polskiem, iako nieprzywykłem — zwłaszcza póki się weń kto nie wczyta — niesmaczny; iednak aby się pokazało, że ięzyk nasz nie iest nad insze uboższy y aby się szczęśliwszem dowcipom do ubogacenia go dalsza podała droga, atoć go posyłam, abyś osądził ieśli uydzie. Zdrów bądź, a najdzieszli³⁸ co do smaku, z łaską³⁹ przymi⁴⁰.

GOFFREDA ALBO IEROZOLIMY WYZWOLONEY

Pieśń pierwsza

Argument

Do Tortozy się Anyoł wyprawuie,

Goffred w tem zbiera chrześciańskie pany:

Ich iednostayna⁴¹ zgoda to sprawuie,

Że iest naywyższym Hetmanem obrany.

Woysko się w polu pierwey popisuie,

Potem pod Syon idzie zawołany;

Ierozolimski król się barzo trwoży,

Słysząc, że bliskie nadchodzą obozy.

1.

Woynę pobożną śpiewam y Hetmana,

Który święty Grób Pański wyswobodził;

O, iako wiele dla Chrystusa Pana

Rozumem czynił y ręką dowodził.

Darmo miał sobie przeciwnym Szatana,

Co nań Libią⁴² y Azyą zwodził:

Dał mu Bóg, że swe ludzie rozprószone

Zwiódł pod chorągwie święte rościągnione.

2.

Panno, nie ty co laury nietrwałemi

Zdobisz w zmyślonem czoło Helikonie⁴³,

Lecz mieszkasz między chóry niebieskiemi

Z gwiazd nieśmiertelnych w uwitey koronie⁴⁴ —

Ty sama władni⁴⁵ piersiami moiemi,

Ty day głos pieśni; a ieśli przy stronie

Prawdzie gdzie iakiey ozdoby przydawam,

Niech twey niełaski za to nie uznawam.

3.

Wiesz, że za światem wszyscy tam bieżemy⁴⁶,

Gdzie więcey Parnas leie swey słodkości,

Y prawdę pręcey⁴⁷ w ludzie więc wmówiemy,

Kiedy rym miękki doda iey wdzięczności.

Tak zchorzałemu dziecięciu kładziemy

Na brzeg u kubka różne łagodności:

To gorzki napóy pije oszukane,

Żywot y zdrowie biorąc pożądane.

4.

Ty cny Alfonsie⁴⁸, coś do bezpiecznego

Portu w złą chwilę łódź mą nakierował

Y tylko co iuż⁴⁹ niepogrążonego⁵⁰

Sameś wydźwignął y sameś ratował⁵¹:

Nie broń tym kartom czoła wesołego,

Którem ci iako ślub iaki zgotował⁵².

Z czasem cię głosić będzie ponno⁵³ ieszcze,

Co cię ledwie tknie teraz, pióro wieszcze.

5.

Słuszna, ieśli się kiedy Chrześciaństwo⁵⁴,

Uspokoiwszy wnętrzne⁵⁵ nienawiści,

Wodą y lądem ruszy na pogaństwo,

Niesprawiedliwe odiąć mu korzyści —

Aby cię sobie wzięło na hetmaństwo.

Ziemią, lub morzem: czegoć życzym wszyscy.

Tym czasem słuchay, o naśladowniku

Goffreda, a wczas gotuy się do szyku.

6.

Szósty rok mijał iako⁵⁶ ku wschodowi

Chrześciańskie się woysko wyprawiło.

Nicea zdzierżeć⁵⁷ nie mogła szturmowi,

Antyochijey fortelem dobyło,

Którą przeciwko możnemu Persowi

Wygraną w polu bitwą obroniło.

Potym⁵⁸ Tortozę⁵⁹ wziąwszy, mieysce dało

Zimie y roku nowego czekało.

7.

Iuż też y zima, w którą odpoczywa

Miecz woyny chciwy, prędko schodzić miała,

Kiedy Bóg wieczny z nieba, gdzie przebywa,

Co iaśnieyszego (co od gwiazd⁶⁰ bez mała

Iest tak wysokie, y podobno zbywa,

Iako się nisko ziemia na dół dała),

Spuścił wzrok z góry, y we mgnieniu oka,

Wszytko, co świat ma, obeyźrzał⁶¹ z wysoka.

8.

Obeyźrzał wszytko⁶² y w Syryey święte

Na chrześciańskie oko skłonił Pany

Y wzrokiem — którem myśli niepoięte

Bada y umysł⁶³ ludzki niezmacany⁶⁴ —

Widzi Goffreda, że by rad przeklęte

Z miasta świętego wyrzucił pogany,

To iego wszytka myśl y to staranie,

Nad świecką sławę y nad panowanie.

9.

Zasię w Baldwinie⁶⁵ widzi umysł chciwy

Szerokiey władzey y ziemskiey wielkości;

Widzi Tankreda⁶⁶, że żywot troskliwy

Wzgardził⁶⁷ dla próżney y marney miłości.

A zaś Boemund⁶⁸ zwłoki niecierpliwy⁶⁹

W Antyochijey⁷⁰ zakłada w radości

Nowe królestwo, prawa ustawuie⁷¹,

Wierze prawdziwey kościoły buduie;

10.

Y tak wszytkę myśl w tem utopił swoię,

Że inszem sprawom trudno iuż ma sprostać;

Widzi w Rynaldzie⁷² chęć wielką do zbroie,

Że złotem gardzi, królem nie chce zostać.

Woyny mu się chce, krwawe lubi boie,

Sławy chce szukać, sławy pragnie dostać —

A Gwelff⁷³ mu dzieła dawne wielkich ludzi

Czyta y chęć w nim ieszcze więtszą⁷⁴ budzi.

11.

A skoro wieczny Stworzyciel do końca

Do serca skryte ich wnętrzności zbadał,

Wnet Gabryela iaśnieyszego słońca⁷⁵

(Co nad inszemi Anyołami władał —

Tego za posła, tego miał za gońca,

Przezeń z duszami pobożnemi gadał,

On ich modlitwy do nieba odnosił,

Y wolę Boską ludziom na świat nosił)

12.

Przyzwał y rzekł mu: «Powiedz Goffredowi,

Czemu próżnuie? czemu tak leniwy?

Niech Ieruzalem nieprzyjacielowi

Wydrze, a to ia chcę mu bydź⁷⁶ życzliwy.

Niech rady zwoła, niech rząd postanowi.

Niech będzie wodzem; to móy niewątpliwy⁷⁷

Wyrok, na ziemi będzie także drugi,

Bo z towarzyszów iuż będzie miał sługi».

13.

To rzekł, a nic się Gabryel nie bawił⁷⁸,

Ale posłuszny był Stworzycielowi:

Swą niewidomą postawę zostawił,

A podłożył ią ludzkiemu zmysłowi.

Członki człowiecze y twarz sobie sprawił,

A wziął wiek na się równy młodzieńcowi,

Który się z laty ztyka⁷⁹ dziecinnemi —

A włosy okrył promieńmi iasnemi.

14.

Skrzydła⁸⁰ wziął białe, malowane złotem,

Niespracowane y niepoścignione;

Temi nad ziemią bieży rączem lotem,

Obłok y wiatry rwie nieokrócone.

Gdy tak był w drogę gotów, zaraz potem

Na dół obrócił pióra rościągnione⁸¹,

Kęs nad libańską górą⁸² wytchnął sobie,

Y w iedney mierze trzymał skrzydła obie⁸³.

15.

Potym⁸⁴ się spuścił na dół ku Tortozie,

Prosto iak strzała puszczona z cięciwy.

Iuż też y Phebus⁸⁵ na złoconym wozie

Z morza wydawał swóy promień życzliwy:

A Goffred, iako zwykł był, w swym obozie

Odprawował swe modlitwy troskliwy⁸⁶;

Gdy równo z słońcem — iaśnieyszego słońca,

Uyźrzał⁸⁷ na wschodzie niebieskiego gońca.

16.

Który mu tak rzekł: «Czem się więcey bawisz?

Zima precz poszła, pogoda nastaie;

Czemu świętego miasta nie wybawisz

Z ciężkiey niewoley? czegoć niedostaie⁸⁸?

Czemu na leże zaraz nie wyprawisz,

Y woysk nie zwiedziesz w kupę? Bóg wydaie

Wyrok, że masz być wodzem y Hetmanem,

A wszyscy radzi przyznaią cię Panem.

17.

Bóg ci swą przez mię wolą opowiada⁸⁹,

O! iakoś pilne winien mieć staranie,

Abyś urząd ten, który na cię wkłada,

Dobrze sprawował a miał w Niem ufanie».

To rzekłszy Anyoł, daley nie odkłada

Swey drogi nazad w niebo, a w Hetmanie —

Zniknąwszy, w sercu wielki zostawuie

Strach: zmartwiał wszytek y ledwie się czuie⁹⁰.

18.

Lecz skoro k’ sobie przyszedł, a rozbierać

Począł poselstwo y kto ie sprawował,

Zaraz iść w pole y lud myśli zbierać,

Aby do końca pogaństwo zwoiował.

Nie żeby przeto, że go Bóg obierać

Chce przed inszemi, tym się popisował,

Lecz, że wie wolą Bożą⁹¹ wyrażoną,

Wszytką swoią myśl ma w niey utopioną.

19.

Zacne panięta, swoie towarzysze

Zwoływa⁹², którzy po leżach mieszkali;

Gęste śle posły, listy częste pisze,

Prosi y radzi, aby się zieżdżali:

Szlachetne serca znienagła⁹³ kołysze,

Wszytko przekłada, czymby się wzbudzali,

A takie słowa wynayduje na nie,

Że ich przymusza chętnych na swe zdanie.

20.

Co przednieyszy⁹⁴ się wodzowie ziechali.

Lecz Boemunda samego nie było;

Iedni w namieciech y polu zostali,

Wiele ich w mieście Tortozie stanęło.

Potym w dzień święty w radę się zwołali,

(A czoło to tam pierwszych panów było)

Tam Goffred, y w twarz poważny, y w mowę⁹⁵,

Takową do nich uczynił przemowę:

21.

«Zacni Rycerze, od Boga obrani,

Abyście wiarę świętą rozmnożyli,

Którzyście łaską Iego warowani,

Tak wiele ziemie y morza przebyli.

Nieprzyiaciele mieczem zwoiowani,

Za czas tak krótki karki nam skłonili.

Iuż skróconemi między narodami

Gramy bezpiecznie swemi chorągwiami.

22.

Nie dlategośmy miłey odbieżeli

Oyczyzny y swe domy opuszczali,

Morzuśmy zdrowia swego wierzyć śmieli⁹⁶,

Na tak daleką woynęśmy iechali⁹⁷ —

Abyśmy ten głos tylko lichy mieli,

Żeśmy pogańską ziemię zwoiowali:

Bobyśmy słabey dostali nagrody,

Za krew przelaną, za tak wielkie szkody.

23.

To nasz cel pierwszy, to było staranie,

Abyśmy murów Syońskich⁹⁸ dobyli,

Ciężką niewolą⁹⁹ — którą Chrześcianie

Cierpią — precz znieśli, potym założyli

Tu w Palestynie nowe panowanie,

Y w niey prawdziwą wiarę rozmnożyli,

Tak żeby pielgrzym iuż bezpiecznie Bogu

Ślub swóy mógł oddać u świętego progu.

24.

Dotąd się wiele trudów ucierpiało,

Ale na sławie małośmy wskurali¹⁰⁰

I przedsięwzięciu nie dośćby się stało,

Gdziebyśmy indziey siły obracali;

Na co się woysko tak wielkie zebrało?

Nacośmy mieczem Azyą¹⁰¹ zmieszali?

Ieśli królestwa tylko będziem psować,

A na to mieysce inszych nie budować.

25.

Na słabym gruncie pewnie ten buduie

Wielkie królestwa y godzien przygany,

Co iedney wiary węzłem nie związuie

Nieżyczliwemi swych między pogany¹⁰²

Darmo posiłkow¹⁰³ greckich upatruie,

Darmo się spuszcza na zachodnie pany.

Prawda, że państwa y królestwa wali,

Ale się y sam na koniec obali.

26.

Antyochia, kraie zwoiowane

Tureckie, Perskie¹⁰⁴ — wątpić nie potrzeba:

Wielkie są rzeczy, ale niedostane

Przez nasze siły, bo ie mamy z nieba,

A teraz, ieśli będą obracane

Indziey, niż Bóg chce, obawiać się trzeba,

Że naostatek póydą w pośmiewisko

Wszytkim narodom, czego barzo¹⁰⁵ blisko.

27.

Dla Boga, lepiey ważmy Iego dary.

A iakośmy tą pracą¹⁰⁶ roscząć¹⁰⁷ śmieli —

Tak o to niechay nie mamy przywary¹⁰⁸,

Żebyśmy iey zaś dorobić niechcieli.

Czasy pogodne, rok ustąpił stary,

Gościniec wolny wszędzie będziem mieli.

Niech Ieruzalem zaraz dobywamy,

To cel nasz, w który wszyscy mierzyć mamy.

28.

Ia się oświadczam — a będzie to wiedzieć

Wiek teraźnieyszy y ten, co nastanie,

Y będą o tem umieli powiedzieć

Po wszytkim prawie świecie Chrześcianie —

Że wczas¹⁰⁹ przestrzegam, że nie trzeba siedzieć

Dłużey na mieyscu, że prętko¹¹⁰ poganie

Dadzą z Aegyptu pomoc Palestynie,

Jeśli nam pierwsza pogoda¹¹¹ upłynie».

29.

Skoro tak skończył, szemranie powstało,

W tym¹¹² Piotr pustelnik¹¹³ — co tę woynę radził,

A w tenczas¹¹⁴ w radzie prywatny był — mało

Co pomyśliwszy, taką rzecz prowadził:

«To wszytko co się Goffredowi zdało,

To co wywodził y na czem się sadził¹¹⁵,

Y ia pochwalam; na przestrogę tylko

Tego dołożę y słów rzekę kilko:

30.

Kiedy sam w sobie myślę y rachuię,

Skąd spólne waśni rostą¹¹⁶ między wami,

Y kiedy pilnem okiem upatruię,

Skąd to, że z sobą różnicie się sami —

Przyczynę własną¹¹⁷ tego być nayduję,

Że wszyscy chcecie być rówiennikami

Y wszyscy rządzić iednakowo chcecie,

A wzaiem sobie nie ustępuiecie.

31.

Gdzie wszyscy władną, gdzie ieden nie rządzi,

Który ma w mocy kaźni¹¹⁸ y nagrody,

Tam rządu nie masz, tam każdy pobłądzi,

Tam rozerwanie y nastąpią szkody.

Niech ieden władnie, niech was ieden sądzi.

Tak staną¹¹⁹ waśni y spólne niezgody;

A wy mu złote sceptrum¹²⁰ w rękę daycie,

Y za pana go y wodza przyznaycie».

32.

Tu przestał starzec, a wnet nieużyte¹²¹

Serca Duch Święty rozgrzał swym płomieniem:

Iuż pustelnicze słowa w sercu wryte

Niosą przednieyszy za iego natchnieniem.

Myśli — czci y mieysc wysokich nie syte¹²²,

Ustępuią w nich z wielkiem podziwieniem.

Tak że Gwelf, Gwilelm pierwszymi się stali,

Co Gotyfreda za pana witali.

33.

A wszyscy inszy¹²³ zaś poszli za temi,

Dali mu władzą¹²⁴, aby rozkazował¹²⁵,

Aby narody, miasty¹²⁶ dobytemi,

Wojną, pokoiem, jako chce, szafował.

A co dopiero równo chodził z niemi,

Posłuszeństwo mu każdy obiecował.

O czem zarazem prędko wieści poszły

Y między ludzie na świat głosy¹²⁷ niosły.

34.

On się żołnierzom swoiem ukazuie.

Którzy go sądzą mieysca tego godnem¹²⁸,

Które mu dali — y od nich przyimuie

Życzliwe krzyki weyźrzeniem¹²⁹ łagodnem.

Wszytkich przyiemną mową odprawuie;

Co mu winszuią¹³⁰ szczęścia głosem zgodnem.

Na dzień iutrzeyszy po tem wszytkiem kazał,

Aby się żołnierz pisał¹³¹ i ukazał¹³².

35.

Iaśnieysze w on¹³³ czas nadzwyczay rumiany

Słońce dzień miało, kiedy z promieniami

Nowego światła równo lud wybrany

Pod rozwitemi wyszedł chorągwiami.

Każdy, iako mógł, naystrojniey ubrany

Ukazował się tam, gdzie nad łąkami

Stał w mieyscu Hetman, przed którym ochotne

Mijały roty iezne¹³⁴ y piechotne.

36.

Myśli, łakomych lat nieprzyiaciółki,

Wierne wszytkich spraw stróże y szafarki,

Zdarzcie, abym mógł rotmistrze y półki¹³⁵

Wszytkie przypomnieć; od was te podarki.

Niech z nieśmiertelną sławą maią spółki.

Niech im nie szkodzą zazdrościwe Parki.

Ozdóbcie ięzyk móy z skarbu waszego

Tem, coby trwało do wieku późnego.

37.

Francuzowie się wprzód okazowali,

Ugon królewski brat był wódz nad niemi;

Których na wyspie rotmistrze zbierali

Między czterema rzekami możnemi.

Skoro zszedł¹³⁶ Ugon, starszego obrali

Klotareusza¹³⁷, głosami zgodnemi,

Któremu tylko na tem samem schodzi:

Królestwa nie ma, choć się na nie godzi¹³⁸.

38.

Tysiąc ich było, wszyscy kiryśnicy¹³⁹.

Za niemi hufce prowadzili swoie

W takieyże liczbie mężni Normandczycy¹⁴⁰,

Którzy iednakie z Francuzami zbroie,

Iednakie — iak to bywa przy granicy —

Mieli ćwiczenie y iednakie stroie;

Robert ie, ich pan przyrodzony, wiedzie,

Za niemi Gwilelm y Ademar¹⁴¹ iedzie.

39.

Do duchowieństwa mieli się zarazem

Ci z młodu, potem biskupy zostali:

A teraz, twardem okryci żelazem,

Na świętą woynę miecze przypasali.

Gwilelm z Uranges¹⁴² wywiódł pięćset razem,

Ów także pięćset z Podździu¹⁴³; a tak trwali

Y tak ćwiczeni byli Gwilelmowi

Na woynach, iako y Ademarowi.

40.

Baldowin zatem wielką część zastąpił

Pola z swoiemi Bonończyki¹⁴⁴ po niem.

Bratni to był pułk, co mu go ustąpił.

Bywszy Hetmanem; za niem — dzielnem koniem

Obracając — Groff z Karnutu¹⁴⁵ nastąpił,

Chłop to był czysty; tak trzymano o niem.

Cztery sta ieznych¹⁴⁶ ten pod swoią sprawą —

Dwanaście set miał Baldwin pod buławą.

41.

Za niemi iedzie w zupełnej zbroicy

Gwelf od fortuny bogacie¹⁴⁷ nadany.

Ten po Latynie¹⁴⁸ oycu sobie liczy

Krewne Esteńskie¹⁴⁹ starożytne pany.

German, brat iego, co z nim spółdziedziczy,

W dom Gwelfonowy wstąpił zawołany;

Trzyma Horwaty¹⁵⁰ y to, co Rhetowie¹⁵¹

Y dawni mieli przy Rhenie Szwabowie.

42.

Ten do dziedzictwa swoiego z macierze¹⁵²,

Nazdobywał państw y miast możnych wiele,

Z których wiódł lud, co ku swem panom w wierze

Nieporównany, na śmierć idzie śmiele.

Ieden drugiego na ucztę rad bierze,

A zimie¹⁵³ łoża w ciepłych izbach ściele.

Pięć ich tysięcy spełna z domu wyszło,

A z perskiey woyny ledwie tysiąc przyszło.

43.

Za temi szedł lud biały y żółtawy,

Co z Francuzami y Niemcy graniczy,

Nad morzem mieszka tam, gdzie gęste stawy

Y Rhen y Moza czynią w okoliczy.

A na ocean groble y zastawy

Sypie, któremi trzyma go w granicy;

Który się gwałtem y przez tamy wdziera,

Z wsi y miasta y państwa pożera.

44.

Tysiąc był spełna tych Niderlandczyków,

Ruperta mieli nad sobą starszego;

Ale zaś było iuż więcey Anglików

Gwilma¹⁵⁴, młodszego syna królewskiego,

Który wiódł przytem siła Irlandczyków,

Y lud co bliższy Tryona¹⁵⁵ zimnego:

Naród kosmaty, wychowany w lesie,

A każdy saydak y łuk cięgły¹⁵⁶ niesie.

45.

Za temi idzie Tankred, co dzielnością

Oprócz Rynalda samego, przodkuie¹⁵⁷.

Sercem, urodą, dworstwem y ludzkością,

We wszytkiem woysku nikt go nie celuie¹⁵⁸.

Ale tak wielkiem przymiotom — miłością

Siła¹⁵⁹ ozdoby y chwały uymuie:

Miłością w boiu nagle urodzoną,

Troskliwą¹⁶⁰, silną y niewymówioną.

46.

Tak słychać¹⁶¹: w ten czas, kiedy bitwę nasi

Z Persem wygrali — który porażony

Rozsypką w góry uchodził y lasy —

Poszedł wciąż za niem Tankred zagoniony;

A iż gorące zbytnie¹⁶² były czasy,

Po pracey¹⁶³ oney srodze upragniony,

W polu przy piękney łące dla ochłody

Zsiadł z konia, kędy był zdróy zimney wody.

47.

Tam niespodzianie mu się ukazała

Dziewica wszytka zbroyna okrom¹⁶⁴ głowy:

Poganka była y wody szukała

Także z pragnienia, w on¹⁶⁵ znóy południowy.

Twarz gładką, oczy dziwnie piękne miała,

Zaraz Tankreda uiął ogień nowy.

Iaki cud! Miłość, co się ledwie zrodzi,

Iuż w łykach¹⁶⁶ wielkie bohatyry wodzi.

48.

Widząc go, szyszak na głowę włożyła,

Y koniecznie się z nim kosztować¹⁶⁷ chciała,

Lecz, że za sobą drugich obaczyła,

Nic się nie bawiąc, tył nazad podała¹⁶⁸.

Ale twarz, której z hełmu uchyliła,

Tak w Tankredowem sercu wykowała¹⁶⁹,

Że nic nie myśli nigdy, tylko o niey;

Tak schnie nieborak, y tak tęskni po niey.

49.

Iego żołnierze tak się domyślali,

Widząc iego żal y srogie tęsknice.

Y między sobą w głos o tem gadali,

Że to dla iakiey cierpiał miłośnice.

Ośm set miał konnych, którzy go słuchali,

Wszytkich od piękney kampańskiey granice,

Z kraiu na świecie co naobfitszego,

Tuż niedaleko morza tyrrheńskiego¹⁷⁰.

50.

Po Tankredowych ludziach się pisało¹⁷¹

Przed Gotyfredem dwieście mężnych Greków.

Ci zbroie¹⁷² żadney nie kładą na ciało,

Łuk przez się, szable wieszają u łęków.

Ich pracowite konie iedzą mało,

A rohatyny¹⁷³ z twardych noszą sęków.

Za przednieysze ich naiezdniki maią:

Naywięcey biją, kiedy uciekaią.

51.

Latyna¹⁷⁴ starszem ta ich rota miała,

Co z greckich krajów sam był na tey woynie.

Azaś¹⁷⁵ tey woyny tak blisko nie miała,

O ziemi grecka? a przedsię spokoynie

Siedząc, o hańbo! tylkoś wyglądała

Końca wielkich dzieł, źle y nieprzystoynie.

Przeto nie skarż się y niech cię nie boli:

Dobrze tak na cię¹⁷⁶, żeś teraz w niewoli.

52.

Ostatni po tey rocie się pisali,

Lecz w urodzeniu pierwszy y w zacności:

Co na swą szkodę y szczęście iechali,

Pierwszy y w męstwie, pierwszy y w dzielności.

O Argonautach błędnych nabaiali

Siła Grekowie, lecz bez wątpliwości

Nigdy nie mogą iść zarówno z temi;

Zgadnicież, który starszym iest nad niemi?

53.

Cny Dudon¹⁷⁷ z Konse¹⁷⁸, ten ich hufiec wodził.

A iż rozsądek¹⁷⁹ trudny w tym baczyli:

Który zacnością y męstwem wprzód chodził?

Zgodnie mu władzę nad sobą zlecili,

Zwłaszcza, że inszych y laty przechodził,

Y więcey czynił, niż inszy czynili,

Na rożnych woynach, na których się schował¹⁸⁰

Y ran uczciwych blizny ukazował.

54.

Między pierwszymi położyć też przydzie¹⁸¹

Eustacyusa¹⁸², hetmańskiego brata:

Po nim Gernanda, którego ród idzie

Z norweyskich królów od dawnego lata¹⁸³.

Rugiera mi też pewnie się nie zeydzie¹⁸⁴

Kłaść na ostatku, także Engerlata;

Gentoni, Rambald¹⁸⁵ niechay idą za tem,

A po Rambaldzie Gierard z swoim bratem.

55.

Wielką ma sławę Ubald na wsze strony,

Y Rosmund, który w Linkastrze¹⁸⁶ dziedziczy:

Palamed, Sforca y trzeci rodzony

Achilles także, wszyscy Lombardczycy.

Obidzy¹⁸⁷ po tych boiu doświadczony¹⁸⁸,

Więc mężny Otton zarazem się liczy.

Który ma za herb węża, a on w gębie

Ma dziecię nagie y trzyma ie w zębie.

56.

Gwaszek¹⁸⁹ y Rydolf są też pewnie wzięci

Y z Gernierem oba Gwidonowie

Y Eberarda będą mieć w pamięci

Potomne wieki y późni wnukowie.

Piękna Gyldyppo z Odoardem¹⁹⁰, spięci

Nierozerwanym związkiem małżonkowie,

Y wy na wieki pewnie się wsławicie,

Bo y po śmierci się nie rozdzielicie.

57.

Patrzcie, co umie miłość przeraźliwa¹⁹¹,

Ona iey władać bronią ukazała:

W nasroższey bitwie zawsze nielękliwa

Męża miłego nie odstępowała.

A ieśli kiedy (iako to więc bywa)

Rana lub iego, lub onę potkała,

Oboie cierpią, y oboie mdleie,

Ieśli iedno z nich ranne y krew leie.

58.

Ale nie tylko te, com ich mianował¹⁹²,

Lecz y tych wszytkich, którzy się pisali.

Młodzieńczyk Rynald urodą celował;

Tak mu to wszyscy zgodnie przyznawali,

Y pierwey owoc niż kwiat ukazował,

A wszyscy mu się barzo dziwowali:

Mars własny¹⁹³ z niego, kiedy zbroyny bije,

Kupido — kiedy piękną twarz odkryie.

59.

Piękna Zophia z Bertoldem go miała,

A pierwey ieszcze, niźli go odięto

Mamce od piersi, co go piastowała —

Do Matyldy go na chowanie wzięto.

Ta mu królewskie wychowanie dała

Y mieszkał przy niey dotąd, aż poczęto

W ogromny bęben bić na wschodzie słońca,

Ten w niem chętną myśl przeraził¹⁹⁴ do końca.

60.

Ieszcze w piętnastem spełna nie był lecie,

Gdy uciekł z domu y szedł do przewozu

Morz’ Egeyskiego¹⁹⁵ y błądził po świecie,

Aż naostatek¹⁹⁶ trafił do obozu.

Czemu go zacni nie naśladuiecie

Wnukowie? nie chciał długo w miękkiem łożu

Gnuśnieć y nie miał nic na gębie prawie¹⁹⁷,

A iuż trzeci rok na rycerskiey sprawie.

61.

A kiedy się iuż iezda¹⁹⁸ popisała¹⁹⁹,

Rajmund z Tolozy²⁰⁰ następował, który

Gdzie się Garona²⁰¹ w ocean wmieszała²⁰²,

Zbierał piechotę z pireneyskiej góry.

Cztery tysiące było ich bez mała;

Na niepogody twarde noszą skóry,

Nazchwał²⁰³ są duży²⁰⁴ y zbyt²⁰⁵ pracowici,

Wszyscy świetnemi zbroiami okryci.

62.

Pięć zaś tysięcy było Stephanowych,

Którzy się w Blessie²⁰⁶ y w Turzie²⁰⁷ zbierali;

A chociaż wszyscy w zbroiach byli nowych,

Na niewczas²⁰⁸ nie są, y na pracą²⁰⁹, trwali.

Doświadczona to²¹⁰, że w rozkosznych owych

Krajach ludzie też rozkoszni²¹¹ bywali.

Iużci się oni naprzód potkać śmieią:

Ale cóż potem? prętko osłabieią.

63.

Alkastus zatem w ogromnej postawie

Z nienagła²¹² sobie z swemi Szwaycarami —

Których miał pod²¹³ sześć tysięcy — szedł w sprawie,

Co siedząc między krzywemi Alpami,

Skuli ku lepszey y godnieyszey sprawie

Na ostre miecze pługi z lemięzami²¹⁴.

Tak że, co przed tem²¹⁵ pastuchowie beli²¹⁶,

Iuż się z wielkimi królmi²¹⁷ ścierać ięli²¹⁸.

64.

Pod siedm²¹⁹ tysięcy wyborney piechoty

Za Szwaycarami poszło prawą stroną.

Proporzec miała wszytek²²⁰ szczerozłoty.

W nim złote klucze z papieską koroną.

Kamillus²²¹ ich wódz, wielki z swoiey cnoty

Y z dawnych dziadów: dzielność zapomnioną

Myśli odnowić we włoskim narodzie

A chciwość sławy niezmierna go bodzie.

65.

A skoro było po okazowaniu

Y wszyscy się iuż byli odprawili,

Hetman o dalszem woyny dokonaniu

Z starszemi radzi, którzy przy nim byli.

Y rozkazuie, aby na świtaniu

W drogę się zaraz z obozu ruszyli

A pod Syońskie miasto²²² w ten czas przyszli,

Gdy nieprzyiaciel namniey²²³ o nich myśli:

66.

Więc żeby byli do bitwy gotowi,

Żeby zwycięstwa pewnego czekali.

Y pułkownicy, y starszy woyskowi

Za temi iego słowy serce brali.

Y niecierpliwi, nierychłemu dniowi

Łaiąc, rannego świtu wyglądali.

Lecz opatrznego Hetmana troskliwa²²⁴

Myśl trapi, choć to na twarzy pokrywa.

67.

Bowiem szpiegowie, których wszędzie chował,

Z różnych mieysc wszyscy iednoż mu pisali:

Że król egipski woyska wyprawował,

Y iuż się ludzie ku Gazie²²⁵ ruszali.

Tak sobie myślił²²⁶, tak sobie rachował,

Że mąż wojenny — iako powiadali,

W te czasy pewnie nie miał darmo leżeć;

W tym zaraz kazał po Henryka bieżeć²²⁷.

68.

Temu roskażał, aby się nie bawił²²⁸,

Wsiadł w lekki okręt y nieobciążony

A conapręcey²²⁹ aby się przeprawił

Przez morze y szedł zaraz w greckie strony,

«Iużem się, prawi, o tem dobrze sprawił,

Że towarzyszem chce nam być liczony

Królewicz szwedzki y że do nas iedzie,

Y wielki orszak ludzi z sobą wiedzie,

69.

A iż mię nie raz grecki cesarz zdradził,

Y teraz mi się obawiać przychodzi,

Aby mu drogi do nas nie rozradził²³⁰,

(Jako on zawsze na złe nasze godzi²³¹)

Przeto cię tam ślę, abyś mu się radził

Spieszyć co pręcey²³²; widzi, że czas schodzi,

Bo gdzieby²³³ z pierwszey spuścił co ochoty²³⁴,

Pewnieby²³⁵ wielkiey nie uszedł sromoty²³⁶.

70.

Nie wracay się z nim, ale zaś poiedziesz

Wciąż do cesarza zarazem greckiego:

Aza²³⁷ go iako do tego przywiedziesz,

Aby posiłku nam obiecanego

Nie zwłóczył²³⁸ daley. A niźli wyiedziesz,

Nie zapominay listu wierzącego²³⁹».

W tym Henryk żegnał, a Goffred kłopoty

Złożył na chwilę y spał pod namioty²⁴⁰.

70.

Nazaiutrz, kiedy pochodnie zażegał

Y światło Phebus²⁴¹ miotał z swego wozu,

Dźwięk trąb krzykliwych, który się rozlegał,

Y głośnych bębnów — poszedł do obozu.

Nie tak rad grzmieniu, skąd nadzieją sięgał

Dżdża²⁴² nędzny oracz zgorzałomu zbożu:

Jako ci byli radzi y weseli,

Kiedy woienne muzyki słyszeli.

72.

Wszyscy tem więtszą²⁴³ chęcią pobudzeni,

Iako napręcey²⁴⁴ się poubierali

Y do rotmistrzów swoich zgromadzeni,

Zbroyno przed nimi się ukazowali.

Potem w piękny szyk od wodzów sprawieni,

Proporce piękne na wiatr rozwiiali²⁴⁵,

Wielką hetmańską chorągiew wnet potem

Rozwito²⁴⁶, krzyżem przetykaną złotem.

73.

Wtym²⁴⁷ słońce wyżey coraz postępuiąc,

Promienie na świat rozciągało swoie

Y oczy blaskiem uraźliwym psuiąc,

Płomień od świetney wyciągało zbroie,

A ogniem iasnym powietrze farbuiąc,

Swietnieysze się bydź²⁴⁸ zdało tyle troie²⁴⁹;

Chrzęst lśniących się zbróy, krzyk wesołych koni

Ogłusza pola y wiatr lekki goni.

74.

Ostrożny Hetman nigdy nie próżnował:

Chcąc znieść zasadki²⁵⁰ y różne zawady,

Co lżeysze ludzie iezne²⁵¹ wyprawował

Przed woyskiem, w pola przestrone²⁵² na zwiady.

Iuż też lud pieszy był ponaprawował²⁵³

Drogi, co woyska zwykły trudnić rady²⁵⁴,

Y gdzie ku miastu wiódł gościniec prosty,

Doły porównał y porobił mosty.

75.

Nie hamuią ich w koło opasane

Miasta mocnemi ze wszytkich stron mury,

Rzeki y woyska pogańskie zebrane,

Y ieśli się las gęsty trafi który:

Równie tak Wisła, gdy niehamowane

Wody rozpuści od góry do góry —

Wszytko to, co iey kolwiek zastępuie,

Rwie wielkim gwałtem y wali y psuie.

76.

Sam król trypolski²⁵⁵, który lud zebrany

Y skarby w mieściech²⁵⁶ obronnych zawierał²⁵⁷,

Mógłby był pono wstrącić²⁵⁸ Chrześciany,

Ale ich drażnić zgoła nie nacierał;

Y owszem dary pierwsze uiął pany²⁵⁹

A dobrowolnie miasta swe otwierał

Y przyiął pokój y spiski²⁶⁰ podane,

Iakie mu były od naszych posłane.

77.

Ci Chrześcianie, co w górach mieszkali

Blisko od miasta, zaraz na dół zeszli,

Swoie dostatki hoynie rozdawali,

Y różną żywność do obozu nieśli;

Niewidanem²⁶¹ się stroiom dziwowali

Dzieci, niewiasty, młódź y ludzie zeszli,

Od których Hetman wziął wodze świadome

Y dróg y kraiów tamtecznych wiadome.

78.

To bowiem zawżdy²⁶² Goffred upatrował²⁶³,

Y ta w nim wola nieodmienna trwała,

Aby przy morzu zawżdy postępował,

Na którem można armata²⁶⁴ pływała;

Tak swych żywnością snadnie²⁶⁵ opatrywał,

Którey mu ona hoynie dodawała:

Owsy, ięczmiony y chleby z Grecyey,

A wina z Chio²⁶⁶ wiozła y z Kandyey²⁶⁷.

79.

Pod okrętami wielkiemi stękaią

Wody, a morze nad zwyczay się pieni,

Na Międzyziemnem Morzu²⁶⁸ iuż nie maią

Bespiecznych²⁶⁹ pławów²⁷⁰ więcey Saraceni;

Bo okrom²⁷¹ tych, co Ligurowie²⁷² daią

Y Wenetowie w tem dziele ćwiczeni,

Insze Sycylczyk, insze Francuzowie,

Insze śle Anglik, insze Olandrowie²⁷³.

80.

Ci wszyscy spięci sercami zgodnemi,

Iednostayną się wolą powiązali;

Żywnością dla woysk, które szły po ziemi,

Y rynsztunkami nawy ładowali,

A wiedząc, że iuż tamci byli w ziemi.

Y do Solimy²⁷⁴ iuż się przybliżali,

Niechcąc omieszkać y oni też nagle

Do Palestyny obrócili żagle.

81.

Ale ta, która płonne²⁷⁵ y prawdziwe

Wieści roznosi, wszytkich uprzedzała;

Ta — że iuż idą woyska ukwapliwe²⁷⁶

Y że iuż blisko były — powiadała,

Pułki, rotmistrze, wodze nielękliwe,

Y co mężnieysze wszytkie mianowała²⁷⁷,

Ich dzielność y ich zwycięstwa sławiła,

A swoią twarzą straszliwą groziła.

82.

A chocia ieszcze nie tak blisko maią

Nieprzyiaciela, samo rozbieranie²⁷⁸

Przyszłych plag, które z woyną przychadzaią²⁷⁹,

Strach y niezmierne czyni w nich lękanie;

Myśli y uszy wszyscy nadstawiaią

Na lada wieści y ciche szemranie

Wszędzie powstaie, sam król potrwożony,

Błędną²⁸⁰ obraca myśl na różne strony.

83.

Aladyn się zwał, co w ten czas panował,

Tyran okrutny y wielkiey srogości,

Ale wiek zeszły trochę go hamował,

Że z pierwszey nieco spuścił okrutności.

Ten wiedząc, że iuż Goffred następował,

Y że pod miasto szedł bez wątpliwości,

Dawny strach z nowem podeyźrzeniem²⁸¹ dwoi,

Y nieprzyiaciół, y swoich się boi.

84.

Różną miał wiarę w mieście: bo obrzędy²⁸²

Mnieysza i słabsza miała Chrystusowe,

Ale więtsza²⁸³ część zachowała błędy

Y Bogu zmierzłe²⁸⁴ sny²⁸⁵ Machometowe²⁸⁶.

Zostawszy królem po wszem²⁸⁷ państwie wszędy

Dań y pobory ustawował²⁸⁸ nowe,

Ale z nich swoie wyzwolił pogany,

A na biedne ie włożył chrześciany.

85.

Ta myśl — okrutność iego przyrodzoną,

Którą iuż była oziębła za laty²⁸⁹ —

Teraz ożywia y nienasyconą

Krwie²⁹⁰ chciwość wznawia: tak wąż, kiedy szaty

Pierwsze y skórę złoży pochodzoną²⁹¹,

Srożeie barziey²⁹²; tak y lew kudłaty,

Chowany w domu, kiedy go uderzy,

Do przyrodzoney swey srogości mierzy.

85.

«Widzę — pry²⁹³ — w tym złym, niewiernym narodzie

Niezwykłą radość y takich iest wiele,

Co w spólnym płaczu y wspólney przygodzie

Śmiech sobie czynią y nowe wesele.

A ku naszemu zginieniu y szkodzie

Wszyscy podobno²⁹⁴ sprzysięgli się śmiele,

Myśląc, aby mię żywota zbawili,

A chrześcianom bramy otworzyli.

87.

Ale ia fortel na nieprzyiacioły

Y na zamysły naydę niecnotliwe:

Wszytkich, co ich iest²⁹⁵, puszczę na miecz goły²⁹⁶,

Pospołu z dziećmi, bo i te są krzywe²⁹⁷;

Spalę ich domy, spalę y kościoły,

Do szczętu plemię wytracę złośliwe.

U ich sławnego Grobu pełne mary

Pobitey księżey²⁹⁸ dam miasto²⁹⁹ ofiary».

88.

Na to się iuż był srogi tyran puścił,

Ale nie przywiódł do skutku swey złości;

A że niewinnym okrutnik przepuścił,

Szło to z boiaźni, nie z iakiey litości.

Bo się bał, aby sobie nie upuścił³⁰⁰

Drogi do zgody, dla³⁰¹ tey okrutności.

A iako pokóy miał zawrzeć z naszemi,

Uczyniwszy mord ten nad niewinnemi?

89.

Przeto z tey miary w sobie uhamował

Tyrański zamysł, ale z drugiey strony

Ieszcze okrutniey sobie postępował,

Niemiłosiernem gniewem zaiuszony.

Wsi wkoło palił, żywność wszelką psował,

Pyszne pałace nie miały ochrony,

W studnie y w źródła, y w rzeki przeyźrzyste³⁰²,

Mieszał trucizny y iady nieczyste.

Koniec pieśni pierwszey.

Pieśń wtóra

Argument

Izmen czaruie, ale nadaremnie;

Król chce wytracić wszystkie chrześciany³⁰³,

Tam Zoffronia y Olind wzaiemnie

Chcą umrzeć, aby król był ubłagany,

Klorynda, szczęściem przybywszy foremnie³⁰⁴,

Wolne ie czyni — Argant zagniewany,

Iż Goffred na to, co Alet powiada,

Niedba³⁰⁵ — woyną mu srogą odpowiada.

1.

Gdy się takiemi król mocnił sposoby,

Izmen³⁰⁶ do niego przyszedł dnia iednego,

Izmen, co zimne trwoży często groby.

Y kiedy zechce, wzbudza umarłego,

Izmen, którego rymów³⁰⁷ i osoby

Boią się państwa Pluta³⁰⁸ podziemnego:

On czarty wiąże, on ie rozwięzuie,

On im, iako pan sługom, roskazuie³⁰⁹.

2.

Był przedtym³¹⁰ zrazu Chrystusowej wiary,

Ale zaś potym³¹¹ został poturczony³¹²,

Y do swey sprosney³¹³ y brzydkiey ofiary,

Miesza pospołu obadwa Zakony³¹⁴.

A teraz z iaskiń, w których zdrayca stary

Odprawował swe zwykłe zabobony,

Szedł w spólney trwodze do pana swoiego,

Y niósł złą radę do tyranna³¹⁵ złego.

3.

«Iuż — prawi — królu, nieomylnie wiemy,

Że na nas woyska możne następuią,

Ale my czyńmy, co czynić możemy,

Mężnym fortunę nieba obiecuią.

W tobie ostrożność y czułość³¹⁶ widziemy,

Iakiey woienne czasy potrzebuią,

Stanieli³¹⁷ tak w swey każdy powinności —

Grób sobie sprawi u nas ten lud gości.

4.

Cokolwiek rady ma w sobie wiek stary,

Co iedno umiem y co iedno mogę,

Co czarnoksięstwo, co umieią czary,

Tam ci rad wszytkiem, o królu, pomogę.

Moią nauką piekielne maszkary

Wdam w tę robotę, wyprawię w tę drogę;

Ale skądby się to rozpocząć miało,

Powiem ci krótko, a ty słuchay mało³¹⁸:

5.

Iest w chrześciańskim kościele zakryty

Ołtarz pod ziemią, gdzie ksiądz ustawiony

Matki ich Boga obraz chowa ryty,

W iedwabny, ciężki rąbek uwiniony,

Przed nim kaganiec wisi złotem lity,

Który na wszytkie światło miece³¹⁹ strony.

W około³²⁰ rzędem ślubów³²¹ nawieszali,

Które nabożni pielgrzymowie dali.

6.

Ten obraz, który chowaią tak skrycie,

Z niepobożnego gwałtem weź kościoła

Y własną ręką podstaw w twey meszkicie³²²,

A ia tak sprawię czarnoksięskie koła,

Że póki u nas będzie to zawicie³²³,

Nie pożyie cię³²⁴ nieprzyiaeiel zgoła.

Y owszem wiecznie, przez tę taiemnicę,

Utwierdzisz swoię³²⁵ królewską stolicę».

7.

Posłuchał tyran niepobożney rady

Y do kościoła pobiegł ukwapliwy³²⁶,

Zaraz uczynek wykonał szkarady³²⁷:

Wydarł kapłanom obraz świętobliwy³²⁸

Y wniósł go do swey bożnice³²⁹, z porady

Izmena, który zwłoki niecierpliwy³³⁰,

Tamże zarazem nad nim z czarnoksięstwa

Niezrozumiane zaczynał bluźnierstwa.

8.

Ale kiedy świt rany³³¹ następował,

Niewiedzieć³³², iako zginął obraz święty,

O czem ten, co go za swym kluczem chował,

Królowi dał znać; który gniewem zięty³³³,

Pomstę y męki okrutne gotował,

Tak tusząc³³⁴, że był od³³⁵ chrześcian wzięty,

Y że go oni z meszkity³³⁶ wykradli,

Za co pod ogień y pod miecz podpadli.

9.

Albo to ręka ludzka wykonała,

Albo to boska wszechmocność sprawiła,

Że świętey Panny obrazu niechciała³³⁷

Mieć na tem mieyscu, którem się brzydziła.

Bo y teraz w tym wątpliwość została,

Boskali sprawa, ludzkali to była³³⁸.

Lecz dobrze, iż w tem pewności nie maią,

Że to nabożnie na Boga składaią.

10.

Z wielką pilnością zatem król roskazał³³⁹,

Aby, co ich iest, kościoły trzęsiono³⁴⁰;

Ktoby³⁴¹ złodzieia lub obraz ukazał,

Kaźni y wielkie nagrody kładziono.

Sam czarnoksiężnik na swe wróżki kazał,

Ale nic zgoła naleść³⁴² nie możono³⁴³.

Nie chciał koniecznie Bóg tego obiawić

Y iego czary nie mogły nic sprawić.

11.

A kiedy iuż tak między Chrześciany

Nie naleziono, choć szukano wszędy,

Dobrze się nie wściekł³⁴⁴ tyran rozgniewany,

Chce się mścić srodze, zrzuca wszytkie względy;

Niech będzie, co chce, zaraz lud wybrany

Roskazał tracić przez swoie urzędy:

«Kiedy miecz — prawi — żadnego nie minie,

Y niewiadomy złodziey pewnie zginie.

12.

By tylko winny wziął swoie karanie,

Niechay się żaden niewinny nie żywi!

Ale co mówię, wszyscy chrześcianie

Winni y wszyscy iednakowo krzywi³⁴⁵.

A choć tę kradzież źle³⁴⁶ wkładaią na nie,

Za to niech giną, że nam nie życzliwi³⁴⁷.

Przeto y ogniem, y ostrem żelazem,

Do szczętu wszytkich niech wygładzą razem».

13.

Te iadowite tyrańskie powieści

Rozniosły się wnet między lud ubogi,

Wszędzie płacz męski, wszędzie krzyk niewieści,

Wszytkich przeiął strach bliskiey śmierci srogi.

Zapomnieli się prawie na te wieści.

Uciekać nie masz nigdzie żadney drogi,

Ale skąd się mniey nędzni spodziewali,

Ztąd³⁴⁸ utrapieni ratunku dostali.

14.

Panna się iedna u nich wychowała,

Która iuż była lat słusznych dorosła,

Dziwney gładkości, o którą niedbała³⁴⁹,

Lub tyle dbała, ile cnota niosła³⁵⁰.

W ciasnem się barzo mieyscu uchowała

Tak wielka piękność y nigdy nie poszła

Z domu, kradnąc się — zaniedbana — chciwem

Wzrokom młodzieńców y chwałom³⁵¹ życzliwem.

15.

Ale żadna straż zakryć tey gładkości³⁵²

Nie mogła, choć iey barzo³⁵³ pilnowała.

Y tyś tego znieść nie chciała, miłości,

Boś ią młodemu chłopcu ukazała.

Miłości ślepa, teraześ³⁵⁴ ciemności

Zbyła, a wzrokuś³⁵⁵ bystrego dostała,

Tyś przez sto straży czystey dziewki doszła,

Y wzrokeś³⁵⁶ chciwy cudzy do niey niosła.

16.

Imie³⁵⁷ mu Olind³⁵⁸, Zoffronia³⁵⁹ oney³⁶⁰,

Iako ta gładka, tak on urodziwy,

Skromny, wstydliwy; miłości szaloney

Nie śmie, nie umie odkryć nieszczęśliwy.

A ta im³⁶¹ gardzi albo zapaloney

Żądze³⁶² nie widzi; tak Olind troskliwy³⁶³,

Dotąd iey służył albo pogardzony,

Albo nieznany y nie upatrzony³⁶⁴.

17.

W tem usłyszawszy, że iuż lud wybrany

Po wszytkiem mieście kazano mordować,

Poczęła myślić³⁶⁵, aby chrześciany

Mogła od śmierci gotowey³⁶⁶ zachować;

Męstwo ią y wstyd ruszał na przemiany:

To podbudzało, ten ią chciał hamować.

Wygrało męstwo, owszem szło zgodliwe,

Bo wstyd był mężny, a męstwo wstydliwe.

18.

Sama pobiegła, a swey nie zakryła

Gładkości, ani iey też wystawiała:

Płaszczem się wszystka³⁶⁷ do ziemie okryła,

Oczy wstydliwe sama w się zebrała,

Niewiedzieć, ieśli³⁶⁸ chcąc³⁶⁹ się ustroiła,

Ieśli umyślnie stroiów zaniedbała.

Lecz zaniedbaną gładkość y postawę

Stroiła miłość y niebo łaskawe.

19.

Wszyscy w nię patrzą, wszyscy utopieni

W iey twarzy, a ta ani ruszy okiem,

Przed królem stanie y twarzy nie zmieni,

Chocia³⁷⁰ ią trwoży zagniewanem wzrokiem.

«Nie sroż się — prawi³⁷¹ — prosiem³⁷² utrapieni,

A z twym się zadzierż³⁷³, o królu, wyrokiem,

A ia winnego oddam ci do ręki,

Którego wyday na iakie chcesz męki».

20.

Na męstwo śmiałe, na niespodziewany

Piorun cudowney y świetney gładkości,

Zmiękczył się zaraz tyran rozgniewany,

Wziął³⁷⁴ wzrok łaskawszy, złożył³⁷⁵ z okrutności.

Wpadłby był w miłość, by był nie trzymany

Od swey srogości y od iey twardości;

Lecz płocha gładkość y nieokrócone³⁷⁶

Serce ponęty mają podrzucone.

21.

Ieśli tyrana miłość nie ruszyła,

Poruszyło go pewnie spodobanie:

«Chcę — prawi — abyś winnego odkryła,

Niech będą wolni twoi chrześcianie».

Ona tem śmieley przedeń wystąpiła:

«Nic nie zataię na twe roskazanie³⁷⁷,

Iam winna, królu, iam obraz ukradła,

Karz mię, iako chcesz, bom śmierci podpadła».

22.

Tak pospolitey śmierci³⁷⁸ swą osobą

Zabiegła y kaźń sama wzięła na się.

O piękne kłamstwo, która prawda z tobą

Może porównać? Niewie³⁷⁹ w onym czasie,

Co czynić tyran; sam się biedzi z sobą.

Łagodniey nad swóy zwyczay pyta zasię³⁸⁰,

Aby mu prawdę własną³⁸¹ powiedziała,

Kto z nią był y zkąd³⁸² radę na to miała?

23.

A ona na to: «Nikogom niechciała³⁸³

Wziąć w towarzystwo do tak piękney chwały,

Nikt inszy, samam tylko to wiedziała,

Rękęm³⁸⁴ y umysł niosła na to stały».

«Więc sama będziesz — król rzecze — cierpiała,

Według wyroku y moiey uchwały».

«Słuszna — odpowie — y rzecz sprawiedliwa.

Niech sama cierpię, kiedym sama krzywa».

24.

Począł się srożyć tyran urażony,

Dowiaduie się, gdzie obraz podziała?

Że obraz w ogień zaraz był wrzucony,

Y że go spalić niźli skryć wolała,

Aby iuż więcey nie mógł bydź³⁸⁵ zgwałcony³⁸⁶

Niewierną ręką — tę sprawę dawała.

«Złodziey przed tobą, a ty czyń, co raczysz,

Obrazu pewnie wiecznie nie obaczysz.

25.

Ale złodzieyką niech mię nikt nie zowie:

Wzięłam to, co nam odięto gwałtownie³⁸⁷!»

Słysząc to, tyran srogo iey odpowie,

Wściekłem zażarty gniewem niewymownie:

«Dasz gardło wnetże, wnet położysz zdrowie³⁸⁸!

Zwiążcie ią zaraz y wiedźcie warownie³⁸⁹».

Próżno ią tarczą zasłania gładkości —

Miłość od złego króla okrutności.

26.

Wzięto ią zaraz, ręce iey związano,

A prętko³⁹⁰ potem miała być spalona,

Płaszcz z niey y z głowy podwikę³⁹¹ zerwano

Y tak została nędzna obnażona.

Nie wylękła się, tylko, że na ono³⁹²

Szarpanie nieco była poruszona.

Wprawdzie swą własną barwę odmieniła,

Y to nie bladą, ale białą była.

27.

Zbiegał się tam lud, acz niewiedział³⁹³ o tem,

Co się za panna na to ośmieliła;

Troskliwy Olind biegł tam także potem,

Domyślaiąc się, że to ona była.

Zięty³⁹⁴ okrutnem żalem y kłopotem,

Wiedząc iuż, że to ona uczyniła

Y że ią na śmierć srogą osądzono,

Trącał lud bieżąc, gdzie ią prowadzono.

28.

Zawoła głosem, co iedno³⁹⁵ miał mocy:

«Nie wierz iey królu, plotkić powiedziała!

Panna y sama y okrom pomocy,

Nigdyby³⁹⁶ tego uczynić nie śmiała.

Ieśli z meszkity³⁹⁷ obraz wzięła w nocy,

Niech powie, iako stróże oszukała?

Iam winien, ia sam będę pokutował».

Tak twardo dziewkę nieborak miłował.

29.

Y daley mówił: «Dałem sobie długi

Powróz urobić z wysoką drabiną,

Potemem³⁹⁸ w nocy, przez krzywe frambugi³⁹⁹,

Oknem wlazł w kościół y związawszy liną

Obrazem⁴⁰⁰ spuścił; niechayże mi drugi

Sławy nie bierze, niech inszy nie giną

Niewinnie dla mnie, mnie pal postawiono,

Y mnie samemu ogień napalono».

30.

To Zoffronia⁴⁰¹ skoro usłyszała,

Użali się go y wzrok k’ niemu skłoni:

«Co cię za rada do tego przygnała,

Że chcesz być w tak złey dobrowolnie toni?

Y taklim⁴⁰² się to boiaźliwą zdała,

Że mi ktoś śmierci pożądaney broni?

Mam ia toż serce⁴⁰³, ognia się nie boię,

O towarzysza do śmierci nie stoię⁴⁰⁴».

31.

Takiemi mu śmierć mowami rozwodzi⁴⁰⁵,

Lecz on zostawa⁴⁰⁶ z pierwszą statecznością⁴⁰⁷.

Iest na co patrzyć, gdy zapasy chodzi⁴⁰⁸

Czci chciwe męstwo z gorącą miłością.

Tamta chce umrzeć y śmierć sobie słodzi,

Ten, że żyć będzie, zostawa z żałością.

Król patrząc na to, sroższy tyle troie⁴⁰⁹.

Że się bydź⁴¹⁰ winnem powiada oboie⁴¹¹.

32.

Mówi, że lekce od nich poważony⁴¹²

Y że się na złość śmierci napieraią:

Wierzyć im trzeba, maią swe obrony,

Niechże oboie śmierć, iako chcą, maią.

Skoro to wyrzekł gniewem zapalony,

Zaraz Olinda katom w ręce daią,

Y tak do pala nędznych przywiązano,

A do siebie ich tyłem zobracano.

33.

Iuż kat, iuż ogień wielki był gotowy,

Iuż go dwuiętne miechy⁴¹³ rozdymały,

Kiedy iął Olind żałosnemi słowy⁴¹⁴

Narzekać, które kamienie ruszały:

«Tenli to łańcuch, teli to okowy,

Które mię z tobą wiecznie związać miały?

Tenli to ogień⁴¹⁵, który nas płomieniem

Równym miał palić y ziąć⁴¹⁶ ożenieniem?

34.

Nie ten nam węzeł miłość ślubowała,

Nie te płomienie, które będziem mieli!

A to, bezecna, słowa nie strzymała,

Lecz to nic, kiedy śmiercią nas nie dzieli.

A iż nam łoża spólnego nie dała,

A tobie tę śmierć bogowie przeyźrzeli⁴¹⁷,

Ciebie żałuię, nie samego siebie,

Dosyć mam, kiedy umrę podle⁴¹⁸ ciebie.

35.

O iako tę śmierć będę znał szczęśliwą⁴¹⁹,

Ieśli uproszę, że ty umieraiąc

We mnie wyleiesz duszę świętobliwą,

Pospołu zemną⁴²⁰ z światem się rozstaiąc.

Y z chęcią moie ostatnie życzliwą,

Tchnienie w się weźmiesz...» Chciał tak narzekaiąc

Ieszcze coś mówić — ale mu przerwała,

Y łagodnie mu tak odpowiedziała:

36.

«Inszych iuż myśli, przyjacielu, trzeba,

Inszych lamentów czas ten potrzebuie:

Pływałeś dotąd, czas się mieć do brzega⁴²¹,

Szczęśliwy, który za grzech pokutuie.

Cierp w Imię Boże, zapłata cię z nieba

Potka⁴²², którą On swym wiernym gotuie.

Samo nas niebo nad zwyczay pogodne

Cieszy y siebie rozumie bydź godne⁴²³».

37.

Na te iey słowa poganie płakali,

Płakał też, ale skrycie, lud wybrany,

Sam się król zmiękczył, iako powiadali,

Lecz niechciał⁴²⁴ dać znać, że był ubłagany.

Y żeby tego z twarzy nie poznali,

Oczy umyślnie obrócił do ściany.

Ty Zoffronia sama łez nie leiesz,

Y w płaczu wszystkich ledwie się nie śmieiesz⁴²⁵.

38.

Iuż ich tylko co⁴²⁶ w ogień nie włożyli,

W tem⁴²⁷ iakiś rycerz iedzie niepoznany,

Bo go za tego wszyscy osądzili,

Y za mężczyznę od wszytkich był miany⁴²⁸.

Tygrys na hełmie na dół mu się chyli,

A z cudzoziemska wszytek był ubrany,

Że to Klorynda⁴²⁹, tak się domyślali,

Bo u niey ten znak na woynie widali⁴³⁰.

39.

Ta z młodu swey płci dziełom odwykała⁴³¹,

Nad które więtszey⁴³² mieć nie mogła męki,

A ieśli kiedy haftować musiała,

Szło iey to z musu y prawie przez dzięki⁴³³.

Do igły y do wrzeciona niechciała⁴³⁴

Nigdy obrócić swoiey pyszney ręki.

Miękką twarz y stróy pieszczony⁴³⁵ złożyła,

A męską na się postawę włożyła.

40.

Ieszcze z dziewczyny była nie wyrosła⁴³⁶,

A iuż szalone konie obiezdżała,

Kopiią w ręku, miecz u boku niosła,

Łuk tęgi dziewczą ręką wyciągała.

A ieśli w lasy na łów kiedy poszła,

Nie raz się ze lwy mężnie uganiała

Y kiedy w lesiech⁴³⁷ głuchych mieszkiwała⁴³⁸,

Mężem się zwierzom, ludziom zwierzem zdała.

41.

Teraz z Persyey, gdzie była na woynie,

Do Palestyny szła na chrześciany,

Których krew nie raz wylewała hoynie,

Nie raz im srogie zadawala rany.

Wiechawszy w miasto — iako zwykła — zbroynie,

Uyźrzała wielki ogień zgotowany,

Zdziwi się barzo y natrze tam koniem,

Pyta, na kogo y co było po niem?

42.

Ustępuią się wszyscy y popycha

Ieden drugiego, aby mieysce miała,

Obaczy więźnie⁴³⁹, ieden wszystko⁴⁴⁰ wzdycha,

Druga wzrok w niebo wlepiwszy milczała.

Ów od litości, nie od bólu, zdycha,

Więtsze⁴⁴¹ mdła⁴⁴² serce płeć pokazowała:

Oczy nabożnie w niebo obróciła,

Y przed śmiercią się z światem iuż dzieliła⁴⁴³.

43.

Zdięta Klorynda żalem zapłakała

Na tak żałosne y smutne weyźrzenie⁴⁴⁴,

Nie tak się płaczem owego ruszała,

Iako ią ówtey⁴⁴⁵ ruszało milczenie.

Zatym⁴⁴⁶ iednego starca zawołała,

Który się iey zdał mieć dobre baczenie,

«Powiedz mi — prawi⁴⁴⁷ — z iakiey ci przyczyny

Iść maią na śmierć y dla iakiey winy?»

44.

Krótkiemi starzec dawał sprawę⁴⁴⁸ słowy⁴⁴⁹

Na wszytko, o co Klorynda pytała,

Domyślała się zaraz z iego mowy,

Że on y ona winy w tem nie miała.

Gdzieby⁴⁵⁰ królewski on wyrok surowy

Nie był zniesiony, o co prosić chciała —

Tak tuszy, że ich odbić gwałtem zdoła,

Przymknie się bliżey y na katy⁴⁵¹ woła:

45.

«To wam powiadam, abyście z więźniami

Temi poczynać nic daley nie śmieli,

Aż króla uyźrzę, a uznacie sami,

Że stąd kłopotu nie będziecie mieli».

Ostremi słowy zięci⁴⁵² y groźbami,

Tak, iako chciała, uczynić musieli.

To opatrzywszy daley poiechała,

Y króla, w drodze do siebie, potkała⁴⁵³.

46.

«Jam — pry⁴⁵⁴ — Klorynda, ieśli kiedy moie

Imię, o królu, słyszałeś mianować⁴⁵⁵;

Przyiechałam tu, aby państwo twoie

Y spólna wiara mogła się ratować.

Miła mi woyna y surowe⁴⁵⁶ boie,

Chceszli⁴⁵⁷ mię w mieście y w murzech⁴⁵⁸ spróbować,

Chceszli y w polu, na wszytkom gotowa».

A król iey na te odpowiedział słowa:

47.

«Mężna dziewico y niezwyciężona,

Żaden kray od nas nie iest tak daleki,

Gdzieby twa dzielność nie była sławiona;

O czem y późne wiedzieć będą wieki,

Będzieli⁴⁵⁹ z moią szablą twa złączona

Y twey to miasto dostanie opieki;

W naywiększem woysku nie ma tey dufności,

Którą mam w męstwie y w twoiey dzielności.

48.

Iuż niechay Goffred swoie woyska wiedzie,

Niechay nie mieszka⁴⁶⁰, a ia mu ślubuię,

Że pole stawię⁴⁶¹, ieśli bitwę zwiedzie,

Y że mu strzymam, co mu obiecuię.

Żołnierz, co w mieście y co ieszcze iedzie,

Niech pod twą sprawą⁴⁶² będzie — roskazuię⁴⁶³.

Ty nad wszytkiemi będziesz hetmaniła».

Za co Klorynda dzięki mu czyniła,

49.

Mówiąc tak daley: «Usłyszysz rzecz nową,

Że nie służywszy, o nagrodę proszę;

Lecz, iż ci służyć mam wolą⁴⁶⁴ gotową⁴⁶⁵,

Bespiecznie⁴⁶⁶ prośbę swą do ciebie niosę:

Niech owych na śmierć skazanych ogniową

Za upominek od ciebie odniosę⁴⁶⁷.

Zamilczę tego, że mam swe przyczyny,

Dla których żadney w nich nie widzę winy.

50.

To tylko powiem: wszyscy rozumiecie⁴⁶⁸,

Że chrześcianie obraz ten ukradli.

Ale ia trzymam swoie przedsięwzięcie,

Że nie wiecie kto y żeście nie zgadli.

Ia niewiem⁴⁶⁹, iako Zakon gwałcić śmiecie⁴⁷⁰.

Y po coście⁴⁷¹ go do meszkity⁴⁷² kładli:

Nie godzi się nam mieć swoich bałwanów⁴⁷³,

Tem więcey⁴⁷⁴ tych, co są, u chrześcianów.

51.

Niechay to każdy za cud pewny liczy,

Który Machomet⁴⁷⁵ bez wątpienia sprawił,

Niechcąc⁴⁷⁶, aby kto nowemi w świątniey⁴⁷⁷

Ołtarzów iego obrzędy plugawił.

Niechay swe czary maią czarownicy,

Niechby się Izmen iemi⁴⁷⁸ także bawił;

W te bałamuctwa my się nie wdawaymy,

Szabla rzecz nasza y tey się trzymaymy».

52.

Król na to, lubo⁴⁷⁹ nie rad y z trudnością

Miał do litości myśl gniewliwą skłonić,

Lecz trudno było nieludzkie⁴⁸⁰ się z gością⁴⁸¹

Obyść⁴⁸² y owych dwoyga ludzi bronić.

«Daruię ich — pry⁴⁸³ — zdrowiem⁴⁸⁴ y wolnością

Y chcę ich na twą przyczynę⁴⁸⁵ ochronić.

Lubo to dekret, lubo łaska — krzywi,

Albo nie krzywi: niech zostaną żywi».

53.

Rozwiązano ich. Wprawdzie Olindowy

Los był szczęśliwy y mało słychany⁴⁸⁶,

Bo miłość w sercu twardey białeygłowy

Miłością wzbudził y z nagłey odmiany:

Od ognia na ślub oblubieniec nowy

Idzie, od swoiey miłey miłowany,

Która pozwala, aby z nią żył wiecznie,

Kiedy y umrzeć chciał z nią tak statecznie⁴⁸⁷.

54.

Ale dzielności takiey król ostrożny

Nie dufał y miał tego swą przyczynę,

Zaczem, iako chciał tyran niepobożny,

Opuścili swą miłą Palestynę.

Iednych precz z państwa wyganiał niezbożny,

Drugich odsyłał aż na ukrainę⁴⁸⁸.

O iako ciężko było małe syny

Porzucać oycom — y miłe rodziny.

55.

A czyniąc dosyć przedsięwziętey radzie,

Dorosłe tylko y młódź urodziwą

Wygnał, a dzieci (iakoby w zakładzie),

Y płeć niewieścią zostawił lękliwą.

Siła⁴⁸⁹ ich, myśląc o nowey osadzie,

Błądzili różnie⁴⁹⁰, siła, pomsty chciwą

Myśl w sobie maiąc, do naszych iechali⁴⁹¹,

Y z Goffredem się w Emaus potkali⁴⁹².

56.

Emaus miasto tak daleko kładą

Od Ieruzalem: kiedy wyieżdżaią

Ze wschodem słońca — choć nie spieśnie⁴⁹³ iadą —

Gdy biie dziewięć, właśnie przyieżdżaią.

Naszy⁴⁹⁴ się cieszą, że swych nie odiadą,

Wszyscy się kwapią⁴⁹⁵, wszyscy pospieszaią,

Ale południe iż iuż było blisko,

Kazał tam Goffred obrać stanowisko.

57.

Zaczem namioty świetne rozbiiali,

A wieczór też iuż prawie następował,

Kiedy dway iacyś w obóz przyiachali⁴⁹⁶;

Że cudzoziemcy — stróy sam pokazował⁴⁹⁷,

Że przyiaźń niosą — tak się domyślali,

Tak sobie o nich każdy obiecował.

Króla z Egyptu byli to posłowie,

Wprzód szły osoby, a pozad⁴⁹⁸ giermkowie.

58.

Ten, co wprzód idzie, Aletem⁴⁹⁹ go zową:

Z barzo⁵⁰⁰ podłego⁵⁰¹ oyca urodzony,

Ale dowcipem⁵⁰² y słodką wymową

Urósł u dworu y był podwyższony;

Co chciał, to wszytko przewiódł swoią głową,

Chytry, obrotny, fortelny, ćwiczony.

A tak potwarzy swoie udać umiał,

Że drugi skargę za chwałę rozumiał⁵⁰³.

59.

Drugi był Argant⁵⁰⁴, Argant urodziwy,

Który w dalekich Cyrkasiech⁵⁰⁵ się rodził;

Ten z cudzoziemca (patrzcie iakie dziwy)

W Egyptcie równo z satrapami chodził.

Wściekły, okrutny, hardy, niecierpliwy,

Uporny y co z nikim się nie zgodził,

Bogu samemu ledwieby co złożył⁵⁰⁶,

A wszystkę⁵⁰⁷ słuszność w szabli swey położył.

60.

A skoro przystęp uprosili sobie,

Posłano po nich przednieysze dworzany.

Goffred w ubierze⁵⁰⁸ prostym w oney dobie⁵⁰⁹,

Na niskim stołku siedział między pany,

Lecz wielką dzielność znać było w osobie,

Choć nisko siedział, choć nie był ubrany.

Argant się hardy — wszedszy⁵¹⁰ — nie ukłonił,

Tylko co⁵¹¹ trochę na dół głowy skłonił.

61.

Ale wzrok Alet na dół obróciwszy,

Do samey prawie ziemie schylił głowę,

Y rękę prawą na piersi włożywszy,

Nisko bił czołem, niźli⁵¹² począł mowę.

Potym⁵¹³ łagodne usta otworzywszy,

Wypuścił słodszą niżli miód wymowę.

A niemal wszystko naszy⁵¹⁴ rozumieli,

Bo po syriysku⁵¹⁵ iuż nieźle umieli.

62.

«O ieden tylko godny naleziony⁵¹⁶

Bohatyrami władać tak mężnemi,

Twoie są dzieła: dostane korony

Y możne państwa, z tryumphy wielkiemi.

Dźwięk twoiey sławy niezastanowiony⁵¹⁷,

Między słupami Herkulesowemi⁵¹⁸

Nie został, ale y my o niey wiemy

Y o twem męstwem w Egypcie słyszemy.

63.

Między tak wielą⁵¹⁹ nie naydzie żadnego,

Coby się twoiem dziełom nie dziwował;

Te w podziwieniu u pana moiego

Nie tylko były, lecz się z nich radował.

Twych spraw słucha rad, a co u drugiego

Iest w nienawiści, to on umiłował.

A iż nie może wiarą, więc przymierzem

Chce z tobą związku y z twoiem żołnierzem.

64.

Y z tem posłani do ciebie iedziemy,

Toż mu radziła iego mądra rada.

Statecznąć⁵²⁰ przyiaźń od niego niesiemy,

Milszy mu z tobą pokóy niźli zwada.

A iż usłyszał — iako to widziemy⁵²¹ —

Że wygnać z państwa chcesz iego sąsiada,

Chciał, abyć się to od niego odniosło

Pierwey, niżby co złego ztąd⁵²² urosło.

65.

Ieśli chcesz na tem, coś dotąd wziął woyną,

Przestać y rzeczy mieć uspokoione

A Palestynę zachować spokoyną

Y kraie, które wziął pod swą obronę —

Chceć ubespieczyć⁵²³ swoią ręką zbroyną

Państwo, do końca niepostanowione⁵²⁴.

A kiedy się dway tak wielcy panowie

Złączycie — siedli⁵²⁵ Turcy i Persowie.

66.

Wieleś uczynił za tak małe czasy⁵²⁶,

Czego nie zniosą⁵²⁷ nigdy lata biegłe⁵²⁸;

Świadczą przebyte złe drogi y lasy,

Dobyte miasta y woyska poległe.

Na co nie tylko zdumieli się naszy⁵²⁹,

Ale y kraie daleko odległe.

Państwać przyczynić ponno łatwie⁵³⁰ sprostać,

Ale nie możesz więtszey⁵³¹ sławy dostać.

67.

Przyszła twa sława do kresu słusznego,

Przeto wątpliwey woyny strzeż się wszędzie,

Bo ieśli wygrasz — granic państwa twego

Pomkniesz⁵³², lecz sławy nic ci nie przybędzie.

A ieśli zaś co przyidzie przeciwnego,

Hańba y strata pewna z tego będzie.

Kłaść na niepewne — pewne (rzekę śmiele)

Głupstwo iest wielkie: y na trochę — wiele.

68.

Ale podobno fortuna życzliwa,

Którać się dotąd łaskawie stawiła,

Więc y ta — która w wielkich sercach bywa

Y z przyrodzenia w nie się wkorzeniła —

Myśl władze wielkiey y szerokiey chciwa

Tak cię do woyny chętnem uczyniła,

Że barziey⁵³³ pragniesz wątpliwego boiu,

A niżli⁵³⁴ drugi pewnego pokoiu.

69.

Będąć powiadać, abyś się gotował

Iść za pogodą, którąć sam Bóg daie,

A żebyś szable swey nie odpasował⁵³⁵.

Którać się dotąd szczęśliwie nadaie,

Ażbyś Azyą do końca zwoiował,

Y ażbyś wiarę y dawne zwyczaie

Z niey wykorzenił — piękne to są mowy,

Zkąd⁵³⁶ potem roście⁵³⁷ upadek gotowy.

70.

Ale ieśli się rozumu poradzisz,

A zbytnia dufność wzrokuć⁵³⁸ nie odbierze,

Y ze wszytkiemi zaraz⁵³⁹ się powadzisz⁵⁴⁰ —

Wierzże⁵⁴¹ mi, żeć się na wielkie złe bierze.

Więc y na szczęściu niesłusznie się sadzisz⁵⁴²,

Bo to nie stoi nigdy w iedney mierze;

Y ci, co nazbyt w górę wylataią,

Szwankuią radzi y na dół spadaią.

71.

Powiedz mi, ieśli będzie przeciw tobie

Egypt y w złoto możny, y w lud mężny,

A Turczyn y Pers w teyże właśnie dobie,

Y syn Kassanów⁵⁴³ ruszy się potężny —

Sam przeciw wielom, iako poczniesz sobie,

Słaby (y że tak rzekę) niedołężny?

Czy na posiłki cesarza greckiego

Spuścić się, z tobą, chcesz — zprzymierzonego⁵⁴⁴?

72.

Cóż? azaś⁵⁴⁵ greckiey wiary nieświadomy?

Z postępku tylko miarkuy ią iednego:

O iako często ten naród łakomy,

Zły, chytry, pragnął zginienia waszego!

Pomnisz to dobrze y dobrześ wiadomy⁵⁴⁶,

Iakoć niechciał⁵⁴⁷ dać prześcia⁵⁴⁸ bespiecznego⁵⁴⁹,

Bronił ci drogi y chciał cię hamować,

A teraz ci ma krew swoię darować?

73.

Lecz ufasz ponno⁵⁵⁰ żołnierzowi twemu

Y masz nadzieię w rotmistrzach ćwiczonych?

A żeś to kilku skukłał⁵⁵¹ po iednemu —

Masz zwalczyć wespół wszytkich ziednoczonych?

Choć siła⁵⁵² woysku ubyło twoiemu,

Choć masz rot wiele niewczasem⁵⁵³ zmnieyszonych

Y długą woyną — choć razem Turkowie

Uderzą na cię, Egypt y Persowie.

74.

Ale niech będzie, iakoś uprządł w głowie:

Żeć żaden w polu równy bydź⁵⁵⁴ nie może;

Niech taki wyrok uczynią bogowie,

Iaki chcesz — przedsię⁵⁵⁵ małoć to pomoże.

Bo (iedno⁵⁵⁶ mieysce day prawdziwey mowie)

Głód cię zwoiuie, głód cię pewnie zmoże:

Ten — kiedy przypnie⁵⁵⁷, wiesz dobrze, co broi,

Żadnych się kopiy y mieczów nie boi.

75.

Przedtem, niźliście z woyskiem nastąpili,

Zboża z pól do miast obronnych zwieziono,

Miasta żywnością tylko opatrzyli,

Wsi w okolicy wszytkie⁵⁵⁸ popalono,

Iakoż się — pytam — będziecie żywili,

Kiedy wszytek kray w około ogłodzono?

Ale swey morskiey ufacie armacie,

Takli⁵⁵⁹ to z lekkich żywot⁵⁶⁰ wiatrów macie?

76.

Podobno ony⁵⁶¹ na twe roskazanie

Póydą, gdzie każesz — y morze gniewliwe,

Głuche na prośby y na narzekanie,

Będzieć posłuszne y będzieć życzliwe.

Cóż? aza⁵⁶² Turczyn, Pers, Egypt — Hetmanie!

Złączywszy na cię siły przyiaźliwe⁵⁶³,

Nie mogą wysłać na morze okrętów,

Przeciwko tobie, dla potężnych wstrętów⁵⁶⁴?

77.

Dwa razyćby⁵⁶⁵ nas potrzeba porazić,

Y tu na ziemi, y ówdzie na wodzie;

Ieśli raz przegrasz, pierwszą sławę skazić,

Y hańbę przydać musiałbyś ku szkodzie.

Gdzieby⁵⁶⁶ nam przyszło twych na morzu zrazić,

Lud twóy na ziemi zginąłby o głodzie.

A ieślibyście polem⁵⁶⁷ zaś przegrali,

Tamci na morzu małoby wskórali.

78.

Przeto ieśli w twych rzeczach tak wątpliwych,

Gardzisz przyjaźnią króla tak wielkiego —

O twych przymiotach wszyscy osobliwych,

Mniey trzymać będą z postępku takiego.

Uymi⁵⁶⁸, radzimy, myśli woyny chciwych,

A do pokoiu nakłoń się świętego,

Niech wżdy co wytchnie Azya po woynie,

A ty coś dostał, trzymay to spokoynie.

79.

Y ciebie, mądra rado, dzielna młodzi,

Któraś się na tę woynę z nim udała,

Niech tak omylne szczęście nie uwodzi,

Abyś chcąc nowych woien szukać miała,

Lecz — iako żeglarz czyni swoiey łodzi —

Do bespiecznego⁵⁶⁹ portu doiechała,

Iużbyście słusznie mieli żagle zbierać,

A więcey na złe morze nie nacierać».

80.

Tu przestał Alet, a mężni żołnierze

Cicho się sami z sobą zszeptywali,

A że się pokóy y ono przymierze

Wszytkim nie zdało — twarzą znać dawali.

Groffred poyźrzawszy⁵⁷⁰ na swoie rycerze,

Co w koło stali y tego czekali,

Iaką odprawę mieli mieć posłowie,

Tak Aletowey odpowiedział mowie:

81.

«Raz dosyć gładko, drugi raz groźbami

Poselstwo swego pana sprawuiecie;

Ieśli nas chwali y w przyiaźni z nami

Chce mieszkać — za to mu podziękuiecie.

A że grozicie iakiemiś spiskami⁵⁷¹,

W które y inszych do siebie wziąć chcecie,

Abyście wszyscy przeciwko nam byli,

Y wszyscy razem na nas uderzyli —

82.

Tak macie wiedzieć: cokolwiek na ziemi

Y na morzuśmy dotąd ucierpieli,

Wszytko dla tego, abyśmy, z Pańskiemi

Mury, Grób Iego święty wolny mieli.

Więc y lud wierny szablami naszemi

Z ciężkiey niewoley wyiąćbychmy⁵⁷² chcieli,

Natośmy⁵⁷³ miłe domy opuścili,

Natośmy żywot y wszystko ważyli.

83.

To przedsięwzięcie y ten umysł⁵⁷⁴ stały

Nie żadna chciwość świecka w nas sprawiła,

Ty sam tę iędzę, Panie wieczney chwały,

Wykorzeń z serca, ieśliby w kim była.

Boday w nas takie myśli nie postały!

Sama to ręka boska uczyniła,

Ta, kiedy zechce, twarde serce ruszy,

Ta skamieniałe piersi łatwie⁵⁷⁵ kruszy.

84.

Ta nas od przygód różnych zachowuie,

Ta z niebespieczeństw⁵⁷⁶ wszelakich wywodzi⁵⁷⁷,

Znóy latu, zimie mrozy odeymuie,

Błaga⁵⁷⁸ y wiatry, y morskie powodzi,

Góry nam równa, drogi naprawuie⁵⁷⁹,

Żadna moc ludzka przez nię nam nie szkodzi,

Tąśmy⁵⁸⁰ mocnych miast i zamków dobyli,

Tąśmy potężne woyska porazili.

85.

Ta nam nadzieie⁵⁸¹, ta nam y śmiałości

Dodaie, a nie żadne nasze siły:

W armacie⁵⁸² żadney nie mamy dufności,

Greckie posiłki małoby sprawiły.

Byleśmy byli w Iego opatrzności —

By⁵⁸³ się naywiętsze⁵⁸⁴ woyska zgromadziły

Na naszę⁵⁸⁵ zgubę — namniey⁵⁸⁶ się nie boiem,

Kiedy pod Iego mocną ręką stoiem.

86.

Lecz, ieśliby nas chciał za nasze złości

Skarać y z swoiey wypuścić obrony —

Któżby z nas nie rad tam położył kości,

Gdzie Bóg y Pan nasz leży pogrzebiony?

Pomrzemy radzi w takiey stateczności,

Szczęśliwszy⁵⁸⁷ niżli żywi, z każdey strony.

Ale śmierć nasza będzie sławna wszędzie,

Azya się z niey pewnie śmiać nie będzie.

87.

Prawda, że sobie pokoiu życzemy

Z królem egypskiem y przyimiem go radzi,

Y z nim się pewnie radzi ziednoczemy,

Ieśli się z nami umyślnie nie zwadzi.

Ale, ieśli nic nie ma — iako wiemy —

Do Palestyny, a cóż mu to wadzi,

Że przeciw inszym woynę podniesiemy,

Kiedy z nim samym przyiaźń chować chcemy?»

88.

Barzo beł oną mową Goffredową,

Iako pies wściekły, Argant urażony

Y nie krył się z tem, ale trzęsąc głową

Pomknął się daley na plac zapędzony.

«Nie będziem się — pry⁵⁸⁸ — więcey ścierać mową,

Krótko ia powiem, iako niećwiczony:

Kto niechce⁵⁸⁹ zgody, kto niechce pokoiu,

Niechay ma woynę, niech się ma do boiu⁵⁹⁰!»

89.

Potem u szaty, którą miał na sobie,

U obu przodków⁵⁹¹ wziął obiedwie stronie⁵⁹²

Y podniózszy⁵⁹³ ie wzgórę⁵⁹⁴ w oney dobie⁵⁹⁵,

(A twarz mu gniewem i pałały skronie)

«Te upominki — prawi — niosę tobie:

W lewem masz pokóy, woynę w prawem łonie.

Obierzże⁵⁹⁶ sobie, na które pozwolisz,

A zaraz powiedz, co chcesz y co wolisz».

90.

Na postępek tak hardy Argantowy

Y tak zuchwały, wszyscy się gniewali

Y nie czekaiąc Goffredowey mowy,

Wszyscy, na woynę, głosem zawołali.

On szatę wytrząsł y rzekł temi słowy:

«Czegoście chcieli, toście otrzymali».

Zdało się — na te słowa wymówione —

Że Ianus⁵⁹⁷ wrota otworzył zamknione⁵⁹⁸

91.

Y że z onego rzuconego łona,

Wypadł gniew wściekły y zwada krwie⁵⁹⁹ chciwa.

W oczy mu płomień kładła Tyzyphona⁶⁰⁰,

Y swą pochodnią Megera⁶⁰¹ złośliwa.

Taki był Nemrot⁶⁰², kiedy wieża ona⁶⁰³

Szła przezeń⁶⁰⁴ wzgórę⁶⁰⁵ y tak popędliwa

Twarz iego beła, kiedy ią budował,

Y z niey swą pychę niebu pokazował⁶⁰⁶.

92.

Potem rzekł Goffred: «Powiedzcie królowi:

Kiedy niechciał⁶⁰⁷ żyć w swem państwie spokoynie,

Niech się nam stawi, albo ku Nilowi

My póydziem, tam się skosztuiem⁶⁰⁸ na woynie».

Przedsię⁶⁰⁹ się zdało cnemu Goffredowi,

Uczęstować ich y darować hoynie.

Hełm Aletowi dziwnie piękny dano,

Którego, wziąwszy Niceą⁶¹⁰, dostano⁶¹¹.

93.

Argantowi zaś szabla się dostała,

Wszytka⁶¹² perłami y złotem sadzona⁶¹³:

Robota się w niey drożey szacowała,

Bo barzo stucznie⁶¹⁴ była urobiona.

Z żelaza mu się barziey podobała,

Y ztąd⁶¹⁵, że była dobrze wyostrzona.

Rzekł do Goffreda: «Nie długo⁶¹⁶ pokażę,

Iako sobie twóy upominek ważę».

94.

Zatem uderzył czołem Aletowi:

«Ieszcze dziś nocą wyiechać — pry⁶¹⁷ — mogę

Ku Ieruzalem; ty ku Egyptowi

Iutro, skoro dzień, wyprawisz się w drogę.

Wszak tam na ten czas nic po mnie królowi.

Ty odnieś wszytko, ia tam nie pomogę.

Potrzebnieyszym tu⁶¹⁸, gdzie słyszę o boiu,

A ty się pręcey⁶¹⁹ zeydziesz do pokoiu».

95.

Nieprzyjaciel się zaraz z posła staie;

Lub⁶²⁰ źle, lub dobrze — nie słucha wywodów,

Nie myśli, nie dba, ieśli w tem zwyczaie,

Y prawo wszytkich urazi narodów.

Spiesznie⁶²¹ poiezdża⁶²², ciemney nocy łaie⁶²³,

Ierozolimskich kwapiąc się do grodów⁶²⁴,

Srodze mu przykre namnieysze mieszkanie⁶²⁵,

Ale y Alet iuż się skarży na nie.

96.

Noc była cicha, wiatry ubłagane

Nie ruszały się y odpoczywały;

Zwierzęta wszytkie⁶²⁶ za dnia spracowane,

W iamach y w lesiech⁶²⁷ sen odprawowały⁶²⁸;

Ptastwa złotemi pióry malowane,

Po swoich gniazdach sobie wytychały⁶²⁹,

Y pod cichego milczenia zasłoną

Trzymały pamięć we śnie utopioną.

97.

Ale y Goffred, y mnieyszy⁶³⁰ wodzowie,

A zgoła wszyscy prawie nic nie spali,

A Ieruzalem tylko maiąc w głowie,

Ranego⁶³¹ świtu z ochotą czekali.

A kto wymówi, a kto to wypowie,

Iakoby radzi miasta doiechali?

Coraz iutrzenki złotey wyglądaią,

A leniwemu dniowi wszyscy łaią.

Koniec pieśni wtórey.

Pieśń trzecia

Argument

Pod Syon woysko przyszło, które srodze

Klorynda, z ludźmi swoiemi, witała;

W Erminiey się płomienie niebodze

Zaymuią, skoro Tankreda uyźrzała⁶³²;

Lecz y on nie mniey zagrzał się, gdy w drodze

Klorynda mu twarz gładką ukazała;

Dudon zabity, swoi go chowaią,

Cieśle dla drzewa w lasy wysyłaią.

1.

Iuż wiatrek⁶³³ cichy, wieiąc na świt rany⁶³⁴,

Znać dawał, że się iutrzenka ruszała,

Która, tym czasem⁶³⁵, w różą przeplatany

Wieniec swą złotą głowę ubierała.

Każdy ochotnie, we zbroię ubrany,

Ruszał się, kiedy ogromna zabrzmiała

Trąba y w głośne bębny uderzano.

Zaczem się woysku ruszyć roskazano⁶³⁶.

2.

Roztropny Hetman umie ich sprawować,

Słodkie wędzidło ochocie obiera:

Łatwiey szaloną Wisłę⁶³⁷ nakierować,

Kiedy swe wszytkie⁶³⁸ wody w kupę zbiera;

Łatwiey wiatr wstrącić⁶³⁹, łatwiey go hamować,

Gdy Krępak⁶⁴⁰ z lasów wysokich odziera.

Kto za kim iść ma w drodze — ukazuie,

Sam wszystkich w hufce dzieli y szykuie.

3.

Tak spiesznie iadą, że się im tak zdało,

Iakoby sobie skrzydła przyprawili;

Iuż się też słońce do południa miało,

W którey więc bywa naygorętszey chwili,

Kiedy się Święte Miasto pokazało,

Mało co⁶⁴¹ daley, niźli w równey mili.

Wszyscy wesołe krzyki wypuszczaią,

A Ieruzalem pożądne⁶⁴² witaią.

4.

Tak pospolicie żeglarze bywali,

Którzy czas długi, przez morskie bałwany,

Pod cudzem niebem, tam y sam⁶⁴³, pływali

Przez różne wiatrów szalonych odmiany —

Kiedy nakoniec⁶⁴⁴, nędzni, oglądali

Miłą oyczyznę y dom pożądany,

Wzaiem go sobie palcem ukazuią,

Y przeszłych więcey niewczasów⁶⁴⁵ nie czuią.

5.

Kiedy się tak w nich serdeczna krzewiła

Radość y szczęścia dalszego otucha,

Po niey w nabożne myśli nastąpiła

— Pełna pokory Bogu miłey — skrucha.

A bez wątpienia sama to sprawiła

Łaska Świętego w twardych serca Ducha:

Nie śmie wzrok śmiele patrzyć⁶⁴⁶ upłakany⁶⁴⁷,

Tam, kędy⁶⁴⁸ odniósł Bóg śmiertelne rany.

6.

Ciche wzdychanie, słowa przerywane,

Łzy a łykanie⁶⁴⁹ tylko słyszeć⁶⁵⁰ było;

Iako więc czynią, którzy zfrasowane⁶⁵¹

Serca swe maią — y zaraz im miło.

Taki dźwięk czynią lasy rozdymane

Od⁶⁵² wolnych wiatrów y kiedy ruszyło

Z nienagła⁶⁵³ morze ciche wałów⁶⁵⁴ słonych,

O skałę albo o brzeg odtrąconych.

7.

Pierwszy wodzowie idą nogą bosą,

Co widząc drudzy, także też czynili;

Y kit, y pierza u czapek nie niosą,

Iedwab y świetne stroie porzucili.

O odpuszczenie grzechów Boga proszą,

Serca y myśli górne poniżyli,

A ieśli z płaczu które słowo gwałtem

Mógą przemówić — mówią takim kształtem⁶⁵⁵:

8.

«Tuś na tem mieyscu raczył, Wieczny Panie,

Krew swą przelewać, tuś raczył omdlewać,

A ia, o grzeszny, teraz patrząc na nie

Niegodnem okiem, nie mam łez wylewać?

O wielka złości, o zapamiętanie!

Czegóż się więcey po tobie spodziewać,

Kamienne serce, ieśli się nie ruszysz,

Ieśli się teraz od żalu nie kruszysz?»

9.

Na ten czas w mieście, co z naywyższey wieże⁶⁵⁶,

Co wszytkie strony z góry odkrywała,

Ieden kurzawy z daleka postrzeże,

Która się, iako chmura iaka, zdała;

Właśnie tak, gdy się na deszcz wielki bierze,

Błyskawica się po niey przebiegała.

Lecz blask, który z zbróy świetnych wyskakował⁶⁵⁷,

Konie y ludzie⁶⁵⁸ potem ukazował⁶⁵⁹.

10.

Ten pocznie wołać: «O iaki z kurzawy,

O iaki z prochu obłok widzę z góry!

Iako naypręcey⁶⁶⁰ mieycie się do sprawy⁶⁶¹,

Straży zawodźcie, opatruycie mury,

Iuż teraz inszey nie trzeba zabawy;

Podnoście wałów, zaprawuycie dziury,

Patrzcie, jaki tam proch idzie do nieba,

Nieprzyjaciel to, do zbróy się mieć trzeba⁶⁶²!»

11.

Niespodziewaną wszyscy zięci⁶⁶³ trwogą,

Lękliwa biała płeć⁶⁶⁴, ludzie podeszli⁶⁶⁵,

Bogom oddaiąc oyczyznę ubogą,

Do swoich meszkit⁶⁶⁶ małe dzieci nieśli.

A ci, co duży⁶⁶⁷ y co się bić mogą,

Pod chorągiew się y do bębnów zeszli.

Co żywo — do bram bieży, mosty wzwodzi,

A król sam wszystkich z pilnością obchodzi.

12.

To sporządziwszy, nic się tam nie bawił⁶⁶⁸.

Ale na wieżę szedł, którą uczony

Tak budowniczy przy bramie postawił,

Że z niey na wszytkie⁶⁶⁹ widać było strony.

Po Erminią⁶⁷⁰ ztąd⁶⁷¹ zaraz wyprawił,

Którą był przyiął litością ruszony

Do siebie na dwór, kiedy iey dobyto⁶⁷²

Antyochiey y oyca zabito.

13.

W tem⁶⁷³ iuż Klorynda była wyiechała,

A za nią hufiec iazdy szedł nie mały⁶⁷⁴,

A żeby nazad⁶⁷⁵ łacny⁶⁷⁶ odwrót miała,

Argant iey czekał w bramie między wały⁶⁷⁷.

Wszystkiem ochoty swoiem dodawała,

Ukazuiąc twarz y swóy wzrok zuchwały.

«Dziś się nam — prawi⁶⁷⁸ — trzeba dobrze stawić,

Y na początku co dobrego sprawić».

14.

Ledwie te słowa do nich wymówiła,

Kiedy się stroną⁶⁷⁹ rota ukazała,

Co stado owiec y bydła pędziła

Y do obozu nazad się wracała.

Na rączem koniu zaraz poskoczyła,

Y z rotmistrzem się — co w przód szedł — potkała⁶⁸⁰:

Gard był rotmistrzem, człowiek wielkiey siły,

Lecz iego siły małe ku niey były.

15.

Zbiła go z konia na pierwszem potkaniu,

Co y poganie y naszy⁶⁸¹ widzieli;

Że się im w onem⁶⁸² pierwszem harcowaniu

Zdarzyło dobrze — za szczęście to mieli.

Tak mężnie naszych w onem uganianiu

Gromiła, że się oprzeć ani śmieli,

Co raz⁶⁸³ to barziey z swemi nacierała,

Y może⁶⁸⁴ tak rzec, że na nich iechała.

16.

Tak nasi korzyść zdobytą stracili,

Co im sromoty więcey przyczyniło.

Toli⁶⁸⁵ na wzgórek sprawą⁶⁸⁶ ustąpili,

Gdzie iakokolwiek⁶⁸⁷ mieysce ich broniło.

Goffred w tym⁶⁸⁸ kinie⁶⁸⁹: niechay ich posili

Tankred — co iemu słyszeć było miło,

Iako więc piorun wypada z obłoku,

Tak na nich natarł y przyskoczył z boku.

17.

Drzewo⁶⁹⁰ tak złożył y tak potem toczył

Swem dzielnem koniem Tankred pomieniony⁶⁹¹,

Że król rozumiał⁶⁹², gdy go z wieże⁶⁹³ zoczył⁶⁹⁴,

Że to był rycerz iakiś doświadczony.

Y Erminiey pytał — kiedy skoczył —

Co z nim patrzała na utarczki ony⁶⁹⁵:

«Tyś chrześciany⁶⁹⁶ często widywała,

Y podobnobyś y tego poznała».

18.

Nic Erminia nie odpowiedziała

Na to, o co iey na ten czas⁶⁹⁷ pytano,

Ale westchnęła y tylko płakała,

Miasto⁶⁹⁸ słów, których od niey wyglądano⁶⁹⁹.

Wprawdzie płacz w sobie potężnie trzymała,

Lecz nie tak przedsię⁷⁰⁰, aby nie doyźrzano⁷⁰¹,

Kiedy niepełne westchnienie puściła

Y bawełnicę⁷⁰² łzami omoczyła⁷⁰³.

19.

Potem tak rzecze, skrytą pokrywaiąc

Miłość zmyśloney płaszczem nienawiści:

«Miałabym go znać, kiedy podieżdżaiąc

Pod mury — choć nań nacierali wszyscy —

Mordował moich, w przykop⁷⁰⁴ przyganiaiąc,

Więźnie y wielkie często brał korzyści.

Ach iako bije! Iego rany zgoła

Nie zleczą czary, ani żadne zioła.

20.

Tankred mu dzieją⁷⁰⁵; gdzieżbym to tak była

Szczęśliwa kiedy, żebym go dostała.

Ale — żebym się nad nim napastwiła —

Żywegobym⁷⁰⁶ go raczey rada miała».

Taką iey mowę obracało siła⁷⁰⁷

Inaczey, niźli ona rozumiała.

Z płaczem zmieszała te ostatnie słowa,

Srogiem zagrzana ogniem białagłowa⁷⁰⁸.

21.

A w tem⁷⁰⁹ Klorynda, widząc przeciw sobie

We wszytkim biegu rzeźwiego ionaka⁷¹⁰,

Skoczyła także z drzewem⁷¹¹ w oney dobie⁷¹²,

Chcąc go ugodzić w gębę nieboraka.

Trafili się w łeb y skruszyli obie

Drzewa⁷¹³; iey się sznur zerwał u szyszaka

Y spadł iey z głowy na ziemię, że potem⁷¹⁴

Błysnęła twarzą y warkoczem złotem.

22.

Oczy się, iako słońce, rozświeciły

Wdzięczne, chocia się była rozgniwała:

Cóż? kiedyby⁷¹⁵ się do śmiechu skłoniły,

Cóż? kiedyby w nich łaskę ukazała.

Nie stóy Tankredzie: onci⁷¹⁶ to wzrok miły,

Ona⁷¹⁷ twarz piękna, coć się podobała⁷¹⁸,

Kiedyś ią znalazł z trafunku⁷¹⁹ u zdroiu,

Po zbyt gorącem upragniony znoiu.

23.

Tankred — co przedtym⁷²⁰ nie był na to dbały,

Iaką tarcz miała, w iakiey była zbroi —

Poznawszy ią w twarz teraz, skamieniały

Y iako martwy, w ziemię wryty stoi.

Ona naciera, on — na inszych śmiały⁷²¹ —

Iey się obrazić, iey się ranić boi.

Na inszych siecze, na nię żadnym kształtem⁷²²

Niechce⁷²³, chocia go ona goni gwałtem.

24.

Nie bije wzaiem rycerz uderzony,

Y nie tak się iey ostrey szable⁷²⁴ chroni,

Iako, śmiertelnym grotem przerażony,

Iey piękney twarzy pilnuie w pogoni.

Mówi sam z sobą: «Otom nie raniony⁷²⁵,

Chocia mam ciężkie razy od iey broni,

Ale te cięcia, które wypadaią

Z iey piękney twarzy, w serce ugadzaią⁷²⁶».

25.

Nakoniec⁷²⁷ na to skłonił myśl wątpliwą,

Aby nie umarł miłośnik nieznany;

Chce prosić, żeby nie była tak mściwą

Nad tym, co iey iest więzień y poddany.

«Ty — prawi⁷²⁸ — któraś tak nielutościwą⁷²⁹,

Że mnie samemu tylko daiesz rany,

Wyiedź kęs⁷³⁰ od swych, tam się skosztuiemy,

Tam się — który z nas mężnieyszy — dowiemy».

26.

Skoro Klorynda tych słów wysłuchała,

Na to podanie iego pozwoliła,

A że bez hełmu była, nic niedbała⁷³¹.

Y tak go z głową odkrytą goniła.

Uciekał Tankred, ale go dognała,

Y doganiaiąc trochę go raniła.

«Stóy — rzecze do niey — pierwey zawrzeć mamy

Pewne umowy, niźli się potkamy⁷³²».

27.

Stanęła zaraz na tę iego mowę,

Iemu też miłość dodała śmiałości:

«Tę — prawi — ze mną zachoway umowę,

Nim dobrowolnie umrę od żałości:

Wydrzy mi serce albo utni⁷³³ głowę,

Kiedy mieć nie chcesz nademną⁷³⁴ litości.

Twoie to serce, a ieśli go żywo

Nie chcesz mieć — niechay umrze, kiedy krzywo⁷³⁵.

28.

To serce winno y te piersi krzywy⁷³⁶,

Przebiy ie mieczem, a toć ich nie bronię;

Chceszli⁷³⁷ też z prętkiey⁷³⁸ strzelić w nie cięciwy?

Y zbroię zdyimę⁷³⁹ y paisz⁷⁴⁰ odsłonię».

Chciał ieszcze daley Tankred nieszczęśliwy

Skarżyć się, od swych daleko, na stronie;

Lecz onę skargę, ono narzekanie

Przerwali ludzie, co przypadli na nie.

29.

Bo nieprzyjaciel od naszych pędzony,

Lub chytrze, lubo⁷⁴¹ do prawdy⁷⁴² uchodził;

Nasz ieden — widząc włos iey rozpleciony,

Który po wietrze y tam y sam⁷⁴³ chodził —

Skradł się y przypadł w tył, niepostrzeżony,

Aby ią w głowę odkrytą ugodził.

Krzyknie nań Tankred srodze wylękniony,

Kiedy na nię miecz uyrzał wyniesiony.

30.

Przedsię⁷⁴⁴ iey trochę drasnął w koniec głowy,

Bo raz⁷⁴⁵ był słaby, iako to kwapiony⁷⁴⁶;

Iey warkocz złoty taki miał blask nowy,

Kilką⁷⁴⁷ kropli krwie⁷⁴⁸ rumianey zmoczony,

Iaki więc miewa kamień rubinowy,

Misterną ręką w złoto oprawiony.

Roziadł się⁷⁴⁹ Tankred y z dobytą bronią

Za tym, który ią ranił, szedł w pogonią⁷⁵⁰.

31.

Tamten uciekał, ledwie więc⁷⁵¹ z cięciwy

Puszczona strzała tak prędko bieżała.

Ta się zdumiała, widząc one dziwy,

Lecz daley bieżeć za niemi nie chciała,

Ale skoczywszy, swóy lud boiaźliwy

Y uchodzących nazad nawracała.

Czasem naciera, tył podaie⁷⁵² czasem

Y tym fortelem barziey⁷⁵³ szkodzi naszem⁷⁵⁴:

32.

Równie tak szczwany na puszczy zubr⁷⁵⁵ srogi,

Kiedy ucieka, wszyscy go psi⁷⁵⁶ gonią,

A ieśli stanie y obróci rogi,

Nie nacieraią y daleko stronią.

Dzielna Klorynda broni strzałom drogi,

Tarczą⁷⁵⁷ za sobą trzymaiąc w pogonią⁷⁵⁸:

Od wyciśnionych⁷⁵⁹ tak się zasłaniaią

Trzcin⁷⁶⁰ Murzynowie, kiedy uciekaią.

33.

Kiedy tak długo, oni uciekaiąc,

A nasi goniąc, pod mur podieżdżali:

Nieprzyiaciele, swe fortele maiąc,

Nazad się zasię zprętka⁷⁶¹ obracali.

Y iako znowu, śmiele⁷⁶² nacieraiąc

Na naszych z tyłu y z boku strzelali.

A wtem też Argant — na co dawno godził —

Naszem⁷⁶³ na czoło z swoiemi zachodził.

34.

Daleko od swych Argant się wysadził,

Chcą się sam potkać naprzód przed wszystkiemi,

Pierwszy, w którego kopiią⁷⁶⁴ zawadził,

Został y z koniem obalon na ziemi.

Nikt mu nie zdołał, żaden mu nie radził⁷⁶⁵,

Nikt nie porównał z nim między naszemi,

A gdzie się z mieczem ogromnem zawinął,

Kilka ich razem, rzadko ieden zginął.

35.

Klorynda także mężnie się stawiła,

Ardeliona rotmistrza starego

Na obie stronie⁷⁶⁶ sztychem przepędziła,

Dwu tuż przy sobie synów maiącego;

Barzo⁷⁶⁷ szkodliwie przez piersi raniła

Alkaliandra, syna co starszego.

Polfernus młodszy ledwie uszedł zdrowy,

Od ostrey szable⁷⁶⁸ mężney białeygłowy⁷⁶⁹.

36.

A kiedy nie mógł Tankred zapędzony

Dognać owego, bo miał koń leniwszy⁷⁷⁰:

Że się daleko uniósł zagoniony

Lud iego — uyźrzał⁷⁷¹ wzad⁷⁷² się obróciwszy.

A widząc, że był zewsząd okrążony,

Biegł mu na pomoc konia rozpuściwszy.

Za nim poskoczył pułk niezwyciężony,

W naygorszych raziech⁷⁷³ zawsze doświadczony.

37.

O pułku mówię sławnym Dudonowem,

(Będzie go Muza często wspominała)

Przed nim w przód⁷⁷⁴ Rynald szedł w kirysie⁷⁷⁵ nowem,

A uroda go sama wydawała.

Po białym orle w polu lazurowem

Erminia go zarazem poznała.

Rzecze królowi, co nań patrzył pilnie:

«O tem ci, co wiem, powiem nieomylnie».

38.

Z tem żaden w dziełach nie zrówna Marsowych,

Choć mu szesnaście dopiero lat liczą;

Kiedyby⁷⁷⁶ sześci⁷⁷⁷ Goffred miał takowych,

Iużby Syrya była niewolniczą,

Łatwieby⁷⁷⁸ przez miecz państw dostał wschodowych⁷⁷⁹,

Y królestw, które z południem graniczą,

Sam Nil, choć głowę tak dalego⁷⁸⁰ kryie,

Pewnieby musiał mieć łańcuch u szyie⁷⁸¹.

39.

Rynald mu imię. Iego rozgniewaney

Ręki się srodze nieprzyjaciel boi;

Ten zasię drugi w zbroi smalcowaney⁷⁸²,

Co się po prostu y statecznie stroi,

Dudo iest z Konse, który tey wybraney

Roty iest wodzem, co to za nim stoi:

Rycerz to wielki, choć ma zeszłe⁷⁸³ lata,

Siła⁷⁸⁴ ten widział, siła zwiedził świata.

40.

To zasię drugi w czarnym złotogłowie⁷⁸⁵

Gernand, rodzony króla norweyskiego;

Ten taką pychę uprządł sobie w głowie,

Że w świecie nie masz nadeń⁷⁸⁶ zacnieyszego.

Z tych dwu zaś tamten, Odoard się zowie,

Ta Gildylippa, z dzieła rycerskiego

Sławni, lecz ieszcze sławnieyszy⁷⁸⁷ z miłości,

Y z zobopólney⁷⁸⁸ ku sobie szczerości».

41.

Słuchaiąc król tey Erminiey⁷⁸⁹ mowy,

Widział, że iego ludzie iuż przegrali,

Bo mężny Rynald y Tankred surowy⁷⁹⁰

Iuż ich z obustron⁷⁹¹ byli rozerwali.

Gdy zaś potem pułk natarł Dudonowy,

Nikt się nie oparł, wszyscy uciekali.

Sam od Rynalda koniem potrącony,

Ledwie wstał z ziemie⁷⁹² Argant obalony.

42.

Y nie wstałby był⁷⁹³ po tem uderzeniu,

By⁷⁹⁴ Rynaldowi koń był nie szwankował⁷⁹⁵;

Zaczem⁷⁹⁶ mu noga uwięzła w strzemieniu

Y zmieszkał⁷⁹⁷ trochę, niżli⁷⁹⁸ iey ratował⁷⁹⁹.

Nieprzyiaciel też po tem pogromieniu,

Do miasta pod mur rączo ustępował.

Sama Klorynda tylko w swey osobie,

Z Argantem, wszystkich trzymała w złey dobie⁸⁰⁰.

43.

Y on, y ona mężnie y statecznie,

Postawaiąc wraz, tak naszych wspierali⁸⁰¹,

Że iako tako mogli uść⁸⁰² bespiecznie⁸⁰³

Ci, co do miasta naprzód uciekali.

Dudon zaś chciwy, chce szczęścia koniecznie

Pierwszego zażyć, siecze, bije, wali,

Raz tylko w łeb ciął mężnego Tygrana,

A zdechł zarazem⁸⁰⁴, taka była rana.

44.

Nic nie pomogła zbroia Korbanowi.

Ani Halemu szyszak znamienity:

Obu od szyie⁸⁰⁵ tak ciął ku brzuchowi,

Że dusza zaraz wypadła z ielity⁸⁰⁶.

Z zawoiem łeb zdiął Alimansorowi,

Machomet⁸⁰⁷ poległ na wylot przebity.

Nakoniec⁸⁰⁸ y sam Cyrkaszczyk się boi,

Gdzie poyźrzy⁸⁰⁹, widzi iako Dudon broi⁸¹⁰.

45.

Zgrzyta zębami Argant rozgniewany,

Zastanawiał się⁸¹¹, lecz czasem uchodził;

W tem⁸¹² iakoś przypadł mało spodziewany,

Y pod zbroię go koncerzem⁸¹³ ugodził;

Utopił go w niem, a od oney rany

Dudon iuż więcey po świecie nie chodził.

Ległeś, niestetyż! rycerzu wybrany

Y uiął cię sen twardy, nieprzespany⁸¹⁴.

46.

Trzykroć się wspierał y podnosił oczy,

Chcąc co słonecznych zachwycić⁸¹⁵ promieni,

Trzykroć upadał; pierwszey zbywa mocy,

Polega, blednie y wszystek⁸¹⁶ się mieni⁸¹⁷.

Nakoniec⁸¹⁸ oczy, ciężkiey pełne nocy,

Zawarł⁸¹⁹ y poszedł do podziemnych cieni.

A Argant, skoro tę robotę sprawił,

Biegł wciąż y nic się nad trupem nie bawił⁸²⁰.

47.

A chocia⁸²¹ zlekka⁸²² do swych ustępował,

Czasem się wracał y naszych wyzywał:

«On to miecz, co mi Hetman wasz darował,

Daycież mu sprawę⁸²³, iakom go używał,

Y odnieście⁸²⁴ mu, że go będę chował

Y lada iako nie będę go zbywał;

Mniemam, że mu to słyszeć będzie miło,

Że mi się iem⁸²⁵, tak szczęśliwie zdarzyło.

48.

A powiedzcie mu, że y sam skosztuie,

Iako iest dobry, iako doświadczony.

Y że go prętko⁸²⁶ sam w boku poczuie,

Kiedy w niem także będzie utopiony».

Słysząc to nasi, iako ich szkaluie⁸²⁷,

Skoczyli za niem śmiele⁸²⁸ przez zagony.

Ale on iuż był ustąpił⁸²⁹ pod mury,

Pod pewną basztę, z którey bito z góry.

49.

Tem, którzy murów wysokich bronili,

Drudzy kamienie gęste z dołu nieśli

Y naszych z łuków wiele poszkodzili,

Co byli blisko pod mury podeśli⁸³⁰.

Tak, nie bez szkody, nazad⁸³¹ się wrócili,

A Saraceni do swych w miasto weśli⁸³²;

Iuż też y Rynald, próżen oney trwogi,

Wstawszy, z pod⁸³³ konia dobył sobie nogi.

50.

Biegł wielkiem pędem, chcąc na Cyrkaszczyku

Zemścić się srogiey śmierci Dudonowey;

Krzyknie na swoich, co po pułkowniku

W oney przygodzie smętnie stali nowey:

«Takli⁸³⁴ stać tylko darmo macie w szyku

A nic nie czynić w żałości takowey?

Czemu się wodza naszego nie mściemy?

Czemu do murów zaraz nie bieżemy⁸³⁵?

51.

Niechay z żelaza, niechay będą z stali,

Z basztami iako nawarownieyszemi⁸³⁶,

By⁸³⁷ wszyscy, co ich⁸³⁸, na nich także stali —

Nie będzie Argant bespieczny⁸³⁹ za niemi.

Będą się y tam Saraceni bali;

Ia wprzód do szturmu póydę przed wszystkiemi».

To rzekszy, skoczy ku wysokiej ścienie⁸⁴⁰,

Niedba⁸⁴¹ na strzały, ognie y kamienie..

52.

Ogromną głowę y oczy gniewliwe

Y straszliwą twarz tam y sam⁸⁴² obraca:

W nieprzyiaciołach trwożą się lękliwe

Serca, mniemaią, że iuż mur wywraca.

Kiedy tak Rynald swoie szturmu chciwe

Prowadził pod mur, Sygier ie odwraca

Przez którego więc⁸⁴³ zawsze odprawował⁸⁴⁴,

Gdy co ważnego Goffred roskazował⁸⁴⁵.

53.

Ten pocznie wołać: «Barzoście to śmieli⁸⁴⁶.

Wrócić się nazad Goffred rozkazuie;

Będziecie inszy czas do szturmu mieli,

Którego teraz Hetman nie nayduie⁸⁴⁷».

Skoro te iego słowa usłyszeli,

Stanęli wszyscy, Rynald się hamuie,

Lecz gniewu twarzą nie barzo⁸⁴⁸ pokrywa,

Hetmana nazbyt ostrożnem nazywa.

54.

Tak nasi nazad ustąpili cało,

Bo Saraceni na nich nie wypadli.

Potem umarłe Dudonowe ciało,

Cni towarzysze na ramiona kładli,

Y do obozu — tak się wszystkiem zdało⁸⁴⁹ —

Prowadzili ie smętni y pobladli;

Temczasem⁸⁵⁰ Goffred oględował z góry

Mieyskie przykopy y wysokie mury.

55.

Ierozolima na dwu górach leży,

Które usiadły właśnie przeciw sobie:

Iedna z nich wyższa, środkiem wielka bieży

Dolina, która dzieli góry obie.

Ze trzech stron — na czem niemało należy,

Tak ku obronie, iako ku ozdobie —

Zbyt przykry przystęp, ale bok północny,

Kędy równina, ma mur barzo⁸⁵¹ mocny.

56.

W mieście y krynic, y studzien iest wiele,

Y lochów ziemnych na deszczowe wody;

W polu wód niemasz, trawa ani ziele

Nie roście⁸⁵², rzadko gdzie widać ogrody.

Wszystko wygore⁸⁵³, tak iako w popiele,

Drzew niemasz⁸⁵⁴ w polu, które czynią chłody,

Las tylko ieden widać na półtory⁸⁵⁵

Mile od miasta y gęsty, y spory.

57.

Na wschód, zkąd⁸⁵⁶ ranne wychadzaią⁸⁵⁷ zorze,

Ma iordanowe wody przeźrzoczyste⁸⁵⁸,

Na zachód słońca Międzyziemne Morze⁸⁵⁹

Zdaleka⁸⁶⁰ widać y brzegi piaszczyste.

Przeciw północy Samarya orze

Y płodna Bethel⁸⁶¹ pola rozłożyste.

Ku południowi Betleem zaległa⁸⁶²,

W której Dziewica niezmazana zległa⁸⁶³.

58.

Kiedy tak Hetman mury oględował⁸⁶⁴,

Y syońskiego miasta położenie,

A z ćwiczonemi ludźmi upatrował⁸⁶⁵,

Zkądby⁸⁶⁶ łatwieysze było oblężenie —

Królowi, który na wieży pilnował,

Erminia go, na pierwsze weyźrzenie⁸⁶⁷

Poznawszy, palcem ukazała potem:

«Onoż się Goffred świeci w płaszczu złotem.

59.

Ten do królestwa właśnie się urodził,

Y roskazować⁸⁶⁸ y być umie panem;

A iest — w co rzadko kto kiedy ugodził⁸⁶⁹ —

Dobrym żołnierzem y dobrym hetmanem.

Nie wiem, ktoby go w tey kupie przechodził⁸⁷⁰

Y któryby z niem miał być porównanem:

Tankred z Rynaldem równo się z nim kładzie

W dzielności, ale Raymund tylko w radzie».

60.

Wtem król na piękną weyźrzał⁸⁷¹ Erminią

Y rzekł: «Pomnię⁸⁷² go na francuzkim⁸⁷³ dworze,

Kiedy w Paryżu goniwał⁸⁷⁴ z kopiją,

A nie był ieszcze w słuszney swoiey porze,

Iam w ten czas⁸⁷⁵ posłem nawiedził Francyą,

Gdy król egipski słał mię tam przez morze:

Młodzieńczykiem był, a iuż głos⁸⁷⁶ był taki,

Że z niego miał być wielki człowiek iaki.

61.

Prawdęć⁸⁷⁷ mówili! — To kto? co ozdobny

Płaszcz ma na sobie, złotem przetykany,

Twarzą y wzrostem barzo⁸⁷⁸ mu podobny:

Pewnie ktoś zacny między chrześciany?»

Ta mu odpowie: «Y to rycerz godny,

Baldowin własnem imieniem nazwany.

Brat iego własny, co y twarz wydaie,

Lecz barziey sprawy y cne obyczaie.

62.

Ten zasię starzec, co to z siwą głową,

A zda się, że coś na palcach rachuie,

Mądry, ostrożny, Raymundem go zową,

W sztukach woiennych nikt go nie celuie⁸⁷⁹.

Równego radą y słodką wymowę

W woysku mu wszystkiem Hetman nie nayduie

To zaś iest, z kitą u hełmu złotego,

Gwilhelm, syn młodszy króla angielskiego.

63.

Gwelf podle niego stoi, urodzony

Z starożytney krwie⁸⁸⁰ włoskiego narodu,

Z męstwa, z zacności daleko wsławiony,

Znam go z postawy y z samego chodu.

Ale na wszytkie⁸⁸¹ pilnie patrząc strony,

Nie mogę naleść⁸⁸² skaźce⁸⁸³ mego rodu:

O Boemundzie mówię okrutniku,

Moiey królewskiey krwie prześladowniku⁸⁸⁴».

64.

Tak Erminia z królem rozmawiała,

Który się barzo iey powieścią trwożył:

A widząc Goffred, że gdzie przykra skała,

Trudnoby szturmem Ieruzalem pożył⁸⁸⁵ —

W równinie, która północney sięgała

Bramy, namioty y obóz położył

Y aż do wieże narożney zaymował,

Y kto gdzie miał mieć stanie⁸⁸⁶, ukazował⁸⁸⁷.

65.

Trzecią część miasta ledwie obegnało⁸⁸⁸,

Y to nie spełna⁸⁸⁹, woysko Goffredowe,

Bo niepodobna, aby było miało⁸⁹⁰

Wszystko okrążyć koło obozowe.

Ale na drogi, któremi czekało

Posiłków iakich, słał ludzie gotowe⁸⁹¹,

Któremi wszystkie gościńce osadził,

Gdzieby⁸⁹² kto żywność albo lud prowadził.

66.

W tem⁸⁹³ kazał, aby obóz umocnili

Wielkiem przykopem, aby tak beł⁸⁹⁴ cało,

Ieśliby z miasta wycieczkę czynili,

Albo też z pola chciał kto natrzeć śmiało.

A skoro przykop przy nim wymierzyli,

Iechał oglądać Dudonowe ciało,

Gdzie zastał pierwszych towarzyszów czoło,

Którzy płakali, stoiąc nad nim w koło⁸⁹⁵.

67.

Ci go na mary wysokie włożyli,

Goffred, widząc go, żałość swą pokrywał:

Twarz niewesołą — tem, co nań patrzyli —

Y nie barzo⁸⁹⁶ też smętną ukazywał.

Tak powiadali, co tam w ten czas byli,

Że się nań patrząc długo zamyśliwał⁸⁹⁷;

Myśliwszy⁸⁹⁸ długo, potem podniósł głowę,

Y taką nad niem uczynił przemowę:

68.

«Coć po łzach naszych? rycerzu wybrany!

Ten iest nas wszystkich koniec ostateczny;

Tuś umarł, tam wiek żyiesz nieprzetrwany⁸⁹⁹,

Z chytrego⁹⁰⁰ morza wszedszy⁹⁰¹ w port bespieczny⁹⁰².

Iakoś żył, takeś umarł bez przygany⁹⁰³,

Ty teraz w niebie odpoczynek wieczny

Y za pobożność y za twoie cnoty,

Za śmierć o wiarę, wieniec bierzesz złoty.

69.

Tam żywiesz⁹⁰⁴ wiecznie, a my tu płaczemy,

Nie twego, ale nieszczęścia naszego:

Y samych siebie lepszą część niesiemy

Za tobą, z ześcia⁹⁰⁵ żałośni⁹⁰⁶ twoiego.

Ale ieśli nas ta, którą zowiemy⁹⁰⁷

Śmiercią, pozbawi ratunku ziemskiego:

Na to mieysce nam, na płacz y frasunek

Uprosisz w niebie niebieski ratunek.

70.

A iakoś, będąc w tem śmiertelnem ciele,

Śmiertelney broni nam gwoli⁹⁰⁸ dobywał —

Tak teraz będziesz na nieprzyiaciele,

Nie ziemskiey, ale niebieskiey używał.

Y iuż cię odtąd twóy będzie w kościele

Lud o ratunek, w złych przygodach, wzywał

Y ślubyć⁹⁰⁹ odda, pełen nabożeństwa,

Za zdarzone z twey przyczyny zwycięstwa».

71.

Tak mówił; zatem⁹¹⁰ noc następowała

Y iuż wszytek⁹¹¹ świat pod swe skrzydła kryła,

A narzekanie y łzy hamowała,

Y w niepamięci słodki żal topiła.

Ale Hetmana troska nie puszczała

Y snu mu mało albo nic życzyła:

Myśli, skąd tramów⁹¹² na tarany zdobyć,

Któremi by mógł Ieruzalem dobyć.

72.

Wstał równo ze dniem, chciał sam iść za ciałem,

Które przednieysi wszyscy prowadzili,

Gdzie mu z cyprysów przy pagórku małem

Grób towarzysze iego postawili

Tuż przy obozie; nad niem z okazałem

Liściem gałęzie wielka palma chyli —

Tam go włożyli, tem czasem⁹¹³ śpiewali

Kapłani zołtarz⁹¹⁴ y Boga błagali.

73.

Świetne chorągwie między gałęziami

Porozwiiali, dostane w Syryey,

Z różnem rynsztunkiem, z różnemi łupami,

Których szczęśliwie zdobywał w Persyey;

We śrzodku zbroia y z nakolankami,

Y z hełmem złotem tkwiała⁹¹⁵ na kopiey,

A napis taki na wierzch był włożony:

«Tu wielki Dudon leży położony».

74.

A skoro Goffred pogrzeb ten odprawił,

Radził, iakie miał porobić tarany:

Cieśle woyskowe do lasa⁹¹⁶ wyprawił,

(Przydawszy im lud lekki y przebrany)

Który — w dolinach skryty — był obiawił

Naszem Syryiczyk ieden poimany;

A ci iechali drzewo wyprawować⁹¹⁷,

Z którego mieli tarany budować.

75.

Ieden drugiego wzaiem napomina,

Aby robotę wskok⁹¹⁸ odprawowali:

Zaraz się walić głuchy las poczyna,

Cedry, cyprysy, topole rąbali.

Ten buki twarde y iesiony ścina,

Ten wielkie sośnie⁹¹⁹ y iedliny wali;

Drudzy⁹²⁰ wysokie ciosali modrzewie,

Drudzy gałęzie ścinali na drzewie.

76.

Świerki y dęby ogromne spadały,

Pod same prawie niebo wyniesione,

Co się piorunom nie raz⁹²¹ opierały

Y nic nie dbały⁹²² na wiatry szalone.

Leśne Dryady⁹²³ w pole uciekały,

Gwałtem z oyczyzny miłey wypędzone,

Ptastwa powietrzne y zwierzęta samy⁹²⁴

Poopuszczały y gniazda, y iamy.

Koniec pieśni trzeciey.

Pieśń czwarta

Argument

Wszystkiey piekielney zwoływa⁹²⁵ czeladzi

Do iedney kupy Pluton⁹²⁶ zagniewany,

Którą najwięcey dla tego⁹²⁷ gromadzi,

Aby szkodzili⁹²⁸ zewsząd chrześciany.

Za ich powodem Hidraot się radzi

Z swoją Armidą y chce, aby pany

Co naprzednieysze⁹²⁹ swą gładkością bodła

Y uwikłane miłością uwiodła.

1.

Kiedy tak pilnie y tak ukwapliwie

Robili cieśle do lasa⁹³⁰ posłani,

Na chrześciany poyźrzał⁹³¹ nieżyczliwie

Straszliwy tyran piekielney odchłani.

A widząc, że się im wiodło szczęśliwie

Y że od Boga byli miłowani —

Z iadu się kąsał y iako byk ryknął,

Tak mu ból serce przeiął y przeniknął.

2.

Chce wszystką⁹³² mocą trapić chrześciany⁹³³,

Według swoiego dawnego nałogu;

Na to złych duchów zbór sobie poddany

Zbiera do swego królewskiego progu.

Mniema tak, sprosny⁹³⁴ głupiec opętany,

Że to rzecz łatwa, przeciwić⁹³⁵ się Bogu

Y nie chce pomnieć szaleniec przezdzięki⁹³⁶,

Iaki z gniewliwey piorun Iego ręki⁹³⁷.

3.

Ogromną trąbą⁹³⁸ Lucyper zuchwały

Kupi⁹³⁹ do siebie mieszkańce⁹⁴⁰ podziemne,

Którey się straszne dźwięki rozlegały,

Przechodząc piekła y przepaści ciemne.

Nigdy tak nieba ogromnie nie grzmiały,

Gdy miecą⁹⁴¹ gromy na doliny ziemne,

Nie tak ziemia drży y trzęsie się na dnie,

Gdy wiatr chce wypaść, co się w nię⁹⁴² zakradnie.

4.

Zbiegli się zaraz piekielni duchowie,

Na pałac, w którym mieszka Pluton srogi,

W różnych postaciach: a kto ie wypowie?

Strach y wspominać! Iedni kurze nogi,

Drudzy wielbłądzie, trzeci maią krowie;

Są y ci, którzy na łbie niosą rogi,

Inszy zaś warkocz z wężów upleciony

Y smocze niosą za sobą ogony.

5.

Widziałbyś tam był⁹⁴³ Arpiie⁹⁴⁴ nieczyste,

Centaury, Sphingi⁹⁴⁵, wybladłe Gorgony⁹⁴⁶,

Y szczekaiące Scylle⁹⁴⁷ zawiesiste⁹⁴⁸,

Gwiżdżące Hydry, świszczące Pitony⁹⁴⁹,

Chimery⁹⁵⁰ sadze pluiące ogniste,

Straszne Cyklopy, srogie Geryony⁹⁵¹

Y wiele dziwów nigdy niewidzianych,

Z różnych postaci w iedne pomieszanych.

6.

Starsze po prawey posadzono stronie,

Po lewey młodsze y nie tak wspaniałe,

We śrzodku Pluton straszliwy, na łonie

Trzyma żelazne sceptrum⁹⁵² zardzewiałe;

Tak był sam w sobie, tak wielki w ogonie,

Że się y Alpy przy nim zdały małe,

Y Atlas⁹⁵³, chocia sięga pod obłoki,

Nie iest tak wielki ani tak wysoki.

7.

Oczy miał wściekłe, wzrok by⁹⁵⁴ u komety,

Powagę mu twarz surową czyniła,

Wszytek był czarny od głowy do pięty,

Kosmate piersi gęsta broda kryła,

Miąższy⁹⁵⁵ u gęby wąs wisiał pomięty,

W czele⁹⁵⁶ miał ieden, we łbie rogów siła⁹⁵⁷,

A ukrwawiona gęba była taka,

Iako głęboka straszna przepaść iaka.

8.

Iako Mongibel⁹⁵⁸ zaraźliwe pary

Y smród wypuszcza, tak y iemu z gęby

Śmierdziało właśnie, a z nosa bez miary

Puszczał, aż brzydko, plugawe otręby.

Gdy począł mówić, umilkł Cerber stary,

Hydra ścisnąła⁹⁵⁹ wylękniona zęby.

Cofnął się Kocyt⁹⁶⁰, Abissy⁹⁶¹ zadrżały,

Kiedy iego słów straszliwych słuchały:

9.

«Zacne książęta, godnieyszy⁹⁶² na niebie

Mieszkać nad słońcem, skąd ród prowadzicie,

Których niesłusznie Bóg wypchnął od siebie,

Z państw, do których z Nim równo należycie:

Bał się nas pewnie, widział nas w potrzebie⁹⁶³

Y miał nas z kaszel⁹⁶⁴, co dobrze pomnicie⁹⁶⁵;

Teraz On nieby⁹⁶⁶ y gwiazdami rządzi,

A nas za swoie przeciwniki sądzi⁹⁶⁷.

10.

Y miasto⁹⁶⁸ światła y dnia pogodnego,

Zamknął nas w kluzie⁹⁶⁹ y w wieczney ciemności,

Zayrząc⁹⁷⁰ nam nieba y słońca iasnego

Y oney pierwszey naszey szczęśliwości.

A co mię gryzie, co mi do dawnego

Bólu przydaie męki y żałości:

Woła do nieba człowieka lichego,

Z błota y z podłey gliny zlepionego.

11.

Mało miał na tem⁹⁷¹: Syna na śmierć srogą,

Nam na złe⁹⁷², skazał y na świat wyprawił,

Który, pomnicie, z iaką naszą trwogą

Piekielne bramy wyparł y wystawił⁹⁷³;

Wydarł nam gwałtem korzyść naszą drogą,

Dusze zdobyte z więzienia wybawił.

Na żal nasz⁹⁷⁴ wytknął chorągwie rozwite⁹⁷⁵

Y tryumphuie, że piekło dobyte⁹⁷⁶.

12.

Ale puśćmy precz krzywdy starodawne

Y szkody, które nam wyrządzał z wieku⁹⁷⁷;

Te były zawsze y teraz są sławne,

Iako przeciw nam pomagał człowieku;

Lecz tylko świeże y weźmy niedawne,

Iak nas chce w niwecz obrócić od wieku.

Cóż? nie widzicie, na co teraz godzi⁹⁷⁸?

Wszystkie nam ludzie do siebie odwodzi.

13.

A my co na to? czy tylko przez spary⁹⁷⁹

Poglądać mamy? a On tak naciera!

Widzicie, iako ten lud Iego wiary

Tak się w Azyey barzo rospościera⁹⁸⁰.

Nam weźmie wszystkę⁹⁸¹ chwałę y ofiary,

Iuż w Palestynie kościoły otwiera.

W ięzykach Iego uyźrzycie⁹⁸² wnet nowych.

W miedzi y w słupach Imię marmorowych.

14.

A nasze będą bóżnice próżnować⁹⁸³,

Nasze bałwany pewney doydą zguby;

Iemu Samemu będą ofiarować

Złoto y mirrę, Iemu wieszać śluby⁹⁸⁴;

Do swych nam nie da kościołów wstępować,

A z czegośmy swe dotąd mieli chluby:

Iuż z dusz nie będą poddanych grzechowi

Trybutu więcey płacić Plutonowi⁹⁸⁵.

15.

Oy! nie będzieć to⁹⁸⁶. Będziem o się dbali⁹⁸⁷,

Ieszcze w nas dawne nie wygasło męstwo,

Kiedyśmy ognie na niebo ciskali

Y mieczem siekli na niebieskie księstwo;

Myśmy tam przedsię⁹⁸⁸ sławę otrzymali

Z śmiałego serca, a oni zwycięstwo.

Trudno tego przeć⁹⁸⁹, że oni wygrali,

Ale nam przedsię dzielność przyznawali.

16.

Idźcież, a wzaiem siły swoie znoście⁹⁹⁰

Na ich zginienie, o rycerze mężni!

Dokąd w Azyey nieznaiomi goście

Nie będą mocni y barziey potężni.

Gdzie ieden słaby, drudzy mu pomożcie,

Naprowadźcie mi co naywięcey więźni⁹⁹¹,

Lub mocą, lubo⁹⁹² dowcipem y radą,

Szkodźcie im wszędzie y bądźcie zawadą.

17.

Ten niech po świecie błądzi obłąkany,

Ci niech w roskoszach⁹⁹³ — iako wieprze — tyią,

Ten zaś w miłości sprosney⁹⁹⁴ opętany

Niechay gnuśnieie, tego niech zabiią;

Niech się buntuią na swoie hetmany,

Niechay się sami między sobą biią,

Niech woysko ginie, niech mu się to stanie,

Że go pamiątka żadna nie zostanie⁹⁹⁵».

18.

Daley królowi dać mówić nie chcieli,

Tak się gniewały piekielne pokusy⁹⁹⁶,

Ale na ten świat zaraz polecieli

Nieprzyiaciele wieczni ludzkiey duszy.

A z takim szumem szli ciemni Anyeli,

Iako gdy wicher zawieruchy ruszy,

Świata nie widać, chmury czarne wstaią,

Które y ziemię, y morze mieszaią.

19.

Wnet się po wszytkiem świecie⁹⁹⁷ rozprószyli⁹⁹⁸,

Na różne strony — pokusy przeklęte;

Sidła na ludzie⁹⁹⁹ skryte poczynili

Y rady chytre, nowe, niepoięte.

Ale iako ich naprzód poszkodzili,

Y z którey strony, wy! o Panny święte

Powiedzcie — wy to wiecie; a człowieka

Ledwie głos tych spraw dochodzi z daleka.

20.

W Damaszku w ten czas bogatym panował

Hidraot¹⁰⁰⁰, sławny czarnoksiężnik stary,

Który się w czarach z młodych lat uchował

Y dyabłom zawżdy oddawał ofiary,

Ale daremnie. Nie wypraktykował¹⁰⁰¹,

Nie zgadły końca oney woyny czary:

Omylili go y dyabli zaklęci,

Y w charaktery¹⁰⁰² poryte pieczęci.

21.

Ten tak rozumiał (ale ludzkie zdanie

Nie raz¹⁰⁰³ błądziło y nie raz chybiało)

Że mieli bitwę przegrać chrześcianie,

Iako mu niebo przyobiecywało.

Y że egypskie możne woysko na nie

Przyść¹⁰⁰⁴ y na głowę porazić¹⁰⁰⁵ ich miało;

Radby¹⁰⁰⁶, z obietnic swego czarnoksięstwa,

Był uczestnikiem onego zwycięstwa.

22.

Lecz, iż o męstwie naszych trzymał siła¹⁰⁰⁷,

Bał się w swych ludziach iakiey wielkiey szkody¹⁰⁰⁸,

Chciałby, żeby się ich potężna siła

Przez wnętrzne pierwey zmnieyszyła niezgody:

Takby się potym¹⁰⁰⁹ snadniey¹⁰¹⁰ obaliła

Przez iego y przez egypskie narody.

Tey myśli¹⁰¹¹ szatan postrzegł nieżyczliwy

Y barziey¹⁰¹² umysł podżegał złośliwy.

23.

I ukazał mu iednę taiemnicę.

Co nienagorzey¹⁰¹³ do tego służyła:

Miał z rodzonego brata synowicę,

Która zbyt¹⁰¹⁴ chytra y dowcipna była,

Wielką y barzo¹⁰¹⁵ sławną czarownicę;

A tak się gładka¹⁰¹⁶ była¹⁰¹⁷ urodziła,

Że w kraiach wschodnich gładszey nie widziano,

Y udatnieyszey¹⁰¹⁸: tak to powiadano.

24.

Do tey tak mówił: «O, która w postawie

Mdłey białogłowskiey¹⁰¹⁹ z męskiem sercem chodzisz!

Y iuż mię w trudnem czarnoksięstwem prawie

Y w czarowniczey nauce przechodzisz —

Chciałbym cię użyć w iedney pilney sprawie;

A ty iedno¹⁰²⁰ chciey, we wszystko ugodzisz¹⁰²¹,

Przywiedź do skutku¹⁰²² starca ostrożnego

Tę radę, podług dowcipu¹⁰²³ zwykłego.

25.

Idź do obozu, a swoią gładkością

Serc nieużytych y twardych dobyway¹⁰²⁴.

Gdzie czas ukaże, nie droż się z miłością,

Wzdychania y słów łagodnych używay.

Płacz kiedy trzeba, narabiay śmiałością,

A śmiałość wstydem panieńskim pokryway,

Wzaiem ich łzami y śmiechem zagrzeway,

A kłamstwo płaszczem prawdy przyodzieway.

26.

Ieśli bydź¹⁰²⁵ może¹⁰²⁶, Hetmana samego

Łaskawym wzrokiem wpraw w napięte wniki¹⁰²⁷,

Niech sobie wzmierzi¹⁰²⁸ Marsa surowego,

Niechay się imie¹⁰²⁹ biesiad y podwiki¹⁰³⁰.

Nie możeli być¹⁰³¹ — więc kogo inszego¹⁰³²,

Co naprzednieysze zwłaszcza pułkowniki;

Dla wiary wszytko uczynić się godzi,

Y dla oyczyzny, bo to społem chodzi¹⁰³³».

27.

Piękna Armida¹⁰³⁴ zaraz się gotuie,

Pobrawszy z sobą zwykłe swoie stroie,

Wieczór¹⁰³⁵ się w drogę cicho wyprawuie

Y zostawuie¹⁰³⁶ oyczyste podwoie.

Tuszy¹⁰³⁷, że piękną twarzą powoiuie¹⁰³⁸

Wielkie rycerze, bez miecza, bez zbroie¹⁰³⁹.

Różnie zmyślając, potym¹⁰⁴⁰ udawano¹⁰⁴¹

Ludziom iey odiazd, gdy o nię¹⁰⁴² pytano.

28.

Mały czas wyszedł¹⁰⁴³, kiedy przyiechała,

Gdzie chrześcianie rozbili namioty,

A skoro swóy wzrok y twarz ukazała,

Y chód, y swoie cudowne przymioty,

Iako gdy iaka kometa nastała

Y na niebieskie weszła kołowroty —

Bieży, co żywo¹⁰⁴⁴; drudzy posyłaią,

Zkąd¹⁰⁴⁵ cudzoziemka tak piękna? pytaią.

29.

Bogini z morskich zrodzona powodzi¹⁰⁴⁶

Nie iest tak stroyna, nie tak urodziwa:

Warkocz ma złoty, co czasem przechodzi

Blaskiem przez rąbek, czasem się odkrywa —

Tak więc, kiedy się niebo wypogodzi

To się z obłoku potrosze¹⁰⁴⁷ dobywa,

To z niego — wszystko wyszedszy¹⁰⁴⁸ — możnieyszy

Słońce ma promień y dzień śle iaśnieyszy.

30.

Włos z przyrodzenia ukędzierzawiony,

Puszczony na wiatr, w pierścienie się wiie,

Wzrok sam w swe oczy wszytek¹⁰⁴⁹ zgromadzony,

Y skarb miłości, y swóy własny kryie.

Twarz miała, iako kiedy kto gładzony

Rumianą różą słoniowy ząb zmyie

Ust — iako godne — nigdy nie pochwalem¹⁰⁵⁰:

Przechodzą piękne rubiny z koralem.

31.

Śnieg biały z piersi y z szyie wynika,

Gdzie ma swe gniazdo miłość przeraźliwa¹⁰⁵¹,

Mnieysza część piersi na wierzch się wymyka,

Większą część kryie szata zazdrościwa¹⁰⁵²;

Ale chocia ie przed okiem zamyka,

Przechodzi rąbek y szatę myśl chciwa:

Ta nie ma dosyć na zwierzchney piękności,

Wdziera się gwałtem w taiemne skrytości.

32.

Jako przez wody y iasne kryształy

Bez szkody promień słoneczny przechodzi,

Tak y myśl, kiedy co widzi do chwały¹⁰⁵³,

Przeydzie na wylot, a szacie nie szkodzi

Y swey rozkoszy owoc niedostały¹⁰⁵⁴,

Powoley¹⁰⁵⁵ sobie dopiero rozwodzi;

Potem z nią żądzey¹⁰⁵⁶ y chciwego sięga

Serca¹⁰⁵⁷, w którem swe płomienie zażega.

33.

Wszyscy cudowną gładkość wychwalaią,

A ona tego wrzekomo¹⁰⁵⁸ nie widzi,

Baczy, że śmiele na sieć nacierają,

Śmieie się w sercu y cicho z nich szydzi.

Chce do Goffreda, tych co zabiegaią

Prosić o wodza: lecz się wrzekomo wstydzi.

A w tem¹⁰⁵⁹ Eustacy przybiegł zapędzony¹⁰⁶⁰,

Zayźrzawszy¹⁰⁶¹ iey kęs, Goffredów rodzony.

34.

Gdy tak Armida o wodzu się pyta¹⁰⁶²,

Idąc przez obóz w gładkość¹⁰⁶³ uzbroiona —

Przystąpiwszy się, Eustacy ią wita.

Ukłoni mu się, wrzkomo zawstydzona.

Zachwycił¹⁰⁶⁴ zaraz ognia, iako chwyta

Płomienia słoma blisko położona.

Y rzecze do niey (śmiałem go czyniła

Młodość y miłość, która go paliła):

35.

«Panno — ieślić to należy nazwisko,

Boginią raczey zwaćbyśmy cię mieli¹⁰⁶⁵ —

Nie pochlebuię y prawdy to blisko,

Żeśmy tak gładkiey nigdy nie widzieli;

Co cię zagnało w nasze stanowisko,

Radzibyśmy się tego dowiedzieli:

Ktoś iest y skądeś, niechay cię poznamy,

Że będziem wiedzieć, iako cię czcić mamy».

36.

Armida na to: «Barzo mię chwalicie,

Czegom wam nigdy nie zasługowała¹⁰⁶⁶,

Y nie tylko mię śmiertelną widzicie,

Ale umarłą, a tylkom została

Żywą na żałość, iako usłyszycie:

W nieszczęściu, w krzywdzie, która mię potkała,

Do waszego się Hetmana uciekam,

Od niego rady y ratunku czekam.

37.

Przeto ieśli masz w sobie co litości,

Ziednay mi przystęp coprędzey¹⁰⁶⁷ u niego».

— «Słuszna, o panno, że w twey doległości,

Iego tu brata używasz do tego.

Nie zawiedziesz się na iego ludzkości¹⁰⁶⁸,

Y ia pomogę, że buława iego

Będzieć¹⁰⁶⁹ pomocna y ta szabla moia,

Czego uroda y twarz godna twoia».

38.

Tamże do niego przezeń wprowadzona,

Do samey ziemie¹⁰⁷⁰ nisko się skłoniła,

Potem na piękney twarzy zawstydzona,

Stoiąc na mieyscu, słowa nie mówiła,

Ale cieszona¹⁰⁷¹ y ubespieczona¹⁰⁷²

Od Eustacego, z boiaźni spuściła¹⁰⁷³,

Co iey dodawał serca y śmiałości;

Zaczem¹⁰⁷⁴ tak swoie zaczęła chytrości:

39.

«Wielki Hetmanie y niezwyciężony!

O twey dzielności świadectwo dawaią,

Dobyte miasta, dostane korony,

A żeś ie posiadł, chluby ztąd¹⁰⁷⁵ szukaią:

Y takeś twoią dobrocią wsławiony

Y męstwem, które wszyscy wychwalaią,

Że o ratunek w swych potrzebach śmiele¹⁰⁷⁶

Idą do ciebie y nieprzyiaciele.

40.

Pewnam — chociam się w pogaństwie rodziła,

Które ty mieczem swoim chcesz okrócić¹⁰⁷⁷ —

Że mię twa dobroć y twa można siła¹⁰⁷⁸

Może do miłey oyczyzny przywrócić.

A coby¹⁰⁷⁹ drugi, co ma krewnych siła¹⁰⁸⁰,

Miał się o pomoc do swoich obrócić —

Ia przeciwko krwi¹⁰⁸¹ mey pomocy muszę

U obcych szukać, ieśli kogo ruszę¹⁰⁸².

41.

Ty mię sam tylko możesz poratować,

Y posadzić mię¹⁰⁸³ w państwach utraconych,

A iakoś hardych zwykł mieczem woiować¹⁰⁸⁴.

Tak masz być¹⁰⁸⁵ łaskaw na upokorzonych

Y tak ztąd¹⁰⁸⁶ sobie możesz obiecywać

Tryumph, iako z woysk wielkich porażonych¹⁰⁸⁷.

Wielką masz sławę, wiele państw zdobywszy,

Równo będziesz miał, moie mi wróciwszy.

42.

Dla różney wiary — tak się domyśliwam¹⁰⁸⁸ —

Nie będziesz ponno¹⁰⁸⁹ w moię krzywdę wglądał,

Ale na dufność¹⁰⁹⁰, z którąć¹⁰⁹¹ się odkrywam,

Słuszna¹⁰⁹² żebyś się cokolwiek oglądał¹⁰⁹³.

Spólnego Boga na świadectwo wzywam,

Że nikt od ciebie słusznieyszey nie żądał;

Lecz żebyś wiedział, co mi się dostało¹⁰⁹⁴

Od moich krewnych: słuchay — proszę — mało¹⁰⁹⁵.

43.

Iam oyca króla Arbilana miała,

Który był w równem szczęściu urodzony,

Ale mu matka Karyklia dała

Damaszek, murem mocnym otoczony.

Ta niemal pierwey z światem się rozstała,

Niźlim¹⁰⁹⁶ ia, z każdey nieszczęśliwa strony,

Wyszła nań: iedney iam się urodziła

Godziny, ona żywota położyła.

44.

Ale podobno nikt tego nie rzecze

Y nikt tak łatwie¹⁰⁹⁷ temu nie uwierzy,

Iako są rzeczy odmienne człowiecze.

Umarł mi ociec, w pięć lat po macierzy,

Zostawiwszy mię stryiowi w opiece;

Patrz, gdy się komu kto czego powierzy¹⁰⁹⁸,

Rzadko mu się to od niego oddaie,

Zginęły z cnotą dobre obyczaie.

45.

Ten mię w mym stanie¹⁰⁹⁹ zrazu pięknie chował,

Moie królestwo dosyć dobrze rządził¹¹⁰⁰

Y oycowską mi miłość pokazował¹¹⁰¹.

Każdy go dobrem opiekunem sądził¹¹⁰².

Lecz kto się dobrze rzeczom przypatrywał,

Nie tak, iako gmin pospolity, błądził,

Łatwie¹¹⁰³ mógł widzieć chciwość iego onę¹¹⁰⁴,

Kiedy mię chciał dać synowi za żonę.

46.

Oboieśwa iuż beła¹¹⁰⁵ w słusznem lecie¹¹⁰⁶,

On był nikczemny, sprosny¹¹⁰⁷ y plugawy,

Nigdzie iako żyw, nie postał na świecie,

Doma¹¹⁰⁸ się chował, rycerskiey zabawy

Żadney nie umiał; czasem prości kmiecie

Do każdey będą sposobnieyszy¹¹⁰⁹ sprawy.

Co ieszcze więtsza¹¹¹⁰, przy tey nikczemności,

Był y łakomy, y pełen hardości.

47.

Za takiego mię chciał wydać szpetnika

Dobry opiekun, chcąc, żebym go była

Wzięła za łoża mego uczestnika

Y do królestwa mego przypuściła.

Ruszał rozumu, używał ięzyka,

Abym mu była na to pozwoliła,

Alem mu nigdy nie obiecowała¹¹¹¹,

Albom milczała, albom odmawiała.

48.

Odszedł nakoniec¹¹¹² z twarzą rozgniewaną

O to, żem mu tak odmawiała śmiele¹¹¹³,

Żem historyą¹¹¹⁴ mogła napisaną

Mego nieszczęścia czytać mu na czele¹¹¹⁵.

Odtądem¹¹¹⁶ była zawżdy¹¹¹⁷ zfrasowaną,

Snym¹¹¹⁸ miała dziwne, nie sypiałam wiele;

A strach ustawny¹¹¹⁹, który mię¹¹²⁰ przeymował,

Źle mi coś tuszył¹¹²¹, źle mi obiecował¹¹²².

49.

Iednego mi się czasu ukazała

Postać nieboszki¹¹²³ matki mey kochaney:

Smętna, wybladła y barzo¹¹²⁴ się zdała

Daleko różną od wymalowaney.

Iam się wylękła, a ona wołała:

»Strzeż się, o córko, śmierci zgotowaney,

Uciekay rychło¹¹²⁵, uciekay z oyczyzny,

Gotuyą na cię miecze y trucizny«.

50.

Cóż to pomogło? choć mi przyszłe trwogi,

Przyszłe nieszczęście serce przekładało —

Bo przez wiek młody, w on¹¹²⁶ frasunek srogi,

Poradzić sobie ieszcze nie umiało:

Wszystkiego odbiec¹¹²⁷ y oyczyste progi

Zostawić wiecznie — ciężko się widziało¹¹²⁸,

Żem raczey umrzeć nieboga wolała,

A niżbym¹¹²⁹ tego kiedy doczekała.

51.

Śmiercim¹¹³⁰ się bała, prawda; ale zasię¹¹³¹

Przed niąm¹¹³² uciekać strapiona nie śmiała.

Trudno powiedzieć swóy strach było na się,

Z tem, żem się bała, kryćem¹¹³³ się musiała:

Tak w ustawicznych mękach w onem czasie,

Żywotem¹¹³⁴ przykrszy¹¹³⁵ a niźli¹¹³⁶ śmierć miała,

Iako złoczyńca na plac wywiedziony,

Kiedy miecz na się widzi wyniesiony.

52.

W tem — lub to był los iaki przyiaźliwy,

Lub coś gorszego ma mię potkać ieszcze —

Dawny oycowski sługa mnie życzliwy,

Upatrzywszy czas pogodny¹¹³⁷ y mieysce,

Powiedział mi to, że tyran złośliwy

Żywić mię dłużey żadną miarą nie chce

Y że mu przysiąc musiał na to wczora,

Że mię onegoż miał otruć wieczora.

53.

Dołożył tego: ponieważ nie była

Podobna¹¹³⁸ zdrowia inaczey zachować,

Abym uciekła y dom opuściła,

W czem mię obiecał z swey strony ratować.

To słysząc, iam się prętko¹¹³⁹ namyśliła,

W drogęm¹¹⁴⁰ się zaraz poczęła gotować,

Chcąc z niem pospołu z złego stryia mocy

Uciec, zakryta płaszczem ciemney nocy.

54.

Iuż noc swoiemi czarnemi skrzydłami,

Wszystek świat y mnie razem nakrywała,

Gdym sama, tylko ze dwiema pannami,

Taiemnie z mego zamku wychadzała¹¹⁴¹,

A corazem¹¹⁴² się zalewaiąc łzami,

Na móy Damaszek nazad oglądała

Y żałość serce zbolałe kraiała,

Kiedym się z miłą oyczyzną żegnała.

55.

Przezdzięki¹¹⁴³ prawie¹¹⁴⁴ kray swoy ukochany

Zostawowały¹¹⁴⁵ y oczy, y nogi,

Tak zostawuie¹¹⁴⁶ brzeg umiłowany

Łódź, gdy ma wyniść¹¹⁴⁷ na iaki szturm srogi.

Całą noc y dzień, niosąc skryte rany

W żałosnem sercu, mieliśmy tey drogi.

Przyszliśmy potem do zamku iednego,

Tuż przy granicy królestwa moiego.

56.

A ten zamek był własny Arontowy,

Co mię z okrutney ręki wyswobodził;

A skoro tyran obaczył surowy,

Że mię y przestrzegł y że mię uwodził¹¹⁴⁸,

Potwarz y fałsz kładł na oboie¹¹⁴⁹ nowy,

Y na to chytrze niecnotliwy godził¹¹⁵⁰:

Aby to, co sam chciał ze mną uczynić,

Mógł na nas złożyć y w tem nas obwinić.

57.

Tak to udawał, żem ia przenaięła¹¹⁵¹

Tego Aronta na taką robotę,

Że go miał otruć; żebym na kieł wzięła

Y udała się zatem na niecnotę,

A sprosnego¹¹⁵² się wszeteczeństwa ięła,

Nie maiąc względu na żadną sromotę¹¹⁵³.

Ieśli to prawda, bodaybym umarła,

Y ziemia żywo¹¹⁵⁴ niechby mię pożarła.

58.

Znośna¹¹⁵⁵ to była y nie wielkie dziwy,

Że krwie¹¹⁵⁶ y moyey pragnął namiętności,

Ale że szczypał żywot moy uczciwy,

To była ciężka, to były żałości.

Potem się boiąc, aby moy życzliwy

Lud się nie uiął o me doległości,

Za nierządnicę mię do nich udawał¹¹⁵⁷

Y co mógł na mię zmyślał y dostawał.

59.

Mało miał na tem¹¹⁵⁸, że na wierzch swey głowy

Włożył koronę, co mnie należała¹¹⁵⁹;

Mało, że takie mówił o mnie mowy,

Na iakiem nigdy ia nie zarabiała¹¹⁶⁰;

Teraz chce spalić zamek Arontowy,

Gdziebym¹¹⁶¹ mu się z niem zaraz nie poddała.

Nie tylko woyną, ale y mękami,

Ale srogiemi grożąc nam śmierciami.

60.

Y tę udawa, y tę ukazuie

Przyczynę tego postępku swoiego,

Że dobrey sławy wesprze y ratuie —

Zelżoney przez mię — stanu królewskiego.

Ale to plotki: strach to w nim sprawuie¹¹⁶²,

Żeby nie pozbył¹¹⁶³ państwa, do którego

On przyść¹¹⁶⁴ nie może, tylko przez zgładzenie

Własney dziedziczki y moie zginienie¹¹⁶⁵.

61.

Niewątpliwa¹¹⁶⁶ to, że ten swóy zawzięty,

Zły zamysł łatwie¹¹⁶⁷ nademną¹¹⁶⁸ wykona,

Bo, co ma na płacz tyran dbać¹¹⁶⁹ przeklęty?

Tem go nie zwalczę nędzna utrapiona,

Ieśli ty ku mnie litością nie zdięty,

Nie ratuiesz mię; proszę uciśniona,

Nędzna sierota, niech darmo nie leię

Łez, bo pewnie krew nie długo¹¹⁷⁰ wyleię.

62.

Przez tę twą rękę, przez buławę złotą,

Którąś¹¹⁷¹ zwoiował swe nieprzyiacioły¹¹⁷²,

Przez one¹¹⁷³, które z taką chcesz ochotą,

Wyrwać z niewoley¹¹⁷⁴ syońskie kościoły —

Miey miłosierdzie nad lichą sierotą,

Zkrzywdzoną¹¹⁷⁵, nędzną, umarłą napoły¹¹⁷⁶.

A ieśli nie chcesz pomóc mi z litości,

Więc y z słuszności, y z sprawiedliwości.

63.

O! którego Bóg obrał na hetmaństwo,

Mężnego woyska y dzielnych rycerzów —

Ia żywot, a ty możesz mieć me państwo,

Twoie iuż będzie sprawą twych żołnierzów.

Ratuy niewinney, wykorzeń tyraństwo,

Day mi dziesiąci¹¹⁷⁷ z przednieyszych harcerzów¹¹⁷⁸;

Tuszę¹¹⁷⁹, że dziesięć temu wydołaią¹¹⁸⁰.

Siła¹¹⁸¹ mam takich, co ze mną trzymaią.

64.

Owszem, z nich ieden, co ma w swoyey mocy

Zamkową bramę y klucz od niey nosi,

Otworzyć mi ią obiecuie w nocy,

Sam upomina, sam mię o to prosi,

Każe mi szukać u ciebie pomocy,

Y tak daie znać: skoro się ogłosi,

Że mi co ludzi chrześcianie dadzą,

Bramy otworzą, tyranna¹¹⁸² wygładzą¹¹⁸³».

65.

To rzekłszy, zmilkła, a swóy wzrok wstydliwy

Na dół ku ziemi, smętna, obracała,

W Goffredzie umysł zostawa¹¹⁸⁴ wątpliwy¹¹⁸⁵,

Boi się, by go w czem nie oszukała,

Wiadom¹¹⁸⁶, co umie poganin zdradliwy;

Z drugiey go strony — że krzywdę cierpiała¹¹⁸⁷ —

Y dobroć iego rusza przyrodzona,

W szlachetnych sercach zawsze wkorzeniona.

66.

Widzi, że słuszna¹¹⁸⁸ ratować niebogę,

Lecz y to myślił¹¹⁸⁹ swoią mądrą głową,

Żeby¹¹⁹⁰ w te państwa wstawił dobrze nogę:

Kiedyby¹¹⁹¹ przezeń została królową

Y otworzyłby sobie łatwie¹¹⁹² drogę

Do rzeczy dalszych y na Egyptową

Siłę z Damaszku rynsztunki y złoto,

Y ludzie mógł mieć, bo tam łatwie o to.

67.

Gdy się tak Goffred długo namyśliwał¹¹⁹³,

Pilnie na niego Armida patrzała:

Lubo¹¹⁹⁴ się ruszył, lubo co postawał,

Twarzy y wzroku iego pilnowała.

A że iey długo odprawy nie dawał,

Frasowała¹¹⁹⁵ się y często wzdychała;

Nie chciał nakoniec¹¹⁹⁶ przypaść na tę sprawę¹¹⁹⁷,

Lecz iey dał przedsię¹¹⁹⁸ łaskawą odprawę:

68.

«Byśmy się byli nie ięli¹¹⁹⁹ statecznie

O Bożą krzywdę y nie obrócili

Sił naszych indziey¹²⁰⁰ — mogłabyś bespiecznie¹²⁰¹

Mieć z nich ratunek w teraźnieyszey chwili;

Ale, iżeśmy¹²⁰² lud Pański koniecznie

Z ciężkiey niewoley wyrwać umyślili,

Nie godzi się nam teraz sił rozrywać

Y rozpoczętych rzeczy omieszkiwać¹²⁰³.

69.

Lecz zdarzyli¹²⁰⁴ Bóg, że wyswobodziemy¹²⁰⁵

Lud nasz z niewoley¹²⁰⁶ y tych murów świętych

Za łaską Iego wrychle¹²⁰⁷ dostaniemy

Y dokończemy rzeczy iuż rosczętych¹²⁰⁸ —

Przyrzekamyć¹²⁰⁹ to y obiecuiemy,

Że cię przywróciem¹²¹⁰ do twych państw odiętych¹²¹¹.

Y twoię¹²¹² krzywdę mieć będziem na pieczy¹²¹³ —

Teraz mi woysko rozrywać nie grzeczy¹²¹⁴».

70.

Na tę odpowiedź krótką Goffredowę¹²¹⁵,

Armida oczy ku ziemi trzymała,

Potem podniosła ociężałą głowę,

Y twarz gęstemi łzami polewała.

A zdobywszy się zaledwie na mowę,

Takiemi słowy smętna narzekała:

«Nikomu, ach, złe, nigdy nieżyczliwsze

Nie były nieba y nieprzyiaźliwsze¹²¹⁶!

71.

Próżno sobie mam co dobrego tuszyć¹²¹⁷,

Wszystkie na móy¹²¹⁸ płacz serca skamieniały:

A iako złego tyranna¹²¹⁹ mam ruszyć?

Kiedyś¹²²⁰ ty sam nań został zatwardziały.

Tyś nic nie winien, że cię moia wzruszyć

Krzywda nie może, żeś na nię niedbały.

Nieba mi winny¹²²¹, nieba to sprawiły,

Nieba cię twardem ku mnie uczyniły.

72.

Czemuż mię raczey źle¹²²² nie zabiiecie

Wieczne wyroki? na co mię chowacie?

(Na cię nie skarżę: wiadoma na świecie

Iest twoia dobroć) mało na tym macie¹²²³:

Że mię w dziecinnem pozbawiwszy lecie

Miłych rodziców, wytchnąć mi nie dacie.

Chcecie mię ieszcze z królestwa wyzutą,

Albo zabitą, albo mieć otrutą.

73.

A iż panieńskiey prawo uczciwości

Dłużey mi się tu nie dopuści bawić;

Gdzież się mam podzieć? któż mię z okrutności

Srogiego stryia będzie śmiał wybawić?

Żaden nademną¹²²⁴ nie chce mieć litości:

Nikt się o krzywdy me nie chce zastawić¹²²⁵.

Widzę przed sobą śmierć y srogie męki:

Niechayże umrę raczey od swey ręki».

74.

To powiedziawszy, więcey nie mówiła,

Wspaniałem gniewem na twarzy zagrzana.

Y dawała znać, że iuż odchodziła

Smętna, żałosna y ukłopotana.

A ustawicznem płaczem twarz kropiła,

Iaki ma żałość z gniewem pomieszana,

A łzy iey były — kiedy ku słońcowi —

Podobne perłom albo kryształowi.

75.

Iagody¹²²⁶ piękne, łzami pokropione,

Które od twarzy na łono spadały,

Zdały się kwiecie białe y czerwone¹²²⁷,

Które się z sobą wespół pomieszały,

Kiedy swe głowy na dół pochylone

Niebieską rosą wdzięczną opłókały¹²²⁸,

A iutrzenka z nich, wydaiąc świt rany¹²²⁹,

Na głowę kłaść ma wieniec przeplatany.

76.

A mokre perły, które na iagody,

Iedna po drugiey kroplami spadaią,

Tysiąc serc twardych — nie bez wielkiey szkody

Nieugaszonem ogniem zapalaią.

O! iakie cuda: ogień idzie z wody,

Ogniste z mokrych łez skry wylataią.

Niech to nie będzie u was z podziwieniem,

Ma miłość zawsze moc nad przyrodzeniem¹²³⁰.

77.

Ten płacz zmyślony prawdziwe wywodził

Łzy y kamienne serca się zmiękczały.

Y o Goffredzie, co iey nie dogodził,

Szły mowy różne, które go szczypały:

«Aboć się — prawi¹²³¹ — z tygrysa urodził,

Albo ze lwice, albo z twardey skały,

Że się takowey gładkości da psować¹²³²

Y nie chce nędzney sieroty ratować».

78.

Tak ci szeptali; lecz Eustacy młody,

Pełen ognistey płomienia miłości,

Nie szeptał; ale — niż drudzy — swobody

Zażywał więtszey, a więtszey śmiałości.

«Wżdy się do spólney przychyl — prawi — zgody,

A spuść co, panie, z tey twey surowości,

Day też co woyska wszystkiego przyczynie¹²³³,

Day spólney prośbie, a pomóż chudzinie¹²³⁴.

79.

Nie mówię, aby pułkownicy, ani

Iść z nią rotmistrze co przednieyszy¹²³⁵ mieli:

Nie iesteśmy tak w baczenie obrani¹²³⁶,

Abyśmyć¹²³⁷ kiedy na to radzić¹²³⁸ śmieli;

Ale z tych, co są mniey obowiązani

Y na swą szkodę¹²³⁹ na woynę iść chcieli,

Dziesiąci obrać, albo y mniey, możesz,

Tak sił nie zmnieyszysz y oney¹²⁴⁰ pomożesz.

80.

Ten, co ratuie ukrzywdzoney panny,

Niewinney panny, Bogu się nie bierze:

Milsza iest Bogu ofiara, tyranny¹²⁴¹

Niebożne niszczyć, niż długie pacierze,

Iam tą iey krzywdą do żywego ranny

Y swą powinność zachowam w tey mierze,

Która należy cnemu rycerzowi:

Pomagać tey płci y temu stanowi.

81.

Przebóg, niechay tey niesławy nie mamy

Y tak zelżywey¹²⁴² y tak sromotliwey¹²⁴³,

Że niebespieczeństw¹²⁴⁴ y pracey¹²⁴⁵ znikamy¹²⁴⁶,

Dla rzeczy słuszney y tak sprawiedliwey.

Ach niegodniśmy, że na koń wsiadamy,

Że broń nosiemy¹²⁴⁷; ia iuż szable krzywey

Nosić y zwać się nie będę rycerzem:

Składam ten szyszak y zbroię z pancerzem».

82.

Tak tam Eustacy mówił zapalony,

A wszyscy insi¹²⁴⁸ na toż przypadali¹²⁴⁹ —

Że prośbą wszytkich¹²⁵⁰ Hetman przyciśniony¹²⁵¹

Pozwolić musiał, tak go nalegali¹²⁵².

«Niech — pry¹²⁵³ — tak będzie, a tom zwyciężony!

Lecz chcę, abyście nie zapominali,

Że na to nigdy wola ma nie była,

Wasza to prośba uporna¹²⁵⁴ sprawiła.

83.

Iednak wam daię rękę z tą przestrogą,

Abyście żądze swoje hamowali».

Daley nie mówił y puścił swą drogą

Upór; więcey też nie potrzebowali.

Patrzaycież, co łzy białogłowskie mogą:

Miękczeią na nie rycerze zuchwali,

A złoty łańcuch z pięknych ust wychodzi,

Co twarde serca, kędy zechce, wodzi.

84.

Zatym¹²⁵⁵ Eustacy pobiegł ku Armidzie,

Która na stronie narzekaiąc stała:

«Nie trwóż się, panno, nasz lud z tobą idzie,

Słuszna¹²⁵⁶, abyś się iuż więcey nie bała».

Iako, gdy słońce z obłoku wynidzie¹²⁵⁷,

Tak się na ten czas, Armida rozśmiała,

Że nieba do swey miłości wzbudzała,

A zapłakane oczy ucierała¹²⁵⁸.

85.

Za tę ich łaskę y za one chęci,

Wszystkiem przez krótkie dziękowała słowa,

Y obiecała chować ie w pamięci

Y wdzięcznością ie płacić bydź¹²⁵⁹ gotowa.

Tak wszyscy od niey zostali uięci¹²⁶⁰;

A czego nie mógł ięzyk, to wymowa

Niema milczeniem lepiey wyrażała

Y nikt nie postrzegł, że wszystko zmyślała.

86.

A widząc, że iey one chytre sztuki

Na początku się tak dobrze zdarzyły,

Okiem y twarzą proste zwieść nieuki,

Y czynić więcey chce, niźli czyniły

Cyrce¹²⁶¹ z Medeą¹²⁶², mocą swey nauki.

Co ludzi w różne postaci mieniły —

Y na kształt Syren, chce słodkiemi słowy¹²⁶³

Włożyć na zmysły człowiecze okowy¹²⁶⁴.

87.

A żeby ich w sieć naywięcey wprawiła¹²⁶⁵,

Różnych sposobów z niemi używała,

Nie iednę wszystkiem postawę czyniła,

Ale ią według czasu odmieniała:

Czasem wstydliwie w ziemię oczy kryła,

Czasem ie chciwie na nich obracała,

Iako kto rączy, albo był leniwy,

Wzrok iey niechętny, albo był życzliwy.

88.

Bo ieśli widzi, że kto boiaźliwy,

Nie dufa w sobie albo osłabieie —

Ukazuie mu swóy wzrok przyiaźliwy¹²⁶⁶

Albo z niem mówi, albo się nań śmieie.

Tak przychęcony¹²⁶⁷ y nie tak wątpliwy¹²⁶⁸,

Sam w sobie zimne ożywia nadzieie

Y przyszedszy iuż zatem do śmiałości,

Otuchę¹²⁶⁹ sobie czyni w iey miłości.

89.

Gdzie też postrzeże, że kto zapalony,

Nazbyt bespiecznie¹²⁷⁰ chwyta się miłości —

Y wzrok, y ięzyk trzyma odwrócony,

Y tak zostaie w swoiey poważności¹²⁷¹,

Lecz nie tak przedsię¹²⁷², aby z iakiey strony

Nie dawała znać po sobie litości,

Że chocia¹²⁷³ wątpią — nie tracą nadzieie¹²⁷⁴,

Y im iest twardsza — tem ich więcey grzeie.

90.

Czasem się sama na stronie uczyła

Y w różną postać swą twarz ubierała:

Płacz sobie, kiedy chciała uczyniła,

Y kiedy chciała, wzad¹²⁷⁵ go hamowała.

Tak nieostrożnych y prostych serc siła¹²⁷⁶

Do prawdziwego płaczu przymuszała,

Ogniem litości hartuiąc swe strzały,

Z których śmiertelne szły w serca postrzały.

91.

Czego niewieścia chytrość nie wymyśli?

Nagle w wesele smutek odmieniała:

Śmiała się z niemi, kiedy do niey przyśli¹²⁷⁷,

Y swe w pogodę czoło ubierała;

A wzrokiem iasnym, z nagłey dobrey myśli,

Na smutnych sercach chmury rozbiiała,

Tak, że co się wprzód żalem zachmurzyły —

Na niebieski się śmiech wypogodziły.

92.

Śmiechem y mową wdzięczną smak dawała

Zmysłom dwoiaką roskoszą opitem¹²⁷⁸.

Że iakby serca z piersi wydzierała —

Wprzód nieprzywykłe wdziękom tak obfitem.

A miłość, iako zwykła, zabiiała

Tak miodem, iako piołunem zakrytem,

W którey śmiertelne równo, każdey doby,

Tak są lekarstwa, iako i choroby.

93.

Śmiechy wesołe, ze łzami smętnemi,

Boiaźń, nadzieie, lód z ogniem złożyła:

Rzeczy przeciwne — y tak sobie z niemi

Igrzysko własne nędznemi czyniła.

A ieśli iey kto, słowy przerwanemi

Śmie miłość odkryć, która go paliła —

Tak, iakoby w tem nigdy nie bywała,

Że nie wiedziała — złośnica zmyślała.

94.

Albo się nagle wrzkomo zawstydziła

Y uraziła na bespieczne słowa¹²⁷⁹,

Że świeże śrzony¹²⁸⁰ różami nakryła,

Na piękney twarzy gładka białogłowa.

Taka więc, kiedy twarz urumieniła,

Na świat wychodzi żona Tytonowa.

A ta rumianość, którą w niey gniew rodzi,

Z ową, którą wstyd — miesza się y schodzi.

95.

Lecz, ieśli iey kto swoie zapalony

Żądze chce odkryć, w rzecz się z niem nie wdawa¹²⁸¹;

A czasem sama nagle naleziony

Sposób mu do mów umyślnie podawa¹²⁸²

Y zaś go bierze tak, że z każdey strony

Próżny nadzieie¹²⁸³ nakoniec¹²⁸⁴ zostawa¹²⁸⁵.

Iako myśliwiec, co cały ieżdżęcy¹²⁸⁶

Dzień, samem zmierzkiem¹²⁸⁷ traci ślad zwierzęcy¹²⁸⁸.

96.

Teć były sztuki, te były chytrości,

Któremi ona tysiąc serc pożyła¹²⁸⁹,

Y owszem¹²⁹⁰, miecze cudowney gładkości,

Któremi mężne rycerze gromiła.

Cóż tedy za dziw, że uwiązł w miłości

Herkules¹²⁹¹, Tezeus, inszych także siła¹²⁹²,

Ieśli się y ci iey nie wybiegali¹²⁹³.

Co dla Chrystusa miecze przypasali.

Koniec pieśni czwartey.

Pieśń piąta

Argument

Gniewa się Gernand, że się zawołany

Iednagoż mieysca Rynald z nim napiera,

Czyni z niem zwadę y od srogiey rany,

Którą mu zadał, w obozie umiera.

Rynald uieżdża, z woyska wywołany¹²⁹⁴;

Armida chytra w drogę się wybiera,

Sprawiwszy wszystko. Oneyże¹²⁹⁵ godziny

Goffred od morza gorzkie ma nowiny.

1.

Gdy tak rycerzów wiele przychęconych

Swoią gładkością Armida łudziła

Y nie tylko tych dziesięć pozwolonych¹²⁹⁶,

Lecz inszych siła mieć sobie tuszyła¹²⁹⁷ —

Ktoby¹²⁹⁸ był wodzem tych, z nią wyprawionych?

W Goffredzie ta rzecz wątpliwość czyniła;

Tych, co z niem na swą szkodę¹²⁹⁹ szli, staranie

Wielkie — wielkie w niem czyni rozerwanie¹³⁰⁰.

2.

Tey ostrożności użył w onym czasie,

Że kazał, aby iednego obrali,

Coby na mieysce Dudonowe¹³⁰¹ zasię¹³⁰²

Wstąpił, którego wszyscyby¹³⁰³ słuchali.

A ten ono wziął obieranie na się,

Bo takby mu to wszyscy iuż przyznali,

Że ich poważał y gdzieby się chcieli

Skarżyć nań, iużby przyczyny nie mieli.

3.

Przeto ich zwołał do siebie y mowy

Tey do nich użył: «Iużeście słyszeli,

Żem ia ratować chciał tey białeygłowy,

Kiedybyśmy wprzód miasto w ręku mieli.

Tożem y teraz uczynić gotowy,

Gdziebyście¹³⁰⁴ y wy przypaść na to chcieli.

Ten iest na mylnem świecie bez wątpienia

Stateczny, co myśl częstokroć odmienia.

4.

Lecz mniemacieli¹³⁰⁵, że się wam nie godzi

Odiąć tey pracey y nie iść w tę drogę,

Y wielka chciwość sławy was uwodzi,

Że porzucacie ostrożną przestogę,

Com raz dał — mieycie: na mnie nic nie szkodzi¹³⁰⁶.

Nad wolą waszą wściągać was nie mogę¹³⁰⁷,

Wiem ia — co ponno¹³⁰⁸ przyznacie mi sami —

Iako mam władzey używać nad wami.

5.

Wolno iść, wolno niechodzić¹³⁰⁹ każdemu,

Iuż to na waszey woley¹³¹⁰ niechay będzie,

Ale wprzód macie Dudonowi cnemu

Dać namiestnika, który po niem siędzie;

Ten niech dziesiąci¹³¹¹ z was, którzy się iemu

Podobać będą — wybierze w tym rzędzie;

Bo się wam z tem w czas opowiedzieć wolę,

Że mu dziesiąci — więcey nie pozwolę».

6.

Tak mówił Groffred; któremu dziękować

Wszyscy kazali Eustacyuszowi:

«Iako z daleka rzeczy upatrować,

Y bydź¹³¹² ostrożnem trzeba Hetmanowi —

Tak zaś należy ręką dokazować¹³¹³,

Y niestrwożonem sercem żołnierzowi;

Insza iest twoia, insza nasza cnota,

Tobie ostrożność, nam służy ochota.

7.

A iż na wagę pożytek włożony,

Niebespieczeństwo y szkodę przechodzi,

Tak iako ty chcesz, dziesięć dla obrony

Sieroty póydzie, dziesięć iey dogodzi».

Tak Gotyffredów na ten czas rodzony

Miłość taiemną chytrze pokryć godzi¹³¹⁴,

Ale i drudzy także powiadaią,

Że się dla sławy iść z nią napieraią.

8.

A iż Eustacy nie rad widział syna

Bertoldowego, dla iego dzielności

Y dla urody — ta była przyczyna,

Że przeciw niemu zawżdy był w zazdrości

Y że go nie chciał (iak to nie nowina)

Mieć w towarzystwie oney swey miłości;

Przeto na stronie, kiedy wszyscy wyśli¹³¹⁵,

Mówi z niem y tak oszukać go myśli:

9.

«Z rodziców zacnych synu zawołany,

Ale zacnieyszy wielkiemi dziełami;

Co ty rozumiesz? kto będzie obrany,

Po cnem Dudonie pułkownik nad nami?

Ia, którym tylko dla wieku poddany

Był Dudonowi — iako wiecie sami —

Nie mam iuż teraz, komubym w tey dobie

Tego ustąpił, tak wiedz, tylko tobie.

10.

Ciebie, co z każdem zrównasz urodzeniem,

A mnie przechodzisz sławą y dzielnością,

(A co niech będzie z iego odpuszczeniem)

Y przed Hetmanem masz¹³¹⁶ umieiętnością —

Chciałbym mieć starszem, z twoiem pozwoleniem,

Ieślibyś niechciał¹³¹⁷ w drogę iść z tą gością

Bo to wiem, że ty ukradkiem nabytey,

Y nocą sławy nie pragniesz nakrytey.

11.

Będziesz tu miał czas y lepszą pogodę

Ukazać swoie serce nielękliwe,

A ia w tem inszych do tego przywiodę.

Że na cię dadzą swe głosy życzliwe

Y upewniam cię, że tego dowiodę.

A iż ia dotąd myśli mam wątpliwe,

Niechay mi będzie — gdzie do tego przydzie¹³¹⁸

Wolno tu zostać, albo przy Armidzie».

12.

Ostatnich tych słów swoich domawiaiąc,

Tak się zapłonął barzo w oney chwili,

Że sobie insi¹³¹⁹ z niego przeszydzaiąc,

Łatwie się, o co mu szło, domyślili.

Lecz, iż Rynalda — skórę tylko kraiąc —

Miłość raniła y nie tak się sili

W niem, iako w inszych ta żądza ognista,

W drodze z Armidą mało co korzysta.

13.

Dudonowey mu żal niewymówiony

Śmierci ustawnie pamięć w sercu ryie,

Y że do tego czasu niezemszczony,

Ma za sromotę y że Argant żyie.

Lecz Eustacego przedsię mowy ony¹³²⁰

Przyimuie y swey radości nie kryie,

Którą ma z chwały prawdziwey u ludzi

Y chęć do sławy więtszą w sobie budzi.

14.

Y rzekł: «Żem godzien tego mieysca, na tem

Mam dosyć, ale sam na nie niegodzę¹³²¹;

Y kiedym w sławę y cnotę bogatem,

Niedbam¹³²² nic, chociaż w koronie nie chodzę.

Iednak się z niego nie wymawiam, za tem

Staraniem twoiem, gdzie¹³²³ się na nie zgodzę;

Y tym mię samem do tego wzbudzacie,

Że wszyscy o mnie tak dobrze trzymacie.

15.

Między dziesiącią ty będziesz obrany.

Ieśli się zdarzy, że starszem zostanę».

Zatem Eustacy obszedł pierwsze pany,

Y sposabiał ie na przyszłą odmianę.

Lecz na toż godził Gernand zawołany

Y choć Armida zadała mu ranę,

Więcey w nim chciwość wysokiego miesca,

Niż ostre mogą miłości żeleśca¹³²⁴.

16.

Z królów norweyskich Gernand był zrodzony,

Szerokiey władzey¹³²⁵ y wielkiey możności

Oyca y dziadów, sceptra¹³²⁶ y korony

Do niezmierney go przywodzą hardości.

Ten zaś z swey własney dzielności wsławiony,

Swey — nie swych przodków trzyma — się zacności;

Acz y przodkowie słynęli, tak w boiu

Od piąciuset¹³²⁷ lat, iako y w pokoiu.

17.

Ale Norweyczyk, co tylko wielkiemi

Tytuły zacność y państwy miarkuie,

Y wszystkich kładzie przy sobie podłemi¹³²⁸,

W których królewskich ozdób nie nayduie —

Nie może zcierpieć¹³²⁹, że się z nierównemi

Sciera¹³³⁰ y że mu Rynald zastępuie;

Y tak się iął tey swey nadętey dumy,

Że wszystkie z głowy wypędził rozumy.

18.

Postrzegł z Awernu¹³³¹ ieden duch przeklęty,

Co królewica hardego dolega¹³³²;

Wlazł mu w zanadrze y ogień zaięty

Ieszcze tem barziey wzdyma y zażega;

Nienawiść i gniew szerzy w niem zawzięty

Y serca prawie samego dosięga

Y taki mu głos posyła do słuchu,

Który mu dzwoni ustawicznie w uchu:

19.

«Sciera¹³³³ się z tobą Rynald y tak śmiele

Sławi swe iakieś przodki znamienite;

Chcećli¹³³⁴ bydź rówien, nie trzeba tu wiele,

Niech ci ukaże narody podbite.

Niech okrócone da nieprzyjaciele,

Sceptra, korony, królestwa obfite.

Patrz tego Włocha! radby¹³³⁵ równo chodził

Z królmi, a on się w niewoley¹³³⁶ urodził.

20.

Wygra lub przegra — acz iuż do tey doby

Wygrał, kiedy się z tobą śmiał pocierać —

Co rzeką wszyscy ludzie? Ten to, coby

Chciał się z Gernandem o to mieysce spierać.

Mógł ci ten stopień przydać co ozdoby,

Nie mniey ią też mógł od ciebie odbierać;

Ale tem spodlał, y tem się znieważył,

Że się ten o nie starać na się ważył.

21.

Y ieśli prawda, że maią na pieczy

Umarli żywych y cokolwiek czuią —

Co mniemasz? iako na niebie te rzeczy

Dobrego starca Dudona frasuią.

Ieśli to słuszna y ieśli to grzeczy¹³³⁷,

Że się takowi bez wstydu nayduią

I że ten młodzik, niedorosły ieszcze,

Śmie po niem prosić o tak zacne mieysce.

22.

A nie tylko śmie y nie tylko prosi

Y towarzystwo na się praktykuie¹³³⁸,

Ale pochwałę od ludzi odnosi

Y tem się chlubi, tem się popisuie.

Lecz ieśli Goffred to zuchwalstwo znosi,

Albo go y sam na to forytuie¹³³⁹,

Obaczyszli to¹³⁴⁰, y z niego zrozumiesz:

Pokaż mu, ktoś iest, co możesz, co umiesz».

23.

Iako pochodnie na wiatr wyniesione,

Gniew się w Gernandzie żarzy zapalczywy;

Znieść go nie może serce zaiątrzone,

Śle go przez oczy y ięzyk dotkliwy¹³⁴¹.

Potwarzy¹³⁴² szczere¹³⁴³ rozsiewa zmyślone:

Pysznem go czyni człowiek zazdrościwy,

Męstwa nie zowie¹³⁴⁴ śmiałością y męstwem,

Desperacyą raczey y szaleństwem.

24.

Rycerską iego dzielność, obyczaie,

Umysł wspaniały y insze przymioty

Gani y opak¹³⁴⁵ do ludzi udaie¹³⁴⁶

Y krzci¹³⁴⁷ nie swemi nazwiskami — cnoty

Y — choć to iuż wie Rynald — nie przestaie

Tych mów, wszystkie iuż pełne ich namioty:

Y wszystko woysko, ani się hamuie,

Lży go, gdzie może, y nań następuie.

25.

Bo chytry szatan, co mu na ięzyku

Usiadł y wszystkie tworzył iego mowy:

Co raz w gniewliwem sposób Norweyczyku

Słów uszczypliwych wynaydował nowy.

Co wiedzieć? czego o swem przeciwniku

Uraźliwemi nie powiadał słowy?

Był plac nie mały, gdzie się więc zieżdżało

Y do pierścienia rycerstwo ganiało.

26.

Tam, w towarzystwa nie małej¹³⁴⁸ gromadzie

Źle go wspominał Gernand popędliwy

Y nań w piekielnem omoczony iadzie,

Wszystek obracał ięzyk uszczypliwy.

Usłyszy Rynald, że nań potwarz kładzie,

Nie może wytrwać, ale niecierpliwy,

Dobywszy broni, głosem mu to zada:

Że łże, iako pies, y że fałsz powiada.

27.

Tak mieczem błysnął, iako więc błyskaią

Pełne swych gromów y piorunów nieba;

Zlękł¹³⁴⁹ się Norweyczyk, bo go doieżdżaią,

Widzi, że doydzie koniecznie potrzeba¹³⁵⁰.

Jednak, iż wszyscy na to patrzyć¹³⁵¹ maią,

Stawił się przedsię¹³⁵² mężnie, iako trzeba:

Dobywszy broni, którą miał u boku,

Nieprzyiaciela czekał, stoiąc w kroku.

28.

Przez¹³⁵³ pięć tysięcy (podobnom rzekł mało)

Dobytych szabel w ten czas widać było,

Bo co raz ludzi więcey przybiegało,

Y na tamten plac gwałtem się kupiło.

Powietrze z głosów pomieszanych drżało,

Krzyk się y wielkie wołanie szerzyło:

Jako nad morzem, kiedy w niepogody

Szum się spół miesza y z wiatru y z wody.

29.

Ale nic niedba¹³⁵⁴ na straszliwe ony¹³⁵⁵

Okrzyki Rynald, ani się hamuie;

Pnie się do niego gniewem zapalony,

Ogień mu szczery z oczu wyskakuie;

Na obie strony kręci miecz stalony¹³⁵⁶,

Y coraz to się bliżej przystępuie,

Tak, że nakoniec¹³⁵⁷ przebił się do niego,

Posiekszy¹³⁵⁸ sługi y żołnierze iego.

30.

Y ręką dobrze, choć w gniewie, ćwiczoną,

Podaie razy cięte y sztychowe:

Raz nań tnie lewą, drugi prawą stroną,

Raz w piersi mierzy, a drugi raz w głowę

Y ostrą bronią, okiem nie ścignioną¹³⁵⁹,

Na rany drogi wynayduie nowe:

Y niespodzianą szablą razy miecze

Y — kędy się mniey strzegą — kole, siecze.

31.

Tak długo nań siekł mieczem w obie stronie¹³⁶⁰,

Że go przez piersi dwakroć przebił srodze:

Upadł na ziemię Gernand obalony

Y duszę ze krwią wylał przez dwie drodze¹³⁶¹.

On też miecz w pochwy włożył ukrwawiony,

A niechcąc¹³⁶² więcey ludzi trzymać w trwodze,

Złożył gniew, skoro zuchwalca okrócił¹³⁶³,

Y do swego się namiotu obrócił.

32.

W tem¹³⁶⁴ Goffred, słysząc ono¹³⁶⁵ zamieszanie

Y zgiełk tak wielki w ludzie pospolitem,

Przypadł na on¹³⁶⁶ plac y niespodziewanie

Uyźrzał¹³⁶⁷ Gernanda przez piersi przebitem.

A przyiaciele płacz y narzekanie

Y słudzy smętni czynią nad zabitem;

Zdziwi się, pyta, kto się tego ważył,

Kto srogi zakaz woyskowy znieważył.

33.

Arnald, zmarłego książęcia kochany,

Przydawał wagi złemu uczynkowi:

Y że go z lekkich przyczyn rozgniewany

Niewinnie zabił — skarżył Goffredowi.

Y, dla Chrystusa tylko przypasany,

Miecz przeciw Iego podniósł rycerzowi:

Przeciwko władzey y hetmańskiey grozie,

W głos obwołaney po wszystkiem obozie.

34.

Y że trąbiono, że ktoby¹³⁶⁸ się zwadził

W woysku, śmierć srogą przez to zasługował¹³⁶⁹ —

A on nie tylko niewinnego zgładził.

Lecz y to mieysce tak nie uszanował¹³⁷⁰;

Bo ieśliby kto kiedy na to radził,

Aby nikt za swóy grzech nie pokutował —

Wszyscyby¹³⁷¹ ludzie krzywd się swoich mścili,

Niechcąc¹³⁷², aby ich sędziowie sądzili.

35.

Y żeby zwady dla tego samego

Urosły, między różnemi stronami;

Przypomniał potem służby umarłego

Y budził w nim gniew płaczem y prośbami.

Nie zniósł Arnalda Tankred skarżącego

Y przed Hetmanem y przed rotmistrzami

Bronił Rynalda. Lecz gdy dawał sprawę,

Surową Goffred czynił mu postawę.

36.

Dołożył Tankred: «O mądry Hetmanie,

Wspomni¹³⁷³ na zacne iego urodzenie,

Na rodowitość y na zawołanie,

Na przednich domów spowinowacenie,

Na stryia Gwelfa; nie iedno karanie

Wszystkim należy¹³⁷⁴, miey na to baczenie,

Że iedenże grzech, różny w różnych bywa,

W iednem iest więtszy, w drugiem go ubywa».

37.

A Goffred na to: «Y wielcy y mali,

Wszyscy iednako niech prawa słuchaią.

Cóż będzie za rząd, ieśli źli, zuchwali,

Grzeszyć bespiecznie¹³⁷⁵ bez karania maią?

Nie na toście mi tę buławę dali¹³⁷⁶,

Niechay iey równo wszyscy podlegaią,

Bo ieśli tylko małych karać chcecie,

Wolę daleko, że mi ią weźmiecie.

38.

Tak wiedz Tankredzie, nie trzebać w tem błądzić,

Malowanem być niechcę¹³⁷⁷ na urzędzie,

Ja tu Hetmanem, ia tu sam chcę rządzić,

Rad uyźrzę¹³⁷⁸, kto mi rozkazować będzie?!

Umiem ia, iako, kiedy kogo sądzić¹³⁷⁹,

Możnem y chudszem¹³⁸⁰ iednoż prawo wszędzie».

Nie odpowiedział Tankred nic na ony¹³⁸¹

Słowa, powagą iego zwyciężony.

39.

Raymund pochwalał te hetmańskie mowy,

Przy starożytney stoiąc surowości:

«Dobrze tak — prawi — na te harde głowy,

Nie może być rząd bez sprawiedliwości.

Iuż tam upadek prętki y gotowy,

Gdzie grzeszyć wolno, gdzie nie karzą złości.

Y namożnieysze państwa upadaią,

Tem, że występki winnem odpuszczaią».

40.

Tak on tam mówił, a Tankred to sobie

Brał w rozum, ani więcey tam się bawił,

Koniowi włożył w bok ostrogi obie,

Y do obozu ztamtąd¹³⁸² się wyprawił.

Rynald w namiecie¹³⁸³ siedział w oney dobie¹³⁸⁴,

Skoro Gernanda żywota pozbawił;

Tamże mu Tankred wszystko wypowiedział,

Co mówił Hetman, co Raymund powiedział.

41.

Dołożył tego: «Acz to moie zdanie,

Że twarz nie zawżdy umysłu odkrywa

Y częstokroć to bywa nad mniemanie,

Że zwierzchnia postać ludzi oszukywa¹³⁸⁵ —

Iednak, ile ia widzę po Hetmanie,

Y z tych słów, których w tey sprawie używa

Mniemam, ieśli się nie mylę w mem zdaniu,

Żeby cię ponno¹³⁸⁶ chciał mieć w zatrzymaniu¹³⁸⁷».

42.

Rynald się rozśmiał na te iego mowy,

Lecz z onem¹³⁸⁸ śmiechem gniew był pomieszany:

«Na niewolnika niech kładą okowy,

Iuż też to siła, Tankredzie, na pany.

Wolnym był zawsze, umrzećem¹³⁸⁹ gotowy

Pierwey, niźlibych miał bydź poimany;

Ieszcze te ręce mogą władać bronią,

Pęta się pewnie y powrozów chronią.

43.

Ale ieśli mam w nagrodę otrzymać

Za me zasługi takie obelżenie¹³⁹⁰

Y chce mię ponno w łańcuchu dotrzymać,

Iako hultaia, y dać na więzienie —

Niechże mię przyidzie albo pośle imać,

Ieszcze się Rynald tą szablą ożenie¹³⁹¹

Y doczeka go, iedno niech się śpieszy,

Wszak dobrze uyźrzy, iako się ucieszy».

44.

To rzekłszy, zbroię na się kładł zarazem,

A gniew mu pałał z twarzy y ze wzroku;

Paisz¹³⁹² na ramię przywiązał y razem

Szablę śmiertelną¹³⁹³ przypasał do boku.

Tak wszystek iasnem okrytym żelazem,

Stał bardzo straszny y ogromny w kroku:

Marsowi rówien¹³⁹⁴, gdy na srogie rany

Idzie, żelazem y strachem odziany.

45.

Ale rostropny Tankred, w oney dobie¹³⁹⁵,

Błagał y miękczył serce zagniewane:

«Wszyscy to — prawi — trzymnaią o tobie,

Że twoie męstwo iest nieporównane,

Y takąś sławę wszędzie ziednał sobie,

Że twoie siły niewypowiedziane;

Lecz nie day Boże, abyś się miał z niemi

Tu popisować¹³⁹⁶ nad swemi własnemi.

46.

Pytam cię, ieśli męstwa dokazować¹³⁹⁷

Masz nad swoią krwią y nad chrześciany,

Y Zbawiciela znowu chcesz krzyżować,

Do dawnych — nowe przydaiąc mu rany,

Y świecką chwałę bardziey chcesz miłować,

Doczesną, krótką y godną przygany,

Niźli nagrody, które nas czekaią,

W niebie, a wiecznie, nieodmiennie trwaią.

47.

Boże cię takich myśli racz, uchować,

Zwycięż sam siebie, skróć wodze gniewowi;

Nie boiaźni to będą przypisować,

Lecz pobożnemu twemu postępkowi.

A ieślim godzien, że mię naśladować

Y mieysce memu chcesz dać przykładowi:

Y iam miał krzywdę, alem sobie radzić

Umiał y z swemi niechciałem¹³⁹⁸ się wadzić.

48.

Gdym z Cylicyey¹³⁹⁹ pogaństwo wyrzucił

Y rozwinąłem w niey chorągwie swoie:

Nadszedł Baldowin, y na nię się rzucił

Y wziął niesłusznie to, co było moie;

Tak dla łakomstwa przyiaźń ze mną zrzucił,

(Niech za to cierpi, Boże, sądy Twoie!)

Niechciałem¹⁴⁰⁰ ia z niem obyść się tym kształtem,

Chociam mu to zaś mógł odebrać gwałtem.

49.

Ale ieśli się swem uczciwem¹⁴⁰¹ bronisz,

Y koniecznie być nie chcesz zatrzymanem:

Y iako ten, co na hańbę nie gonisz,

Nie chcesz być więźniem, ani poimanem —

U Boemunda, lepiey że się schronisz

W Antyochiey, na czas przed Hetmanem,

Bo tak bespiecznie być możesz na stronie,

Aż w nim gorącość po woley¹⁴⁰² opłonie.

50.

Bo ieśli prawda — iako powiadaią —

Że Egypt na nas woyska zbiera wszędzie,

W ten czas dopiero męstwo twe poznaią

Y twoię dzielność, kiedy cię nie będzie,

Y że bez ciebie woysko, które maią,

Iest, iako ciało, co ręki pozbędzie».

W tem¹⁴⁰³ Gwelf, przyszedszy — co Tankred powiadał —

Chwalił y radził, aby zaraz wsiadał.

51.

Na te wywody, które mu czynili,

Na tak gorące y długie namowy,

Przypadł na koniec — iako mu radzili —

Ustąpić na czas młodzieniec surowy.

W tem się do niego domowi kupili,

Każdy z nim w drogę iachać był gotowy;

Nikogo nie chce, a wszystkiem dziękuie

Y z parą się sług tylko wyprawuie.

52.

Iedzie, a iadąc wielką niesie w sobie

Do sławy chciwość, która się w nim nieci:

Chce co wielkiego sprawić w oney dobie¹⁴⁰⁴,

Do tego wszystkie swe obraca chęci.

O nowem iakiem zamyśla sposobie,

Dostania sławy y wieczney pamięci,

Chce y wzdłusz¹⁴⁰⁵ y wszerz Egypt wielki zwiedzić,

Y skryte źrzódła¹⁴⁰⁶ nilowe nawiedzić.

53.

A Gwelf, skoro go z Tankredem wyprawił

Y widział, że iuż w swoię drogę iedzie —

Na onem mieyscu więcey się nie bawił,

Ale się iachał pytać o Goffredzie.

Aby się zaraz obmówił¹⁴⁰⁷ y sprawił.

Goffred widząc go, w stronę go odwiedzie

Y poważnemi y mądremi słowy,

Cicho do niego użył takiey mowy:

54.

«Niebliżu¹⁴⁰⁸ Arnald¹⁴⁰⁹ po obozie chodzi,

Iuż dawno po cię odemnie¹⁴¹⁰ posłany:

Zaprawdę, Gwelfie, chwalić się nie godzi,

Co twóy synowiec zbroił wyuzdany¹⁴¹¹.

Niechay, iako chce z tego się wywodzi,

Winien y godzien, aby był karany.

Rad będę widział, iako mi się sprawi,

Bo wszystkiem Goffred iednako się stawi.

55.

Y pokaże to każda iego sprawa,

Że stoi zawsze przy sprawiedliwości

Y nie odstąpi słuszności y prawa,

Dla żadnych względów y rodowitości.

Ale ieśli zaś woyskowa ustawa,

Z przyczyny cudzey, nie z iego winności

Zgwałcona przezeń — iako powiadacie —

Do sądu niego stawić mi go macie.

56.

Niech będzie wolnem ślubem¹⁴¹² zawiązany,

Tę łaskę niech ma y to pozwolenie;

Ale, ieśli się nie stawi pozwany,

Y wszystko w lekkie puści poważenie¹⁴¹³ —

Przydzie¹⁴¹⁴ mi, widzę, do takiey odmiany,

Że — com miał miękkie zawżdy przyrodzenie —

Muszę, rad nie rad, przy sprawiedliwości,

Nad niem, podług praw, użyć surowości».

57.

Gwelf odpowiedział na to Hetmanowi:

«Człowiek w uczciwe swoie urażony¹⁴¹⁵,

Nie mógł wycierpieć złemu ięzykowi,

Co nań szczery fałsz rozsiewał zmyślony.

Ieśli go zabił — iakoż kres gniewowi

Sprawiedliwemu ma bydź¹⁴¹⁶ zamierzony?

Któż w gniewie liczy, albo w zwadzie — razy?

Kto w ten czas mierzy krzywdy y urazy?

58.

A, iż mi każesz przed sobą go stawić,

Żal mi, że tego uczynić nie mogę:

Możesz się o tem i od inszych¹⁴¹⁷ sprawić.

Że zaraz iechał, nie wiem, dokąd w drogę.

Gotowem tego i ręką poprawić,

Ieśli się ozwie, każdemu pomogę¹⁴¹⁸

Y ieśli go kto udawa, że winien —

Wszędzie swoyey czci bronić był powinien.

59.

Słusznie hardego zuchwalca ukrócił.

Norweyczykowi słusznie utarł rogi;

Tego nie chwalę, że prawo wywrócił

Woyskowe, że twóy zakaz wzgardził srogi».

A Hetman na to: «Boday się nie wrócił

Więcey do woyska z tamtey swoyey drogi!

Niechay gdzie indziey zwady takie sieie,

Lepiey, że indziey — nie tu — wyszaleie».

60.

Tem czasem, chytra, pilnie popierała

Przyobiecaney Armida pomocy:

Około tego cały dzień biegała —

Co dowcip y co gładkość miała mocy.

A kiedy zorza w morze zapadała,

Y mrok z czarnawey występował nocy —

W namiot odległy z dwiema ochmistrzami

Wchodziła, z dwiema staremi paniami.

61.

Ale, choć się tak dobrze wyćwiczyła,

Choć tak umiała użyć swey chytrości,

Choć żadna takiey, na świecie nie była

Y potem ponno¹⁴¹⁹ nie będzie — gładkości.

Y chocia wielkiem rycerzom włożyła

Powróz na szyię, mocą swey miłości:

Nie może słodkich roskoszy¹⁴²⁰ ponętą,

Przywieść Goffreda pod swą sieć napiętą.

62.

Darmo mu swoie chęci pokazuie,

Darmo go piękną twarzą swą uwodzi:

Iako ptak, gdy się nakarmionem czuie,

Na wyrzuconą pszenicę nie godzi¹⁴²¹.

Tak on, syt świata, świecką zostawuie

Roskosz, a niebo tylko sobie słodzi;

Wszystkie postrzały, które nań wychodzą

Z oczu y z twarzy, namniey mu nie szkodzą.

63.

Y choć fortelów wszystkich używała,

Nie mogła nigdy miłości weń włudzić¹⁴²²:

Coraz się, iako Proteus¹⁴²³, odmieniała,

Chcąc iakokolwiek do niey go pobudzić,

Wszystkie swe skutki na to obracała,

Że naospalszą¹⁴²⁴ mogłaby obudzić

Y nazimnyeyszą¹⁴²⁵ miłość swą gładkością,

Lecz został cały Boską opatrznością¹⁴²⁶.

64.

Udatna dziewka, co sobie tuszyła¹⁴²⁷,

Dobyć nayczystszych serc samem weyźrzeniem,

Siła z powagi y z pychy spuściła,

Widząc, że Goffred stawił się kamieniem.

Nakoniec¹⁴²⁸ słabszych w on czas¹⁴²⁹ umyśliła

Y powolnieyszych¹⁴³⁰ sięgać swem płomieniem:

Tak, niedobyte miasto zostawuie

Hetman, a indziey¹⁴³¹ z woyskiem się gotuie.

65.

Lecz niemniey mężne na one iey zdrady

Pokazało się serce Tankredowe,

Bo dla dawnieyszey miłości zawady

Nie miały mieysca w nim płomienie nowe.

Iako ieden iad drugie psuie iady,

Tak iedna miłość, kiedy wlezie w głowę,

Nie puści drugiey; tych dwu nie pożyła¹⁴³²,

Lecz wszystkich inszych Armida paliła.

66.

Barzo ią boli, że nic nie sprawiła

Swoią gładkością w Goffredzie, w Tankredzie;

Po wielkiey części iednak się cieszyła,

Że co przednieyszych z woyska z sobą wiedzie.

Pierwey, niżby się zdrada iey odkryła,

Myśli, iako ich w bespieczne¹⁴³³ uwiedzie

Mieysce, gdzie insze¹⁴³⁴ y różne powrozy

Od teraźnieyszych, w rychle¹⁴³⁵ na nich włoży.

67.

A kiedy iuż czas przyszedł zamierzony.

Którego iey dać pomoc obiecano,

Szła do Hetmana: «Dzień iuż naznaczony

Minął, którego odprawić mię miano.

A ieśli tyran będzie przestrzeżony,

Że mi część woyska na pomoc posłano —

Będzie gotowszy y o to mi idzie,

Że nie tak łatwo pożyć¹⁴³⁶ go zaś¹⁴³⁷ przydzie¹⁴³⁸.

68.

Przeto — nim mu to odniosą szpiegowie,

Co na to wszędzie po stronach pilnuią —

Niech obiecani od ciebie wodzowie

Teraz się ze mną zaraz wyprawuią.

Bo — ieśli krzywdy nie lubią bogowie,

Ieśli niewinność y prawdę miłuią —

Pewnam, że w rychle w oyczyźnie usiędę¹⁴³⁹,

Z którey ci trybut zawżdy płacić będę».

69.

Musiał to Hetman pozwolić¹⁴⁴⁰ stroskany,

Coby bez niego była otrzymała;

Widział to wprawdzie, że on miał te pany

Obierać, gdzieby¹⁴⁴¹ prętko¹⁴⁴² wyiechała.

Ale cóż? każdy pragnął bydź¹⁴⁴³ obrany,

Y bydź w dziesiątku¹⁴⁴⁴, który poiąć miała.

Wszyscy go wielkiem gwałtem nalegali¹⁴⁴⁵,

Prosząc go o to, aby z nią iachali.

70.

Ona widząc to, że się w nich odkrywa

Serce tak łatwe — nowe sieci miecze¹⁴⁴⁶:

Bicza z zawisney boiaźni używa,

Tem ich po bokach pogania y siecze.

Wie, że bez tego miłość słabsza bywa,

Wie, iako zawsze leniwo się wlecze:

Tak zawodnika widziem leniwszego,

Gdy wprzód¹⁴⁴⁷ — iednego, wzad¹⁴⁴⁸ nie ma drugiego.

71.

Y tak, swoiego weyźrzenia każdemu

Y łagodnego śmiechu udzielała,

Że ieden zayźrzał¹⁴⁴⁹ iey łaski drugiemu,

Nadzieia się w nich z boiaźnią mieszała.

Tak, nędzni, w on czas wzrokowi zdradnemu,

(Którem do siebie chytrze przywabiała)

Dawszy się uwieść, biegli wyuzdani¹⁴⁵⁰,

Darmo ich Hetman strofuie¹⁴⁵¹ y gani.

72.

Choćby był równo wszystkiem rad dogodził,

Bo iednakowo wszytkiem był przychylny,

(Acz go nieieden do gniewu przywodził,

Pokazuiąc mu on¹⁴⁵² upór, tak silny)

Lecz widząc, że iem darmo to rozwodził,

Wolał to na los puścić nieomylny:

«Spiszcie — pry¹⁴⁵³ — wasze imiona y na dno

Włóżcie w co, a los rozsądzi was snadno¹⁴⁵⁴».

73.

Zatem przezwiska wszystkich popisano

Y popisawszy, mieszać ie poczęto

W pewnem naczyniu y po iednem brano;

Grabię¹⁴⁵⁵ z Pembrozy¹⁴⁵⁶ napierwszego wzięto

Artemidora, po grabi czytano

Gerharda, po nim Wacława wyięto:

Ten iuż miał lata y słynął z mądrości,

A teraz się iął na starość miłości.

74.

Iako się ci trzey z tego radowali,

Y iako byli na on czas weseli —

Trudno powiedzieć, bo tego dostali

Wprzód przed inszemi, czego wszyscy chcieli.

A ci, co ieszcze na spodku zostali,

Niewymówioną boiaźń w sercu mieli:

Każdy z niezmierną chciwością pilnuie

Tego, co kartki z naczynia wyimuie.

75.

Gwaszek był czwarty. Rydolf po Gwaszkonie,

Po Rydolfie zaś Henryk z Oldorykiem,

Więc Gwilelm książę na Roncylionie¹⁴⁵⁷,

Szedł z Eberardem, z rodu Bawarczykiem;

Rambald wychodził na ostatniem zgonie¹⁴⁵⁸,

Co potem Bożem został przeciwnikiem,

Poturczywszy się — o sromoto wieczna! —

A czego miłość nie czyni bezecna?

76.

Inszy¹⁴⁵⁹, których los minął w obieraniu,

Złą, nieżyczliwą fortunę winili,

Łaiąc miłości, że w swem panowaniu

Dopuszczała iey sądzić w oney chwili.

Ale iż ludzka żądza w zakazaniu

Zawżdy przeciwna y na to się sili,

Czego iey bronią y każą zaniechać:

Siła¹⁴⁶⁰ ich, szczęściu na złość, z nią chce iechać.

77.

Chcą z nią bydź¹⁴⁶¹ zawsze y we dnie y w nocy

Y żywot za nię położyć gotowi;

Ona wesołe miecąc¹⁴⁶² na nich oczy,

Mową y słodkiem westchnieniem ich łowi.

Ieśli gdzie kupę zacnych paniąt zoczy¹⁴⁶³,

Żegna ich, życząc, aby byli zdrowi.

W tem¹⁴⁶⁴ się też ona dziesięć¹⁴⁶⁵ wybierała

Y Gotyffreda w namiecie¹⁴⁶⁶ żegnała.

78.

On im przestrogi dawał y nauki,

Aby pogańskiey nie dufali wierze.

Żeby fortelne znać umieli sztuki,

Żeby, ostrożni, w pewney stali mierze.

Lecz miłość nie dba na prośby, na fuki,

Wiatr one iego słowa z sobą bierze;

W tem ich odprawił. Ona też iechała

W nocy z obozu, ani dnia czekała¹⁴⁶⁷.

79.

Iadąc, onych swych dziesięć hołdowników —

By¹⁴⁶⁸ na tryumfie więźnie — prowadziła!

Co gorsza, drugich wiele miłośników

Na wielką szkodę w woysku zostawiła,

Że rzadko który uchybił iey wników¹⁴⁶⁹.

A skoro ziemię ciemna noc okryła,

Potayemnie się z woyska wykradali

Y za nią cicho w też tropy iachali¹⁴⁷⁰.

80.

Wprzód szedł Eustacy za nią zapędzony

Y ledwie mroku doczekał ciemnego:

Bieży, co koń ma mocy, prowadzony

Przez ślepe cienie od boga ślepego.

Całą noc prawie onę¹⁴⁷¹, obłądzony,

Tam y sam¹⁴⁷² ieździł do świtu samego;

Skoro odniało, tam gdzie nocowała

Przypadł, gdy się iuż z noclegu ruszała.

81.

Po zwykłem zaraz poznawszy go znaku,

Pocznie nań wołać Rambald iadowity:

(Bo iego przyiazd nie był mu do smaku)

«A ty tu po co? masz tu rok zawity¹⁴⁷³?»

Eustacy na to: «Wiem, że nie ma braku¹⁴⁷⁴

Armida; chcę iey służyć iako y ty».

«Kto cię iey oddał? nie służą tu tacy».

«Miłość uprzeyma» — odpowie Eustacy.

82.

«Iam od miłości — tyś szczęściem obrany.

Któż się iey sługą słuszniey ma nazywać?»

Odpowie Rambald srodze rozgniewany:

«Nie możesz tego tytułu używać

Y nie godzieneś być między dworzany

Y z iey własnemi sługami przebywać;

A co gorszego, chcesz ukradkiem ieszcze

Dostać tey służby y mieć takie mieysce».

83.

Nie mógł mu wytrwać Eustacy tey mowy,

Ale do niego wielkim pędem skoczy;

Nie złożył¹⁴⁷⁵ mu nic — y gorszemi słowy

Łaiąc — śmiele mu Rambald poszedł w oczy.

Wyciągnie rękę królewna, gotowy

Chcąc poiedynek rozwieść. (Patrzcie mocy

Gładkości) «Ze mnie przybywa czeladzi,

A towarzystwa tobie, coć¹⁴⁷⁶ — pry¹⁴⁷⁷ — wadzi?

84.

Y ieśliś łaskaw co na moie zdrowie,

Przecz mię ratunku zbawiasz potrzebnego?...

— Wcześnieś mi przybył (drugiemu zaś powie)

Obrońco sławy y zdrowia moiego.

Nie da Bóg, abym zostać miała w słowie¹⁴⁷⁸

Y nie być wdzięczna¹⁴⁷⁹ sługi tak zacnego».

Tak im mówiła, a co raz¹⁴⁸⁰ niemało

W drodze iey inszych z woyska przybywało.

85.

Tego zdaleka¹⁴⁸¹, tego zbliska¹⁴⁸² miała,

A nic o sobie wszyscy nie wiedzieli;

Ona każdego wdzięcznie przyimowała

Y wzrok łaskawy między wszystkie dzieli.

A skoro też noc dniowi mieysce dała,

Goffred y inszy ich odiazd uyźrzeli:

Któremu serce iuż prorokowało,

Że ich co złego w rychle¹⁴⁸³ potkać miało.

86.

Kiedy to sobie Hetman utrapiony

Rozbierał¹⁴⁸⁴, smutek maiąc niepoięty,

Uyźrzy¹⁴⁸⁵: a ono ieden ukurzony

Bieży do niego, żalem wielkiem zdięty:

«Król — pry¹⁴⁸⁶ — z Egyptu iuż na wszystkie strony

Z możnemi pływa po morzu okręty¹⁴⁸⁷.

Gwilelm, admirał genueńskich łodzi

Do wiadomości wczas¹⁴⁸⁸ ci to przywodzi.

87.

Do tego, kiedy ięczmiony y żyto

Od morza woyska lądem prowadzono,

Wszystkie wielbłądy y konie rozbito,

Które żywnością beło naiuczono¹⁴⁸⁹ —

Y na głowę ich wszystkich prawie zbito,

Część ich w niewolą¹⁴⁹⁰ daleką wiedziono.

Zasadzili się byli po krzewinie

Zbóycy arabscy na nie¹⁴⁹¹ przy dolinie.

88.

Którzy do takiey śmiałości iuż przyśli

Y takie czynią w tamtem kraiu trwogi,

Że naostatek¹⁴⁹² to łotrostwo myśli

Wszystkie zastąpić gościńce y drogi.

Przeto potrzeba, aby ludzie wyśli¹⁴⁹³

Z woyska, ten rozbóy pohamować srogi

Y ubespieczyć¹⁴⁹⁴ drogi, z tey przyczyny,

Co tu od morza idą Palestyny».

89.

Pełen był obóz y wszystkie namioty

Nowin y wieści niepociesznych¹⁴⁹⁵ onych;

Żołnierz — dla głodu — rozczętey roboty

Odbiec¹⁴⁹⁶ y murów myśli odbieżonych.

Hetman w nich zwykłey nie znaiąc ochoty

Y wszystkich barzo¹⁴⁹⁷ widząc potrwożonych,

Twarzą wesołą y pięknemi słowy,

Ciesząc ich, takiey użył do nich mowy:

90.

«Wy! coście ze mną, przez różne przygody,

Tak wiele świata bespiecznie przebyli;

Wy, coście mieczem potężne narody,

Pod Chrystusowe chorągwie podbili;

Wy, coście wiatry, morza, niepogody,

Głody, pragnienie, zimna zwyciężyli —

Czego się teraz tak barzo boicie?

Cóż? opatrzności Boskiey nie wierzycie?

91.

Bóg, który w gorszem razie was ratował

Y dotąd ieszcze cało was prowadzi —

Iako was zawsze w swey opiece chował,

Tak w tych trudnościach teraz o was radzi.

Każdy z was w rychle¹⁴⁹⁸ będzie Mu dziękował

Za łaski, które czyni Swey czeladzi;

Przeto cierpliwie znoście te niewczasy¹⁴⁹⁹,

A na szczęśliwsze chowaycie się czasy».

92.

Wiele inszych słów takowych używał,

Ciesząc¹⁵⁰⁰ żołnierze swoie skłopotane,

A wielkie twarzą wesołą pokrywał

Troski y serce swoie zfrasowane¹⁵⁰¹.

Myślił¹⁵⁰² sam sobie y rady zdobywał,

Iako miał woysko pożywić zebrane,

Iako egipską armatę¹⁵⁰³ odwrócić,

A iako zbóyce Araby okrócić¹⁵⁰⁴.

Koniec pieśni piątey.

Pieśń szósta

Argument

Argant chrześcian¹⁵⁰⁵ na rękę wyzywa¹⁵⁰⁶,

Otton się porwie, choć nienaznaczony,

Ale wypadszy z siodła, konia zbywa¹⁵⁰⁷

Y do miasta beł za więźnia wiedziony¹⁵⁰⁸.

Tankred się biye, lecz go noc pokrywa,

Y poyedynek tem beł rozwiedziony.

Erminia chce zleczyć swego pana

I idzie z miasta nocą przyodziana.

1.

Lecz z drugiey strony, w mieście oblężonych

Daleko lepsza nadzieya cieszyła:

Bo, krom dostatków dawno nawiezionych,

Nocą żywności wprowadzili siła.

Koło murów też słabych y zwątlonych

Wielka moc ludzi ustawnie robiła;

Zbyt miąższe¹⁵⁰⁹ barzo y wysokie stoyą,

I naytęższych się taranów nie boyą.

2.

Król sam, skończywszy mury od pułnocy¹⁵¹⁰,

Potem zaś baszty narożne warował¹⁵¹¹

Dla bespieczeństwa¹⁵¹² y dla więtszey¹⁵¹³ mocy,

Ziemią ye z gnoyem napoły¹⁵¹⁴ — fasował¹⁵¹⁵.

Płatnerzom¹⁵¹⁶ zbroye y we dnie y w nocy,

Z wielką pilnością robić rozkazował¹⁵¹⁷.

Kiedy się tem król utroskany bawił¹⁵¹⁸,

Argant się przedeń w oney dobie¹⁵¹⁹ stawił.

3.

«Długoż — pry¹⁵²⁰ — nas chcesz trzymać w tem więzieniu

Y między temi zawierać¹⁵²¹ murami?

Widzęć ia pilność w rynsztunków robieniu,

Słyszę, że młoty brzmią z nakowalniami¹⁵²².

Na cóż to? kiedy, nam ku obelżeniu¹⁵²³,

Nieprzyjaciel się wrywa¹⁵²⁴ przedmieściami.

Nikt się iem oprzeć nie śmie z naszych ludzi,

Y nasza trąba¹⁵²⁵ ze snu ich nie budzi.

4.

Tak swe obiady y sny nieprzerwane,

Właśnie, iako w swych domach — odprawuią

Wieczerze u nich rzadko nie piiane¹⁵²⁶,

Wysypiaią się, wycieczek nie czuią.

Y tak nas wrychle tu pozamykane,

Głodem y samem niewczasem¹⁵²⁷ zwoiuią

Y umrzeć musiem¹⁵²⁸ nikczemnie po chwili,

Ieśli nas pomoc z Egyptu omyli¹⁵²⁹.

5.

Ia sie z mey strony, królu, opowiadam,

Że końca nie chcę tak obelżywego

Y tak sromotney śmierci; zaraz wsiadam,

Ani tu dnia chce¹⁵³⁰ czekać iutrzeyszego.

Wyrokówci¹⁵³¹ ia niebieskich nie badam,

Niech będzie, co chce, z przeyźrzenia¹⁵³² wiecznego:

To wiem, że umrę szablę w ręku maiąc,

Sławy y śmierci poczciwey szukaiąc.

6.

Ale ieśli co w sercach naszych żywie

Chęci do sławy nieoszacowaney —

Nie tylko umrzeć mężnie i uczciwie,

Alebym się też spodziewał wygraney.

Wsiadaymy na koń, iedźmy nie leniwie¹⁵³³,

Sprobuymy¹⁵³⁴ szable dawno zapomnianey!

W naygorszych raziech¹⁵³⁵ — tak to powiadaią —

Nayśmielsze rady naylepsze bywaią.

7.

A ieśliście też nie tak barzo śmieli

Y nie tak wiele siłom swym ufacie,

Abyście z woyskiem wszystkiem wyniść mieli —

Na dwu rycerzów, lepiey, że to dacie¹⁵³⁶.

Niech chrześcianie, ieśli będą chcieli,

(Bo tego słusznie pozwolić iem macie)

Broń obieraią, niech mieysce wydadzą

Y te sposoby, które się iem zdadzą.

8.

Bo nieprzyiaciel, ieśli iednę duszę

Y dwie ma tylko ręce, iako drugi —

Ia nieomylnie swey wygraney tuszę¹⁵³⁷,

Ieśli mię do tey użyiesz posługi.

Przeto cię proszę, niech kopiją¹⁵³⁸ kruszę,

Tak się ten zaciąg¹⁵³⁹ — skończy prędzey — długi.

Nie zawiodę cię, daiąc rękę na to,

Y przyrzekam ci y ślubuięć¹⁵⁴⁰ za to».

9.

Król mu krótkiemi odpowiedział słowy:

«Choć mnie tak widzisz starem y szedziwem¹⁵⁴¹,

Nie takem słaby¹⁵⁴², nie tak niegotowy,

Nie takem — iako mniemasz — boiaźliwem,

Abych¹⁵⁴³, tak barzo¹⁵⁴⁴ miał chronić tey głowy

Y chciał sposobem umrzeć obelżywem.

Kiedybym się bał iakiey znaczney szkody,

Albo przyść na mię miały iakie głody.

10.

Lecz, żebyś wiedział, dla którey przyczyny

Myślę się z woyskiem do czasu zawierać¹⁵⁴⁵:

Soliman¹⁵⁴⁶ (o czem pewne mam nowiny)

Z Niceey¹⁵⁴⁷ do mnie począł się wybierać

Y kazał aż od libiyskiey krainy

Hufce Arabów rozproszone zbierać,

Na chrześciany¹⁵⁴⁸ chcąc uderzyć w nocy,

Wprowadzić żywność y dać nam pomocy.

11.

Że nieprzyjaciel trzyma zamki małe

Y drobne miasta w okoliczy¹⁵⁴⁹ szkodzi¹⁵⁵⁰,

By tylko było Ieruzalem całe,

Y ta stolica — niech cię nie obchodzi.

Przeto skróć na czas¹⁵⁵¹ zamysły wspaniałe;

Nie tak głęboko w rzeczy patrzą młodzi,

Schoway swe na czas pogodnieyszy męstwo

Sobie na sławę, a mnie na zwycięstwo».

12.

Gniewał się ponno¹⁵⁵² Argant w oney dobie,

Nie barzo tam rad beł Solimanowi,

Nieprzyjaciółmi zawżdy byli sobie;

Zaperzywszy się, odpowie królowi:

«Mnie milczeć o tem należy, a tobie

Uczynić, co chcesz — lecz to rozumowi

Przeciwna, aby ten, co państwa swego

Nie mógł obronić, obronił cudzego.

13.

Niech przydzie, iako wyprawiony z nieba,

Wyswobodzić was z tego obleżenia;

Niech wam wprowadzi żywności y chleba,

Niechay was z tego wyzwoli więzienia.

Mnie niczyjego ratunku nie trzeba,

Iuż wy tu siedźcie, a ia pozwolenia

Proszę: niech w polę iadę, nie od ciebie

Kruszyć kopiją, ale sam od siebie».

14.

A król mu na to: «Rycerzu cnotliwy,

Wolałbym cię był na inszy¹⁵⁵³ czas chować,

Ale, iżeś tak boiu barzo chciwy¹⁵⁵⁴,

Pozwalam na to, niechcę¹⁵⁵⁵ cię hamować».

Za temi słowy Argant ukwapliwy,

Na poiedynek pocznie się gotować

Y przyzwanemu rzecze trębaczowi:

«Iedź, a przy wszystkich powiedz Goffredowi:

15.

Że ieden rycerz, którego to boli,

Że go za temi trzymają murami —

W przestronem¹⁵⁵⁶ polu — a nie w mieście — woli

Popisować się¹⁵⁵⁷ z swoiemi siłami

Y że go uyźrzy, gdzie na to pozwoli,

W równi, pod swemi zaraz obozami;

A że wyzywa na rękę, którego

Ma w swoiem woysku co namężnieyszego¹⁵⁵⁸.

16.

Y tak powiada, że tego dowiedzie:

Nierzkąc¹⁵⁵⁹ się z iednem y dwiema probować,

Niech po trzech, czwarty y piąty wyiedzie,

A po iednemu maią następować.

Tego, co przegra, niech zwyciężca¹⁵⁶⁰ wiedzie:

Ieśli go też chce wolnością darować —

Wolno mu będzie». Tak mu roskazował¹⁵⁶¹,

A trębacz się też zaraz wyprawował.

17.

Przyjechawszy tam, kędy przy Hetmanie

Co nayprzednieysi siedzieli wodzowie:

Beł prowadzony y począł: «O panie!

Pytam, dacieli¹⁵⁶² mieysce wolney mowie?»

Odpowie Goffred: «Nic ci się nie stanie,

Wszędzie bespieczni bywaią posłowie» —

«Więc powiem — prawi — cierpliwie słuchaycie

A na pana się, nie na mię — gniewaycie».

18.

Potem poselstwo tak hardzie sprawował

Y tak zuchwale, że ci co słuchali —

By ich beł samże Hetman nie hamował —

Podobnoby mu byli nie wytrwali.

Goffred po sobie sam niepokazował¹⁵⁶³

Gniewu, rzekł tylko: «Barzoście zuchwali,

Powiedz, że piąty pewnie się nie stawi —

Kto wie? ieśli go pierwszy nie odprawi.

19.

Niechże nie mieszka¹⁵⁶⁴, a Goffred ślubuie,

Że bez zasadek da mu wolne pole

Y iednego z swych stawić obiecuie

Przeciwko niemu, w rozmierzonem kole» —

Trębacz się zatem nazad¹⁵⁶⁵ wyprawuie,

A ostrogami konia w boki kole;

Wiechawszy w miasto, poszedł ukwapliwy

Tam, gdzie go czekał Argant boiu chciwy.

20.

«Gotowi się bić — prawi — chrześcianie¹⁵⁶⁶,

Nie baw się¹⁵⁶⁷ więcey, a odziey się zbroią.

Nie tylko ci, co blisko przy Hetmanie,

Ale y mnieyszy, znać, że się nie boią.

Zuchwałe iem się zdało twe wskazanie,

Wszyscy się pychą urazili twoią;

Wierzyć iem strony bespieczeństwa — możem,

Plac między miastem, a między obozem».

21.

Wziął na się zbroię Argant nie mieszkaiąc¹⁵⁶⁸,

A pałasz przez się zawiesił na bindzie¹⁵⁶⁹;

Król, chrześcianom nie bardzo dufaiąc,

Kazał go przedsię prowadzić Kloryndzie:

«Dla bespieczeństwa, pilne oko maiąc,

Niechay — pry¹⁵⁷⁰ — z tobą tysiąc iazdy wyńdzie,

A kiedy mu się bić przydzie samemu,

Zdaleka¹⁵⁷¹ stanąć każ ludowi swemu».

22.

A w tem¹⁵⁷² ci, co go z miasta prowadzili

Na plac, który beł na to naznaczony,

Wszyscy we zbroiach z bramy wychodzili,

A wprzód szedł Argant świetno¹⁵⁷³ ustroiony.

Plac ten od miasta w ćwierci¹⁵⁷⁴ leżał mili,

Wszystek odkryty y nie zasłoniony¹⁵⁷⁵,

W równi¹⁵⁷⁶, która się do tego tak zdała,

Iakoby się też umyślnie szukała¹⁵⁷⁷.

23.

Na oczu woyska¹⁵⁷⁸ — sam ieden — wszytkiego¹⁵⁷⁹

Stanął tam Argant, Argant urodziwy,

Z serca mężnego, z wzroku ogromnego,

Z szerokich plecu¹⁵⁸⁰, srogi y straszliwy;

Do Encelada¹⁵⁸¹ y philistyńskiego

Męża podobny, a wzrok niósł gniewliwy,

Ale się z niem bić przedsię wszyscy chcieli,

Bo iego siły ieszcze nie widzieli.

24.

Ieszcze był w ten czas Goffred nie mianował,

Kogo miał na to obrać między swemi —

Tankreda iednak każdy upatrował,

Przyznawaiąc mu męstwo przed inszemi,

Y w rycerskiem mu dziele ustępował,

Kładąc go między co nadzielnieyszemi¹⁵⁸²;

Y w głos iuż o tem y wielcy y mali,

Po wszystkiem¹⁵⁸³ prawie obozie szemrali.

25.

To beło wszystkich zdanie o Tankredzie,

Poiedynki mu były nie nowina,

Toż rozumienie beło y w Goffredzie.

«Iedź — prawi — okróć¹⁵⁸⁴ tego poganina» —

Tankred wesoły zaraz w pole iedzie,

Szczęścia mu dobra winszuie drużyna,

Która go piękney pełnego ochoty

Wyprowadziła w pole za namioty.

26.

Od tego placu daleko był ieszcze,

Na którem z sobą w on czas¹⁵⁸⁵ czynić¹⁵⁸⁶ mieli —

Gdy iuż pociechę swoię serce wieszcze

Czuło, bo piękna bohatyrka w bieli

Nagle się na to podemknęła miesce;

Nigdyście śniegów bielszych nie widzieli,

Iako ta szata, co na zbroi miała,

A z szyszaka twarz wszystkę ukazała.

27.

Obaczywszy ią więcey nie pilnuie,

Gdzie go na placu czeka Argant śmiały;

Ale po mału¹⁵⁸⁷ za nią następuie,

Aż się nakoniec¹⁵⁸⁸ stawa¹⁵⁸⁹ skamieniały.

Mróz z wierzchu, wewnątrz srogi ogień czuie,

Stoi na mieyscu podobien¹⁵⁹⁰ do skały,

Wlepiwszy w nię¹⁵⁹¹ wzrok i czyni postawę,

Że z Cyrkaszczykiem niedba¹⁵⁹² o rosprawę¹⁵⁹³.

28.

On też uyźrzawszy¹⁵⁹⁴, że nikt przeciw niemu

Nie idzie w szranki y nie chce się ruszyć,

Woła: «Cóż to iest? wżdy¹⁵⁹⁵ każcie któremu

Stawić się na plac y kopiją kruszyć!»

Tankred nie słyszy y oku chciwemu

Woli dać obrok¹⁵⁹⁶ y wnątrz serce suszyć;

W tem¹⁵⁹⁷ Otton wodze wypuścił koniowi

Y skoczył na plac przeciw Argantowi.

29.

Otton beł ieden, który się napierał

Czynić z Argantem, z inszemi zacnemi;

Z Tankredem potem o to się nie spierał

Y prowadził go z obozu z drugiemi.

A teraz słysząc, że Argant wywierał¹⁵⁹⁸

Y słowy¹⁵⁹⁹ nasze lżył uszczypliwemi,

A że się Tankred zapomniał bez mała —

Porwał pogodę¹⁶⁰⁰, która się podała.

30.

Nie tak lew młody, kiedy byka zoczył¹⁶⁰¹,

Bieży do niego, głodem przemorzony —

Iako na ten czas Otton rączo skoczył;

Argant do niego także z drugiey strony.

Dopiero Tankred nazad koniem toczył,

Iako z twardego spania obudzony —

Woła nań: «Postóy, mnie się bić należy!»

Nie słyszy Otton y potkać¹⁶⁰² się bieży¹⁶⁰³.

31.

Zastanowił¹⁶⁰⁴ się, a oczy mu obie¹⁶⁰⁵

Pałały, bo był srodze rozgniewany:

Że go uprzedził — za hańbę ma sobie;

Widzi, że wielkiey nie uydzie przygany.

Wtem Cyrkaszczyka Otton w oney dobie

Uderzył drzewem w szyszak hecowany¹⁶⁰⁶,

A on mu paiż¹⁶⁰⁷ wprzód, a zbroię potem,

Za iednem razem ostrem przebił grotem.

32.

Barzo¹⁶⁰⁸ się Otton nieborak omylił,

Bo wypadł z siodła, nad mniemanie swoie;

Ale poganin ani się nachylił,

Bo był mocnieyszy pewnie tyle troie¹⁶⁰⁹.

Potem się z konia do Ottona schylił,

Mówiąc mu hardzie: «Day się w ręce moye,

Dosyć masz sławy y możesz się chlubić,

Żeś się bił ze mną y żeś mię chciał ubić».

33.

«Nie tak się prętko¹⁶¹⁰ naszy poddawaią,

Iako rozumiesz¹⁶¹¹ — Otton mu odpowie —

Niech mię z nieszczęścia drudzy wymawiaią,

Ia się chcę pomścić, albo stracić zdrowie».

W Argancie oczy płomieniem pałaią —

Roziadł¹⁶¹² się, iak pies — y słów kilka powie:

«Poznayże — prawi — iaka moia siła,

Kiedyć y dobroć y ludzkość nie miła¹⁶¹³».

34.

Ledwie się Otton na nogi postawił,

On konia zwarwszy¹⁶¹⁴ natrze na pieszego;

Uskoczył Otton y zaś się poprawił

Y bronią boku dosiągł mu lewego.

Prawda to, że miecz dobrze w niem ukrwawił,

Lecz bez pożytku y skutku żadnego;

Bo nie osłabiał namniey z oney rany,

Ale był duższy¹⁶¹⁵ — Argant rozgniewany.

35.

Zatrzymał konia y nazad go wrócił

Y na Ottona, iako ptak, przypadnie,

Że się nie postrzegł, kiedy się obrócił

Y tak mu przyszło potrącić go snadnie¹⁶¹⁶.

Tem potrąceniem zaraz go ukrócił:

Drżą mu kolana, twarz mu wszystka¹⁶¹⁷ bladnie,

Leci do ziemie¹⁶¹⁸, zatem¹⁶¹⁹ się powalił;

Tak twardy był raz¹⁶²⁰, który go obalił¹⁶²¹.

36.

Sroży się Argant, piersi leżącemu

Podeptał, zwarwszy konia ostrogami,

«Tak będzie — woła — każdemu hardemu,

Iak temu, co mi leży pod nogami».

Dopiero Tankred koniowi swoiemu

Nie da stać, ale popuści wodzami;

Żal mu Ottona, widzi, że źle sprawił,

Radby¹⁶²² się po swem występku poprawił.

37.

Z wielkiem ku niemu poskoczy okrzykiem,

Na rączem koniu, głosem nań wołając:

«Ty, psie pogański, co się okrutnikiem

Czynisz nad więźniem, w ręku go trzymaiąc.

Znać to po tobie, żeś był rozbóynikiem,

Nawykłeś tego z Araby zbiiaiąc¹⁶²³;

Nie godzieneś tey słoneczney światłości,

Dla¹⁶²⁴ swoiey dzikiey, zwierzęcey srogości».

38.

Ostatek Tankred Marsowi poruczy,

Cyrkaszczyk zgrzyta, ściska z gniewu zęby,

Chce odpowiedzieć, ale tylko mruczy,

Niezrozumiany dźwięk mu pada z gęby.

Iako więc obłok w niepogodę huczy,

Z którego piorun wypada trozęby¹⁶²⁵ —

Tak każde słowo Argantowe było.

Zdało się, że grzmi — kiedy wychodziło.

39.

A kiedy oba z onego łaiania¹⁶²⁶

Wzaiemnego, gniew w sobie pobudzili,

Tak ten, iako ów, rączo do potkania

Szli y obadwa¹⁶²⁷ do siebie skoczyli.

Wy mi, o Panny, daycie do śpiewania

Głos tey woienney równy krotofili¹⁶²⁸ —

Wy samy¹⁶²⁹ rymy prowadźcie niegodne,

Niech będą z dzieły¹⁶³⁰ tak wielkiemi zgodne!

40.

Wielkie w rzemiennem drzewa niosąc toku¹⁶³¹,

Poszli do siebie oni¹⁶³² dway rycerze;

Takiego biegu, albo raczey skoku

Nie było nigdy w żadnym bohaterze:

Bo, bez wątpienia, niedościgłe oku,

Ledwie tak leci wystrzelone pierze¹⁶³³;

Drzewa się obie¹⁶³⁴ o zbroie złamały,

Skry szły, a trzaski pod niebo leciały.

41.

Dźwięki z tych razów po różney się stronie

Y po przyległych górach rozlegały,

A samem¹⁶³⁵ głowy, ani pyszne skronie,

Ani wyniosłe czoła nie zadrżały;

A tak się oba uderzyły konie,

Że, iako zdechłe, na pował¹⁶³⁶ leżały —

Których skoro tak obadwa pozbyli,

Od boków mieczów ogromnych dobyli.

42.

Ostrożnie niosą rękę, oko, nogę,

A wzaiem sobie obadwa¹⁶³⁷ nie wierzą;

Co raz¹⁶³⁸ nayduią do ran nową drogę,

To w łep¹⁶³⁹, to w piersi, to do brzucha mierzą;

A podawaiąc¹⁶⁴⁰ omylną przestrogę,

Nie tam, gdzie mierzą, lecz indziey¹⁶⁴¹ uderzą —

To wprzód, to pozad kroków pomykaią,

A czasem się, chcąc, sobie odkrywaią.

43.

Ukazał Tankred bok tarczą odkryty,

Znać beło, że był ćwiczonem szermierzem —

Wyniósł się z mieczem Argant iadowity,

W tem bok swóy lewy odsłonił puklerzem;

Tankred miecz odbił tak, że raz odbity

Szedł wniwecz — y wraz dosiągł go koncerzem

Y wskok się cofnął y stanął zaś w kroku,

A temu pluszczy krew z rannego boku.

44.

Poczuwszy Argant, że iuż beł¹⁶⁴² raniony,

Y namacawszy znaczną w boku dziurę,

Zrże się sam w sobie y iako szalony

Miece się, czuiąc zdziurawioną skurę

Y wściekłem, iak pies, gniewem zapalony,

Wyniózwszy y głos y miecz wielki wzgurę,

Z obu rącz nań tnie; on w tem ranę nową

Zadał mu w ramię, drugi raz sztychową.

45.

Iako, na Tatrach, wieprz dziki poszczwany,

Widząc na sobie zsiadłe ze krwie lepy¹⁶⁴³,

Krzywemi kłami — wielkie tocząc piany —

Gwałtem się miece y drze na oszczepy,

Tak Argant ranę odniózwszy¹⁶⁴⁴ do rany,

W niebespieczeństwo¹⁶⁴⁵ idzie, iako ślepy;

Y tak na pomstę biegł nieokrócony¹⁶⁴⁶,

Że swoiey własney zapomniał obrony.

46.

Co iedno¹⁶⁴⁷ miał sił w sobie w oney dobie,

Wszystkie gromadzi y w kupę ie ściska;

A mieczem, który beł na ręce obie,

Iako piorunem po powietrzu błyska.

Drugi iuż wytchnąć nie ma iako sobie,

Bo nań śmiertelne raz w raz razy ciska,

Tak wielkiey mocy żadne strzymać sztuki,

Żadne szermierskie nie mogą nauki.

47.

Długo iuż czeka Tankred nademdlony,

Aza¹⁶⁴⁸ się kiedy poganin zmorduie;

Czasem się składa, czasem przez zagony

Na koło mu się rączo ustępuie.

A widząc, że ów trwa nieprzełomiony

Y co raz barziey siekąc, następuie —

Z obu rącz¹⁶⁴⁹ mieczem, także nie przestaiąc,

Siekł, iako y on, nie odpoczywaiąc.

48.

Iuż umieiętność za nic prawie¹⁶⁵⁰ stoi,

Na siłach zgoła należało wiele,

Za każdem cięciem blachy miecz ukroi:

Albo w niey dziura, albo rana w ciele;

Pot płynie z czoła, krew ciekąc po zbroi

Miesza się w piasku y suchem popiele;

Miecze się, iako pioruny błyskały,

Zbroie od razów, iako nieba grzmiały.

49.

Bohatyrowi swoyemu życzliwi,

Patrzą z niezmierną boiaźnią poganie;

Z niemnieyszem strachem y nie mniey wątpliwi¹⁶⁵¹

Czekaią także końca chrześcianie.

Y ci y owi, równo boiaźliwi,

Nikt nie rozdziewi¹⁶⁵² gęby, patrząc na nie.

Żaden nie trunie¹⁶⁵³, żaden się nie ruszy,

Tylko, że się kęs rusza serce w duszy.

50.

Iuż się obadwa byli zmordowali

Y podobnoby koniec beli mieli,

Ale noc zaszła, że ci co patrzali¹⁶⁵⁴,

Nic albo mało — choć zbliska¹⁶⁵⁵ — widzieli.

W tem¹⁶⁵⁶ araldowie¹⁶⁵⁷ dway na plac wiechali,

Którzy ie¹⁶⁵⁸ rozwieść y rozwadzić chcieli;

Co z tamtey strony, Pindorem go zwano,

Chrześciańskiemu Arydeus dziano¹⁶⁵⁹.

51.

Tych taka wolność, taka iest ustawa.

Że laski swoie kładą miedzy¹⁶⁶⁰ miecze;

Taki z zwyczaiu i dawnego prawa,

Bóy nagorętszy rozwiedzie y zwlecze.

«Równiście sobie, zła w pociemku¹⁶⁶¹ sprawa,

Przestańcie się bić — Pindor pierwszy rzecze —

Widzicie, że mrok ciemny następuye,

Niech odpoczynek swóy noc zachowuye:

52.

Wszystkie zwierzęta pokóy w nocy maią,

A dnia się do prac iasnego używa;

Wspaniałe serca o dzieła nie dbaią,

Które ciemnością swoią noc pokrywa».

Odpowie Argant: «Mnie y w nocy znaią,

Niech kiedy kto chce sobie odpoczywa,

Ia ztąd¹⁶⁶² nie ziadę y bić się z niem będę

Tak długo, aż mu na gardle usiędę;

53.

Chybaby przysiągł, że tu zaś przyiedzie».

A Tankred na to: «Ia też nie odiadę,

Aż mi przysięże, że więźnia przywiedzie,