Osioł i słońce w metamorfozie

Moim przyjaciołom i przeciwnikom

Postacie widowiska¹:

SŁOŃCE: Osobistość okrągła, jasna, z dużymi promieniami, na końcu jednego z promieni zatknięta „szlafmyca”, na tarczy słońca znajduje się zegar i wskazuje wpół do dwunastej.
ŻABA: Stara kokietka, w zielone paski, w różowym kapeluszu.
OSIOŁ: Inteligentny osioł.
PAROBEK: Typ ordynarny.
KOPA SIANA: To samo co parobek.
MUCHA brzęcząca.

Rzecz dzieje się w czterowymiarowym wszechświecie.

formo-satyro-buffonada

Osoby, zwierzęta i planety

Rzecz latająca: aeroplan

Okolica niemoralna

Drzewa poziomo i na bakier

Niebo na przodzie sceny

Na scenie widać nieład i nielogiczność

Widzowie powinni wyobrazić sobie, że w głębi sceny jest staw

W pośrodku sceny tablica, na której napisano czerwonymi literami:

Z powodu moralności kąpać się można tutaj tylko w maskach.

Nad stawem siedzi żaba z wędką i łowi ryby

Na scenie panuje zielony kolor

Obok stawu znajduje się patefon, który gra

Patefon przestaje grać, po chwili z dala słychać chór żab

Ragi nagi, ragi nagi

eh eh eh

zdechł bocian zdechł

Ragi nagi

ŻABA

łowiąc ryby

uag uag

Ragi nagi

Na scenie coraz silniejsze zielone światło.

ŻABA

Ryby bierzcie mój hak

uak — uak — uak

Na scenie rozjaśnia się. Zza sceny wychodzi pod parasolem stare, zaspane słońce.

Słońce kroczy po scenie niepewnym krokiem.

SŁOŃCE

ziewając

Ua — ha

Straszne nudy

Przejdę się trochę i wlezę do budy

spogląda po niebie

Jak na złość ani jednej chmury

Aby się schować — dzień taki ponury

br... rrr

spostrzegając nagle żabę

Ach, co widzę: żaba łowiąca ryby

Niby — dama niby

Cóż to dziś za fenomen?!!

ŻABA

zwracając się ku słońcu, które z wolna kroczy po scenie, taczając się cokolwiek

Słońce w dobrym humorze

Świetny cudowny omen

Bon jour, kochane słońce

Elektro-lampo oko dnia,

Magistracki gazowy ziemi inspektorze.

Czemu dziś znów tak późno?!

SŁOŃCE

przeciągając się ziewa

Ua...

Zaspałem sobie trochę,

Bo nie w czas spać się kładę.

Wczoraj z księżycem mieliśmy naradę

W sprawie spadku waluty

W sprawie skór na buty.

ziewa

Uhaa — u.

Trochę się lumpowało,

Trochę piło i... romansowało,

Trochę w karty grało...

Słońce kroczy po scenie, taczając się.

ŻABA

ironicznie

O jakże dziwnie świat się teraz toczy

Że nawet słońce taczając się kroczy.

SŁOŃCE

Ha... trudno, moja pani

Kto w dzień patrzeć musi

Na osłów fiki i głupców wybryki,

Na nowe wojny...

I czas niespokojny...

..........................

Wszystkie te myśli są teraz na czasie

..........................

Rezultat naszych narad ukaże się w prasie...

ŻABA

zaciekawiona

Zapewne cały program będzie drukowany?

SŁOŃCE

Tak, — tak, — tak, — tak...

A następnie w gwiaździstym sejmie odczytany.

Aż mnie od tłumnych myśli ogarnia już śpiączka!

Słońce łapie się za głowę.

ŻABA

A mnie znów ciekawości trapi wciąż gorączka

Nocą — bezsenną czaszkę kładę na wezgłowie.

SŁOŃCE

I ja też czasem bezsens czuję w mojej głowie...

ŻABA

Nocą strzyka mnie w udzie

o jo-jojo-joj!!

SŁOŃCE

I ja...

...znużony bywam po codziennym trudzie.

ŻABA

Tak, panie słońce, zachodzimy w lata!

SŁOŃCE

Każdy jak może swoją starość łata!

Nagle słychać z dala przytłumiony ryk ośli.

Na scenę wchodzi elegancki osioł. Na głowie „melon²”, zarzutka z paskiem, w oku monokl, pod pachą plik gazet.

OSIOŁ

porykując

Ua — uaa... a...

Jak pięknie dziś świeci słońce

Kwitnącą czuję koniczynę

Wąchając — połykam ślinę

u ha ha

ŻABA

do siebie

Jakiś przyjemny oślina:

Elegancki, dobra mina.

OSIOŁ

do siebie

Jakaś zgrabna Kob-żabcinka

Aż mi na nią idzie ślinka.

ŻABA

do siebie

Czy nie jest to przypadkiem

Ów sławny, wielki osioł

Z oślej zrodzon miłości

Artysta z krwi i kości

I wszelkich sztuk mecenas?!

OSIOŁ

do siebie

Czy nie jest to przypadkiem

Owa sielankowo-sławna

Owa idy-liry-iczna

Eroto-klasyczno-epiczna

Żaba symboliczna?!

ŻABA

do siebie

Czy nie jest to przypadkiem

Ów wszechstronny badacz

Uczony wszystko zjadacz

Enigmatyk-polityk

Znawca-estetyk-krytyk

Znany wszechstronnie osioł?!!

OSIOŁ

kłaniając się

Pani...

ŻABA

kłaniając się

Panie...

SŁOŃCE

do siebie

Dobrali się jakby w korcu maku

Jakby w jednym byli zoodiaku

Osioł patrzy długo na żabę przez monokl.

Żaba długo obserwuje osła przez face á main³.

Nagle na scenę wlatuje duża, niebieska mucha.

MUCHA

latając wkoło

Szu... szu... szu...

Szukam go.

Osioł, słońce i żaba, nie zwracając uwagi na muchę, która lata.

OSIOŁ

do żaby

Już wiem, z kim mam przyjemność.

ŻABA

Już wiem, z kim mam ten zaszczyt.

SŁOŃCE

do siebie

Obydwoje są głupcy,

A muszę im świecić.

MUCHA

latając koło osła

Ach, coś czuć tutaj przyjemnego,

Mdląco-cukierniczego.

Zaglądnę z tyłu do fraka oślego.

Mucha zakrada się do oślego tyłu, trzymając dużą szpilkę.

OSIOŁ

do żaby

Ach, jak przyjemnie porozmawiać z panią.

Pozwól, że moje złożę ci uznanie.

wyjmuje z portfelu kartę wizytową

Jestem osioł ze znanego

Wielkich patrycjuszów rodu osielskiego⁴

Osłów, o których pisali z dawna

Platon⁵, Ezop⁶, Lafonten⁷, Krasicki⁸,

Prokesz⁹, Pieńkowski¹⁰, Pietrzycki¹¹,

Irzykowski¹², Haecker¹³ i Kozicki¹⁴.

SŁOŃCE

do siebie

To widać niegłupi i ciekawy osioł.

ŻABA

wyciąga z torebki kartę wizytową i podaje ją osłu

A ja jestem żaba rewietka, poetka

Romanso-pistka-esseistka

Fę¹⁵ lub apré¹⁶ sieklistka

Pianistka-modernistka,

Futurystka i dadaistka,

Lubię wilgoć, stawy i moczary

Mgły i wodne weneckie opary.

OSIOŁ

Umieszczały też często niektóre dzienniki

Moje ośle z finezją pisane krytyki.

przewraca plik gazet

ŻABA

Dużo zapewne słyszał pan o żabach,

O melancholijnym rodzie wszędowścipskich,

Wieco-komitetowych towarzysko-bylskich.

Zobaczysz pan, gdy z Panem dialog rozwinę,

ja rozmową z osłami w całym świecie słynę.

OSIOŁ

Zapewne Pani czytała moje artykuły:

Ekonomiczno-polityczno-

Dydaktyczno-liczno-

Poetyczno-filo-

Archa-bzduro-iczno.

ŻABA

Pan zna moje poezje,

Wydał je pan Szmaja,

Ten sam co pana Staśkę¹⁷

W swój nakład przystraja.

SŁOŃCE

Jak widzę, toż tu cały wyjeżdża Helikon¹⁸!

OSIOŁ

Moje nazwisko Orgelbranda¹⁹ zna nawet leksykon.

ŻABA

A o moich poezjach pisał sam Szukiewicz²⁰.

OSIOŁ

O mnie w „Pospolitej” wspomniał Bartoszewicz²¹!

ŻABA

Nad mym tonem w zachwycie

Hoesik²² kiwał brodą,

I orzekł:

Me poezje pisane są kolońską wodą.

OSIOŁ

dumnie

Moja proza to rytm klasyczny i forma.

ŻABA

w pełnym zachwycie nad osłem

Apostoł, mistrz i boski anorma

Lnego wykwit geniusza.

SŁOŃCE

Ten wasz piękny dialog do uwag mnie zmusza.

Gdybym miał, uchyliłbym nawet kapelusza.

ŻABA

w zachwycie rzuca się na szyję osła

Ośle, namiętności uczuwam palące,

Niechaj dozgonnym ślubem połączy nas słońce.

Tymczasem mucha swywolna, która dotąd latała po scenie, kłuje z tyłu osła i boleśnie go tym wstrząsa.

OSIOŁ

wierzga i ryczy

ua, ua, ua

ŻABA

przerażona

Na Boga,

Wszak to atak serca.

OSIOŁ

ryczy i wierzga

Znów ta przeklęta mucha

We frak mi się wwierca.

MUCHA

latając po scenie

Szu — szu — szu

Słodką osioł przerwał mi tam sjestę

Podczas gdy pachnącą poczułam już pestę.

.....................................

Słońce wstrzymało się.

Żaba oniemiała.

Osioł ryczy, wierzga i goni.

Mucha brzęczy i lata.

Wtem wchodzi szara kopa siana; po czym zapanowała ogólna cisza.

KOPA SIANA

posuwa się z wolna

Słysząc z dala wasze tu rozmowy

Przyszłam, by coś mądrego zaczerpnąć do głowy.

Jestem ordynarna chłopska kopa siana.

Od rana do nocy — od nocy do rana

Słońce pali i wiatr trzęsie na wsze strony,

Podczas deszczu przemokłe zasiadają wrony.

....................................

SŁOŃCE

do siebie

Doprawdy jej tu jeszcze trzeba było,

Żeby się nagle wszystko bez sensu skończyło

OSIOŁ

sentymentalnie, do kopy siana

O polska kopo siana,

Ten aromat siana

Tak mi przypomina,

Budzi się młodość cacana,

Kiedy osiołkiem przy ojcowskim boku

I ojcowskiemu nie chybiając kroku,

Szedłem rankiem młodości.

Zbliża się z wolna do kopy siana.

SŁOŃCE

do siebie

Ubi genus ubi rura²³,

Jak widać ośla ciągnie go natura.

OSIOŁ

O ty swojskie siano,

Co cię tej wiosny zebrano,

Jakże pyszne w smaku!

gryzie siano

KOPA SIANA

Chodź bliżej mój osiołku

I nie żałuj grdyki,

Spróbuj mnie ze dwa łyki.

..........................

A wy, moi mili

Zobaczcie, jak gościnną jestem w każdej chwili.

Nagle kopa siana rozpada się i wyłania się z niej tęgi parobek w koszuli z harapem i sznurem w rękach, zarzuca osłu sznur na szyję i wali harapem.

OSIOŁ

rycząc

O jojoj!

Wy olimpijskie ratujcie mnie bogi,

toż to mój pan srogi!

Żaba z pluskiem skacze do stawu.

Mucha z szumem odlatuje.

Słońce zdumione patrzy.

SŁOŃCE

sentecjonalnie

Nie bij osła, ty niedobry człeku

Katujesz go jakby nie w XX-tym wieku

I gdy nie puścisz go, aby biegał wolny,

To przyspieszę koniec tej burleski

I zagwizdam

gwiżdże

fiu...

By przyszli w sukurs osłu futureski

Młodożeniec, Jasieński

Stern, Wat i Czyżewski

FUTURYSTA

krzyczy ze sali

Chętnie bym to uczynił, ale wstać nie mogę,

Gdyż pewien złośliwy krytyk

Do siedzenia przywiązał mi nogę.

PAROBEK

przedrzeźniając się

E... proszę

Szanowne słońce zajmij się gwiazdami

Niebieskimi blagami i awanturami

Kometami, ziemiami albo mleczną drogą,

Albo gwiazdami, co same już chodzić nie mogą,

Zajmij się twymi również tam futurystami

I zawieź ich do Pilca dwoma dorożkami

A dla mnie zostaw mego osła

Do stu diabłów, milion kulawych kucharek,

Za osła dałem worek polskich marek

A on wiedziony dziwną u osłów ambicją,

Co jest nonsensem i głupie zaiste,

Łazi po wsi — udaje arcy — publicystę,

ale poczekaj — zrobię ja porachunek z tobą.

bije osła harapem

OSIOŁ

Oj, niech ci tego sam Bóg nie pamięta,

że wszystkie we mnie zabijasz talenta

Zawsze i wszędzie, gdziekolwiek się zdarzy,

Będę się starał wyjść spod twojej straży.

Sznur urywa się, osioł zmyka

SŁOŃCE

sentencjonalnie

Nie pięknie to parobku, że katujesz osła,

Kiedy u nas przekonań wolność się rozrosła.

A twoje prawa na wolności stracą,

Gdy ośmiogodzinną osioł zagrozi ci pracą.

PAROBEK

do słońca

Wiadomo, że pan starym jesteś farmazonem.

Rób porządek na niebie, do mnie się nie wtrącaj.

Choćby osioł największe posiadał talenta,

jest osłem — spierę, zamknę do stajni i basta!

Wychodzi.

SŁOŃCE

do siebie

Osioł jest osłem — parobek sługą jest paskarza,

Obaj są głupi, co często się zdarza,

Jednak zdrowiej to być paskarzem albo chleborobem,

Niźli inteligentnym oślo-snobem

patrząc na widownię

Lecz co widzę,

Przyjaciel mój księżyc do lóż się przekrada,

Gdzie go czeka: kobieta, szampan, czekolada.

Ja wnet zrobię to samo...

by się dostać chyżej

gwiżdże

Zaraz tu mój aeroplan na scenę się zniży

Nadlatuje aeroplan zabiera słońce i odlatuje.

Z dala słychać kumkające żaby.

Zapada czerwony zmrok.

Na scenę powraca mucha.

Zatacza się — jest pijana.

MUCHA

Nigdy jeszcze, kiedy pamiętam od młodu,

nie piłam tak dobrego i mocnego miodu.

upada i wstaje

Darujcie, że pokazałam wam cokolwiek dessous,

ale to wszystko zrobiłam z karesu

......................

Czuję, że w niezwykłą wdepłam awanturę,

Jak ten osioł, co miast w owies wlazł w literaturę.

KONIEC

(1918)

Przypisy:

1. Postacie widowiska — Wydanie krakowskie utworu z 1922 r. zawiera informację o treści: „Sztukę tę grano 28 listopada i 4 grudnia 1921 r. na kursach literackich w Krakowie, pod kierunkiem prof. Dr Mariana Szyjkowskiego, przez artystów Teatru Bagatela: Żaba — p. Trojanowska, Osioł — p. Heniowski, Słońce — p. Broński, Parobek — p. Łukasiewicz, Kopa siana — p. Łukasiewicz, Mucha — p. Kowalikówna, Futurysta — p. Stanisław Młodożeniec (poeta). Scenariusz czytała p. Leszko. Kostiumy i dekoracje malowali: Waliszewski, Jarema i Czyżewski”. [przypis edytorski]

2. melon — melonik; kapelusz o zaokrąglonym, kopulastym kształcie z wąskim rondem. [przypis edytorski]

3. face á main (fr.) — okulary na długim trzonku służącym do trzymania w ręku i przysuwania szkieł do oczu w razie potrzeby. [przypis edytorski]

4. Jestem osioł ze znanego wielkich patrycjuszów rodu osielskiego — postać Osła ze sztuki Osioł i słońce w metamorfozie Tytusa Czyżewskiego nawiązuje niewątpliwie do działa znanego pod tytułem Metamorfozy albo Złoty osioł Apulejusza z Madaury (ok. 125 – po 170), romansu antycznego w jedenastu księgach, opartego na Historiach milezyjskich Arystydesa z I w. p.n.e., a opowiadającego o przemianie głównego bohatera, Lucjusza, (Greka z Tesalii, kochanka uroczej Fotis, służącej czarownicy Pamfili, która nieopatrznie pomyliła magiczne maści) w osła; po wielu przygodach powraca on w ostatniej księdze do postaci ludzkiej. [przypis edytorski]

5. Platon (424/423–348/347 p.n.e.) — filozof grecki, Ateńczyk, sformułował podstawy idealizmu i racjonalizmu, popularyzator filozofii Sokratesa, którego dotyczy wiele jego dzieł, pisanych w formie dialogów; o ośle wzmianka pojawia się np. w Fajdrosie. [przypis edytorski]

6. Ezop (gr. Αἴσωπος: Aisopos) — grecki bajkopisarz pochodzący z Frygii w Azji Mniejszej, żyjący prawdopodobnie w VI wieku p.n.e., postać na poły legendarna, autor bajki jako gatunku, mistrz bajki zwierzęcej, w której zwierzęta są nosicielami (czy nawet uosobieniami) pewnych stałych cech charakteru, osioł zaś często wśród nich występuje. [przypis edytorski]

7. Lafonten, właśc. Jean de La Fontaine (1621–1695) — bajkopisarz fr., jeden z czołowych przedstawicieli klasycyzmu. [przypis edytorski]

8. Krasicki, Ignacy (1735–1801) — biskup warmiński od 1767, arcybiskup gnieźnieński od 1795, prymas Polski od 1795 r. aż do śmierci; jako poeta, prozaik, publicysta i encyklopedysta jeden z głównych przedstawicieli polskiego oświecenia, autor Bajek i przypowieści. [przypis edytorski]

9. Prokesz, właśc. Władysław Prokesch (1863–1923) — krakowski dziennikarz, krytyk literacki i tłumacz; ukończył wydział prawa UJ, związany od 1886 r. z czasopismem redakcji „Nowa Reforma”, współpracował z licznymi periodykami. [przypis edytorski]

10. Pieńkowski, Stanisław (1872–1944) — krytyk literacki i teatralny, publicysta, tłumacz, poeta (opublikował kilkanaście wierszy w „Życiu” Stanisława Przybyszewskiego); wyjątkowo agresywnie i brutalnie zwalczał eksperymenty literackie, poczynając od Skamandrytów, w młodości socjalista, przeszedł na pozycje konserwatywno-nacjonalistyczne i antysemickie. [przypis edytorski]

11. Pietrzycki, Jan (1880–1944) — pseud.: Jan P. Tarnowianin, Kordian Sławita; poeta, tłumacz m.in. Safony, historyk literatury, autor prac o Konopnickiej, Słowacki, Wyspiańskim; laureat Srebrnego Wawrzynu Polskiej Akademii Literatury w 1936 r. [przypis edytorski]

12. Irzykowski, Karol (1873–1944) — krytyk literacki i filmowy, poeta, prozaik, dramaturg, teoretyk filmu, tłumacz, szachista. [przypis edytorski]

13. Haecker, Theodor (1879–1945) — pisarz, tłumacz i krytyk sztuki niemiecki (urodzony w Eberbach, w Wielkim Księstwie Badenii), autor m.in. szkiców o filozofii Kierkegaarda oraz pracy o Wergiliuszu jako ojcu kultury Zachodu lub też: Emil Haecker (1875–1934), krakowski publicysta i dziennikarz, historyk socjalizmu (autor Historii socjalizmu w Galicji i na Śląsku Cieszyńskim 1846–1882) oraz działacz polityczny, w l. 1895–1934 redaktor naczelny krakowskiego pisma socjalistycznego „Naprzód”, członek Polskiej Partii Socjalistyczno-Demokratycznej, żołnierz legionów Piłsudskiego, poseł na sejm (1922, 1928); był szeroko znany w kręgach dziennikarsko-literackich, utrzymywał przyjazne kontakty m.in. z Tadeuszem Boyem-Żeleńskim, z Józefem Piłsudskim oraz Romanem Dmowskim (obaj zostali ojcami chrzestnymi jego dwóch córek); wobec eksperymentów formalnych w sztuce nastawiony krytycznie. [przypis edytorski]

14. Kozicki, Władysław (1879–1936) — historyk sztuki, poeta, dramaturg, publicysta, recenzent teatralny, profesor Uniwersytetu Lwowskiego (od 1926 r. kierował Katedrą Historii Sztuki Nowożytnej na Wydziale Humanistycznym, członek Polskiej Akademii Umiejętności w sekcji historii sztuki); współpracownik i członek redakcji „Słowa Polskiego”, publikował na łamach „Gazety Lwowskiej”; w sferze działań politycznych należał do trójzaborowej Ligi Narodowej, a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wraz z Janem Kasprowiczem i Stefanem Żeromskim brał udział w akcji plebiscytowej na Warmii, Mazurach i Powiślu; w sferze literackiej jego zainteresowanie kierowały się przede wszystkim ku sztuce wł. renesansu oraz sztuce polskiej XIX i XX w.; autor sztuk: Wolne duchy (1911), Euforion (1919), Święto kos (1928), Syn marnotrawny (1932). [przypis edytorski]

15. fę (fr. fin) — fonetyczny zapis słowa: koniec; por. fin de siécle: koniec wieku (prąd w sztuce schyłku XIX stulecia). [przypis edytorski]

16. apré (fr.) — po. [przypis edytorski]

17. Staśko, Paweł (1892–1943) — pisarz, dramaturg i poeta pochodzenia chłopskiego, związany z Borzęcinem; popularny w okresie międzywojnia, zestawiany z Heleną Mniszkówną i okrzyknięty autorem literatury „dla kucharek”; autor powieści Szalona sielanka, Sabath życia, nowel (zbiór Odaliska) i in.; publikował m.in. w czasopiśmie „Nowa Reforma”. [przypis edytorski]

18. Helikon — wapienny masyw górski w krainie historycznej Beocji w Grecji, wg mit. gr. siedziba Muz, opiekunek sztuki, z dwoma źródłami: Aganippe i Hippokrene. [przypis edytorski]

19. Orgelbranda leksykon — Encyklopedia Powszechna, praca zbiorowa wyd. przez warszawskiego księgarza i typografa Samuela Orgelbranda (1810–1868) w 28. tomach w l. 1859–1868. [przypis edytorski]

20. Szukiewicz, Maciej (1870–1943) — poeta, prozaik, dramaturg, krytyk teatralny, tłumacz, historyk sztuki; kustosz Muzeum Narodowego i Domu Jana Matejki w Krakowie. [przypis edytorski]

21. Bartoszewicz, Kazimierz (1852–1930) — publicysta, satyryk, wydawca, kolekcjoner sztuki (dar z jego zbiorów wzbogacił bibliotekę miejską i muzeum sztuki Łodzi), po odbyciu studiów prawniczych i filozoficznych na UJ w Krakowie prowadził księgarnię, wydając zbiory najwybitniejszych polskich poetów, w tym klasyków literatury; organizator życia literackiego, prowadził satyryczną batalię przeciw obozowi Stańczyków, redagował pisma: „Szkice Społeczne i Literackie” (1875–1876), „Diabeł” (1875–1879), „Przegląd Literacki i Artystyczny” (1882–1886), „Ananas” (1885–1897), „Kurier Krakowski” (1888–1889), „Przegląd Literacki” (1896–1899) i in. Wspomniana tu „Pospolita” to może „Rzeczpospolita”, dziennik wyd. od 15 czerwca 1920 do 31 grudnia 1931 r., organ konserwatywnego Stronnictwa Chrześcijańsko-Narodowego, którego fundatorem i właścicielem był Ignacy Jan Paderewski (od 1924 r. Wojciech Korfanty). [przypis edytorski]

22. Hoesick, Ferdynand (1867–1941) — księgarz i wydawca, pisarz, historyk literatury, muzykograf, redaktor naczelny „Kuriera Warszawskiego”. [przypis edytorski]

23. ubi genus, ubi rura (łac.) — na wieś, skąd gatunek (dosł. gdzie gatunek, gdzie wieś); także: Ubi genus ubi rura / Sic asinum vocat natura: wieś określa pochodzenie, osła przyzywa jego natura. [przypis edytorski]