O fraszkach

Spowiedałem¹ się księdzu na jubileuszu

Fraszek swoich. Ledwo to dójdzie jego uszu,

Upewnił mię² po śmierci za nie czyścem długim.

Skrupulat to. Znowu się spowiedam przed drugim.

Aż ten baje³ o piekle. Tam do kata, rzekę,

Wolę, że się oczyszczę, niżeli upiekę.

Więc wróciwszy do domu na onę⁴ pokutę,

Każę sobie założyć na kominie hutę⁵.

Jeszcze się z nimi żegnam, ba, i nie bez żalu,

Nim je na swoje miejsce wyprawię do palu⁶.

Aż mój stary przyjaciel we drzwi zakołace.

Do takiejli zniewagi twoje przyszły prace?

Nie czyń tego, Wacławie! o Muzy gra chodzi.

Wierzcie mi, żeć to u nich na potym zaszkodzi.

Z początku świata były fraszki, były żarty,

Byle w nich Bóg miał pokój. Czyli twoje karty

Treny tylko a wojny? Wiesz, że raz pogodno,

Drugi dżdżysto; raz ciepło, a drugi raz chłodno;

Raz dniem, drugi raz nocą niebo świat przeplata.

Podobała się Bogu taka alternata⁷.

W twych księgach (bodaj ten mnich i z swoją przestrogą!)

Przy poważniejszych rzeczach fraszki ujść nie mogą?

Sławnym wierszem z żabami Homer⁸ wojny mysze,

Nikczemnego komara Wirgiljusz⁹ pisze.

Czytałeś Klaudjusza w uczonym Senece¹⁰?

Synezjusz¹¹ łysinę, Plutarch¹² tak dalece

Świerczka chwali, Heinsius¹³, niżeli ci¹⁴ zdrowszy

W rozumie chrześcijanin, księgę pisał o wszy;

Wielką Naso¹⁵ miłości część swych rymów święci.¹⁶

Czytają i ludzie to oddają pamięci,

Co my żartem piszemy; chociaż nas stąd winią,

Toż sami księża, prawda, że nie wszyscy, czynią.

Źdźbła nam wyjmują, sami w oku mając kłody,

Bez małaby nie lepiej sobie radzić wprzódy.

Szkoda palić, lecz, wedle najpierwszej spowiedzi,

Niech przeczyści i niechaj autor je przecedzi.

Precz plugawe paskwile¹⁷, precz przymówki głupie...

Acz¹⁸ dziś ludzie na słowa połykają ślinki;

Pewnieć ich nie zawstydzą najgorsze uczynki.

Dałem sobie rozradzić; czemubyśmy radzi,

Wskok słuchamy; próżno się na racyje sadzi¹⁹.

Przypisy:

1. spowiedałem (daw.) — dziś popr.: spowiadałem. [przypis edytorski]

2. mię (starop.) — dziś popr.: mnie. [przypis edytorski]

3. bajać — opowiadać niestworzone historie, fantazjować. [przypis edytorski]

4. onę (starop.) — dziś: tę. [przypis edytorski]

5. huta — stos drzewa na opał. [przypis redakcyjny]

6. pal — spalenie. [przypis redakcyjny]

7. aiternata — odmiana. [przypis redakcyjny]

8. Homer — najstarszy grecki poeta, wędrowny śpiewak, twórca dwóch ważnych dzieł: Iliady i Odysei. Ponadto uważa się go za autora poematu heroikomiczego Batrachomyomachii, czyli „wojny żabio-mysiej”. [przypis edytorski]

9. Wirgiliusz — Wergiliusz (Publius Vergilius Maro, 70–19 p.n.e.) był jednym z najwybitniejszych twórców rzymskich, napisał Eneidę. Uznawany jest również za twórcę poematu Komar. [przypis edytorski]

10. Seneka — Seneka Młodszy (Lucjusz Anneusz Seneka, 4 p.n.e.–65 n.e.) był rzymskim pisarzem, poetą, retorem oraz przede wszystkim filozofem — wyznawcą stoicyzmu. Napisał satyrę Udynienie boskiego Klaudiusza. [przypis edytorski]

11. Synezjusz — Synesius z Cyreny (ok. 373–413) był filozofem, poetą, ojcem Kościoła, biskupem. Napisał m.in. Pochwałę łysiny. [przypis edytorski]

12. Plutarch — Plutarch z Cheronei (ok. 50–125) był greckim filozofem, historykiem, moralistą. Najbardziej znany z autorstwa żywotów sławnych ludzi starożytnej Grecji i Rzymu. [przypis edytorski]

13. Heinsius — Daniel Heinsius (1580–1655) był holenderskim filologiem, poetą, profesorem uniwersytetu w Lejdzie. Pisał po łacinie oraz w języku ojczystym. Napisał żartobliwą Pochwałę wszy. [przypis edytorski]

14. niżeli ci — autorzy wymienieni wcześniej (Homer, Wergiliusz, Seneka, Plutarch), którzy byli poganami. [przypis edytorski]

15. Naso — Owidiusz (Publius Ovidius Naso, 43 p.n.e.–18 n.e.) był jednym z najwybitniejszych, ale też ostatnich wielkich rzymskich poetów. Znany głównie z twórczości o tematyce miłosnej. Napisał Sztukę kochania oraz Pieśni miłosne, a także poemat epicki Metamorfozy. [przypis edytorski]

16. Sławnym wierszem z żabami... — Potocki wymienia błahe wiersze znanych autorów: Wojnę żab i myszy Homera; Komara Wirgiliusza; Klaudiusza Seneki (satyrę na cesarza Klaudiusza); Pochwałę łysiny biskupa Synezjusza; Świerczka Plutarcha (co było pomyłką Potockiego); Pochwałę wszy skierowaną do ojców żebraków filologa holenderskiego Heinsiusza; wiersze o miłości Owidiusza. [przypis redakcyjny]

17. paskwil — dziś popr.: paszkwil; utwór literacki mający na celu zniesławienie kogoś. [przypis edytorski]

18. acz (starop.) — chociaż. [przypis edytorski]

19. sadzić (starop.) — opierać się. [przypis edytorski]