Transakcja wojny chocimskiej

Wstęp

I. Dzieje wojny chocimskiej

Polskę uważali Turcy od czasów Batorowych za hołdownika¹, ale bardzo niesfornego. Bo i haracz-upominki nadchodziły do Stambułu niestale; i rościła ta Polska jakieś do hospodarstw², mianowicie do mołdawskiego, prawa, zsadzając lub wysadzając, z wiedzą bojarów³ lub bez niej, hospodarów, wprowadzając tam np. samowolnie Mohiłów⁴, którzy nie mogli sobie rościć najmniejszego tytułu (oprócz poparcia polskiego) do tej godności. Co jednak najgorsza, jej Kozacy plądrowali bezkarnie brzegi morza tureckiego, zapędzali się do Małej Azji i w przedmieścia stambulskie. Prędzej czy później musiało więc przyjść do rozprawy orężnej, do poskromienia przemocą hardego hołdownika-buntownika. Przeszkadzało temu widoczne rozprzężenie potęgi wyłącznie wojskowej, jaką była Turcja, i szereg najniedołężniejszych sułtanów — opojów, żarłoków, idiotów. Skoro miejsce ich zajął dzielny, ambitny młokos, Osman⁵, wojna stała się nieunikniona, gdyż klęska cecorska⁶ uprzątnęła, wedle przekonania Turków, najlepsze siły polskie. Więc zaciął się Osman w uporze, aby samemu wyruszyć na wyprawę, która miała go postawić w rzędzie dawnych zdobywców, mianowicie obok Solimana II: jak ten Węgry, tak on miał wcielić Polskę do swego państwa; nakazał więc jak największe wysiłki i zebrawszy wojsko, wyruszył na czele jego 21 maja 1621 r. ze Stambułu. Wojsko było olbrzymie, dochodziło do liczby 300 tysięcy, ale tylko połowa jego była zdatna do boju, a wyborowe siły były wcale⁷ szczupłe, janczarów⁸ np. było tylko około 12 tysięcy; co najważniejsze, nie było żadnego wodza; młodziutki sułtan władał znakomicie bronią, był odważny (sam prowadził jeden szturm), nienawidził chrześcijan, ale nie miał doświadczenia żadnego, a obok niego nie było nikogo. Akcji tureckiej brakowało zupełnie celowości; tłumy sobie przeszkadzały nawzajem, a dowódcy z zazdrości paraliżowali siły. Mimo to, szczególniej z powodu katastrofy cecorskiej, obruszyło się na Polskę nadzwyczajne niebezpieczeństwo; groza imienia tureckiego była jeszcze niezachwiana i zarozumiały młodzik tuszył⁹ sobie, że samą tą grozą porazi hołdownika.

W Polsce brakło wszystkiego: gotowości wojennej (np. artylerii), pieniędzy, fortec; starano się poruszyć sąsiadów na pomoc, bez skutku; zaciągać wojsko w kraju i zagranicą; powołać pospolite ruszenie; zasoby powiększyć licznymi poborami. Czego nie dostawało¹⁰, zastąpił hart wodza i męstwo wojska, którego zebrano około 34 tysięcy, a do nich przybyło około 30 tysięcy Kozaków. Wojsku koronnemu brakło jednak hetmanów: wielki poległ, Żółkiewski; polny, Koniecpolski, był w niewoli — więc poszło wojsko koronne pod dowództwo hetmana litewskiego, Karola Chodkiewicza¹¹; polny, Krzysztof Radziwiłł¹², miał pilnować Inflant. Chodkiewicz, żołnierz wytrawny, który z najlepszej szkoły wyszedłszy, własnego geniuszu niepospolite złożył nieraz świadectwa, przedwcześnie z powodu niesposobnego zdrowia zestarzały, hartem woli i poczuciem obowiązku i honoru, syn wierny kraju i Kościoła, celował nad współczesnymi. Dodany mu do boku podczaszy koronny, Stanisław Lubomirski (późniejszy wojewoda krakowski, ojciec buntownika Jerzego) daleko poza nim kroczył i wiekiem, i zdolnościami, mimo wszelkiej własnej krewkości i dzielności; używał tytułu hetmana polnego. Z ramienia sejmu występowali przy nich komisarze, biorąc udział we wszystkich znaczniejszych sprawach; był między nimi Jakub Sobieski¹³ (ojciec króla Jana), przyszły dziejopis tej wojny. Kozakami dowodził niesforny Borodawka¹⁴, którego miejsce zajął wnet Jan Konaszewicz Sahajdaczny¹⁵, najdzielniejszy obrońca wszelkich dodatnich tradycji kozackich, na którego odwadze, doświadczeniu, wierności polegał dwór i hetman, a któremu ufali Kozacy najbardziej.

Wojna zataczała szerokie kręgi; pragnęli do niej wciągnąć Turcy również Moskwę, ale ta lizała się z ran i wymówiła się grzecznie. Oba hospodarstwa, mołdawskie i wołoskie (multańskie), zasilały wojskiem i prowiantem obóz turecki; wojewoda siedmiogrodzki, Betlen Gabor¹⁶, z swej strony podjudzał stale Turków do wojny polskiej, chcąc w ten sposób odciągnąć wszelkie posiłki, jakie by Zygmunt wysyłał cesarzowi Ferdynandowi¹⁷, bo z nim Betlen wojował. Udawał mimo to przyjaźń dla Polski, ale poprzedni hospodar mołdawski, Grek Gracjan¹⁸, przejął jego listy do Turków i przesłał do Warszawy; z Warszawy odesłano je Betlenowi, aby mu wytknąć zdradę; on natychmiast oskarżył Gracjana przed Portą i Porta nakazała Gracjanowi stawić się w Stambule; ten, zamiast jako manzul (odwołany z urzędu) szyję oddać pod stryczek, spróbował szczęścia w jawnym buncie, wciągnął Żółkiewskiego, ale zapłacił to własną śmiercią jeszcze przed katastrofą cecorską. Nowy hospodar, Grek Aleksander, za nie dosyć walną sprężystość w wykonywaniu tureckich wymagań został również niebawem złożony z urzędu, a miejsce jego zajął wróg Polaków, Tomsza¹⁹; hospodar wołoski, Raduł²⁰, odegrał rolę pośrednika w późniejszych rokowaniach pokojowych. Powoli przeprawiało się wojsko tureckie przez Bałkany i Dunaj; dopiero 2 września stanęło na górach naprzeciw Chocima. Wojsko polskie gromadziło się równie opieszale; o planie pierwotnym, spotkania Turków nad Dunajem, niebawem nie było mowy, i dopiero około 20 sierpnia przeprawiło się całe przez Dniestr na ziemię mołdawską, pod Chocim, walcząc z góry z niedostatkiem żywności i amunicji. Mołdawię po Jassy²¹ wyniszczono, ale Tatarzy poprzecinali rychło połączenia z krajem i pustoszyli okropnie prowincje ruskie; pospolite ruszenie nie ukazywało się wcale. 1. września przeprawił się i królewicz Władysław przez Dniestr pod Chocim, i przybyli Kozacy, ledwie opędziwszy się Turkom i Tatarom (mirzy²² Kantymira²³ i samego chana).

Samego przebiegu czterotygodniowych walk nie zamierzamy przedstawiać²⁴. Dzielnie odpierano wszystkie ataki tureckie i przekonano Osmana, że o łatwym zwycięstwie, jakie sobie sam a pochlebcy jemu obiecywali, nie było i mowy, a niewczasy jesienne, słota i zimno morderczo doskwierały jego siłom. W ciągu tych tygodni zaszły walne zmiany: sterany, nie tak wiekiem, jak chorobą, Chodkiewicz umarł, ale duch jego przejmował i dalej dowódców i mimo coraz dokuczliwszych braków nie myślał nikt o ustąpieniu; liczono przecież na króla, który nareszcie w połowie października do Lwowa zjechał, i na pospolite ruszenie, które się, z przerażającą powolnością, przecież skupiać poczynało. U Turków zajął miejsce równie namiętnego, jak nieudolnego wezyra²⁵ Husseina²⁶, nowy wezyr, Dilawer²⁷, gotowy do traktatów pokojowych przy byle jakim zachowaniu pozorów, to jest nieprzyznaniu się do jawnej klęski. Do takich traktatów była gotowość i po stronie polskiej, wobec wyczerpania zasobów, mianowicie prochów, wobec chorób srożących się w obozie (i królewicz przeleżał całą kampanię na febrę), wobec rozpaczliwej powolności króla i szlachty. Pośredniczył ajent²⁸ wojewody wołoskiego, Wewelli; wymieniano listy, w końcu wyruszyło poselstwo polskie do obozu tureckiego i po krótkich rozprawach, gdy posłowie niczym się ustraszyć ani nakłonić nie dali, zawarto zawieszenie broni i zgodzono się na wstępne traktaty, które później osobne uroczyste poselstwo (księcia Zbaraskiego w r. 1622) na stałe przemienić miało. Traktaty stanu rzeczy nie zmieniały; co w nich o Kozakach i Tatarach wypisano, nie miało znaczenia. Osman zadowolił się tym, że twierdzę mołdawską, Chocim, Polacy Mołdawianom oddali i sułtanowi wyłączne prawo mianowania hospodarów przyznali; z tego tytułu wyprawił też w grudniu świetny, tryumfalny wjazd do Stambułu. Nierównie większy był tryumf Zygmunta, bo po raz pierwszy, przeciw wszelkim tradycjom tureckim, zawierał sułtan pokój na własnej ziemi. Przebieg kampanii dowiódł Osmanowi niesposobności armii własnej, szczególniej jej jądra, piechoty, janczarów; więc za dzielną poradą mądrego Dilawera zabrał się do wytworzenia nowej armii i zniesienia niewygodnych pretorianów, ale ci przewąchali jego zamiary, i Dilawer, i Osman przypłacili życiem, co dopiero w 200 lat później dało się przeprowadzić.

Zygmunt sarkał na traktaty, że nie czekano z nimi jego przybycia, ale sam tu zawinił najwięcej. Polska przypłaciła zwycięstwo chocimskie utratą Inflant, których ogołocony ze wszystkiego Radziwiłł przeciw Gustawowi Adolfowi obronić nie mógł. Pospolite ruszenie zawiodło zupełnie; po wojnie kokoszej z r. 1537 nastąpiła gęsia z r. 1621; opowiadała o niej spółczesna satyra (Niepospolite ruszenie abo gęsia wojna, 1621); potykało się ono, ale podle²⁹ płota, a ruszało, ale gęsi, gumna i skrzynie. Sami żołnierze chocimscy gorzkiego doznali zawodu; wynędzniałych, chorych, głód, mrozy do reszty dobiły. Ale sława zwycięstwa chocimskiego, gdyż Turcy mimo olbrzymich przygotowań po raz pierwszy z niczym odeszli, rozeszła się po całym chrześcijaństwie i opromieniła wojsko, wodzów i królewicza, a napełniła dumą słuszną obrońców chrześcijaństwa. W pół wieku później miał Chocim nowym, walniejszym zasłynąć zwycięstwem.

II. Wojna chocimska w poezji

Poezja współczesna uwieczniła natychmiast zwycięstwo oręża polskiego; nastąpiły szybko po sobie Jana Bojanowskiego Naumachia³⁰ (!!) chocimska, 1622; Marcina Paszkowskiego Chorągiew sauromacka w Wołoszech, 1621 („dwu autorów przydłuższe zabawy tej marsowej sprawy wciąż przeczytawszy” napisał jej autor); Bartłomieja Zimorowica Pamiątka wojny tureckiej, 1623 i inne. Ale to były gazety wierszowane, nie dzieła sztuki. Pierwszy godniejszy nieco wojny pomnik poetycki wystawił dopiero Samuel Twardowski w epopei o Władysławie Czwartym (1648 r. ), „punkt drugi” (str. 51–142) sprawie chocimskiej poświęciwszy. Panegiryzmem zwichnął nieco jej opis, bo tak coraz Władysława wysuwał, jakby ten osobiście wpłynął na zwycięstwo, gdy wiemy, że wprawdzie jego obecność w obozie niejedną trudność (z Kozakami, z Litwą po śmierci Chodkiewiczowa) usunęła, jednakże zwlókł się z łóżka dopiero przy Te Deum³¹ końcowym. Dalej opisał on rzecz acz bardzo treściwie, ale zupełnie po kronikarsku, nabierając farb poetyckich na wykład całkiem prozaiczny. Nierównie piękniejszy pomnik zawdzięczamy pióru Wacława Potockiego.

Wojna chocimska Ignacego Krasickiego natomiast jest epopeją filigranową (jak i pomnik wilanowski Sobieskiego) i romansową, w stylu Woltera i Tassa, a z dziejami nie liczy się nigdy, bawiąc się w niemożliwe przybory epickie, obowiązujące jeszcze od Eneidy i Włochów; gładki język, miękkie wysłowienie, banalne wymysły, od hartu ludzi i czasów odbiegły nieskończenie. Żadnego związku nie ma również kronika Wacława Potockiego z Osmanem Jana Gundulicia³².

Wojnę pisał Potocki w r. 1670, przed upadkiem Kamieńca i haniebnymi układami buczackimi, które obowiązywały Polskę do haraczu tureckiego i do utraty Podola. Pisał ją wobec coraz groźniejszego niebezpieczeństwa od Turków, gdy się im Doroszeńko z Kozakami poddał, aby wnukom wystawić jako wzór męstwo dziadów, obudzić ich waleczność, wysławiając wielkie dzieło oswobodzenia chrześcijaństwa przez jego przedmurze, Polskę, od najpotężniejszego wroga, który wszystkie siły skupił dla jego ostatecznego zhołdowania. Dla nas jest po prostu niezrozmiałym, jak mógł poeta najbardziej patriotyczne i najaktualniejsze swe dzieło z góry do zależenia w „sepecie” (biurku) przeznaczać i ani na chwilę nie pomyśleć o jego ogłoszeniu, chociaż tego właśnie i czasy i ludzie koniecznie by wymagały, zagadkę rozwiążemy, pomnąc, że publiczność współczesna nie znosiła już wolnego słowa, że poeta nie mógł więc swobodnie rozprawiać, że krępowała go republikańska podejrzliwość, wietrząca wszędzie zamachy na stan szlachecki i jego złote przywileje, tj. na anarchię. Z obawy przed tą nieprzebłaganą cenzurą obywatelską wyrzekał się poeta wszelkiej myśli o druku, aby tern swobodniej rozprawić się z gnuśnością i nierządem współczesnym. I celu dosiągł. O Wojnie chocimskiej nikt się nigdy niczego nie dowiedział, oprócz tych kilku ludzi, szczególniej Lipskich i Pisarskich, którzy oryginał lub odpisy poematu odczytywali. Najcelniejsze dzieło epiki siedemnastowiecznej nikomu nie było znane do r. 1839; nawet J. A. Załuski, którego wiekopomnej zasłudze winniśmy ocalenie niemal całego, olbrzymiego spadku poetyckiego po Potockim, który wiedział o wszystkim, co kiedykolwiek po polsku napisano, nic o Wojnie nigdy nie słyszał. A przecież i oprócz Załuskiego znano i ceniono w XVIII wieku Potockiego, „wielkiego poetę”. Tak nazywał go wyraźnie np. Matuszewicz w swoich Pamiętnikach (III, 25), gdy satyrę Horacego poświęcał wnuczce — nie córce! — poety, Helenie Morsztynowej, wojewodzinie inflanckiej, najzacniejszej matronie polskiej.

Usłyszał o tym poemacie świat polski po raz pierwszy dopiero w r. 1839 w „Tygodniku Petersburskim” (nr. 22 i 24) od Samuela Nowoszyckiego, posiadacza rękopisu; rękopis przeszedł na własność hr. Józefa Borkowskiego, a ogłosił go drukiem Stanisław Przyłęcki p. t. Wojna chocimska, poemat bohaterski w X częściach przez Andrzeja Lipskiego, podwojewodzica sandomierskiego, podczaszego chełmskiego. Z rękopisu współczesnego wydał Stanisław Przyłęcki. We Lwowie 1850.

Rękopisowi Nowoszyckiego-Przyłęckiego brakło pierwszej karty, i z przedmowy, z poświęcenia dzieła J. Lipskiemu, wykombinowali Nowoszycki i Przyłęcki nazwisko mylne autora (Nowoszycki w „Athenaeum” Kraszewskiego, I 1841, wydał „ułamek” z Wirginii Potockiego, znaleziony przy owym rękopisie, niby „Hieronima Lipskiego z r. 1652”). Dopiero Karol Szajnocha w szkicu historycznym o Wacławie Potockim ustalił słusznie jego autorstwo. Po raz wtóry wydano go w „Bibljotece najcelniejszych autorów europejskich — Literatura polska” ,Warszawa 1880 (W. P., Wojna chocimska, poemat w 10 częściach i cztery inne tegoż utwory, ze wstępem A. Tyszyńskiego o poecie). Prawdziwy tytuł poematu poznajemy z jednej z kopii rękopiśmiennych (Ossol. nr. 1348); jest on bardzo obszerny, a zaczyna się (co potwierdzają aluzje w dedykacji) od słów: Transakcya Wojny chocimskiej itd., jak niżej na str. 1 naszego wydania

III. Treść Wojny chocimskiej

Jan Lipski, starosta czchowski, sądecki i perejasławski (1637–1683), dzielny żołnierz, zięć poety (drugą jego żoną była Zofia Potocka, r. 1669 — 1677; po jej śmierci ożenił się po raz trzeci, tym razem z Sapieżanką, wdową po Lubomirskim), otrzymał w darze od teścia ten poemat; nie dla niego go napisał, ale w nim umieszczał zaszczytne wzmianki o Lipskich i Pisarskich (pierwsza żona starosty była bowiem Pisarska z domu). Trybem nieodzownym zaczyna poeta od wiersza herbowego na jego Drużynę (odmianę Szreniawy własnej: rzeka w polu), przekabaconą na italską jakąś Druentia wedle mody ówczesnej; zepsuł wiersz nieskończonym wyliczaniem wszelakich sławnych rzek świata. Dalej szła obszerna przemowa prozą, zagajona i zakończona wierszami.

„Z wojną idę do ciebie, o mój Janie złoty”... — zaczyna ją poeta — „i niedługo rozmyślałem się, że tę pracowitem wyrobioną piórem moję lukubracyą ofiaruję W. Panu testamentem... tę sarmacką Bellonę, wieczny sławy naszego narodu pomnik, wierną odrysowaną pracą poświęcam”.

Po wycieczce, równie wówczas nieodzownej, przeciw zawiści, szczypiącej wszelakie obce dzieło, przechodzi poeta do wysławiania pisma, co jedyne nieśmiertelność ludziom poręcza; przeciwstawia dawnym, pogańskim czasom z ich bohaterami i cnotami naszą marną, acz chrześcijańską teraźniejszość, żałuje szczególniej, że właśnie Polsce brak pisarzów, którzy by świetne przodków czyny na chwałę narodową wiekopomną wystawiali, i takie wyliczając wszelakie (szczególniej Jana Zamojskiego), przechodzi do królów obcych, których zwykłym swym trybem silnie nicuje (nie oszczędzając i Batorego). Że się bez obcych śmiało obejść możemy, dowodzi właśnie chocimska wojna — tu wplata panegiryk na króla Michała i tu już tworzy ów anagram, Jam Lech (z Michael), co powtórzy w samym poemacie. „Transakcyi (sprawy) tedy wojny chocimskiej jedno przez lat ośmdziesiąt od śmierci Stefana, jakośmy zza morza przywieźli króla, pamięci godne dzieło do rąk ludzkich podaję”,bo „domowych z Kozaki i z Tatary hałasów wspominać szkoda, za szwedzkie się wstydzić potrzeba; Węgrowie (mowa o Rakoczym) i Moskwa trochę nas ozdobią, i to, kto uważy smoleńskie trzyletnie oblężenie, jako wiele okazji dzielnych czynów zgubiło, nie masz się z czego chlubić; nie masz dla Boga, bo na koniec upadliśmy i nie tylko Smoleńsk nazad, ale Kijów, Perejasław i inszych niemało powiatów z całym nam odebrali Zadnieprzem, za to, żeśmy palili księgi owe Twardowskiego o ich ekspedycjach napisane³³” Nasarkawszy się na pobory, co kraj zubożyły, na Jana Kazimierza i stronnictwa za interregnum³⁴, wysławia nowego króla, i po tym prozaicznym odstępie od rzeczy wraca do Lipskiego „z swoim prezentem”, wierszami wychwala przezacny dom Lipskich i wszystkich Srzeniawitów, dalej dziada, ojca, stryjów Lipskiego; dalej koleje jego własnego życia i dzielne spełnianie wszelkich obowiązków, i kończy życzeniami szczęścia, zaszczytów, nagrody za trudy i najdłuższego życia.

Ogromny wstęp ten przenosimy w naszym wydaniu na koniec poematu do Dodatku. Razi on nas dzisiaj niejednym: wiersze herbowe są niesmaczne; proza przedstawia cienką nitkę polską, na której nanizane olbrzymie cytacje, zdania i słowa łacińskie, trudno zrozumiałe dla dzisiejszego czytelnika: nawet w kilku przytoczeniach powyżej łacinę usuwaliśmy. Przedrukowujemy go jednakowoż, żeby nie rozrywać całości. Dawniejsi wydawcy zeszpecili haniebnie tekst prozaiczny; nie rozumieli go wcale i z mądrych a trafnych zdań, acz niemiłosiernie łaciną przytłoczonych, uczynili jakąś nieforemną masę; uwzględnienie dwóch niewyzyskanych dotąd rękopisów pozwoliło nam przywrócić dedykacji właściwe i zrozumiałe brzmienie.

Czyż poeta nie pomyślał i o innym wstępie, o innej redakcji jego? Bo sam a sobie słusznie twierdził, że nie był extemporaneus, tzn. nie zadowalał się, jak niemal wszyscy skrybenci XVII wieku, pierwszym rzutem, że pracę pociosywał stale. Posiadamy też rozmaite redakcje innych jego wierszy, np. jego Pogrom turecki pod Chocimem w r. 1673 (zwycięstwo Sobieskiego) istnieje w brzmieniu krótszym (w Wirydarzu Trembeckiego) i obszerniejszym i poprawniejszym (w rękopisie poznańskim, wydanym przez B. Erzepkiego); podwójnej redakcji uległ wstęp do Wirginii itd. Wiemy przecież, że Potocki władał i piękną prozą polską; znakomite jej próby daje rozpoczęty w r. 1669 zbiór p. t. Przypowieści i przysłowia. Nic jednak nie wiadomo dotąd o jakiejś nowej redakcji czy Wojny chocimskiej, czy samego do niej wstępu.

Wiemy więc od samego poety, że obruszyło go, iż Polacy o sobie i własnych sławnych dziełach mało co wiedzą, a jeszcze mniej piszą, gdy np. Francuzi „szczere fabuły i bajki, ludziom próżnującym dla zabawy, romansze³⁵ wielkimi tomami piszą”. Wybrał oto z tej przeszłości właśnie to, co największy zaszczyt narodowi przyniosło, Chocim, i dzieła w dziesięciu „częściach” dokonał. Rozmiary tych części nierówne, najdłuższa (trzecia), liczy 1784 długich wierszy, najkrótsza (ósma) 694; podział jednak wcale odpowiedni. Zaczyna dzieło korną prośbą od Stwórcy o zmiłowanie nad chrześcijaństwem i własnym narodem, a kończy również prośbą o zachowanie pokoju i wolności, rządnej a silnej. Pierwsze dwie części — to przygrywka do Chocima; pierwsza opowiada o przyczynach zatargu, o zachłanności potęgi tureckiej, o Tatarach i Kozakach, o sprawach wołoskich, o Cecorze; druga wprowadza w przygotowania tureckie i polskie, uchwały sejmowe, wysyłanie poselstw o pomoc do krajów ościennych. Część trzecią zaczyna opisem wiosny i lata 1621 r., pochodu Lubomirskiego, przybycia Chodkiewicza i przeprawy przez Dniestr, wyczekiwania posiłków, szczególnie Kozaków i kończy ich tęsknie i trwożliwie upragnionym przybyciem. Czwarta zaczyna [się] opisem jesieni, poświęcona pierwszym wrześniowym szturmom tureckim; piąta i szósta dalsze opisują. Siódmą zajęła śmierć Karakasza, osadzenie nowego wezyra, Dilawera, i śmierć Chodkiewicza. W ósmej obok dalszych i równie bezskutecznych szturmów nawiązują się pierwsze układy, prowadzone coraz skuteczniej w dziewiątej, aż w dziesiątej pokoju dobito i wojska pole walk opuściły. Zwyczajem ówczesnym, stale np. przez Twardowskiego przestrzeganym, dopisywał Potocki na brzegach kart króciutką tylko treść każdego ustępu (»ustępem« sam nazywał tylko dygresje, tj. zboczenia od wątku głównego, i epizody); »argumenty« te w naszym wydaniu na tym samym miejscu zachowujemy.

IV. Źródła

Wyliczył je na karcie tytułowej sumiennie poeta. Uważał za swoje powołanie wierszopiskie, prozę łacińską „przysmaczać” rymami polskimi. Za głównego przewodnika obrał Jakuba Sobieskiego, wojewodzica lubelskiego, jednego z komisarzy sejmowych, dodanych wodzom do boku, który wypadki dzienne notował w „diaryuszu” (Dzienniku), a później je po łacinie opracował i wydał pt. Commentariorum belli Chocimensis libri tres, w Gdańsku 1646 r. Potocki śledzi Sobieskiego krok za krokiem — jego wiersz bywa nieraz tylko omówieniem owej prozy — ale korzystał i z innych źródeł, np. z łacińskiej kroniki biskupa Pawła Piaseckiego (jemu zawdzięcza opis wycieczki Osmanowej pod Kamieniec i Paniowce, o czym Sobieski zupełnie milczy, jak i inne źródła współczesne), dalej z obu epopei-kronik S. Twardowskiego, z Przeważnej Legacji (1638 r. i częściej), jak i z Władysława Czwartego (1649 r.): znał je tak dokładnie, że słowa Twardowskiego tkwiły mu w pamięci i że je powtarzał; jemu też chyba zawdzięcza używanie prócz w znaczeniu tylko. Obok tych czterech dzieł zasadniczych polegał i na podaniach rodzinnych, np. Pisarskich i Lipskich.

Natomiast zmyślał swobodniej wszelkie modlitwy i wota (śluby) Chodkiewicza i Lubomirskiego, i innych (Sobieskiego, Lipskiego, Pisarskiego), i Turków przemowy i rady, na polu bitwy i w namiocie, w dywanie i u sułtana, chociaż i do niektórych z tych mów znachodził³⁶ w źródłach oparcie i szczegóły. Całkiem jego własnością są opisy przyrody, pór roku, zajęć dziennych; wycieczki przeciw współczesnym, niewieściuchom, piecuchom (domatorom), sobkom; przeciw pochlebcom i obmowcom (u dworów); o znikomości ludzkich przedsięwzięć. Na koniec liczne, nieraz szeroko opowiedziane anegdoty i aluzje (napomknienia) historyczne, przeważnie z świata starożytnego; tu zapuszcza się poeta w szczegóły dzisiejszemu czytelnikowi zupełnie obce, nieraz nadto dziwaczne.

Wylicza np. z powodu Srzeniawy-rzeki wszelkie i najobskurniejsze³⁷ rzeki starożytne, np. „niechaj się Cybeliną Almon chełpi łaźnią” (w podrzymskim tym potoczku obmywali kapłani Cybeli jej posąg co roku), dalej Amphrysus, Lincestis itd., rzeczki w Tessalii itd., z mitologii znane; za to rzeki Arymaspus złotonośnej wcale nie było; on ją sam zmyślił, był tylko lud Arymaspów, co gryfom złoto wykradał. W przytaczaniu tych anegdot nieraz się Potocki myli, czy z własnej winy, pomieszawszy nazwy i rzeczy, czy z winy ogólnie powtarzanej bajędy. Jeden przykład: w księdze siódmej, w. 927–1018, o zgubnym pochlebców i obmowców wpływie na panujących, trzy anegdoty przytoczył, wszystkie mylne. Nie Thais wymogła na Aleksandrze, że spalił Persepolis (on pałac, nie miasto, i nie dla Taidy spalił); Kallistena, krewnego Arystotelesa, kazał Aleksander obwiesić, ale nie dlatego, że Kallistenes przeczył jego boskiemu pochodzeniu: przeciwnie, to właśnie Kallistenes tę bajkę zmyślił i szerzył i tym się szczycił — zarozumiały i niezręczny historiograf Aleksandra potknął się na czymś zupełnie innym. Arystypa wreszcie nie kazał ściąć Dionizjusz po obiedzie: dowcipnemu dworakowi, mistrzowi sztuki życia i odpowiedniej filozofii (hedonizmu, używania mądrego, filozofii cyrenajskiej, co Potocki z cyniczną pomieszał), wybaczał Dionizjusz chętnie i najdrażliwsze dowcipy; — umarł też Arystyp najprozaiczniej, zachorowawszy podczas powrotu do ojczyzny.

Za takimi to anegdotami upędzał się formalnie poeta i czyhał na sposobności albo sam je stwarzał, aby takie pouczające powiastki wtrącać. Zmyśla np., że nowy wezyr z nauczycielem Osmanowym opowiadają sobie stare dzieje, niby „dni pożycia swego” (musieliby dwieście lat żyć, gdyby to pamiętali), aby tylko wsadzić bajeczkę o „Tamburlanie”,obwożącym zwyciężonego Bajazeta w żelaznej klatce, o którą głowę sobie Bajazet rozbił, gdy żonę i córki na usługach nagie obaczył: „stąd prawo, co ich (Turków) carom broni ożenienia”; — wszystko najmylniej: bajkę o klatce itd. wymyślili Grecy; w istocie Tamerlan Bajazetowi wszelkie wyrządzał zaszczyty, acz go, szczególniej po nieudałej ucieczce podkopami ziemnymi, pilnie strzegł; owego zaś prawa nigdy nie było; zwyczaj bronił sułtanom tylko żenienia się z turkiniami (córkami wezyrów itp.); przeciw temu zwyczajowi właśnie Osman postępował.

Potocki znał na wylot całe Pismo św. i autorów klasycznych (łacińskich; po grecku wcale nie umiał), Liwiusza, Tacyta, Justyna, a z poetów, obok Eneidy i Georgik Wergiliuszowych, osobliwiej Przemiany i „Kalendarz” (Fasti) Owidiuszowe; czytając to, notatki robił i z nich później obficie korzystał; stąd to nagromadzenie wszelakich nazwisk mitologicznych i innych. Czytał równie uważnie historyków nowszych, Thuana i in., ale brakło mu tablic synchronistycznych, porównawczych, więc mylił się co do współczesności wypadków i osób fatalnie; np. Tamerlan (1400) i nasz Bolesław Wstydliwy (Pudyk, 1250) są mu współcześni, pomieszał więc napad Mongołów z XIII w. z późniejszym o półtora wieku. Albo taką popełnia myłkę: Sobieski powoływa u niego w r. 1621 bitwę pod Groningen, którą Szwedzi przegrali — po raz pierwszy powinęła się im wtedy noga w Niemczech — w r. 1634 dopiero, chociaż właśnie różnowiercy polscy dzieje wojny trzydziestoletniej a szczególniej Gustawa Adolfa bardzo pilnie śledzili (i Potocki przerobił wiersz Przypkowskiego na Gustawa Adolfa z łaciny na polskie i do straconego Kamieńca odniósł r. 1672). Dla konceptu z królem Michałem, mniemanym przyszłym oswobodzicielem Europy od Turków, naciąga Michała VIII Paleologa, jakoby po jego trupie Turcy do Europy wkroczyli; tymczasem Michał ów założył tylko ostatnią carogrodzką dynastię Paleologów (po zniesieniu cesarstwa łacińskiego), a Turcy dopiero w następnym wieku w Europie się usadowili na stałe. Więc z historycznością tych przykładów bywa nieraz bardzo krucho, jak i z pisownią nazwisk, dla rymu przekręcanych (np. Selin zamiast Selim, mylnie oprócz tego przezwany zięciem zamiast wnękiem — wnukiem Mahometa II; był on zięciem chana tatarskiego, ale synem Bajazeta II, którego z tronu złożył). Najzabawniej wypadł katalog narodów wschodnich, jakie niby Osman pod swoje buńczuki pozaciągał (ks. IV, w. 150 — 190); jest to straszna gmatwanina nazw mitologicznych, klasycznych i nowych wschodnich, gdzie tylko rym i ilość zgłosek rozstrzygały; dostały się do tego katalogu i narody celtyckie, np. Cadurci, z trackimi Bisalty; Cyrci, to Liwiuszowy ludek rozbójniczy w Persji, Cyrtii lub Cyrtaei; Chiny i Indie tu zastąpione wbrew wszelkiej historii; zaczyna zaś od obu słupów Herkulesowych, Kalpe i Abila (dzisiejszy Gibraltar i t. d. ). Wobec tej powodzi klasycznej ustępuje zupełnie świat biblijny, chociaż i on z Karmelem i in. poprzytaczany; Nabuchodonozor, Sisara, Antioch, Senacherib itd. przewijają się równo z Sesostrisem, Macedończykiem, Emiliuszami. Cokolwiek bądź, widoczne jest znaczne oczytanie poety, obfitość jego źródeł.

V. Plan, styl i język

Wojna chocimska nie jest poematem; pozostaje kroniką wierszowaną; nie gardził jednak poeta wypróbowanymi środkami epickimi. Nie wprowadza nas wprawdzie in medias res, jak to powinien epik prawdziwy; zamiast zacząć od 2 września lub później nieco, poświęca pierwsze dwie księgi przesłankom wojny, chociaż to wszystko dałoby się wygodnie i później streścić. Ale jest inwokacja epicka, wezwanie Boga; są dalej próby kreślenia przyrody, niezłe opisy zmian pór rocznych i dziennych, dowodzące bystrego oka myśliwego i rolnika, co się zżył z przyrodą; mianowicie wschód dnia coraz inaczej, a zawsze ładnie opisany. Co jednak nierównie ważniejsze: poeta charakteryzuje ludzi, chociaż wyłącznie tylko przez ich mowy. Polacy, Kozacy, Turcy mówią językiem Potockiego, ale jednolity język nasiąka odmiennymi tonami wedle osoby mówiącej. Inaczej mówi gorączka Lubomirskiego; inaczej przezorność Sobieskiego, co nigdy wszystkiego na jedną kartę nie stawi; inaczej głęboka powaga Chodkiewicza, animusz rycerski młodego Lipskiego, natchnienie krzyżowca, starego Pisarskiego, dojrzałość rady Muftiego, zapalczywość niesforna chłopczyka Osmana; — tylko Kozaka nie utrafił Potocki: przemawia on do Osmana nie z chłopska-kozacka, lecz jak rycerz, i słusznie mu Osman zarzuca: „czy nie uczył ty u giaurów³⁸ szkoły?” Z tym jednym wyjątkiem należy te pierwsze próby odmiany charakterystycznej wedle wieku, stanu, temperamentu uznać za bardzo udałe, chociaż Turcy nie używają własnego wschodniego stylu (którego Potocki wcale nie znał), polskim jedynie się posługują.

Starał się dalej Potocki zachować obiektywność epika, oddać i nieprzyjacielowi, na co zasłużył, i wyraźnie ten swój zamiar zapowiedział (ks. I. w. 429–433), chociaż niezupełnie dotrzymał; mianowicie w scenach z Osmanem obniżał się do zbyt płaskich i grubych rysów. Od kroniki suchej odbiegał wylewami gorącego uczucia; jego sarkania na nierząd dawny, na zbytki nowe, na niewojenność szlachty, jego docinki rodowi szwedzkiemu, jego panegiryki Michałowi (całkiem niezasłużone, jak to niebawem sam się przekonał), to wszystko ożywia skutecznie, przerywa jednostajne opowiadanie. Umie je i inaczej urozmaicić: opisami osób głównych, acz tylko ich zbroi i rumaków (o rysach twarzy itd. nie ma jeszcze mowy, jakby szlachta przedstawiała się masą zbiorową bez rysów indywidualnych); dalej ich mowami; opisami przyrody (głównie tylko atmosfery, oświetlenia); anegdotami historycznymi, wspomnieniami (najpiękniejsze w przemowie do Lipskiego str. 390, gdzie wylicza „domy szlacheckie” Śrzeniawitów od Podgórza do Śląska). Nawet opisy szturmów i bitew nie powtarzają się jednostajnie, jest pewne ich stopniowanie; tu jednak Potocki poniekąd zawodzi. Żaden bowiem batalista XVII w., ani Piotr Kochanowski, ani Samuel Twardowski, ani Wacław Potocki, osobiście nie walczyli nigdy, więc te ich opisy trącą raczej literaturą, schematem, niż prawdą-przeżyciem.

O kompozycji nie ma mowy; zastąpił ją układ chronologiczny, dzień za dniem — acz nie każdy wymieniony, uwaga na głównych skupiona; więc i o jakimś zawikłaniu akcji, intrygi, nie myślimy; jedność stworzyły wypadki same; główny ich bohater zstępuje przedwcześnie do grobu. Styl natomiast epicki, podniosły, uroczysty, godny przedmiotu; miejscami tylko rubaszność autorska i niewyrobiony smak oszpeciły zbyt płaskimi konceptami tok zresztą znakomity. Nie brak ulubionych kalamburów, gry słownej: więc Warna, klęską pamiętna, woła wara na Polaków; są anagramy, Michael — Jam Lech; są liczne aluzje herbowe. Mowy w stylu Liwiuszowym. Epika wyróżnia malowniczość stylu, osiągana głównie przymiotnikami, bez których rzadki rzeczownik; są obszerne porównania, znakomite przenośnie, głównie z życia i wrażeń myśliwego, rolnika, gospodarza. Nie dba jednakowoż o stale epitety; chyba Osman coraz „durny” (szalony, zarozumiały); powtarzają się porównania i opisy głównie dnia wschodzącego; dla dobitności powtarza nieraz anafora słowa lub całe części zdania.

Największą poematu ozdobą jest jego język. Przestarzałych form, słów, zwrotów w nim mało. Z form należy wymienić drugie i czwarte przypadki liczby pojedynczej żeńskiej: prace, baszę, pracą, płacą, zamiast pracy, baszy, pracę, płacę; drugie przypadki liczby mnogiej męskiej Tatar, suchar, janczar zamiast Tatarów itd.; bardzo liczne 6 przypadki na -y, zamiast -ami; przed wojski, pióry (piórami), z pułki, pęty itd.; 7 przypadki na -iech: w hetmaniech, raziech (razach); używa jeszcze liczby podwójnej: obie stronie (strony), siestrze, córce, strzelę (strzały). I to niemal wszystko już; Azyej zamiast Azji, o płacej itp. do wyjątków należą, jak i imiesłów bojący, bojąc (bez się, które Potocki często opuszcza, jak i końcówkę -je, np. sroże zamiast srożeje). Ociec (ojciec), wszytkie (wszystkie), barzo (ale bardziej), aże (aż), wżdy (przecież), to najpospolitsze okazy dawnego języka. Imiesłowu używa całkiem swobodnie, jak Francuzi, jak Pasek, najbardziej zaś St. Leszczyński i Litwa, np. który rano z Hussejnem, podskarbi trzecie miejsce wziąwszy, zaprasza itd.

Form i słów narzeczowych używa dla rymów, nieraz wcale sztucznych, nieraz dosyć pospolitych (powtarzanie np. czasownika złożonego i niełożonego: ukaże i każe rymują), więc kościół, gościoł (zamiast gościł wedle wymowy ludowej pewnych okolic); dla cynadry powie ladry, zamiast leiry (Leiter, drabina); zmieni dowolnie pisownię, aby rym dla oka pełny wypadł; w niniejszym wydaniu przywracamy formy poprawne tam, gdzie nas przekręcenia zbyt rażą, bez względu na rym; usuwamy więc takie formy jak gościoł, rościoł, dosić, na czesie (zam. na czasie), lepi, bardzi, gęści itp. (zam. lepiej, bardziej, gęściej), umyśnie, loźny, pioron, z grontu, sierci (dla rymu, gdzie indziej czytamy poprawnie: umyślnie, luźnym, piorun, grunt, sierść), ony, ty, obfity itp. (zam. onej, tej, obfitej), wreszcie gwarowe e przed ł, r (w słowach jak: siła, miły, omyłki, uprzedził, nawiedził, zostawił, Kazimirski, Birże, itp. ).

Potocki mistrz nad językiem nieporównany, bo owładnął jego bogactwem i z nadzwyczajną lekkością i zręcznością każdą przezwycięża trudność. Jak blady język Kochanowskiego wobec jędrności, barwności, wypukłości, niesłychanej obfitości, która język Potockiego nawet nad Twardowskiego wyniosła! Myśliwy, gospodarz, rolnik, szafuje skarbem domorosłym, najrzadszych użyje wyrazów dla pełnego wydania obrazu, myśli, porównania. Lecz słowniczek, dodawany do wydań dawniejszych, zawodzi; nie objaśnia wcale, czego dzisiejszy czytelnik już nie zrozumie. Np.: (wojsko) idzie na maciory; domyślamy się ze związku, że „wraca na leże”, ale to przenośnia od pszczół (pczołami je jeszcze Potocki zowie) i ula; maciora to ich matka, królowa. Albo: fortuna daje coś komu na wymiot; nazwa to stała małego daru, jaki ubogi wymiata (wyrzuca), aby wielki ułowić: i fortuna drobnostką usidli człowieka, aby go tym silniej porazić. W ks. I, w. 220: Prócz że tamecznych krajów ludzie są tworzydła znaczy: Oprócz tego, że (tak stale Potocki samo prócz że używa), są (Polacy) ludźmi tworzydła tamtejszych krajów (tworzywa, osnowy); — w słowniczku znajdzie czytelnik tylko: tworzydło, worek, w którym sery wyciskają! Gdzie znaczy u Potockiego, jak i u Kochanowskiego i in., także i gdy, ale o tym wydawcy nie wiedzą, itd.

Otóż na stronę językową zwrócono w niniejszym wydaniu baczną uwagę; objaśniano słowa, które na pozór objaśnienia nie wymagają, lecz w istocie dziś są niezrozumiałe, np. takie ustawnie sprawować — słowniczki milczą, że to znaczy: ustawicznie się usprawiedliwiać. Dla wygody czytelnika objaśnia się stale każde słowo w przypisku, nie w słowniczku; ile więc razy powtarza się imo, kobuz itd, tyle razy objaśnia się je u dołu, nie odsyła czytelnika do poprzedniego objaśnienia. Dotyczy to szczególnie słów obcych, tureckich i łacińskich, których aż nadto w poemacie, więc za każdym razem objaśnia się emiry (rozkazy), propozyt (zamiar) itd.

Co do słów obcych, używa poeta wiele tureckich (ale przeważnie tylko pospolitych), za przykładem Twardowskiego, dla oddania kolorytu wschodniego. Używa, jako Podgórzanin i właściciel wsi ruskich, słów i form ruskich (dla wiersza), np. sorom i i.; czeskie rzadkie, najczęstsze hustem, gęsto (pisze je mylnie i przez ch, chustem, bo jako Polak h i ch nie odróżnia). Francuskich nie ma jeszcze, prócz randewu i szarża (stopień wojskowy); więcej niemieckich, czasem dla żartu, czasem dla rymu, np. binder, pluder, kranki, szwanki, wincze, glance, cugi im. Nierównie więcej włoskich: dziardyn (ogród), foza (moda), galantomo (elegant), speza (wydatek), bando (ogłoszenie), spasso (zabawa), tyr (tiro, przytyk), awizy, splendeca i kontenteca, rewolta, seguito (orszak) itp.

Najwięcej łacińskich, szczególnie dla wszelkich pojęć umysłowych, dalej dla wyrazów prawnych — ale obfitego szeregu kauz, kwerel, obligów, errorów, komputów, wotów, pakt (2 przyp. liczby mnogiej!), lig, laudów, sensów, magistrów itd. itd. nie myślimy wyliczać. Gorzej, że autor nie pogardza łaciną i dla wyrazów konkretnych, że powie rugi zamiast zmarszczków, stywa zamiast kozicy, spuma zamiast piany (pomijam sag, kons, fluks, fast i i., objaśniane niżej). Co jednak najgorzej, dał się autor uwieść łacinie szkolnej i co do składni, i co do szyku słów, łacińskiego, wolnego, nie polskiego, naturalnego. Ten łaciński szyk słów sprawia największe trudności dzisiejszemu czytelnikowi, który winien sobie nieraz policzbować właściwe następstwo słów, np. (z Pogromu Tureckiego):

Tysiąc sześćset siedmdziesiąt i trzeciemu roku

Z niewinnym przez Heroda okrutnego końce

Zabiciem izraelskich niesie niemowlątek,

Piętą Achillesową i rękopisu i wydań dotychczasowych jest przecinkowanie. Potocki tylko o kropki dbał; jego dwukropek i średnik i i. nieraz tylko przestanek, cezurę wiersza oznacza; szafuje nadto hojnie znakiem zapytania. Wydawcy tekstu wcale nie rozumieli dokładniej i ich przecinkowanie stale myśli przeczy, — więc zupełnie je zarzuciłem i własne przeprowadziłem, wedle istotnej myśli, aby jej zrozumienie czytelnikowi umożliwić. Przy obfitości pomysłów i porównań, np. z pisma Starego Zakonu (por. modlitwę Lubomirskiego, ks. VIII, w. 57–70, porównanie z budową Świątyni, o którym panu podczaszemu się ani śniło), szafował Potocki co raz nawiasami, ale sam kładł je wyjątkowo na piśmie — w tym wydaniu stale je wyrażano. Potocki sam przerywa podobne wtręty, jeśli obszerniejsze, najprozaiczniejszymi zwrotami, np. więc do rzeczy, krótce rzekszy, ale wracam do miejsca (III, 1291), dokąd mnie pióro uniosło itp.

Obfitość przysłów i zwrotów przysłowiowych nawet Rejową przewyższa. Są takie, których ani Rysiński nic zapisał; inne znakomicie jego zbiór przysłów potwierdzają; niejeden zwrot stale się powtarza, np. zadąć sowę (zasępić się), odtoczyć od czopa (oddać za swoje), upijać się na co (przedwcześnie liczyć na coś), na szydłach siedzieć (o sytuacji drażliwej nadto), wpaść w ptaki (popłochu narobić, pomieszać szyki) itp.; nawet z klasycznego świata się odnajdą zwroty, np. Ulisses na Frygi (frant na głupich) itp. Nie wystrzega się Potocki powtarzania obojętnych słów (co ostateczna redakcja utworu usuwać by winna) w zbyt krótkich odstępach. Niejedno słowo powtarza w rozmaitym znaczeniu, np. rum (wykrzyknik: dalej, w drogę; rumowisko, gruzy; wolna droga, przestwór, przejście); rugi (zmarszczki, z łac. ruga; z niem. rugi sądowe; w końcu i gwar, szum) itp.

Budowa wiersza, ulubionego trzynastozgłoskowca rymowanego dwójkami, prawidłowa; myśl urywa się z wierszem, lecz, częściej niż u spółczesnych, przenosi się i do następnego; średniówka zawsze z końcem słowa przypada; dwugłoski eu, au słów obcych liczy poeta, wedle wiersza, bądź za jedne, bądź za dwie zgłoski: feud, kausa, Europa itp. są więc i dwu–, trzy– i czterozgłoskowe. Rym, znacznie obfitszy, pełniejszy, niż np. u Kochanowskiego (jego rymów gramatycznych, na końcówki -ować, -emu itp. nie ma już wcale), winien dla oka jawnie wystąpić, nie tylko dla słuchu, i z tego powodu poeta nieraz sam kawi (dziwy stroi), co innym wyrzucał; w niniejszym wydaniu przywrócono nieraz formę prawidłową z uszczerbkiem dla rymu; zresztą zatrzymano dawny język, ale kreskuje się ó (poeta zna tylko o), i pisze się i, y, gdzie wypada, zamiast ie, e przed m, nimi, nie niemi; którymi, nie któremi. Język i wiersz nie odbiegają więc znaczniej od współczesnych znakomitszych pisarzy, Twardowskiego czy Kochowskiego; na uznanie szczególne zasługuje, że złożonych przymiotników Potocki niemal wcale nie używa, jest tylko orzeł białopióry i gdy o słońcu mowa, złotobiodre, ogniogrzywe (jego konie), złotolite itp.

VI. Znaczenie poematu

Dla Potockiego — najbardziej to słoneczny utwór muzy jego, niesłychanie obfitej; tylko sielanka Libusza, spółcześnie napisana, jeszcze większą tchnie swobodą, a nawet swywolą. Powstał bowiem poemat w najszczęśliwszej chwili życia: żaden cios nie ugodził jeszcze w błogie zacisze domowe, nic nie zamąciło ani nawet nie zagrażało szczęściu rodzinnemu, a myśl upragniona, ulubiona, że na koniec przestały „kwoki szwedzkie wodzić polskie kaczęta”: że Piast osiadł na tronie, a z nim wrócą Jagiełłowe czasy, opromieniała całe dzieło i chwile jego tworzenia. Optymizm poety jeszcze niewzruszony.

Dla nas — najbardziej to jednolity, najdoskonalszy więc utwór poety. Nazwaliśmy go kroniką, ale wystarczy rzut oka na kronikę Twardowskiego, aby ocenić wyższość Potockiego. Twardowski wciągał sumiennie każdy szczegół, niczym nie wiążący się ani z Władysławem, ani z Chocimem, a więc: pogrzeby cecorskich ofiar, zamach Piekarskiego, wesele Chodkiewicza itd.; Potocki wybierał, chociaż miał Twardowskiego przed oczyma, odrzucał wszystko zbędne. Twardowski nie ustrzegł się brzydkiego panegiryzmu wobec króla Władysława: ten, choć całą kampanię w łóżku przeleżał, jest niemal wszędzie obecny i czynny; Potocki prawdę ciął, a już najbardziej znienawidzonym Szwedom; nie przemilczał o dezercjach szlachty, o rzezi niewinnych Wołochów (i sarkał na zbyt łagodne jej ukaranie), o łupieskich zapędach Kozaków i ciurów. Twardowski pisze sucho, mimo grubo nałożonej szminki literackiej (począwszy od wzywania Muzy, gdy Potocki od Boga zaczyna, i od porównań i zwrotów szkolnych). Wykład Potockiego, przeciwnie, nabrzmiał uczuciami kornej wdzięczności i ufności w łaskę i opatrzność boską; dumy szlachetnej, radości nadmiernej, że należy do narodu, co takiego dzieła dokonał; zespolili się w nim gorący miłośnik ojczyzny i katolik szczery. Boć to nie tylko najbardziej patriotyczne, ale i najbardziej katolickie dzieło Potockiego³⁹. Nie tylko uznaje na każdym kroku palec Boży, ale i przed świętymi (św. Wacławem) się korzy i przed Matką Boską i aniołami; co do św. Michała, zniża się nawet do płaskiego konceptu, godnego najlichszego ascetycznego pisarka (św. Michał zachował tryumf nad Turkiem dla swego „drużby”, tj. współimiennika, króla Michała!). Przeciwko duchowieństwu raz tylko zdobył się na uwagę uszczypliwa, na tyr, o jego nieofiarności dla ojczyzny, gdy inne jego dzieła w nierównie dotkliwsze tyry stale obfitują.

Wzniósł się Potocki w tym dziele najwyżej; w trzy lata później opisał drugi pogrom chocimski (1673 r.), ale jakże obniżył lot z r. 1671. Szpecą go teraz płaskie koncepty; szydzi z tych Turków, co się w 1673 r. nierównie lepiej bili niż w r. 1621; z ich Huseina robi Gąsiora (wedle ruskiej husi), a z Kaplanbaszy Kapłona, i rozwodzi się szeroko nad nieprzyzwoitą „gadką” Kochanowskiego o „dziale” przyrodzonym! W roku 1621 miał przecież również Husseina przed oczyma, ale o gąsiorze itp. ani pomyślał. Pogrom 1673 r. — to zwykła gazeta („nadzwyczajny dodatek”), wierszowana; Wojna, to dzieło sztuki i natchnienia patriotycznego.

To nim owładło — więc, że sam Polak, zazdrości poniekąd Litwie, iż Chodkiewicza wydała, i kosztem Chodkiewicza podwyższa nieco Lubomirskiego, tegoż monomachię nawet wykomponował; między Kozakami sławi Sahajdacznego głównie dla wierności niewzruszonej; wprowadzając jego osobę, poświęca jej więcej wierszów niż wodzom polskim; obok Lipskich i Pisarskich sławi Arciszewskich, eksarian arianów, i różnowierców Anglików (dla Jakuba króla i dla ich floty, zwycięskiej nad hiszpańską) chlubnie wysławia. Zygmunta wyszydza coraz dotkliwiej: na początku prawi jeszcze o nim jako o wielkim, bo o królu polskim, ale czym dalej, tym sroższe docinki; przedrwiwa też wóz panegiryków, naładowany dla Władysława za granicą. Natchnienie patriotyczne wybucha jednak także inaczej: w skargach na opieszałość, próżnowanie, marnotrawstwo, zbytki, zniewieściałość, brak miłości ojczyzny, sobkostwo współczesnych. Epik ustąpił satyrykowi; dydaktyczna, moralizatorska żyłka nabrzmiewa; poeta, obruszony miernotą i niskością otoczenia, żółci domieszał do swych lazurów; ogarnia go pesymizm na widok nędznych potomków sławnych dziadów i pradziadów; dlatego wystawia im to zwierciadło, aby się w niem przejrzeli. Nowa to podnieta i pobudka do żywego, uczuciowego tworzenia. I powstało w końcu dzieło, z obfitego piśmiennictwa siedemnastowiecznego dziś nam najbardziej w swej całości dostępne, zrozumiałe, bliskie.

Aby je słusznie ocenić, należy je zestawić z najcelniejszymi poematami słowiańskimi, Gundulicia, Twardowskiego, Kochowskiego (innych nie ma, bo Czechy już, a Ruś jeszcze milczą) Żaden z nich nie ma tego rozmachu epickiego; śmiało gardzi Potocki ich podpórkami sztucznymi, ich machiną epicką. Twardowski zaczyna: „Muzo, ty to wypowiesz ducha w się natchnąwszy I kaduków (!) Febowych” itd., ale o natchnieniu nie ma dalej i śladu; Gundulić i Kochowski poruszają siły nadprzyrodzone, piekielne, o czym u Potockiego głucho; racjonalista eksarianin gardzi nawet wróżbami nieszczęścia, jakich mu Twardowski obficie dostarczał. Ten nie opuści niczego; z całego „punktu” o chocimskiej mniejsza połowa (str. 51–93) zawarła to, z czym się Potocki w pierwszej „części” uporał, a miał przecież Twardowskiego przed oczyma ciągle (od niego przejął i wotum Lubomirskiego o świątyni itd.). Żółkiewskich i Chodkiewiczów nie znał wiek XVI ani XVIII; rycerski duch, obcy ziemiańskim tym wiekom, ożywiał wiek XVII, ożywia, przenika poemat Potockiego: ten duch, gorące uczucia patriotyczne i chrześcijańskie (odnoszące powodzenia i klęski do woli opatrzności, wzywanej kornie a ufnie), język przepyszny, stworzyły najpiękniejszy, najtrwalszy pomnik chluby narodowej, Chocima.

Wiek XVI próżno marzył i tęsknił o epopei, szczycie poezji, o polskim Maronie⁴⁰; brakło mu tchu do tego, bo znał tylko walki parlamentarne i walkę o swobodę sumienia; szczęk oręża w nim zagłuchł. Ożył w siedmnastym i rozwinęła się bujnie poezja epicka, a szczytem jej pozostanie Wojna chocimska, i dla przedmiotu, słusznie przez poetę wybranego, i dla stylu, godnego tej treści wyraziciela.

Rękopisy i bibliografia

O życiu i twórczości poety por. Wstęp do drugiego wydania Wyboru poezyj jego, w Bibliotece Narodowej nr. 19.

Gdy malutki kraik dalmacki Osmana Gunduliciowego (również dopiero w wieku XIX drukowanego) w trzydziestu kilku odpisach (jeden u Zamoyskich, z biblioteki Stanisława Augusta) przechował, olbrzymia Polska szlachecka tylko trzema czy czterema odpisami Wojny się zadowoliła.

Przy opracowaniu niniejszego wydania krytycznego rozporządzaliśmy trzema rękopisami. Najstarszy, rękopis Ossolineum nr. 1822, przyjęliśmy za podstawę. Jest on ponad wszelką wątpliwość autografem Potockiego. Stwierdzamy to, porównywając pismo z szeregiem własnoręcznych podpisów poety, zachowanych w krakowskim Archiwum grodzkim i ziemskim. Ale gdyby nawet brakło tego dowodu zewnętrznego, cechy wewnętrzne rękopisu wystarczyłyby dla przekonania, że wyszedł z pod pióra samego autora; tak mianowicie jest staranny i poprawny, tak konsekwentnie zachowuje te same charakterystyczne właściwości form, ortografii, interpunkcji, jak by tego żaden kopista zachować w tak ogromnym skrypcie nie potrafił. Jeżeli przedruk Przyłęckiego, na tymże rękopisie oparty, zawierał rozliczne błędy i niekonsekwencje, oraz wiele zbyt jak na Potockiego zmodernizowanych form, skąd nasuwać się musiało przekonanie, iż rękopis nie wyszedł spod pióra samego poety, trzeba to położyć jedynie na karb niedostatecznej staranności przedruku (na którym znów oparło się wydanie warszawskie). Autograf zawiera tu i ówdzie uzupełnienia i dodatki grup wierszy, pisane tą samą ręką, ale w późniejszym czasie, które w innych znanych rękopisach są normalnie w tekst wcielone, pod każdym też względem (form językowych, poprawności brzmienia, ortografii itp.) góruje nad innymi rękopisami Wojny. Niestety brak w autografie jedenastu pierwszych kart dedykacji wraz z kartą tytułową, tudzież karty 197/8.

Z kopii najstarszy jest rękopis biblioteki młynowskiej Chodkiewiczów, dziś złożony w Muzeum Narodowym w Krakowie, pisany ręką pierwszej połowy XVIII wieku. Posiada on całą dedykację. Niestety tak bardzo zbutwiał, że korzystać można zaledwie z pierwszych sześciu pieśni; reszta rozpadłaby się, gdyby odwracać karty. Na podstawie studium dostępnej części przypuścić można, że rękopis ten pochodzi od innego tekstu niż wyżej opisany autograf, w dedykacji np. brak kilku wierszy, które w tamtym zostały później na marginesie dopisane, a ma natomiast wiele odmian w wyrazach i formach, na ogół jednak, wyjąwszy kilka drobnych miejsc, nie lepszych od tamtego.

Obydwa te rękopisy nabył w r. 1838 adwokat Samuel Nowoszycki równocześnie od krzemienieckiego Żyda antykwarza, który je wynalazł gdzieś na Podolu; drugi, jako pełniejszy, ofiarował Chodkiewiczom, pierwszy odstąpił hr. Borkowskiemu we Lwowie, gdzie posłużył Przyłęckiemu za podstawę do pierwszej edycji drukowanej. Przyłęcki jednakowoż wiele form nieuważnie zmodernizował, bardzo wiele miejsc mylnie odczytał, które to błędy w niniejszym wydaniu poprawiamy. Jest ich zbyt wiele, aby je szczegółowo wymieniać. Rękopis Chodkiewiczowski przydał się tu i ówdzie jedynie dla upewnienia się co do brzmienia niektórych zwrotów, oraz do poprawienia niektórych miejsc w dedykacji.

Niewiele usługi, gdy chodzi o sam poemat, oddaje rękopis trzeci, z Ossolineum nr. 1348; jest to kopia ręką drugiej połowy XVIII w. (właścicielem jej był w r. 1776 Michał Jordan), pochodząca nie od tekstu Chodkiewiczowskiego, gdyż ma w dedykacji dwa wiersze więcej niż tamten; ale niewątpliwie przepisana z pierwszego rękopisu, z autografu, którego jednakże język często modernizuje i psuje, wiersze opuszcza lub przestawia. Natomiast ten właśnie rękopis przekazuje nam i kartę tytułową, i całą dedykację (znać, że odpisany został jeszcze, zanim jego oryginał uległ zdefektowaniu), dzięki czemu możemy w niniejszym wydaniu nadać dedykacji treść zrozumiałą, oczyścić ją z ogromu błędów dotychczasowych wydań; pozwala wreszcie zastąpić brak jednej karty w autografie dla ustępu pieśni X w. 666–762.

J. I. Kraszewski oglądał rękopis Wojny znajdujący się ok. r. 1880 w Cekowie w kaliskiem w posiadaniu zbieracza Celińskiego; nie powiodło nam się wykryć dzisiejszych losów tegoż rękopisu, którego Celiński miał się jeszcze za życia pozbyć. Kraszewski, porównawszy jego wstęp z ogłoszonym przez Przyłęckiego, stwierdził, że znajdowało się w nim więcej o 10 wierszy w poemacie na klejnot Lipskich; za to brakowało całej dedykacji prozą i wierszem. (Por. „Przegląd bibljograficzno-archeologiczny”, t I., Warszawa 1881, str. 31–34)

Całą literaturę o Potockim i o Wojnie wyliczył starannie dr. L. Bernacki w Historji literatury polskiej R. Piłata, III (Lwów 1911), str. 142–146; odtąd nic nie przybyło ważniejszego; wydania wymieniliśmy we Wstępie, str. XII.

Transakcyja wojny chocimskiej

Gdzie Osman cesarz turecki wszytkie państw swoich z Afryki, z Azji i z Europy na Polaki zgromadziwszy siły, za łaską Najwyższego Pana, roztropnością czułych opatrznych wodzów a dzielnością rycerstwa polskiego, spadł z imprezy⁴¹ swojej i straciwszy sto tysięcy ludzi, część w polu, część do naszych szturmując, część własnych broniąc obozów: starego z Koroną polską potwierdziwszy przymierza, inglorius⁴² wrócił do Konstantynopola roku zbawiennego 1621 i stanąwszy pod Chocimem dnia trzeciego Septemb., odszedł dnia dziesiątego Octob.

Z różnych jako manuskryptów i diaryuszów⁴³, tak z relacyj ludzi starych, którzy tam byli praesentes, zebrana, ale osobliwie z tradycyi Jw. Jm. Pana Jakóba Sobieskiego, od stanu rycerskiego w tej ekspedycyi komisarza a potym kasztelana krakowskiego, z łacińskiego na polskie dostatecznie dla nieśmiertelnej narodu polskiego sławy wierszem przetłomaczona.

Roku pańskiego 1670 dnia Decembra ostatniego.

Wojny chocimskiej część pierwsza

Wprzód niźli sarmackiego Marsa krwawe dzieje

Potomnym wiekom Muza na papier wyleje,

Niż durnego⁴⁴ Turczyna propozyt⁴⁵ szkarady⁴⁶

Pisać pocznę w pamiętne Polakom przykłady

(Który z nimi zuchwale mir⁴⁷ zrzuciwszy stary,

Chciał ich przykryć haraczem⁴⁸ z Węgry i z Bułgary),

Boże!, którego nieba, ziemie, morza chwalą,

Co tak mdłym⁴⁹ piórem jako władniesz groźną stalą,

Co się mścisz nad ostatnim tego domu węgłem,

Gdzie kto usty przysięga sercem nieprzysięgłem —⁵⁰

Ciebie proszę, abyś to, co ku twojej wdzięce⁵¹

W tym królestwie śmiertelne chcą wspominać ręce,

Szczęścić raczył; boć to jest dzieło twej prawice:

Hardych tyranów dumy wywracać na nice⁵²,

Mieszać pysznych i z błotem górne równać myśli,

Przez tych, którzy swą siłą od ciebie zawiśli.

Spadł Antyoch z imprezy⁵³, spadł i Herod z krzesła;

Tamten żywo zgnił, tego gadzina⁵⁴ rozniesła.

Spadł durny Sennacheryb⁵⁵, gdy we trzechset szabel

Tysięcy musiał pierzchać; spadł Nimrod z swej Babel;

Spadł z człowieczej natury Nabuchodonozor⁵⁶

I ten, co Boga bluźnił, trawę łapał ozor.

Spadły mury wysokie, które samem spycha

Echem trąby Jozue, wielkiego Jerycha.

Spadł wysoki Madyan, kiedy garścią ludzi

Gedeon go oświeci i ze snu obudzi,

A on młocek wczorajszy — cud nie wysłowiony!

Monarchom z głów dostojnych zdejmował korony.

Padł Holofern Judycie, Sisara Jaheli⁵⁷,

Bohatyr mdłej niewieście i szabla kądzieli.

Grzechy nasze, o Panie!, za którymi w tropy

Na pierwszy świat chodziły ognie i potopy,

Dziś nie w wodzie (dla tęcze), nie w ogniu z Gomorą,

Ale się w własnej swojej krwi czyszczą i piorą.

Krwią się myje, krwią poci ten świat jako w łaźni:

Wszędy pełno niezgody, pełno nieprzyjaźni.

Nawet miłość prywatna między ludźmi zgasła,

Wszytko z łakomstwem zazdrość nieszczęsna popasła.

Jeżelić kto co radzi, patrz na obie oczy,

Bo teraz każdy wodę na swe koło toczy;

Usty świadcząc ofiary, wywodzi cię w pole

A niechętnym sercem żga⁵⁸ i od siebie kole,

Byle cię jako zażąć⁵⁹ albo cię mógł zażyć;

Poty⁶⁰ termin przyjaźni, którą wyposażyć⁶¹

Jeszcze trzeba; tym kształtem zmyje cię bez ługu⁶²;

Bo jeśli mu się słowa i upomnisz długu,

Za psa twoja uczynność, krew, przyjaźń, warunek!

A drugi, rychlej niż dług, weźmie basarunek⁶³.

Wyrzekł się świat szczerości, rzadko między braty

Znajdziesz ją rodzonymi, nikt nic bez prywaty

Nie robi, i gdzie mu się praca nie nagrodzi,

Niech tonie, niech psy drażni, niech o kiju chodzi,

Bliźniemu nie usłuży, nie poradzi szczerze,

Cóż by go miał wykupić z pogańskiej obierze⁶⁴?

Byłoć to, powiedają — i prawdę podobno,

Póki moje a twoje nie strzygło tak drobno

Ziemie; póki łakomstwo i przeklęte żądze

Nie dały miejsca prętu, łanu, łokciu, siądze⁶⁵;

Miarą sama potrzeba: gdy natury wedle

Ani w odzieniu człowiek, w piciu, ani w jedle

Inszego na tym świecie szukał sobie bytu,

Okrom⁶⁶ przyrodzonego⁶⁷ dla ciała dosytu.

Ziemia też dobrowolnie, bez ludzkiej ciemięgi,

Bez pługu, nie kąkole, chwasty i ostręgi⁶⁸,

Czyste zboża rodziła: co śnieć⁶⁹, co kostrzewa⁷⁰,

Nie znał⁷¹ człek, więc rok cały nieszczepione drzewa,

Miody, soki, oliwy i rozkoszne figi

Dawały; owo żyli bez wszelkiej fatygi,

Takie wiemy Lacyum⁷² z poetyckich liter,

Kiedy zegnał na ziemię Saturna⁷³ Jupiter.

Toż nie dwaj, nie trzej, co dziś przykład barzo rzadki,

Lecz wszytek rodzaj ludzki, jakby z jednej matki

Wyszedł: tak go miłości jednoczyły pęta,

Że wojny na się nigdy, tylko na zwierzęta

Drapieżne, nie podnosił; każdy człek był bratem,

Każdy bliźnim, z niedźwiedziem nieprzyjaźń kudłatem,

Z wilkiem, lwem i tygrysem i co się na szkodę

Bestyj lągnie; z tymi człek wieczną miał niezgodę,

Którym do dzikiej dała natura postury

Okropny ryk, kły, rogi, raci⁷⁴ i pazury.

Ptacy nosy⁷⁵ i spony przy pierza lekkości;

Skrzele ma niema ryba i zęby, i ości;

Żądła gad jadowite, bazyliszek w oku

Śmiertelną ma zarazę; w nozdrzach jest u smoku⁷⁶;

Wąż kąsa a jeż kole, brzydki pająk truje;

Tnie osa, mrówka, komar i biedna pchła uje;

Nagi człowiek, bez broni, bez biegu, bez mocy,

A wżdy⁷⁷ teraz ani lwi, ani się tak smocy

Waśnią na się, jako on na swe własne plemię:

Bestyje, ognie, wody, wiatry, nawet ziemię

Stosuje⁷⁸ (tu dowcipy, tu rozumy liczy),

Gdy ludzi z świata gładzi, gdy bliźnich kaleczy!

Jeszczeż pogaństwo, jeszcze, co pod Mahometem

Z bydlęty za cielesnym dało się impetem⁷⁹

I pobożność i prawo ostrą szablą mierzą

(Nie dziw, bo nie zna Boga i Jego przymierza),

Ale my chrześcijanie, jako się sprawimy,

Ze stokroć bardziej sami z sobą się dławimy,

Niźli z Chiną Scytowie, niż Turcy a Persi

Pod jednym zabobonem żyjąc, którym piersi

I serce bisurmańskie⁸⁰, choć ścierwy obrzeżą,

Obewrzały nikczemną bydlęcą lubieżą.

Pojźry⁸¹, o wieczny Boże, któryś niegdy tęgiem

Ujął gniew sprawiedliwy przez niebo popręgiem⁸²

I wiecznieś malowaną zawiązał obręczą⁸³

Swój arsenał, skąd grozy Twe nad światem brzęczą —

Pojźry na tęczę, którą słońce Twej dobroci

We krwi i w wodzie świętym rumieńcem stokroci,

W tej krwi, którą toczyła niedołęga nasza,

W tej wodzie, co Twych sądów na ludzi przygaszą;

Przez tę krew, przez tę wodę, która jednym stokiem

Lała się, wytoczona Syna Twego bokiem,

Proszą Cię chrześcijanie, Stwórco miłosierny!

Zamkni⁸⁴ krwie w Cię wierzących żałosne cysterny⁸⁵!

Nie racz ich, nie racz, Panie, z twardym Faraonem

Za wielkie grzechy w morzu zagubiać Czerwonem!

Niech jej nie toczy srogi bisurmanin czopem,

Nie racz świata drugi raz zatracać potopem!

Ale niech nasze serca zwady i niesnaski

Przeciw sobie wyrzucą, a dla Twojej łaski

My, pod nowoprzymiernym⁸⁶ którzy żyjem kluczem,

Tobie krzywdy i swoje urazy poruczem⁸⁷.

Ty pokarzesz, kto winien; za Twych ludzi zgodą,

Spuszczą rogi poganie, którymi nas bodą,

I jeżeli nie wrócą, co naszą niesforą

Wzięli, przynamniej więcej już niechaj nie biorą!

Bo odtąd jako buje⁸⁸ białopióry orzeł

Pod znaki zbawiennego krzyża upokorzył,

Odziawszy skroń szczęśliwej wiktoryej bobki⁸⁹,

Pisał pamiętne durnym sąsiadom nagrobki

I takiemiż przewiwszy złote wieńce zioły,

Bogu święcone niemi ozdabiał kościoły,

Skoro mu w Mieczysławie⁹⁰ z oczu spadła łuska,

Skoro z Jagiełłem mitra⁹¹ litewska i ruska

(Wraz z nim z błędów pogańskich ten naród wyzuty)

W Pogoniej⁹² mu waleczne dała Korybuty⁹³

(Dwunastu rodnym⁹⁴ braciej⁹⁵ po ojcu Olgierdzie⁹⁶,

Wiarę poznać zdarzyło Boże miłosierdzie).

Tak Orzeł, którego wzrok blask zniesie najjarszy⁹⁷,

Świętym związkiem z wojennym Pegazem⁹⁸ się zwarszy,

Którego dzielny osiadł Bellerofon⁹⁹ kłęby,

Walił trupów pogańskich obszerne poręby.

I już byli tam swoje rozpostarli kopce¹⁰⁰,

Gdzie Dunaj Czarne morze miesza a to obce

I słodkie biorąc wody w zasolone brzuchy,

Pieni się i straszliwe sprawuje rozruchy,

Aż kędy cicha Wisła, krom¹⁰¹ szumu, krom zrzuty¹⁰²,

W bałtyckich porciech¹⁰³ stawia ładowane szkuty¹⁰⁴.

Ale Bóg, który tego świata podkomorzym¹⁰⁵,

Jednym się nam rozkazał kontentować¹⁰⁶ morzem;

Drugie dał Turkom, gdzie się Jupiter stał wołem

(I godzien stać, taki bóg z bydłem pod okołem¹⁰⁷),

Żeby na dużym karku piękną dziewkę onę,

Mógł przepławić na czwartą tego świata stronę,

Której skoro subtelną dotknęła się stopą,

Natychmiast jej przezwiskiem nazwana Europą.

Tam hardy Ottomanin, obciążywszy pęty

Azyą¹⁰⁸ i Afrykę, stanowił okręty;

Tam się w cudzym, o wstydzie, rozpostarszy kącie,

Łowi ryby, jak stara przypowieść, w odmącie¹⁰⁹;

A co dalej, to głębiej zaciągając włokiem¹¹⁰,

Wziął Kandyą¹¹¹ i na Rzym krzywym patrzy okiem,

Tam Grecya, tam ona macedońska pycha,

Tam z Tracyą¹¹² Bulgary i pół Węgier wzdycha.

I przez nas jak siano wlókł¹¹³, bo gdy owce strzygą,

Drży baran. Obyż taką zjednoczeni ligą¹¹⁴

Chrześcijanie, w jakiej są bisurmani sforze —

Jużby ich za Czerwone zapędzili morze!

Ale gdy pojedynkiem¹¹⁵ każdy się z nim bije,

Wszytkich zwycięży, wszytkim da jarzmo na szyje.

Tać to bestyja, strasznej to plemię Gorgony,

Co wlecze niezliczone jednym łbem ogony

I przyszedszy do płotu, kędy głowę wsadzi,

Snadno wszytkie ogony za głową wprowadzi.

Tysiąc głów chrześcijanie, jeden ogon mają,

Które, kiedy sobie dziur osobnych szukają,

Choćby co wiedzieć jakim snuli się obrotem,

Muszą koniecznie ogon zostawić za płotem.

Stądci, stąd trzeba będzie dać liczbę koniecznie

Bogu, gdy przyjdzie na świat dekretować wiecznie.

Ta krew, którąście z sobą lali sami hustem¹¹⁶,

Jawnym wam będzie świadkiem, jawnym nieodpustem

Że nie raczej, pogańskie farbując nią karki,

Na więźniów chrześcijańskich zniesiecie jarmarki,

Gdzie tyle milionów, aż się serce kurczy

Od żalu, na każdy rok ludzi się poturczy.

Ale mnie cóż po tym brać prowincją¹¹⁷ cudzą?

Są ambony, niechże was kaznodzieje budzą

Z tego snu, w którym wszytkie utopiwszy zmysły,

Sprosnym zbytkom, skąd grzechy jak z pasma zawisły,

Swe rady, swe fortuny a szkodę ku szkodzie

Poddajecie, gdy Turczyn łupi was o wodzie¹¹⁸.

Nigdyć męstwo w rozkoszy a cnota we złocie

Nie może w doskonałej ostać się istocie.

Twarda stal; niechże jedno pójdzie między ognie,

Tak zwolnieje, że ją młot jako łyko pognie;

Pieszczota nieszczęśliwa kominem a miechy.

Pycha, zbytki i wszytkie cielesne uciechy;

W tym węglu, nie będzie-li od rozumu wstrętu,

Zmięknie, choćby z twardego serce diamentu.

Co siły Samsonowi bierze, co go ślepi?

Żądza miłości, skoro w piersi mu się wrzepi.

Co miecz Achillesowi, kobzaż wzięła z ręku?

Żądza miłości winna, że pilnował brzęku,

Kiedy się drudzy bili; dopiero ją zwładał,

Skoro w bitwie swojego Patrokla postradał.

Pięknież Herkulesowi, gdy tryumfów pełny,

Nie wstydał się z dziewczęty wrzeciona i wełny?

Albo kiedy pijany groźną onę klawę¹¹⁹

Dziecku dał za konika; wrzuciwszy pod ławę

Lwi łupież¹²⁰, którym trwożył piekielne napasty,

Nagi między Satyry wszedł i ich niewiasty?

Póty się Aleksander o drugi świat pytał,

Póki męstwem a cnotą rycerską zakwitał;

Aż gdy w perskich delicyj da się Lernę¹²¹ cichą,

Aż on mały z wielkiego, aż szaleje pychą,

Z której hydra stogłowa zaraźliwą parą

Cnoty jego plugawą powlokła maszkarą.

Wie świat, co był Hannibal¹²², co Rzymowi robił,

Jakie wojska do nogi znosił, wiele pobił

Zawołanych hetmanów, i nie po raz dymem

Całe Włochy zaduszał pospołu i z Rzymem;

Wszytkie kąty spustoszył a od lat piętnastu

Jako wszedł w Europę, kurzył pod nos miastu;

Odebrał prowincyje, i już we zwierciedle

Widział Rzym ciężkie jarzmo, swe tylko osiedle¹²³

Trzymając, z nieba sięgał pomocy w tym stosie¹²⁴,

Wszytkie ludzkie sposoby puściwszy imo¹²⁵ się.

Jakoż jużby był brzęczał nieomylnie w pęcie,

Ale inszy padł w górnym dekret parlamencie.

Póki ludzi Hannibal w twardych pracach trzymał,

Póki ich słońce piekło, mroźny wiatr przedymał,

Co dzień bitwa, co noc straż o wodzie a chlebie,

Póty wojsko z wodzami wielkim sercem grzebie.

Ledwie wojsko wprowadził do kampańskich¹²⁶ cieni,

Aż się on lew okrutny z swej sierści wyleni,

W lot one ostre zęby i ogromne spony

Na gałęziste rogów jelenich korony

I na łaskawych łosi kopyta frymarczy¹²⁷,

Już rochmanny¹²⁸, już grzywy nie jeży, nie warczy,

Słodkie wina, miękkie sny, złotem tkane szaty,

Wdzięk owoców rozkosznych, oliwy, sałaty,

Skruszyły Hannibala, że do swej Kartagi

Wrócić musiał i z nią wraz wziął śmiertelne plagi.

Siła inszych przykładów przytoczyłbym i tu

(Ale mi rzecz mojego nie da propozytu¹²⁹),

Jako zawsze stroniła bohatyrska cnota

Od wszelakich rozkoszy i od składów złota,

Boć i w naszej Ojczyźnie niedawnymi czasy,

Nim ją Włoszy wiotchymi zarażą hatłasy,

Surowym zabroniono żołnierzowi godłem,

Żeby nie srebrnym konia rzędem albo siodłem

Ani miękkim sam siebie okładał jedwabiem,

Co nieprzyjacielowi do wygranej wabiem.

Obrót i dzielność konia, ręka serce zdobi

Kawalera, w to, w to się niechaj każdy sobi¹³⁰.

Żelazem Mars do sławy odkłada wrzeciądze¹³¹;

Niech się gach¹³² złoci, niech Żyd gromadzi pieniądze.

Najmniej Epaminondy, najmniej to Agryppy,

Najmniej Emiliusza nie szpeci, że stypy

Na tych ludzi, których świat nie przestanie sławić,

Pogrzebie nie było czym dla ubóstwa sprawić,

Chociaż ilekroć który z tryumfem się wracał,

Milionami¹³³ skarbiec publiczny zbogacał.

Ale gdzież mnie to pióro rozpędzone zniesło?

Nie moja rzecz zaprawdę, nie moje rzemiesło,

Wodzom i bitnym pisać żołnierzom reguły,

Wskrzeszać, których już kości w grobie się rozsuły¹³⁴.

Polską naszą Bellonę¹³⁵ na teatrum świata

Sarmackiego prowadzę: teżby jesne¹³⁶ lata

I czas z ojcy naszymi miał zagrześć¹³⁷ pożerny?

Nie da Bóg Swej roboty! Otwieraj odźwierny

Wrota, gdzie na szerokiej mej Ojczyzny sali

Wielcy bohatyrowie będą się pisali!

Ale wprzód niż¹³⁸ za progi z tą boginią idę,

Żebym, miasto¹³⁹ przysługi, nie padł na ohydę,

Gdzie mnie straszą tak świeże, jak dawne przykłady,

Proszę o wzrok i ucho skłonne do mej swady¹⁴⁰!

Lichać, licha; co prawda, to i nie grzech; widzić

I sama, lecz się szkoda za ubóstwo wstydzić!

Z nikim się równać nie chce, ani psuje głowy,

Że za pierwszymi będzie zbierała podkowy¹⁴¹.

Nie trwóż mnie, cny Twardowski¹⁴², nie pokazuj z żalem

Prace swojej przed grubym spalonej Moskalem.

I na to-żeś zarobił Władysławie Czwarty?!¹⁴³

Proszę, niech Mars, nie Wulkan, bierze moje karty!

Więc jeżeli Homerus, książę między Greki,

Maro¹⁴⁴ między Latyny, nie mógł ujść opieki,

Ronsard¹⁴⁵ między Francuzy, zębatego Moma¹⁴⁶,

Zielone drewno gore, nie maż się bać słoma?

Ale twymi stopami, o wielki Jakubie

Sobieski, postępując, dobrze wróżę sobie:

Że jak pod jesionowym, co się go wąż boi,

Tak cał będę pod cieniem wielmożności twojéj!

Splendor domu wielkiego, który w tej Korony

I Marsem i Minerwą niebo bije łony¹⁴⁷

Od najpierwszych początków i konsem¹⁴⁸ i swadą,

Zaślepi tę gadzinę swym blaskiem szkaradą;

Splendor wielkich honorów, które, gdy terminu

Dostąpią najwyższego, na Janie, twym synu,

Osiędą. A któż bez łez wspomnieć może Marka,

Któremu śmierć przed laty dotrzęsła zegarka.

Igrał krwią bohatyrską poganin przeklęty,

Tocząc ją hustem¹⁴⁹ z więźniów, obciążonych pęty.

I hirkańskie tygrysy, nad które nic pierwej

Surowszego nie było, i co tylko ścierwy

Po norwejskich urwiskach i ryfejskich górach

Na żer nosi szczeniętom w zębach i pazurach,

Wszytko to Krym w tyrańskiej zrówna okrutności!

Gdzie przed laty Dianie tauryckiej z gości

Takie prawo, ten zwyczaj był u pogan stary,

Iż z ludzi poimanych palono ofiary,

Wspomniał sobie Nuradyn zwyczaj zaniedbany —

Lecz pisze urażony na marmorze rany¹⁵⁰.

I godzieneś, o wielki Sobieski, że na cię

Po zeszłym rodzicielu, po kochanym bracie,

Przywilejowanego trzymając się prawa,

Wielka spadła koronna laska i buława:

Laska — bo też twój patron marszałkował Bogu;

Buława — żebyś przytarł bisurmanom rogu,

Pomścił się śmierci bratniej, którać serce w strefy¹⁵¹

Kraje, nad harpijami i srogimi gryfy.

Dziś twe Pole kochane, twoja Złota Niwa

Niech wygląda źrałych¹⁵² zbóż szczęśliwego żniwa,

Doczekawszy Miesiąca, w którym źreją¹⁵³ Wiśnie¹⁵⁴:

Tak rzeczy sporządziła natura umyślnie.

Tegoć życząc, do swej się wracam Muzy, a ty

Stalne sierpy i kosy ciągni¹⁵⁵ na musaty¹⁵⁶

Już we trzech częściach Turczyn rozpościera świata

Twardy tron, już ciężarem samym insze zgniata

Królestwa; już Azyja, już ma i Afryka,

Już ma na karku piękna Europa łyka¹⁵⁷;

Gdzie nad samym Bosforem ze wszytkich narodów

Zburzonych najsławniejszy opanował z grodów

Konstantynopol — niegdy twój, Paleologu¹⁵⁸!

Tam siedzi i samemu nie składając¹⁵⁹ Bogu,

Do ostatniej złupiwszy okrąg świata miazgi,

Wszytkich za nic poczyta, wszytkich za drobiazgi.

Anoż ona mizerna śmieć ludzka, co zrazu

Budowali koszary po grzbiecie Kaukazu,

Ubogich skotopasów¹⁶⁰ zgraja czcza¹⁶¹ i nikła,

Dzikim tylko niedźwiedziom i wilkom nawykła,

Z pastucha zbójca, żołnierz ze zbójce, o cuda!

Ta-li świat miała tedy zhołdować paskuda!

I są jeszcze cesarze rzymscy? I bez wstydu

Od tej nędze, od tego wykąsani gidu¹⁶²,

Tym się piszą tytułem? Wstań z popiołu, Kaje¹⁶³,

Któremu to przezwisko najpierwej Rzym daje;

Obacz, jaka odmiana, jako wielkie drwiny:

Nie mając panowania twego i trzeciny¹⁶⁴,

Wdział drugi trzy korony i ma nad cię wiele,

Coś świat cały a jednę tylko miał na czele¹⁶⁵.

Nie trzebać się było bać, żebyć ją opłotni¹⁶⁶

Zdjął sąsiad, co by było daleko sromotniéj.

Który skoro się tak już daleko rozszerzył,

Każdy się z nim przyjaźnił, każdy się przymierzył.

Stąd naprzód z Bajazetem, a potem z Selimem

(Zięciem ten, a tamten był Mehmetowym synem),

Kazimierz Jagiełłowicz, który w liczbie trzeci,

Wieczne zawarł przymierze; po nim jego dzieci,

Olbracht i Aleksander, przysięgą wzajemną

Z Turkami się wiązali w przyjaźń nierozjemną.

Tęż z koroną od przodków swych wziął Zygmunt pierwszy,

Którego w nas żaden wiek sławy nie zawierszy¹⁶⁷:

Tak się jego werżnęły w serca ludzkie cnoty,

Ze póki świat trwa, one trwać też będą poty;

Lecz i ta nie ostatnie pewnie miejsce bierze,

Gdy tak żył w poprzysięgłej z Solimanem wierze,

Z człekiem sławnym, wojennym, że i dotąd słodka

Tych pakt¹⁶⁸ Turkom pamiątka dla wielkiego przodka.

I choć też były czasem okazyje zwady

(Bez czego ledwie może być między sąsiady),

Ale gdy do pokoju przychylni z stron obu,

Nie trzeba długo szukać do zgody sposobu;

Nie brać się za każdą rzecz, a dopieroż małą,

Kto chce żyć między ludźmi i mieć przyjaźń całą.

Aczci zaś, gdy się nie mścisz pierwszej krzywdy owej,

Gotuj się prędko cierpieć i wyglądaj nowej;

Zaś kto się mści, dwa razy, mówią, bywa bity:

Moja rada, z możniejszym nie zadzieraj i ty!

Zgoła ze złym sąsiadem nigdy bez kłopota!

Zawsze padnie na nogi, jako rzucisz kota.

Dlatego w żadnym u mnie nie jest dziwowisku,

Ze on szary Floryjan na pobojowisku

Gdy w się pchał wytoczone jelita na ziemię,

Łokietkowi królowi odpowiedział, że mię

Barziej boli zły sąsiad w mej wiosce, niźli ta

Rana, przez którą ze mnie wypadły jelita!

Stąd Jelita Zamoyskich, trzy złożone groty,

Wieczna pamiątka, wieczny charakter ich cnoty;

Które gdy się z Księżycem Wiśniowieckich zdadzą¹⁶⁹,

Na królewskim je tronie Polacy posadzą:

Więc do zgody sąsiedzej Orła i Pogonie.

Te, co ich sąsiad mierział¹⁷⁰, Jelita w koronie.

Ale się ja do rzeczy wracam przedsięwziętej.

I Stefan, i August pokój on zaczęty

Trzymał nienaruszenie, chociaż żywe serce

Wrzało w Stefanie na te wszech krajów pożerce;

Chociaż go Sykstus piąty do tego prowadził,

Żeby był złamał pakta, żeby się był zwadził;

Lecz Warna¹⁷¹ rozradzała i stawiała w oczy

Władysława, który krwią po dziś dzień widoczy¹⁷²,

Że i poganinowi ze złomanej wiary

W tropy pomsta, niesława, śmierć, trumna, grób, mary.

Wolała, mówię, wara! na Polaki Warna.

Tak-że by nasza była korona niekarna?

Lecz i Moskwicin krnąbrny, choć sto razy bity,

Przeszkadzał Stefanowi takie propozyty¹⁷³:

Co się z nim dziś pojednał, co się z nim sprzyjaźnił,

Zaś go jutro pogniewał i na się rozdrażnił.

Więc samą utwierdzone przez czas tak niemały

Starożytością, one dotąd pakta trwały,

Aż przez skryte skałuby¹⁷⁴ i tajemne dziurki

Między mężne Polaki a nadęte Turki

Straszny się wojny krwawej nagle ogień wzniecił,

Który świat od zachodu do wschodu oświecił.

Co za przyczyna wrzawy i onej turnieje¹⁷⁵,

Co pokój tak stateczny, tak długi rozchwieje?

Powiedz Muzo, to mając pieśni swych prawidłem,

Ze i swoimże uszom pochlebstwo obrzydłem;

Cnotę zaś, która samą sławą się nagrodzi,

Przyznać w nieprzyjacielu i chwalić się godzi!

Tobie tej czci przedwieczne życzyć chciały losy;

Stąd twych Snopów¹⁷⁶, Zygmuncie, kwitnąć będą kłosy

I tobie, Władysławie, boś tu za Ojczyznę

Pierwszą pięknej młodości położył ćwiczyznę

Z Osmanem, który na cię trzy sprowadził światy;

Aleś ty sercem przeniósł rówiennika laty.

A jako was fortuna złączyła tym placem,

Świat Kuryacyusa widziałby z Horacem¹⁷⁷,

Gdyby sercu i ręce puścić chciało lejce

Zdrowie: boś nie w obozie, ale był w aptece;

Przytomność¹⁷⁸ jednak twoja i twój namiot głuchy

Serca dodawał i cnym żołnierzom potuchy.

Cóż gdybyś wsiadszy na koń złotą klawą¹⁷⁹ kinął!

Jak wiał, tak by był Osman i z swym wojskiem zginął.

Ordy naprzód tatarskie posiadszy te kraje,

Gdzie przedtem Tauryka, dziś Krym i Nahaje,

Urywczy wiodąc żywot, o kobylim zdoju,

Ani chcą, ani mogą posiedzieć w pokoju;

Ani handlów prowadzą lądem albo wiosłem;

Ani się pospolitym parają rzemiosłem;

Ani ci wsi budują; ani wprzągszy wołu

Pługiem w ziemi ludzkiego szukają żywiołu.

Dom, talaga¹⁸⁰ pleciona; strój, futro baranie;

Bankiet, źrebię; w bachmacie¹⁸¹ ukontentowanie;

Żon, co trzeba któremu; z niewolników, sługi.

W domu zabawa: derhy¹⁸², uzdeczki, kańczugi.

Więc czego nie dostaje, jakby słusznym prawem,

Jeśli ukraść nie mogą, bojem biorą krwawém.

Ta przeklęta szarańcza tak się w Polskę wpasła,

Że dotąd tamta ściana¹⁸³ nigdy nie wygasła,

Bo lada w dzień, w bok koniom włożywszy ostrogi,

Świeżym dymem, świeżymi kopcą ją pożogi.

Tak giną wsi i miasta, a za kożdym razem

Sto tysięcy dusz weźmie, sto zgładzi żelazem.

O! jako barzo często kwiat koronnej młodzi

W pojśród ziemie ojczystej w tej tonął powodzi,

A dziewek krwie szlacheckiej — ciężki żal bez miary!

Pełne i dziś pogańskich przekupniów bazary;

Z niemowiątek zaś owych, z których bite szlaki

Za nimi, w kilku leciech widzim poturnaki¹⁸⁴,

Którzy drogą krwie Pańskiej opłaceni ceną,

Sprośnego Mahometa uśpieni Syreną,

Onę myśl chrześcijańską jako paraliżem

Masłokiem¹⁸⁵ zaraziwszy, świętym gardzą krzyżem,

Starszy z czół chrześcijańskich charakterów cechy,

Krwią własną przez obrzezkę wpisani do Mechy.

Takieć w Polszcze rabieży¹⁸⁶ robiły i mordy

Tatarskie pod skrzydłami tureckimi ordy!

Z drugą stronę Kozacy, naród także ludny,

Spadszy mskłymi z porohów swego Dniepru sudny,¹⁸⁷

Oświecą Czarne morze i tej, co Podole

Orda, trwogi nabawią Konstantynopole.

Ci pobrzeżne fortece i portowe zamki,

Których po dziś dzień starczą okropne ułamki,

Głębiej niźli na pięć mil wkrąg zapadszy w ziemię,

Ogniem i mieczem niszczą bisurmańskie plemię.

Często po swych dziardynach¹⁸⁸, gdzie się Flora poci

Balsamem, gdzie rozkoszne pomarańcze złoci,

Częstokroć po zwierzyńcach przechodząc się hardy

Sułtan, gdy patrząc na lwy cieszy się i pardy¹⁸⁹,

Razem¹⁹⁰ ognie kozackie urażą go w oczy.

Których flota jeżeli na morzu zaskoczy

Ładowane okręty, zwłaszcza po swym plecu,

Część ich Neptun ma na dnie, a część Wulkan w piecu.

Aleć i w samych portach, kiedy insperacie¹⁹¹

Zbiegną Kozacy, toż ich potka na Gałacie

A woda krwią rumieni, o hańba, o wzgarda!

Pełne dział arsenały, pełna kortygarda¹⁹²

Ustrzępionych janczarów; odlewani z miedzi

Ryczą smocy¹⁹³: po wieżach wyją hodzie¹⁹⁴ biedzi;

Wre miasto, ziemia jęczy, a pomorskie skały

Szkaradych¹⁹⁵ kartaonów¹⁹⁶ echem rozlegały.

Darmo: bo Zaporożec, mając to za bajki,

Sunie chyżo ku Dniepru obciążone czajki¹⁹⁷,

I jeżeli za sobą obaczy pościgi,

Tak z bliska, jak z daleka pokaże im figi.

Takieć się w Polszcze rzeczy, takie w Turcech działy,

A przecie mir¹⁹⁸ zostawał na papierach cały.

Była wolna obrona tej i owej stronie.

Częściej jednak Tatarów gromiono w Koronie,

Gdzie koń konia, chłop chłopa, na morskiej zaś głębi

Okręt czółnów, ni kania dogania gołębi.

Dobrzem rzekł, że mir cały, ale na papierze;

Kto by był chciał w obiedwie serca wejźreć szczerze,

I Turczyn na Kozaki, i Polak na Ordy

Za pierwszą okazyją wecowali¹⁹⁹ kordy:

Żeby ich w ichże gniazdach i w własnym popiele

Jako szkodliwe wyrżnąć do korzenia ziele.

Turków to osobliwie korciło bez miary,

Gdy naszy porażali na nogę Tatary,

Naród udzielny²⁰⁰, bitny, który dotąd głosem

Wolnym pana obierał, a im ci pod nosem

Bez wszelkiej pomsty kurzą, co Dniepru porohy

Osiedli, wzgardzonego pospólstwa motłochy.

Więc się im w ręce prawie okazyja poda,

Kiedy Stefan Potocki, wtenczas wojewoda

Bracławski, z dawnymi się skrewniwszy Mohiły,

Którym prawem dziedzicznym Wołochy służyły,

Chce brata żony swojej na ojcowski stołek,

Pod którym chytry Tomsza cicho kopał dołek

Za powodem tureckim, posadzić; a do tej

Potrzeby wiele się ich da pisać²⁰¹ z ochoty.

I puścił się do Wołoch swoim tylko dworem

A ochotnym żywej krwie koronnej wyborem.

Siła na to baczniejszych sarkało w senacie,

Że się tej wojny podjął swej kwoli prywacie;

Ale on, gdzie przedwieczne ciągnęły go wrogi²⁰²,

Z przedsięwziętej nikomu nie dał się zbić drogi.

Już milę tylko od Jass roztoczył nad Dzieżą

Rzeką namioty swoje, gdzie z oną młodzieżą

Szlachetnej krwie sarmackiej — ciężki żal Koronie —

Pierwsza sława niestotyż bez potrzeby tonie,

Bo Turcy niezliczoną osuwszy²⁰³ ich zgrają,

Acz się póki sił, póki broni opędzają,

Na koniec z znaczną swoją zatłumili szkodą,

Mało co żywcem z samym wzięli wojewodą.

Prędko po nich Korecki, mając siostrę drugą

Niefortunnych Mohiłów, nad tąż właśnie strugą,

Chcąc szwagra Aleksandra stwierdzić²⁰⁴ panowanie,

Który był Turków z Tomszą wybił niesłychanie,

Wpadł w sidła Imbrajmowi, okrutnemu baszy.

Tak po dwakroć w Wołoszech porażeni naszy.

Książę uszedł; Potocki pod czarne kopuły

Wrzucony do smrodliwej więźniem Jedykuły²⁰⁵,

Skąd nie pierwej w Ojczyźnie swoje zaległ groby,

Aż pompie tryumfalnej przyczynił ozdoby

Okrutnym bisurmanom, którzy już grzebienie

Stawiają²⁰⁶: już im polskie imię w lekkiej cenie,

Którego im większy strach przedtem mieli w oczu,

Tym durniejszy, jako koń, gdy zbędzie poboczu²⁰⁷.

Ani już kupcom wolno w ich postać kolei;

Nie mogą się w chwyconej ukoić nadziei,

Że ścianę²⁰⁸, od której ich przestrzegały wróżki,

Swemu Mahometowi porąbią w podnóżki.

Dodał serca Moskwicin zajątrzony jeszcze,

Ze się w własnej krwi jego monarchia pleszcze²⁰⁹,

Bo podtenczas Polacy nieprzerwanym cugiem²¹⁰

Krnąbrny naród moskiewski takim myli ługiem.

Leci poseł za posłem, upominków gęstwa,

Chwalebne winszowania z Polaków zwycięstwa,

Prośby i obietnice i wszelkie przynuki²¹¹,

Żeby rznęli między się Koronę na sztuki.

I niewielkiej już było potrzeba namowy:

Bo Achmet, tryumfami świeżymi surowy,

Posyła Skinderbaszę, wielkiej sławy męża,

Aby jeszcze z Polaki spróbował oręża;

Rozdwojone tam siły: zwykłym, da Bóg, szczęściem

Trupem tego narodu ich pola zagęścim.

Tym basza napuszony leci jako z kusze²¹²,

Tusząc²¹³, że wojska w Moskwie; lecz skoro u Busze

Obaczył Żółkiewskiego ludzi i armaty,

Onę ekspedycyją skończyli traktaty.

Wtenczas wzięły Wołochy Turczyna za pana,

Które dotąd na obie chromały kolana;

Myśmy się swego prawa już wyrzekli cale²¹⁴,

A co prawda, żeśmy go mieli też o male²¹⁵.

Tak rozumiał Żółkiewski, że mniejsza jest z chromém²¹⁶

Hołdownikiem²¹⁷ utrata, aniżeli z domem

Ottomańskim nieprzyjaźń i wojna widoma.

Każdemu psu kość luba, każdemu łakoma,

A kiedy mu czymkolwiek gębę zatkasz prawiéj,

Tym się kąskiem, będzie-li chciał szczeknąć, udawi.

To wżdy ledwie Żółkiewski u Turków wyswarzy,

Ze chrześcijanie tamci będą hospodarzy²¹⁸.

Ten traktat z Skinderbaszą wtenczas miała Busza.

Czego nam żal, lecz późno na radę z ratusza²¹⁹!

Późno i ciebie serce, hetmanie, zaboli,

Skoroś dał prowincyją pogańskiej niewoli;

Skoroś stracił przedmurze, za którego cieniem

Nie zaraz nas przykry wiatr pierwszym doszedł wieniem.

A teraz rychlej wojnę niźli ujźrym posła

W Koronie; lecz to wszytko Boska ręka niosła!

Wtem Achmet, pod którym się te toczyły burze,

Cesarz turecki, oddał winny dług naturze.

Straszny dekret zaprawdę i gdyby nie z nieba

Ferowany, okrutnym nazwać by go trzeba,

Który prawem nieprawnym okrywszy krąg świata,

Cokolwiek na nim żyje, wszytko w ziemię wmiata.

Tymże musem monarcha, co i gnojek lichy,

Kiedy czas przyjdzie, lezie pod nię na trzy sztychy²²⁰.

Tak z barłogu chudzinę, jako pana z puchu

Wepchnie do grobowego Lachezys²²¹ zaduchu!

Na Achmetowym tronie, ledwie pierwsze progi

Dzieciństwa przestąpiwszy, siadł Osman, co z bogi

Górną porówna myślą cześć młodości, głupi!

Nie wie, że równo młodych z starymi śmierć łupi;

Owszem więcej cielęcych, jako sami wiecie,

Skórek niźli wołowych bywa na wendecie²²².

Dawne młodych przywary, dawne to są błędy,

Że zdarszy się z opieki, jako ryba z wędy,

Blaskiem nowej swobody zaślepiwszy oczy,

Do swego się zginienia sama młodość toczy;

Prawdy słuchać nie może; musi-li? To gorzéj

W sercu go niż trucizna jadowita morzy.

To u nich przyjaciele, to są faworyci

Owi dworscy legarci²²³, owi pasorzyci²²⁴:

Pochlebcy i grubarze²²⁵ — po naszemu rzekę,

Którzy wziąwszy na swoję panicza opiekę,

W koło go jako gęste otaczają strzępki.

Wielkie jego dostatki, mowy i postępki

Z pokornym podziwieniem od rana do zmierzchu,

Tylko nie dokładając, w oczy chwalą, wierzchu,

A jako psi do jatki idąc za baranem,

Powtarzają: niedługo będziesz wielkim panem!

Których wszytka robota i w tym kładą zyski,

Skłamać; zagrać, kto umie; chodzić przed półmiski,

Póki czują o kocie²²⁶ i ojcowskim zbiorze.

A gdy reszty w ostatnim przewąchają worze,

Rozbiegną się i każdy w swoję stronę kinie²²⁷,

A jedynak, jak beczka zbywszy soli, spłynie.

Toż ubitym gościńcem i bez kałauza²²⁸

Trafi lub do zakonu²²⁹ lubo do zantuza²³⁰

(I toć twarda reguła w dębowej kapicy²³¹),

Kędy na Kluniaku chodzą zakonnicy.

Do Osmana wracając, dosyć ten miał buty

Z natury, ale kiedy przystąpiła ku téj

Opinia, którą w nim zauszni pochlebce

Budzili, już nie ziemię, samo niebo depce.

Świeżo przeszłe zwycięstwa, oddane pod Buszą

Wołochy, barziej górną fantazyją puszą²³².

Tak szczęśliwe początki monarchiej jego

Coś mu prognostykują²³³, coś wróżą większego.

Jednym się oceanem, jednym światem nie chce

Kontentować; tym serce wychełznane łechce,

Że mu nic bezdrożnego, o co się pokusi;

Sama nawet natura posłuszna być musi.

Najwięcej Skinderbasza wojnę mu zalecał,

I coraz nowy ogień w młodym człeku wzniecał.

Nieprzyjaciel Polakom jawnie i pokątnie,

Wnet swoje i cesarską tym głowę zaprzątnie,

Że byle tylko Osman pomyślił o zwadzie

Z Polaki, garło swoje przy wygranej kładzie.

Aleć jej nie doczekał; po cecorskiej²³⁴ bowiem

Umarł struty i sławy swej przypłacił zdrowiem.

Czegóż się, czego zazdrość niecnotliwa wzdryga?

Gdy cnotę jako słońce blady miesiąc²³⁵ ściga,

I miawszy czas po temu, promień jego skąpi,

Gdy mu na zodiaku w biały dzień zastąpi.

Lecz jako słońce słońcem, skoro miesiąc minie,

Tak cnota cnotą, zazdrość jako chmura zginie.

Powiedał Skinderbasza, jak Polska nasiadła²³⁶

Kiedy by pod twe nogi, cesarzu, upadła,

Ten wyrok już niech cała Europa czyta,

Że cię monarchą świata całego przywita;

Najciężej ten płot przebyć i obarczyć skrzydła

Orła białego, pójdzie ostatek jak z mydła.

Tak Skinder, lecz i Tomsza wielce na to bolał,

Że Gracyan w Wołoszech, gdyż by się był wolał

Sam na tym widzieć miejscu, jednak przez traktaty

Buskie i on musiał przyść do takiej utraty,

Kędy przy tej Żółkiewski kondycyi stawał,

Żeby Turczyn Wołochy chrześcijanom dawał,

Zwłaszcza póki Mohiłów, a gdy tych nie stanie²³⁷,

Tamteczni brać ten urząd powinni ziemianie.

Więc i sam jawnie radził, i do swojej rady

Wielu złotem przekupił, żeby przyść do zwady

Z Polaki, w czym się służyć co możności czuje,

Skoro Jassy osiędzie, panu ofiaruje.

Ukazował trakt²³⁸ wojny; podawał sposoby,

Że giaur²³⁹ samej tylko cesarskiej osoby,

Nierzkąc²⁴⁰ wojska, nie zniesie widzieć tylko okiem,

Bo go w krąg nieprzejrzanym okrywszy obłokiem,

Zegnawszy świat do kupy i lądem i morzem,

Albo zaplujem, albo głodem go wymorzym.

Ali basza podtenczas wielkim był kanclerzem²⁴¹.

Ten, acz kochał w pokoju i trzymał z przymierzem

(Nie z racyj, bo ich nie miał, lecz w pieszczocie lubej

Schowany, bał się wojny i wleźć pod kozuby

Habiane ²⁴² z onych gmachów i łabęcich²⁴³ puchów;

Nie będzie się chciało wstać, objeżdżać podsłuchów²⁴⁴,

Nie zawsze też kryniczną najdzie do sorbetu²⁴⁵,

Czasem wytrwać, czasem się przyjdzie napić mętu) —

Co acz wszytko Halego na umyśle nudzi,

Widząc jednak, że pana tym sobie przyłudzi,

Przed którym i na klęczkach, i na jednej nodze,

Równo ze psem, pod stołem który kości głodze²⁴⁶,

Ochotnie służyć gotów i wyprawiać dudki²⁴⁷,

Drzwiami skrzypać i nosa nadstawiać na szczutki,

Jako ten, który świeżo z eunuchów zgraje

Na dywan²⁴⁸ i cesarskie przełożon szaraje²⁴⁹:

Więc też i ten na wojnę stary wałach²⁵⁰ woła,

A dobrze by dziadowi pilnować kościoła.

Skoro tę radę zawarł swej powagą brody,

Wielki wezyr obsyła nią janczarskie ody²⁵¹,

Pisze groźne do agów²⁵² emiry²⁵³ i begów²⁵⁴,

Żeby do Donajowych ściągali się brzegów,

Żeby, białą wyjąwszy płeć i małe żaki²⁵⁵,

Co tylko mężczyzn świat ma, gnali na Polaki.

Podtenczas Otwinowski przyjeżdża do Porty;

Przed wielkim posłem goniec o zwykłe paszporty.

Piotr Ozga trębowelski wyprawion starosta,

Tusząc, że traktat buski Turczyna ochrosta²⁵⁶,

Wróci się pożądany pokój do swej kluby²⁵⁷

Stratą Wołoch, a mirem²⁵⁸ powetujem zguby;

Choćby sarkał, choćby to nie zdało się komu,

Podleźć, gdzie nie przeskoczym; w ostatku, do domu

Z uszyma, kiedy zły targ²⁵⁹; lecz gdy grzebień jeży,

Daj ty kurowi grzędę, on jeszcze chce wieży!

I Osman, Wołochami odąwszy się bardziej,

Polski chce i poselstwem i przymierzem wzgardzi.

O ponowę przyjaźni, o te winszowania

Nowego, z którym Ozga jechał, panowania,

Tudzież o potwierdzenie pakt Solimanowych,

Ni-ocz²⁶⁰ nie dba, w pochlebców uwierzywszy owych;

Nawet Otwinowskiemu nie dał i na oczy²⁶¹

I tylko²⁶² go zły tyran do wieże nie wtłoczy,

Imo²⁶³ prawa narodów, które są obrońce,

Które strzegą od gwałtu i posły, i gońce.

Więc już taką ubrdawszy fantazyją w głowie,

Każe, żeby dawali trybut Wołochowie,

Nie wedle podobieństwa, me wedle słuszności,

Ale jaki w okrutnej dumie swej urości.

Dopieroż ci chudzięta poznali niewolą

Pogańską, gdy im każą dźwigać, co nie zdolą²⁶⁴;

Dopiero się obejźrą, skoro już czas minie,

Na przyjaźń polską, w tak złym Wołosza terminie

Że ją nie tak ważyli, jako należało,

Toż kiedy się nie dosyć emirowi²⁶⁵ stało

Cesarskiemu, gdy widzi, że Gracyan wila²⁶⁶,

I że do polskiej ligi²⁶⁷ znowu się nachyla,

Zwłaszcza siedmigrodzkiego kiedy wojewody

List i jasne do Porty przejąwszy dowody,

Gdzie Turków na Polaki Betleem podżega

Dla cesarskiej pomocy, Gracyan przestrzega

I ten list do Warszawy śle z jawną swą zgubą,

Bo go zaś²⁶⁸ Betlemowi nieuwagą grubą

Odesłano, żeby się sam z swej ręki sądził,

Czym on Gracyanowi złość srogą wyrządził,

Z okrutną go przesławszy skargą Osmanowi,

Żeby zganił tak wielką złość hospodarowi.

A ten, więcej nie trawiąc po próżnicy²⁶⁹ czasu,

W skok każe Gracyana przywieść do tarasu²⁷⁰,

Albo łeb zdjęty z karku powiesić na żerdzi,

Czem swojej Skinderbasza wierności potwierdzi.

Tedy w kilkuset koni zbiegł do Jass ochoczy,

A skoro carski wyrok przełoży przed oczy

Hospodarowi i tę cedułę²⁷¹ tak smutną:

Jeśli żywcem iść nie chcesz, daj, że-ć głowę utną,

Racyom miejsca nie masz, kat gotowy czeka,

Swoich nie ma przy boku nad dziesiątek człeka;

Więc, prawi, kiedy takie pana mego zdanie,

Jutro z tobą do Porty wyjadę w świtanie

I oddam ci od zamków powierzone klucze,

Dziś się w drogę gotuję i wielbłądy juczę.

Zrazu Skinder był twardy, lecz skoro uważy,

Że skarby w kupę zbierze, na tę go przeważy

Łakomstwo stronę, że da całe odwieczerze

Frysztu²⁷², nim swe Gracyan skarby w kupę zbierze;

A tymczasem zawiodszy straże na wsze strony,

Szedł na wczas²⁷³, bo był nagłą jazdą utrudzony.

A Gracyan i najmniej nie myśląc o drodze,

Puści wściekłe gniewowi i żalowi wodze,

Zbiera wierne bojary²⁷⁴ i nim się postrzeże,

Zrazu cicho pogaństwo po gospodach rzeże;

Potem, skoro gruchnęły onym gwałtem Jassy,

Z Skinderbaszą ostatek poszło w dutepasy²⁷⁵.

Zrobiwszy to Gracyan, wie, co za czym chodzi;

Zna swe siły, którymi tureckiej powodzi

Nie strzyma, a na tym się nie omyli pewnie,

Jeśli wpadnie w garść Turkom, że będzie na drewnie²⁷⁶.

Więc do Polski jednego za drugim śle posła,

Dając znać, jaka w Turcech fakcya²⁷⁷ urosła;

Żeby się Ozga wrócił, bo tylko nie wsadził

Gońca Osman; żeby król o obronie radził.

To tak jawnie; cicho zaś z hetmanem rokuje:

Niech nie czeka, niech znowu Wołochy wetuje;

Wszytkich obywatelów jeden umysł szczery,

Nie chcą pod pogańskimi zostawać emiry²⁷⁸.

Które nim się do końca nad nimi rozpostrą,

Proszą, żeby ich szablą oswobodzić ostrą;

Oniżby przy pogaństwie, żal się mocny Boże,

Mieli na chrześcijany ostrzyć swoje noże?

Przeto niech z wojskiem idzie; niech Wołochy bierze;

W ostatku Bóg swych ludzi wysłucha pacierze.

Nie zgoła był Żółkiewski na te prośby głuchy.

Boi się wdać Korony w nowe zawieruchy,

Zaś mu żal niesłychanie, co zrobił pod Buszą.

Tak go na obie stronie skryte żądze kuszą;

Nuż przymierze, które sam swą ręką podpisze.

To wszytko obojętną²⁷⁹ gdy myślą kołysze,

Na koniec: «Nie jam złamał te traktaty, rzecze,

O który widzisz myśli i sprawy człowiecze!

Tomsza-ż wierutny będzie tym narodem rządzić

Przeciwko spólnym paktom? Sam to racz rozsądzić!»

To rzekszy, Dniestr i²⁸⁰ z wojskiem przebywszy kwarcianem,

Siły swe z onym chudym łączy Gracyanem,

Który także zwiesił nos, obaczywszy nasze

Posiłki na zastępy straszne Skinderbasze.

Małeć tam było wojsko, ale małość ona

Sercem Kserksesowego doszła miliona.

Nie Dzieża, nie Cecora, podłe uroczyszcze²⁸¹,

Które dziś wieczne imię naszą klęską zyszcze,

Troja, Rzym i Kartago, Ateny i Tyry,

Niech się próżno nie chełpią z swymi bohatyry,

Jakich garść nieopatrznie, ach, pożal się Boże!

Hetman tu na nierówne naraził poroże²⁸²;

Bo Skinder w ośmiudziesiąt, Dauletgierej we stu

Tysięcy Tatar nagle przypadł do arestu²⁸³.

Cztery naszych tysiące, ale wziąwszy miarę

Z pierwszego dnia, woleli sromoty przywarę,

Których tchórz opanował; tedy ku wieczoru

Z wodzami do tysięcy uszło ich półtora.

Gracyan był najpierwszy z swą Wołoszą, który

Prut, potem Bukowinę przez wiadome dziury²⁸⁴

Przebywszy, gdy rozumie, że uszedł z pogromu,

Wołoszyn, co go ukrył, zabił go w swym domu;

Którego gdy następcy głowę przyniósł ściętą,

I on ścięt: nie ujdzie grzech karze suchą piętą.

Czego gdy zwąchał Skinder, wyprawi w pogonią;

Tych pobrał, drugich pobił; tych w Prutową tonią

Nagnał i topił oraz. Jakoweż widziadło²⁸⁵

Odbieżanym w obozie na serca tam padło,

Gdy jedni ranni, drudzy wydarszy się z troku²⁸⁶,

Nadzy i zmokli, w ciemnym powracali mroku.

Żalowi okrutnemu noc strachu dodaje.

Dopieroż gdy niepewna nowina powstaje,

Że uszli i hetmani, wszyscy jak w odmęcie

Biegają, jakoby już w niewoli i w pęcie

Pogańskim. I ciurowie, wyzuwszy się z grozy,

Naprzód rabować jęli odbieżane wozy,

Potem i te, które już swoich miały panów.

Co kiedy wiedzieć doszło żałosnych hetmanów,

Wskok²⁸⁷ pochodnie i lane zapaliwszy knoty²⁸⁸,

Objeżdżali przedniejszych rotmistrzów namioty,

Aż dzień, co wszytkim rzeczom wraca postać własną,

Zaświecił nad tym światem słońca lampę jasną.

Toż dopiero Żółkiewski w generalnym kole

Tych naprzód zgromi, którzy nieopatrznie w pole

Wyciągnęli tabory z piechotą i z działy:

Bo się w prawo i w lewo z szykiem nie stykały;

Skąd sześciu dział i strata czterechset piechoty.

Potem się skarżył na tych, którzy bez sromoty²⁸⁹

W tym nas polu odbiegli na wieczną narodu

Niesławę: jedniż piją, uchybiwszy brodu,

Mętny Prut, drudzy w dybach; liżą rany trzeci;

Jeśli też który uciekł na domowe śmieci,

Tu tu mu lepiej było trupem upaść bladym,

Niż żyć Bogu obrzydłym i światu szkaradym²⁹⁰.

Na koniec animuje²⁹¹ swe rycerstwo, żeby

W Bogu, który do takiej przywiódł ich potrzeby,

Doświadczając statku²⁹² ich, ufność swoję kładli:

Bez Jego bowiem woli i biedni nie spadli

Wróblikowie na ziemię, a jeśli ptaszęta,

Cóż was w pieczy nie ma mieć ręka Jego święta?

Trwajcież, zacne rycerstwo, na przepych²⁹³ fortunie,

Której potem każdy z nas śmiele w oczy plunie;

Trwajcie! Co gwałtownego, prędko się przesili,

Co ciężej cierpim, zawsze wspomina się miléj!²⁹⁴ —

Tak Żółkiewski, choć w sercu pełno żółci czuje,

Pokrywa i wesołe czoło pokazuje.

Tu we wszytkich duch wstąpił; tu wszyscy jak znowu

Do broni, tabor spinać, podnosić ostrowu²⁹⁵,

Bo też i Skinderbasza po wczorajszej próbie,

Trzy tysiące straciwszy, odpoczywał sobie.

Jeszcze był Bóg nie zesłał dziś naszym terminu,

Że od niezliczonego w tym odmęcie gminu

Nie zginęli, choć słyszy krzyk, widzi płomienie

Stert odbiegłych pogaństwo, Pańskie zaślepienie.

Cały tydzień w formalnym jakoby przymierzu,

Chociaż się w lepszym czuje Skinderbasza pierzu,

Obie stronie²⁹⁶ siedziały, prócz, że ku wieczoru

Sam Gałga²⁹⁷ podjechawszy, wywołał z taboru

Koreckiego, jako mu przyjaciel traktaty

Radząc; coć potem, z tymi ginąć desperaty?

Okupcie się na głowy, co was tu jest, złotem;

Broń oddajcie, a han was daruje żywotem.

Gdy tak Gałga po starej²⁹⁸ Koreckiemu zada:

Wprzód — rzecze — głowy ręka, wprzód swobody strada,

Niż broń odda; złota nikt na wojnę nie wozi;

O sierść się wilk targuje, skóry pragnie koziej.

Dasz znośne kondycyje²⁹⁹, staniemy w akordzie³⁰⁰

Bez krwie rozlania, Turkom tak powiedz i Ordzie.

Inaczej tu na drugim jeden lęże śniatem³⁰¹,

A zdrowia tak sromotnym nie kupi traktatem! —

Tu jako pies zajadły rzuci się na szkapie

Gałga i kilka razów szablą w pochwy kłapie;

A takżeś to durnego³⁰² giaurze humoru?

Więc się już nie spodziewaj ze mną rozhoworu³⁰³,

Szabla, szabla nas zgodzi i tę przą³⁰⁴ rozstrzygnie! —

To rzekszy, sunie cugiem i tylko się mignie.

Ale gdy głód, co żadnych wywodów nie słucha,

Coraz ludziom i koniom zaziera do brzucha,

W radę naszy chudzięta udają się wskoki:

Przyjaciel im odległy, Bóg aż nad obłoki;

Pola dać już nie masz z kim dla tych, którzy zbiegli;

Poganie ich dokoła koroną obiegli.

Toż się Bogu oddawszy, acz krokiem niesporém³⁰⁵,

Idą śmiele ku polskiej granicy taborem³⁰⁶.

Tysiąc sześćset dwudziesty zbawiennego dobra

Rok to był, a dzień trzeci miesiąca oktobra,

W siedm przebrane szeregów skartowano wozy,

Z pola spięte łańcuchy, a zewnątrz powrozy,

Ze w jeden raz wszytkie stać, wszytkie iść musiały.

Przód i tył nabitymi opatrzono działy;

Jezdne konie we środek, bo wszyscy piechotą.

Z obudwu stron taboru rota szła za rotą;

Korecki z Ferensbachem³⁰⁷ rozkazował w przodzie,

We środku Kazanowski, Szemberg na odwodzie.

Tym gdy z miejsca porządkiem, przez wały zrównane,

Ruszą tabor, pogaństwo zrazu zadumane

Patrzy, co to za dzieło; toż, jako się zbliżą

A twardą ich z dział naszy naszpikują spiżą,

Rozpierzchną się jako dym, a ci w swojej sile

Dosyć spokojnie uszli dziś półtorej mile.

Całą noc idąc, skoro słońce z morza wstanie,

Chcą odpocząć, ale się postrzegszy poganie,

Jako gradem z długiego kiedy prażma³⁰⁸ spadnie,

Wieńcem ich ze wszytkich stron osuli³⁰⁹ szkaradnie.

Niebo ćmią gęste strzały; od srogiego krzyku

Tylko się zrozumieją ludzie po języku,

Bo słyszeć niepodobna; tu i ówdzie wozu

Macają; utną, jeśli dostaną powrozu;

Drą się w tabor, jak pczoły, choć im z ula kurzą,

Tym się barziej w ul cisną, tym więcej się żurzą³¹⁰;

Abowiem naszy męskich skoro pocą skroni,

Żaden kule z muszkietu darmo nie wyroni,

Ale co natarczywsze uprzątają męże;

Jeżeli też którego ręczna broń dosięże,

Jako nie był na nogach; tak od swojej ściany

Na kilka stajań³¹¹ trupem złożyli pogany,

A już też jasne słońce spadało z kompasu.

Kiedy ludzie szli na wczas³¹², naszy do niewczasu,

Rum³¹³ w drogę, a poganie tuż przy nich we sforze,

Póki tylko ostatnie nie zagasły zorze,

Huczą, krzyczą z daleka, strzelają nawiasem³¹⁴.

Jeśli też kędy przyjdzie tabor ciągnąć lasem,

To go albo pożarem po wietrze zapalą,

Albo go też wzdłuż i wszerz posieką, obalą.

Zboża na pniu i w kopach, sterty, wsi, stodoły,

Łąki, ugory, wszytko precz poszło w popioły;

I mosty, i przeprawy pozrucali wskoki³¹⁵;

Czyste rzeki mącili; zaciskali stoki³¹⁶;

Ciemne by otworzyli na naszych awerny³¹⁷,

Taka była zawziętość; taki gniew kacerny³¹⁸;

Wstyd potem, że tak wielką ludzi swych nawałą

Z garści prawie upuszczą ludzi garść tak małą;

Żal na wet³¹⁹ zejmie baszę i Dauletgiereja,

Że to z gęby wypadnie, co połknie nadzieja!

Tenże gniew i wstyd i żal serca naszych dźwignie

Do męstwa, ale sława wszytko to wyścignie.

Sławy strach, lecz nie śmierci, bo to nie śmierć u mnie,

Kto bijąc się z pogany, ciało odda trumnie;

Lecz strach ciężkiej niewoli i tureckich oków

Doda serca w potrzebie i podeprze boków.

Tedy wszytkie trudności na piersiach stalonych,

Skazę³²⁰ przepraw, ruinę mostów obalonych,

Głód i ciężkie pragnienie, straż w nocy i we dnie,

Gorzki dym, którym drugi na poły przewiędnie,

Wiatry, deszcze i błota, i czym tylko może

Srożeć jesienne niebo, conocne podróże,

I zimno, i gorąco, pożary, poręby,

Mężnym sercem znosili, a jako na dęby

Choć ciężki bije piorun, nie wskok³²¹ je wywraca:

I tych nie okróciła żadna dotąd praca.

Wszytko to bohaterskim i chwalebnym gniewem

Całe ośm dni trzymali; już pod Mohilewem

O milę tylko byli, już widzą kominy

Ojczyste, kiedy wieczne spraw ludzkich przyczyny

W tym ich zaskoczą kresie, gdzie prawie przed broną³²²

Ukochanej Ojczyzny, przepłynąwszy, toną.

Czterdziestu spełna stajań nie byli od Dniestru,

Już ich Turczyn zwątpiony wypuścił z sekwestru³²³,

A kiedy się poganie pozostaną w mili,

Naszych, dotąd ostrożnych, tym ubezpieczyli,

Że już nie chcą próbować swoich gonów bierki³²⁴,

Trochę tylko Tatarów śledziło w nazierki³²⁵,

Kiedy naszy ciurowie uczyniwszy trwogę,

Tabor porozrywają: potem każdy w nogę,

Pańskich koni dopadszy, a ci gdy piechotą

Chcą ze zdrowiem za oną umykać hołotą,

Jedni się bronić radzą i tabory spinać,

Drudzy ostatek koni od wozów odcinać,

I nie dający z siebie pogaństwu obłowu,

Obronną ręką prosto iść ku Mohilowu.

Nim się hetman rozgarnie, co ma czynić dalej,

Trzeci już połowicę drogi ujechali;

Toż gdy wszyscy różnymi wołają nań głosy,

Lecą Tatarzy, lecą Turcy jako osy,

I suchą ręką prawie, garść onę, kwiat młodzi,

Część trupem ściele, a część w niewolą uwodzi

Z srogim żalem. Mógł był żyć, mógł się był i nie dać

Żółkiewski, lecz się wstydził panu odpowiedać,

Że wojsko zgubił, że się porwał bez uwagi,

Że dał sromotne Rzeczypospolitej plagi,

Wolał przeto bijąc się paść w marsowym polu!

Głowa jego czas długi w Konstantynopolu,

Znak pompy i tryumfu, odcięta od szyi,

U najwyższej wisiała wieże na kopiji.

Tak rzymski Emiliusz³²⁶, choć z okrutnym żalem,³²⁷

Wolał trupem w przegranej paść pod Hannibalem,

Niżeli się do miasta wróciwszy i domu,

Sprawować się wyroku niebieskiego komu.

Wolał być Koniecpolski żywcem raczej wzięty

I który czas³²⁸ pobrząkać dla Ojczyzny pęty,

Łacniej³²⁹ z turmy³³⁰, niż z trumny powrócić się do niej,

A kto dziś pęto kładzie, pętem mu oddzwoni;

Przeto skoro dał spore szabli swej obroki,

Ciemne oczom pogańskim zakryły go mroki.

Toż całą noc błądziwszy prawie kiedy świta,

Skinderbaszy Wołosza da, skoro go schwyta.

Tak Warro, pomienionej bitwy³³¹ hetman drugi,

Choć swoją porywczością Rzym wdał w ciasne fugi³³²,

Że nie zaraz rozpaczał, nie zaraz się trwożył,

Ale zdrowie ojczyzny z swym zdrowiem położył,

Chociaż wojsko straciwszy, uciekł po przegranéj,

A wżdy³³³ od wszytkich stanów mile był witany,

Że ostatniej nadzieje o ziemię nie rzuci,

Pomniąc, że kogo wieczór fortuna zasmuci,

Tego rano pocieszy, a kto dziś zaszumi,

Jutro go, jutro szczęście niestateczne stłumi.

Z jakiejby okazyej tak padła ta biera³³⁴?

Hetmańska nieostrożność, a swawola szczera

W ciurach naszych przyczyną, którzy gdy się grozy

Za zrabowane boją obiecanej wozy

Przy koronnej granicy, więc uprzedzić wolą,

Niż którego zawieszą albo też podgolą³³⁵.

Kiedy tak obu wodzów różny los potyka,

Znowu tu nieszczęśliwy Korecki wpadł w łyka,

I już więcej nie widział swojej ziemi lubej,

Czcze jej tylko do Korca oddano kadłuby,

Bo kości, przez dwa roki obnażone z ciała,

Które Greka jednego cnota dochowała,

Aż powracał Zbaraski z legacyjej onéj;

Tak padł ten rycerz z tyłu nożem uderzony.

Więc inszych zacnych wodzów i rotmistrzów siła³³⁶,

Których pamięć na piśmie cnota zostawiła

Przyszłym wiekom, i chociaż zginęli w tej burzy,

Znowu ich wieczna sława do nieba wynurzy.

Tam Łukasz syn hetmański i z synowcem Janem,

Żółkiewscy, z tym co ranni wieźli się rydwanem,

Wzięci; taż Potockiego z nimi Mikołaja,

Syna Jakubowego, zagarnęła zgraja;

Tu Marcin Kazanowski żywcem w ręce wpada,

Co dziś u królewicza buzdyganem włada

Pod Chocim; tym Bałaban pospołu i z Strusem,

Winnicki i halicki starostowie musem,

Tym Strzyżowski z Maleńskim, i Ferensbach trzeci,

Pułkownicy do oków poszli; w te zamieci

Sława wojska polskiego tak się nisko przygnie,

Że jej już opieszały potomek nie dźwignie.

Tam Morstyn Aleksander cnoty swojej znamię,

Ubroczoną w pogańskiej krwi po samo ramię

Dał rękę twardym dybom³³⁷, dał kajdanom nogi

I nawiedził smrodliwej Jedykuły progi.

Teć były proscenia³³⁸, że rzekę po nasku³³⁹,

Posełkowie chocimskiej wojny, której trzasku

Pełen był świat, bo wszyscy wyciągnąwszy uszy,

Słuchali, komu tam wżdy fortuna potuszy³⁴⁰.

Wojny chocimskiej część wtóra

Dopieroż teraz Osman, co się dotąd wahał,

Dotąd się rwać przymierza dziadowskiego³⁴¹ strachał,

Jakoby go na wściekłym rozpasał umyśle,

Już w Krakowie popasa, już koń poi w Wiśle.

Równie dzik nie po miejscu trafiony od strzelca,

Żurzy³⁴² się i sina mu piana kipi z kielca³⁴³,

Świszczy i szczere iskry nozdrzem pryska srodze,

Sierść jeży, i na trzaski bliskie drzewo głodze³⁴⁴.

Tak i on rozdrażniony wszytkie kupi³⁴⁵ siły,

Rad by z imieniem zagrzebł Polaki w mogiły.

Zda mu się, że już dopiął, czego pragnął zawsze,

Wojnę przeto obwołać, wojnę każe na wsze

Świata strony; wojną wschód słońca nagle huknie,

I sam się jako raróg na ręce wysmuknie.

Pełne strasznych emirów³⁴⁶ w okrutnej zajusze³⁴⁷

Pogańskiej wsi i miasta, dywany³⁴⁸, ratusze,

Dzieci tylko maleńkie a z nimi płeć biała

Wolna od wojny w państwach tureckich została.

Europie randewu³⁴⁹ pod murem swej Porty,

Nie radząc się boginiej³⁵⁰ wprzódy Antevorty³⁵¹,

Która skutki rad ludzkich z dawności tłumaczy,

Że najbliższa Stambołu, pyszny cesarz znaczy;

Azyą i Afrykę ku Donaju zmyka,

Gdzie kto się tylko brzegiem rzeki onej tyka,

A zwłaszcza chrześcijanie, o wstyd i żal srogi!

Muszą mosty budować i naprawiać drogi

Na chrześcijan. Czemużby ze świętej rozpaczy

Nie złączyć szable z nami na pogaństwo raczéj?

Dziambetgierej³⁵² hanem był pod ten rozruch w Krymie,

ten w swojej ku panu usłudze nie drzémie;

Lecz skoro go od Porty trzecie dojdą wici,

Skoro na przyszłą pracą bachmaty³⁵³ wysyci,

Okrzyknąwszy zwyczajnym ordy swe atłanem³⁵⁴

Chce kredencować³⁵⁵, chce się pisać³⁵⁶ przed Osmanem.

Który, nim dzień ruszenia dojdzie z Carogrodu,

Wielki meczet wyznaczy, a że bez dochodu

Murować go nie może starych ustaw wedle,

Polskę już widząc swoją jako we zwierciedle,

Podole z Ukrainą toż na wieczne czasy

Leguje³⁵⁷ na sprośnego Mahometa spasy³⁵⁸;

Dzieli ziemie koronne, rozrządza urzędy,

Mając na swych koczotów³⁵⁹ osobliwe względy.

Tak pospolicie bywa; gdzie się nowa błyśnie

Do szczęścia okazyja, co żywo się ciśnie.

Piszą rymy papugi, rozprawują sroki,

Krucy zwycięstw winszują i ledwie nie kwoki

Nowym kontestem³⁶⁰, nowym witają prezentem³⁶¹.

Toż się działo natenczas z Osmanem nadętem,

(Co żywo mu winszuje, jakby już widomie

Tryumfował; co żywo źrebię ono łomie³⁶²),

Który na takie plotki i pochlebstwa ślepy,

Skoro zwiedzie do kupy Kairy z Alepy,

Obwieszcza wywieszonym końskiej grzywy hasłem,

Że sam osobą swoją, sercem niezagasłem

Wyjeżdża: więc kto w łasce cesarskiej korzysta,

Teraz jest okazyja do niej oczywista;

Bo wszytkie insze wojny, przez basze, przez agi³⁶³

Odprawował, ta jego godna jest powagi.

Toż się bierze z nim każdy; każdy się tka w juki³⁶⁴.

Sowite pod nadworne poczty³⁶⁵ ślą bonczuki³⁶⁶

Basze i wezyrowie; postawą ochoczą

Drudzy z groźnych cekauzów³⁶⁷ kartaony³⁶⁸ toczą;

Brzmiące inszy możdżerze, potężne petardy

Gotują. Janczaraga³⁶⁹ pod złocone dardy³⁷⁰

Zwiódszy swych pod żórawiem personatów³⁷¹ pierzem

Wali się z partyzanem³⁷² przed świetnym żołnierzem.

Patrz, w co to chrześcijańskie bisurmanin syny

Obraca, które co rok z winnej dziesięciny

Nieszczęśliwej od piersi oddarszy macierze,

Już okrzczone nieczystej do obrzezki bierze

I tymi — bo tchórz tchórze, bo Żydy Żyd rodzi —

Pod swe jarzmo królestwa chrześcijańskie wodzi.

Sypą się wojska zewsząd to morzem, to lądem,

Jakim bystry z Abnoby³⁷³ Donaj spada prądem.

Poci się Wulkan w Lemnie i ledwie nastarczy

Kuć szabel, mieczów, grotów, rodeli³⁷⁴ i tarczy.

Tak wielkim aparatem i ledwie ku wierze

Podobną gorliwością gdy się Osman bierze,

Poczesny przed nim Mufty³⁷⁵, nad wsze starszy hodzie³⁷⁶,

Stanął pod srebrnym włosem na głowie i brodzie,

A ufając powadze swego pastorału,

Tak się do wojny owej przymówi zapału:

«I mnieć, wielki cesarzu, od którego dziada

Na tym-em stawion stopniu, twoja doszła rada,

(Chociaż tylko meczytu³⁷⁷ pilnując i księgi,

Boga za grzechy ludzkiej błagam niedołęgi),

Że chcesz stare zruciwszy z Polaki przymierze

Wojnę wieść. Mnieć, przyznam się, należą pacierze,

Nie Mars; lecz i ty przyznaj i miej to ode mnie,

Że Mars w polu i Wulkan darmo robi w Lemnie

Bez Boga; słaboż by się wasze wojny wiodły,

Gdyby je dobrych ludzi nie wspierały modły!

Tegoć trudno uwłaczać, co z zdumieniem świata

Z natury masz, żeś sercem doszedł Amurata;

Bogdaj doszedł i szczęściem, a z swymi pradziady

Wieczyste górnych osiadł empirów³⁷⁸ osady!

Tegoć ja bogomodlca winszuję i stary

Pasterz, który twych ludzi zawieram koszary.

Proszę przy tym, racz szczerej radzie mej dać ucha,

Aczci na wszytkich młodych ta padła pomucha³⁷⁹,

Że nieradzi, gdy im kto ich propozyt porze³⁸⁰ ;

Lecz jako nieraz ginął, kto stał przy uporze,

Tak i ten nie żałował, kto chciał starych słuchać.

Próżnoż na zimną wodę, sparzywszy się, dmuchać!

Ten garb, wielki Osmanie, te zmarski, te rugi³⁸¹

Świadczą, jako już żyję na świecie czas długi;

Wżdy mi żaden z tak wiela dni nie zszedł jałowy,

Lecz zawsze co nowego weszło do mej głowy;

I dziś, chociaż mnie to już śmierć dogania skora,

Siła rzeczy wiem, których nie umiałem wczora.

Wiek ludzki długa szkoła, w której nasze mózgi

Wycinają przypadków ustawicznych rózgi;

Stąd w starych doświadczenie zdrową radę rodzi,

Której jeśli chcą słuchać, nie pobłądzą młodzi.

I ty, cesarzu, nie bądź głuchy na me pieśni;

Nie wzgardzaj, którą widzisz na tej głowie, pleśni:

Bo choć ci co do smaku twój zausznik powie,

Skutek rady potwierdza, dawne to przysłowie,

Mnie się wojna z Polaki nie zda³⁸² z przyczyn wiela:

Zawsze stracić niż nabyć łacniej³⁸³ przyjaciela;

Imo³⁸⁴ to że srogi grzech stare miry³⁸⁵ łomać,

A kto wie, jeśli tego nie będziem się sromać³⁸⁶?

Kto ręczy za wygraną? Wołoskie igraszki?

Za brednie to, cesarzu, poczytaj i fraszki.

Niech się tak Skinderbasza barzo nie kokoszy³⁸⁷,

Że cztery stem czterdziestą tysięcy rozpłoszy

I to słyszę trefunkiem³⁸⁸: bo już byli naszy

O wygranej zwątpili, kiedy k’woli paszy

Polacy się rozbiegą i spięte tabory,

Które ich ośm dni bronią, rozerwą ze sfory³⁸⁹.

Owszem, to niechaj wstrętem będzie i odwodem³⁹⁰

Zwady okrom³⁹¹ przyczyny z tak bitnym narodem;

Okrom rzekę przyczyny, choć nie trudno o kij,

Kto chce psa bić; na dawne pomnicie³⁹² proroki,

Którzy się nam pilno strzec tej kazali dziury,

Gdzie nam kracze upadek orzeł białopióry.

Nowinaż-to Polakom, choć w poczcie nierównym,

(Co i sam pomnę, jeszcze nie bywszy duchownym),

Płoche gromić Tatary? Nieraz w liczbie małéj

Chmielecki, nieraz ich bił i Zamoyski śmiały:

Czterma, piącią tysięcy ośmdziesiąt ich czasem

Aż do brodów Dniestrowych uściełali pasem.

Onić to w Polszcze zamki murowali³⁹³, oni,

I dziś ich tam w kajdanach tysiącami dzwoni.

W takiejże-to Wołosza u nas będzie cenie,

Że w niepotrzebne jarzmo tej wojny nas wżenie³⁹⁴?

Ród płochy i niewierny, tak chciwy odmiany,

Że by rad co godzina nowe widział pany;

Aleć i ci w twoich już, o cesarzu! ręku;

Dzierż się tylko przymierza pisanego dźwięku.

Niechaj giaur giaurom za twej łaski darem,

Byleć haracz oddawał, będzie hospodarem:

Bo wiara najpewniejsze spraw ludzkich ogniwo;

Tą żyjemy, to światło, to nasze krzesiwo,

Z którego gdy choć w różne iskra serca wskoczy,

W lot je wiecznym miłości płomieniem zjednoczy.

Choć zła, choć dobra, jaką kto wyssie z macierze,

Każdy by w takiej rad żył i umierał wierze.

Daj miejsce rozumowi i niesytej żądze,

Choć wielkiego umysłu, przytrzymaj wrzeciądze.

Patrz, jak siedzisz wysoko, skąd gdybyć, strzeż Boże!

Wypaść przyszło, Ikarus, kiedy go raroże

Nad morzem Ikaryjskim opuściły loty,

Nie miałby tak strasznego upadku, jako ty!

Im na wyższym fortuna człeka sadzi stropie,

Tym chytrzej, tym nieznaczniej dołki pod nim kopie.

Nie większa umiejętność, ufaj starych zdaniu,

W nabyciu, aniżeli w rzeczy zatrzymaniu.

Często gęba łakoma i ręka niesyta

To upuści, co trzyma, gdy niepewne chwyta.

Nie liczba wojska bije, ani miast dobywa,

Ale wojny przyczyna, panie, sprawiedliwa!

Z tą ktokolwiek się porwie, kto się z domu ruszy,

Niech za bożą pomocą tryumfować tuszy.

Z Polaki co za zwada? Skąd i o co waśni?

Jeśli słuchać nie będziesz pochlebców swych baśni,

Wojna to i daleka, i przyczyny słusznej

Nie ma; nie skłaniaj serca ku plotce zausznej!

Naród w złoto ubogi, nic nie ma przy zdrowiu

Prócz chleba, soli, serca, żelaza, ołowiu,

Serca (mówię, niedarmo czytając ich dzieła;

Bo dopiero u mnie mąż, gdzie przy sercu siła³⁹⁵),

O które³⁹⁶ u nas łacno z wielkim animuszem,

Kiedy go kto masłoku przyfarbuje kuszem³⁹⁷.

Pierwej cię droga znuży i Bałchany śnieżne,

Niźli równie³⁹⁸ Dniestrowe oglądasz pobrzeżne,

Gdzie całoletnim chodem utrudzonych ludzi,

Skoro mróz nieprzywykłej jesieni wystudzi,

Których wszytkich pieszczone wychowały nieba,

Broni na nich Polakom dobywać nie trzeba;

Pomrą jako jaskółki, jako muchy posną,

Tylko że zaś drugi raz nie ożyją z wiosną.

Sam ich niewczas³⁹⁹ zwojuje, zwłaszcza w takiej kaszy

Różnych narodów, kiedy począwszy od paszy,

I ludziom, i bydlętom najmniejszej wygody

Nie będzie. Szczęśliwy człek, co go cudze szkody

Uczą rozumu, jako w najpewniejszej szkole,

I dadzą poznać głupstwa w sąsiedzkim rosole⁴⁰⁰.

Zegnał Kserkses pół świata na waleczne Greki,

Popasł całą Azyą, powypijał rzeki;

Trzech dni na jednym miejscu nie mógł postać daléj,

Na koniec się sam własną machiną obali,

I onych ludzi zgubił, i sam się na koniec

Roztrącił o swej dumy nieuważnej szaniec⁴⁰¹.

Ale na cóż tu Persy wspominać i Greki?

Mamy doma u siebie przykład niedaleki:

Jeszcze z tymiż Polaki do tej niefortuny

Naszym przyszło, w kobyle kiedy się kałduny⁴⁰²

Grzebli przed ciężką zimą, która ich tam zdybie.

Jak wodą żyć ptakowi trudno, wiatrem rybie,

Tak Turkom pod arabskim rozpieszczonym niebem,

Zimna Polska chorobą, mróz będzie pogrzebem!

Uważ-że to, cesarzu, uważ wszytko z gruntu⁴⁰³,

Że ludzi spod miękkiego wiedziesz horyzontu,

Gdzie⁴⁰⁴ za tłuste migdały, słodkie pomarańcze,

Przyjdzie zbierać po lesie ogryzki szarańcze

Płonek⁴⁰⁵ nieużytecznych i cierpkich żołędzi;

Krótko mówiąc, sam was głód, sam was niewczas znędzi.

Polakom jako za dar, wszytko jako z mydła;

Prócz, że tamtecznych krajów ludzie są tworzydła⁴⁰⁶

(Bo niewczas, wiatry, śniegi, mrozy, słoty, głody,

Snadniej⁴⁰⁷ znoszą, niźli my, północne narody),

Lecz bijąc się o wiarę i swoje kominy,

Serce mają przed nami, gdy mają przyczyny

Do wojny sprawiedliwej; dziesięćkroć się lepiéj

Chłop w obronie żywota, niż napaśnik⁴⁰⁸ krzepi.

Zaczem, wielki cesarzu, trzymaj górne loty

Wspaniałego humoru i żywej ochoty;

Stój w mecie⁴⁰⁹ i siedź mocno w swej fortuny siedle⁴¹⁰.

Masz zdrową radę moję; w niej jak we zwierciedle

Przejźry się⁴¹¹. W szczerości-li mojej wątpisz? Wzów ty

Inszych do niej, lecz wspomnisz: dobrze-ć mówił Mufty»

Powaga to siwizny sprawiła biskupiéj,

Że go Osman, choć młody, porywczy i głupi,

Tak cierpliwie dosłucha, choć na szydłach siedzi⁴¹²,

Nie strzymał jednak tego statku⁴¹³ w odpowiedzi.

«Nie tak-em ojcze, prawi, rozumu daleki,

Żebym go słuchać nie miał, i aczem z opieki

Wyszedł i wszytko mi się według woli darzy

Ani by mi potrzeba więcej bakałarzy⁴¹⁴,

Słuchałem cię, choćbym się obszedł bez twej rady.

Acześ ty, zapomniawszy wszytkich starców wady,

Wielomowności, którą powszechnie grzeszycie,

Jakobyś na mnie kazał z ambony w meczycie.

Krótko tedy na twoje odpowiem kazanie:

Tak chcę! To moja wola i Mahomet na nię

Przypadł⁴¹⁵ i przyjął dzisia ode mnie plac goły,

Gdzie mu szumne z giaurów wystawię kościoły.

Powiem jeszcze, aleć to, proszę, niech nie cięży,

Że najlepiej w kościele dyskurować księży,

Nie mieszać się w ratusze; przez cóż się rozsuły⁴¹⁶

Państwa giaurskie, jeśli nie przez kapituły⁴¹⁷?

Miecz mieczem, a plesz pleszem⁴¹⁸; kto się czemu święci,

Tego niechaj pilnuje; są też i natręci,

Którym żebyś ty nie był, rządź sobie w kościele,

A twoi niech po wieżach księża drą gardziele!

Na tak twardą replikę starzec on zaniemie

I pójdzie, skoro mu się ukłoni do ziemie,

Jeszcze Osman z pierwszego nie ochłódł ferworu,

Kiedy Mustafa, wezyr i marszałek dworu,

Stanie przed nim poważnie laską wsparty srebrną,

A czując, że z nim wszyscy w onę tonią⁴¹⁹ webrną,

Chce mu jego porywczość jako wybić z głowy,

Aleć na rozjątrzone trafił z tym narowy.

Skoro powie o polskiej wojnie swoje zdanie,

Przypomni, co w ich świętym stoi al-Koranie,

Kędy Mahomet Turkom surowym zakazem

Zwady ze dwoma broni nieprzyjaciół razem,

«Nam wydarł Pers Babilon, wydrze i Egipty,

tak nas do ostatniej zniszczy zboża szczypty.

Gdy cudzych rzeczy pragnąc nadzieja łakoma

Traci swe własne, pewnie nie będziem tak doma».

Rozjadł się na wezyra tyran jako wściekły:

«A wierę⁴²⁰, nie chce-ć się to z pieca, psie opiekły!

Takżeś to miał złą wprawę, żeć obrzydło pole⁴²¹,

I pozwoliłbyś ty gnić na wieki w popiole,

Niech bies bierze Babilon z tobą, niewieściuchu!

A tu mu bystry andżar⁴²² chce utopić w brzuchu.

Złoży się i woli raz w ręce odnieść lewéj,

Niźli śliskie żelazo poczuć między trzewy.

Dotąd się gryzł, dotąd się gniewał, dotąd sapał,

Aż krwią Osman afektu w sobie zgasił zapał.

W sobie zgasił; lecz w Polszcze zapalił go srodze.

Nie Polska, chrześcijaństwo wszytko było w trwodze;

Bo skoro się po świecie tak straszna roztrzęsie

Nowina, jakby serca ukrawał po kęsie⁴²³.

Inszych wprawdzie z daleka wiedzieć to dochodzi,

Czyja tonie kobyła, ten najgłębiej brodzi.

Sejm zaraz na Polaki składa Zygmunt trzeci,

Tylko go ta od Porty wiadomość doleci,

Że starym durny⁴²⁴ Turczyn wzgardziwszy przymierzem,

Chce swój miesiąc⁴²⁵ naszego Orła odziać pierzem,

W jego farby śniegowe, w jego jasne puchy,

Grubego Mahometa ozdobić makuchy;

Że, matkę swą żegnając, przysiągł na to, że się

Nie wróci, aż jej trybut z Polaków przyniesie;

Że całe karawany, żelaznymi pęty

Obciążywszy, prowadzi monarcha nadęty,

W których nogi, pieszczonej przywykłe swobodzie,

Na pompie tryumfalnej w pysznym Carogrodzie⁴²⁶

Brzęczeć mają przed bramą sprośnego szaraju.

(Na-toć już spięte stoją mosty na Donaju);

Że meczet Ottomańskiej wymierzywszy luny⁴²⁷,

Chce nowy cesarz w Polszcze spróbować fortuny,

Jeśliby mógł we dwoje tej odwagi zażyć,

I sam się wsławić, i swój meczet wyposażyć.

Przeto wszyscy, prywatne porzuciwszy sprawy,

Bieżą senatorowie na sejm do Warszawy;

Bieżą od ziem posłowie i Korona czerstwa⁴²⁸

Poczuwa się na siłach dzielnego rycerstwa:

Tam chce serca i ręki przy szabli i czele⁴²⁹

Mężnym zażyć, gdzie krwawy Mars gościniec ściele,

Gdzie starszych zdanie będzie, a w ich-że kajdany

Bogu i ludziom zmierzłe⁴³⁰ tkać Mahometany.

Więc skoro się zgromadzą, skoro imą⁴³¹ radzić,

Z jakim nieprzyjacielem przyjdzie się im wadzić,

Któremu żaden sąsiad z obu stron Bosforu

Aże do naszej ściany⁴³² nie mógł dać odporu;

Tedy naprzód do Boga, przy świętej ofierze,

Król i rada pokorne wyprawi pacierze:

Żeby on, gdyż w jego są ręku wszytkie bitwy,

Wejźrał na ludzi swoich niegodne modlitwy;

Wziął to państwo w opiekę, gdzie od lat tysiąca

Powinna⁴³³ mu się chwała w kościołach poświąca,

(I na toż by przyjść miały, aby je obrzydły

Bisurmanin niemymi pozastawiał bydły⁴³⁴?);

Żeby Bóg, który umie i może przez ręce,

Straszne one obrzymy⁴³⁵ wywracać dziecięce,

Pojźrał na wściekłe grozy tego Goliata,

A naszego Dawida, którego armata⁴³⁶ —

Pięć kamyczków i proca; lecz przy twej pomocy

Możem ufać tym piąciom kamykom i procy,

(Bo węgłowemu każdy rówien z nich kamieniu),

Co ich jest w Zbawiciela naszego imieniu⁴³⁷.

A jeśli też złość nasza zatwardzi twe uszy,

Jeśli nas sprawiedliwy twój gniew zawieruszy

(Bo już niejeden naród pod tytułem świętém,

Chrystusowym, w pogańskich ręku brzęczy pętem):

Patrz na polskich patronów, patrz na naszych ziomków

Pokorę, a nie spuszczaj biczów swych ułomków!

Patrz na świecznik swej chwały, który w tej Koronie

Ogniem niezagaszonym ku czci twojej płonie!

I chociaż przez złość naszę, przez nasze niecnoty,

Częste go w oczu twoich zaciemiają knoty,

Utni⁴³⁸ knot, masz nożyce miłosierdzia w ręce!

Że nie zgasisz, ufamy Jezusowej męce.

Tak gdy się i swe Bogu konsulta⁴³⁹ oddadzą,

O posiłkach najpierwej na tę wojnę radzą,

I na tym wnet stanęła zgoda wszytkich stanów,

Żeby do chrześcijańskich posły wysłać panów,

Na wspólnych nieprzyjaciół, nim będziem na schyłku,

Pókiśmy jeszcze duży⁴⁴⁰, żądając posiłku.

Przełożyć im przed oczy, jeśli dotąd ślepi,

Że skoro się do Polski bisurmanin wrzepi

I zniesie to przedmurze, bez wszelakiej chyby

Będzie ich suchą ręką zbierał jako grzyby.

Niech na to wszyscy zgodnie swoje dadzą kreski⁴⁴¹,

Żeby więcej przeklętej nie cierpieć obrzezki;

Teraz czas i pogoda, byle chcieli szczérze

(Onić przyczyną wojny, przy złomanym mirze) —

Zrucić jarzmo tak ciężkie z Chrystusowych ludzi,

Których srożej niż ciała ta niewola nudzi,

Że dusze już z szatańskiej wyjęte tandety,

Znowu sobie Mahomet zaswaja przeklęty.

Niechajby chrześcijanie prywatne urazy

Przed męki Boga swego zruciwszy obrazy,

Świętą ligą⁴⁴² spojeni na wojnę tak słuszną,

Wszytkie swe znieśli siły, ofiarą zaduszną⁴⁴³.

Z tym tedy wyprawiwszy posły krokiem chyżem

Do wszytkich królów, co są pod zbawiennym krzyżem,

Acz nie wątpim, że wrota pootwiera Janusz⁴⁴⁴,

(Lecz się na to upijać szkoda⁴⁴⁵, kędy: a nuż

Będzie, albo nie będzie? szkoda stawiać garka,

Jeśli dopiero prosić u sąsiada ziarka).

Tedy o swoich rzeczach samym przyjdzie radzić:

Kogo obrać hetmanem, skąd ludzi gromadzić,

A co najpotrzebniejsza do wojny bez mała,

Skąd zasiągnąć pieniędzy? To im w głowie cwała.

Żółkiewski, wielki hetman, pod Cecorą zginął;

Który się był najpierwszy w tej toni ochynął⁴⁴⁶,

I dotąd — skąd się Turczyn w swej imprezie twierdzi,

Głowa jego na długiej z wieże wisi żerdzi;

Stanisław Koniecpolski polny⁴⁴⁷, tamże wzięty,

Jeszcze brząka w żałosnej Jedykule⁴⁴⁸ pęty;

Słyszy chociaż pod ziemią, gdy na zguby nasze

Bismmanin, nadzieją opiły, się kasze⁴⁴⁹.

Obierz sama, ojczyzno! Sama życz buławy,

Kogo do tak pamiętnej godnym widzisz sprawy;

Pod którego byś głowy i piersi zaszczytem⁴⁵⁰,

Z chwały bożej, z całości swojej depozytem,

Bezpieczna zostawała, aż Bóg twój obrońca,

Zruci miesiąc pod nogi prawdy swojej słońca,

Wszyscy oczy i serca na jednego zgodnie

Obrócą Chodkiewicza; tak się zda, że młodnie;

Że dzieła nieśmiertelne, których mu nie szczędzą

Późne wieki, siwy włos ze skroni mu pędzą;

Mars z oczu, powaga mu sama bije z twarzy,

Tak się w nim wielkość męstwa i swoboda parzy⁴⁵¹,

Że mu szczere⁴⁵² tryumfy może czytać z czoła.

Kogóż szukać, dla Boga? Ciebie dzisia woła

Ta wiekopomna praca, waleczny Karolu!

Jeszcze cię też nie znano w Konstantynopolu.

Poznają, co za ludzie idą z naszej Litwy,

Kiedy serdeczny Polak wsiędzie na koń przy twéj

Doskonałej biegłości, o której sąsiedzi

Niech powiedzą: uparta Moskwa, bitni Szwedzi.

W obozieś się urodził, urosłeś na łęku⁴⁵³,

Odbierajże buławę dziś z królewskich ręku,

I jeśli tak chcą nieba, ostatniej ćwiczyzny⁴⁵⁴

Dopędzisz na usłudze kochanej ojczyzny.

Ogłosiwszy swe imię na wschód słońca cały,

Będziesz burzył górnymi Turków arsenały.

Skoro stanął Chodkiewicz wszytkich zdaniem spolnem,

Zaraz myślić poczęto o hetmanie polnem;

A że żył Koniecpolski z pierwszego pogromu,

Trudno to było dawać przywilejem komu;

Więc do tańca, który Mars spólny stronom zagra,

Na onę wojnę jego naznaczono szwagra,

Stanisław Lubomirski, hrabia na Wiśniczu,

Za towarzysza prace był przy Chodkiewiczu,

Im młodszy, tym też większej godzien jest pochwały

Z serca i z roztropności — wielkie specyjały

W hetmaniech, ale rzadkie, a zwłaszcza pospołu,

Zwłaszcza w młodych: bo stary i już bliski dołu,

Przez siedmdziesiąt lat w onej ćwiczywszy się szkole,

Co za dziw, że i sercem, i rozumem zdole⁴⁵⁵?

Ale ten, co dopiero do tej wszedszy szkoły,

I serca, i rozumu ma z nieprzyjacioły⁴⁵⁶,

W wielkiej cenie, bo owoc wypycha przed kwiatem.

Cóż gdy dojźre i dojdzie doświadczenia z latem⁴⁵⁷?

Lecz rzadki ten na świecie owoc skołoźrywy⁴⁵⁸,

W Polszcze, Bogu bądź chwała, nie wielkie to dziwy,

Hetman młody i dobry, jakiego nam zdarzył,

Kiedy się płochy Osman na Polskę zajarzył⁴⁵⁹.

Skoro staną hetmani, toż koło pieniędzy

Zdało się tam zakrzątnąć i mówić co prędzej.

Ośm poborów i w Litwie, i w Koronie całej

Na tę ekspedycyją przyszły do uchwały.

Kwarta⁴⁶⁰ przy tym sowita⁴⁶¹ i dwoje czopowe⁴⁶²,

Duchowni też przez laudum⁴⁶³ swoje synodowe

Na który do Piotrkowa skoro się zgromadzą,

Sto pięćdziesiąt tysięcy podskarbiemu dadzą

Na wojnę sprawiedliwą. Gdzie⁴⁶⁴ przy świętej wierze

Mieli byli dobry rząd zaczynać pasterze,

Wielka krzywda Ojczyzny, ale tym terminem

Nie wszyscy grzeszą. Siła⁴⁶⁵ ich z świętym Marcinem

I płaszcze by rzezali⁴⁶⁶ za całość Kościoła.

Są drudzy skąpej ręki i twardego czoła;

Wolą nieprzyjaciołom na rabunek chować

Pieniądze tu zebrane, niż suplementować⁴⁶⁷

Konającą Ojczyznę, choć widzą na oczy,

Uciekając, że je tu nieprzyjaciel wtroczy;

Wolą wieść za granicę i darmo dać komu,

Niźli węgłów podeprzeć pochyłego domu.

Atoli półtorakroć sto tysięcy złożą,

Choć się milionami w ojczyźnie wielmożą,

Na tak główną potrzebę, gdzie i skarbów strata,

Obroń Boże, i sami byliby u kata.

To pieniężne posiłki; co się ludzi tycze⁴⁶⁸

Pięćdziesiąt uchwalonych tysięcy naliczę;

Bo czternaście w kirysach, dwadzieścia w kolczudze⁴⁶⁹

Tysięcy wyniść miało ku onej usłudze

I z Litwy, i z Korony, cudzoziemskie do téj

Liczby i konne pisać pułki i piechoty.

Tyle miały warszawskie natenczas papiery

Ale cóż, trzyzydlowe gdy się tak i kiery⁴⁷⁰

Nie kurczą, jak się one zstąpiły komputy⁴⁷¹:

Bowiem więcej nie wyszło w pole ludzi ku téj

Okazyi, rachując konne i piechury,

Nad trzydzieści tysięcy i pięć, same ciury,

I z luźnymi wyjąwszy, z których drugie tyle

Mógłbyś bezpiecznie pisać w dobrej wojska sile.

Szkoda ich lekceważyć; kędy⁴⁷² co z zdobyczą,

Pewnie ani postrzałów, ani ran nie liczą.

Dali próbę odwagi w szwedzkiej onej wrzawie,

Gdy szturmem Wittemberga dostali w Warszawie,

Który wczora tryumfy swoje mierzył w strychy;

Nie wojsko, nie żołnierze, holik⁴⁷³ go wziął lichy.

Aleć i w tę straszliwą z pogaństwem turnieją⁴⁷⁴

Nie raz pokazowali, co mogą, co śmieją.

Kozacy też przez swoje deklarują posły,

Byle się wojska nasze do Wołoch przeniosły,

We trzydziestu tysięcy i w porządnej sprawie⁴⁷⁵

Stawią się; tak stanęło u nich na Rusawie!

Więc oraz na ruszenie pospolite wici⁴⁷⁶

Wychodzą na tych wszytkich, którzy są okryci

Przywilejem szlachectwa, aby nie w imieniu,

Nie w herbie tylko swoim, lecz na tym kamieniu

Pokazali, że przy krwi jest wrodzona cnota,

Na którym brantownego⁴⁷⁷ doświadczają złota.

Jeszcześmy, jeszcze byli nie zgospodarzeli,

Żebyśmy się tak słusznej wojny wzdrygać mieli.

Nie dzisia to (odpuśćcie, jeśli się kto czuje⁴⁷⁸),

Gdzie nam tak dom, tak jego pieszczota smakuje,

Że kontenci⁴⁷⁹ z szlachectwa, co nam idzie rodem,

Już go żadnym popierać nie chcemy dowodem.

Widzieć ich po jarmarkach i prywatnym feście,

Gdy się strojno, czeladno, przechodzą po mieście;

Pódźże z nim do publiki, choć w onejże lamie⁴⁸⁰,

Tak skromny, tak pokorny, że wilk a wilk w jamie;

Dopieroż gdy ich w pole wytkną trzecie wici,

Przyjdzie stać na posłuchu⁴⁸¹ i zmoknąć do nici;

Nuż podjazdy, nuż ona potrzeba, o której

Słuchając włosy z czapką wstawają do góry;

Gdy mu grzbiet kirys⁴⁸² orze i jakby za winę

Szyszak perfumowaną prasuje czuprynę;

Gdy się przyjdzie narazić na kule, na strzały,

I stać w miejscu cały dzień jako cel przed działy.

Patrząc, gdy drugich niosą, słysząc świst nieluby,

Oczy w górę podnosić, Bogu czynić śluby,

(Stanie-ć za śmierć strach śmierci, owszem jeszcze gorzéj;

Bo sto razy umiera, jeśli tam kto tchórzy),

Nie dziw, że mierznie wojna naszym galantomom⁴⁸³,

Którzy samym nawykszy od młodości domom,

Słuchają, rychło w polu będzie po harapie⁴⁸⁴,

Rychło im kto potrzebę⁴⁸⁵ przyniesie na mapie;

Więc żołnierzów obmawiać i hetmanów szczypać.

Da kopę na on pobór; długoż, prawi, sypać

Darmo będziem pieniądze? Wierę zdaniem mojem,

Jużby czas Ukrainę widzieć za pokojem!

Drugi, nie godzien kijem mitręga za bydłem,

Jagły mierzyć z maślonką do tarku tworzydłem⁴⁸⁶,

Że wiewiórczym ogonkiem dał opuszyć⁴⁸⁷ kołnierz,

Aż już wąsy odyma, aż sędzia, aż żołnierz!

Wdaj że się z nim w rzecz, chociaż nie był dalej bursy,

Historyje i one usłyszysz dyskursy,

Już on wiadom porohów, czajek i Kodaku⁴⁸⁸,

Wiadom złotego, wiadom kuczmańskiego szlaku,

Gdzie Merło, gdzie Drzypole, gdzie w bezludnej dziczy

Sina woda z ordami Polaki graniczy,

Wszytko wie, tego nie wie do siebie nieborak,

Że sklep dziurawy ledwie stoi za półtorak.

Niechże się jedno jaka królewszczyzna⁴⁸⁹ błyśnie,

Obaczę, jeśli żołnierz przed nim się dociśnie.

Już na nię zadał⁴⁹⁰, kto tam na tandecie siedzi;

Pewnie najzasłużeńszy do niej nie uprzedzi.

Nie tak było przed laty, gdzie nie pierwej młody

Do szabelki przypadał, aż od wojewody

Albo króla samego śród walnego festu⁴⁹¹

Do niej był przypasany, koło lat dwudziestu.

To ozdoba, to mu strój nad wsze aksamity!

Dotąd część domu; już był Rzeczypospolitéj.

Brał i pierścień żelazny, charakter⁴⁹² sromoty,

Który musiał na palcu swoim nosić poty,

Aż krwią nieprzyjacielską z obligu⁴⁹³ wyjęty,

Złoty już nosił sygnet, już siadał z książęty;

Żelazny na pamiątkę ze zdobytym łupem,

Kładł Marsowi w kościele w święto przed biskupem.

Dopiero skoro odniósł na swym ciele blizny,

Prawić o wojnie, radzić około Ojczyzny

Godziło się; nie, zrósszy przy doiwie krowiem,

W opiekę brać nieszczęsną Ojczyznę ze zdrowiem.

Dziś!... ale lepiej milczeć, bo i sam widziałem,

Że za prawdą nienawiść, jako cień za ciałem;

Opak wszytko! Bo dziecku małemu do kasze

Drugi ociec szabelkę i łuczek przypasze.

Toż żeby dom nie zginął, dla onej pociechy,

Skoro zwiedzi w Warszawie co przedniejsze wiechy⁴⁹⁴,

Ożeni go; a ten też jakby wlazł do twierdzy,

Ani szable przypasze, ani otrze ze rdzy,

Zasznuruje się w duchnę⁴⁹⁵, i podobnych sobie

Gapiów jakich, ni Bogu ni ludziom, naskrobie.

Nie zna jak żyw pancerza, nie widział kirysu,

Albo się gospodarstwa, albo imie flisu⁴⁹⁶,

Lubo siwe czabany⁴⁹⁷ za granicę pędzi,

Lubo też piwo robi i browary smędzi:

Mało na tym, czy flisem, czy wołmi, czy bzdęgą⁴⁹⁸,

Czego inszy krwią nie mógł, takowi dosięgą;

Albo idzie do dworu i tak, świni ucha

Nie uciąwszy, senator z onego piecucha.

Lecz nie to mój propozyt⁴⁹⁹, ale pod Chocimem

Marsa krwawego dzieła opisować rymem;

Więc do rzeczy! Już wojska, pieniądze, hetmany,

Już mamy po Koronie zaciąg obwołany;

Brzmią bębny po miasteczkach, szeleszczą warstaty,

Co żywo, się w wojenne sobi⁵⁰⁰ apparaty;

Już działa w gisseryjach⁵⁰¹ z twardej leją spiże⁵⁰²,

Już złote po chorągwiach wyszywają krzyże,

Sypią się z kancellaryi listy przypowiedne

Na żelaznych usarzów i pancernych jedne,

Drugie na pieszych albo woluntaryjusze.

A że nie zażywano już naonczas kusze,

Wszyscy do ręcznej strzelby, do kul i do prochu!

A on główny gospodarz, nie dosiawszy grochu,

Zdjąwszy z ściany, dziadowskie każe zszywać toki⁵⁰³,

I wrzaskliwe z szyszaków powygania kwoki,

Rzekłbyś, że Lemno drugie, gdzie na poły nadzy

Obrzymi, straszne ścierwy ubrukawszy w sadzy,

I Brontes, i Styropes z dużym Piragmotem⁵⁰⁴

Na przemiany, kowadła ciężkim tłuką młotem.

Lecz jeszcze na posiłki wyciągamy oczy:

Bo nam tej gry pomogą sąsiedzi ochoczy.

Ociec święty obiecał, skoro cesarz skończy

Wojnę z heretykami (cóż mi po opończy,

Gdy już zmoknę do nici? ), bo na te imprezy

Wszytkie zbiory i wszytkie swoje łoży spezy⁵⁰⁵.

Przydał: jako zbijecie Turczyna do szczętu,

Dam w każdym roku miejsce na pamiątkę świętu.

Toć z Rzymu otrzymali natenczas Polacy,

To im przyniósł ich poseł Grochowski Achacy.

Podziękowawszy za nie⁵⁰⁶ (i to nie poślednia

Cnota), lepszej nowiny wyglądamy z Wiednia.

Naprzód, że krew przyjaźni najpewniejszym gruntem,

Dwie siestrze⁵⁰⁷ cesarz mając za naszym Zygmuntem,

Boskiego i ludzkiego uchyliwszy prawa.

Druga, że w Polszcze z jego przyczyny ta wrzawa;

Bo gdy mu król posiłki śle na Gaborego

(Który się z Fryderykiem związał był na niego),

Gabor chcąc się nas z Węgier skaraskać⁵⁰⁸ co prędzej,

Cztery piechot tysiące Turkom i pieniędzy

Posyła, żeby wpadszy niespodzianie w ptaki,

Z Czech i z Węgier pomocne odwiedli Polaki.

Stąd jako na trzy tuzy⁵⁰⁹ bez wszelkiej omyłki,

Tak śmiele na rakuskie każemy posiłki.

Dadzą ci Bogu liczbę, którzy tego krzywi⁵¹⁰,

Ale niech się tu każdy niewdzięczności zdziwi:

Za psa krew (jako stara przypowieść natrąca:

Z bratem na lwa, a z szwagrem ledwie na zająca);

Za psa nasza uczynność, bo póki świat światem,

Nigdy Niemiec nie będzie Polakowi bratem.

Nie tylko nam posiłków winnych odmówili.

Lecz werbunku w swej ziemi cale⁵¹¹ zabronili,

A co najboleśniejsza rzecz musi być, że tem,

Co już wzięli pieniądze, surowym dekretem

Wracać nazad kazali; zaczem wszyscy trząskiem⁵¹²

Uszli i aż się tam gdzieś oparli za Śląskiem.

Albo to wolność nasza, co im w oczu solą,

Przyczyną, że nas chcieli wterebić⁵¹³ w niewolą,

Albo ze zginionymi, za jakich nas mieli

W takiej wojnie z Turkami, łączyć się nie chcieli.

Któż o utrapionego⁵¹⁴ kiedy przyjaźń stoi?

Każdy mija, każdy się zapowietrzyć boi.

Ten był owoc rakuskiej w onę burzą ligi,

Do której ze wszytkimi szliśmy na wyścigi;

Więc mieszać nasze sejmy, nasze interregna⁵¹⁵,

Czyhając, rychło miła wolność nas pożegna,

Rychło nam karki osieść, mieć czwartą na głowie

Koronę, skąd spadli dwaj Maksymilanowie⁵¹⁶;

Mało im Węgry, Czechy i niewolnik śląski,

Któremu pod przysięgą biednej zabić gąski

W własnym domu nie wolno, aż zapłaci od niéj;

Ale czego chcą sami, znać, że tego godni.

Hiszpan barzo żałował, że z tym potentatem,

(Który kiedy się ruszy, całym trzęsie światem),

Polacy się zwadzili, a tym służy właśnie,

Że niżeli mysz skoczy, dalej kocur trzaśnie.

Dla dawnego przymierza, które trzyma ściśle

Z Turkami, żadnego nam posiłku nie przyśle.

A ono złote runo i baranek święty,

Od ciebie nam na związek posłane prezenty,

Mizerneż to ofiary, malowana liga!

Patrząc, gdy nas okrutny poganin postrzyga,

Nie pomóc nam się bronić, nie odegnać wilka

Od baranka? Czy dosyć, że go złota szpilka

Na waszych przypnie piersiach? Człeka-ć wywieść w pole

Łacno⁵¹⁷; lecz kiedyś w serce ta szpilka zakole.

W takiemże-to igrzysku ten charakter macie,

Ze go sobie za czaczko⁵¹⁸ tylko posyłacie?

W ten sens i Wenetowie, w ten wszyscy sąsiedzi

Niewdzięczne posłom naszym dają odpowiedzi,

Równi owym doktorom, co widząc w malignie⁵¹⁹

Chorego, że nie wstanie, że już duszą rzygnie,

Miasto jakich syropów, co mu jeszcze ciężej,

Każą mu się z sumnieniem rachować u księży.

Jeden tylko król swojej dał wizerunk cnoty:

Jakub, co rządził Angle, Hiberny i Szkoty.

Krótko o tym mówiwszy z Ossolińskim Jerzym,

Który był wrychle⁵²⁰ wielkim koronnym kanclerzem,

Ośm swych ludzi tysięcy, przodek biorąc inszém

Chrześcijanom, z ochotą i uprzejmym winszem⁵²¹

Wyprawił, opatrzywszy żołdem na rok cały.

Wstydźcie się, katolicy, że was do tej chwały

I nabożeństwem obcy, i odległy morzem

Uprzedził i pokazał, że nie z wami tchórzem,

Acz i droga daleka, i czas barzo ścisły

Przyczyną, że do skutku nie przyszły zamysły;

Bo niespełna ćwierć roku trwała ona wojna,

Lecz stoi⁵²² za rzecz samę ochota przystojna.

Tedy się Bogu tylko, któremu swe rzeczy

W świętą dawszy opiekę, Zygmunt ubezpieczy,

Wiedząc, że tam najprędzej człowieka pociesza,

Kędy się licha ludzka pomoc nie przymiesza,

A kto w siłach śmiertelnych swą nadzieję kładzie,

Dziś, dziś się niech o swoim upewnia upadzie,

Już też rok był na schyłku, już wypadszy z Wagi⁵²³,

Słońce co dzień to szczupłej zagrzewa świat nagi,

Który zima oskubszy ze wszelakiej krasy,

Tak bydłu, jako zwierzu zamknęła popasy.

Wszytko z pola zegnała zaraz za swym przyściem,

Okrom⁵²⁴ co gałązkami albo żyje liściem.

Już i pasterze swoje puścili koszary;

I ptak poszedł na zwykłe do cieplic opary⁵²⁵,

Prócz tych, co się na nasze spuściwszy urobki,

Całą zimę po brogach wysysają snopki.

Twardy mróz ujął ziemię, chociażbyś po bagnie

Kartaony⁵²⁶ prowadził, pewnie się nie zagnie;

Krzyształowym wątpliwe brody spiął pokostem

I bystre rzeki szklanym poujmował mostem.

Biały śnieg jako z woru na ten się świat kida⁵²⁷,

Bo się słońca z uboczy nic a nic nie wstyda;

Lecz skoro oszedzieje⁵²⁸, skoro mrozem spierzchnie,

W rozliczne glance iskrzy swe lilie⁵²⁹ wierzchnie.

Więc komu przyszła wojna głowy nie ugryza,

Delikacko na płytkich saneczkach się śliza.

Świszczą smyczki z daleka gościńcem utartem

A dropiaty, jak rarog, leci pod lampartem.

Kto myśliwy, po śniegu zwierza z charty tropi,

Nasz starzec przy kominie grzanki w piwie topi

A co raz pisanego nachylając garca,

Już syty tego świata, czeka z gołą marca⁵³⁰;

Nie idą mu w gust żadne przejażdżki i sanki,

Zjadszy zęby, woli ssać rozmoczone grzanki:

Toć ostatnia człowiecza uciecha, komu się

Da Bóg starzeć i późne oglądać prawnusie,

Krótce rzekszy, gdy słońce wpadło w Kozierogi⁵³¹,

Zima się na podniebne zwaliła podłogi.

Wojny chocimskiej część trzecia

Rok nastał tysiąc sześćset pierwszy i dwudziesty,

Jako na ten świat zaszły niebieskie aresty⁵³²,

(Który już szatan prawem odbierał dziedzicznem,

Aleć go zaraz puścić musiał w rękawicznem⁵³³;

Bo święta ona Panna, wydawszy na ziemię

Nieśmiertelnego ojca wiekuiste brzemię,

Podarła cyrografy otrzymane w raju,

Za grzech pierwszych rodziców ludzkiego rodzaju,

I uczyniła koniec łez naszych oblewin,

Którymiśmy ogryzek popijali Ewin);

Jako ten Jezus, co się w jej żywocie⁵³⁴ taił,

Zaprzedanemu światu zbawienie zagaił

(I dał nam inszą kąpiel, kędy przez krzest wodny

Z dusz naszych omywamy grzech nią pierworodny),

Jako Bóg, użalony naszej niedołęgi,

Nie wstydził się człowieczej natury siermięgi

I nie pierwej ją wyzuł, aż go w onej guni⁵³⁵

Ludzkiego utrapienia ubiją pioruni

(Żal, strach, wstyd, ból, że go z tak niewczesnego chyżu⁵³⁶

Śmierć odrze i sromotnie rozbije na krzyżu,

Którym razem sama śmierć tak swe stępi noże,

Że odtąd na śmierć zarżnąć nikogo nie może).

Kiedy wicher wschodowy, ruszywszy świat z gruntu,

Straszne burze na Polskę rzucił z Hellespontu⁵³⁷,

Chcąc ją zalać, chcąc ją w jej własnej krwi utopić,

Przyszło się tedy i nam w takim razie stropić⁵³⁸

A puściwszy na stronę niepotrzebne skargi,

Stawiać tamy na fale i na przyszłe szargi⁵³⁹.

Więc, że żadnej prócz piersi nie czujemy naszéj,

To mury, to fortece. Hej, mężny podczaszy⁵⁴⁰!

Masz pole, bierz na rękę białopióre ptaki

I prowadź ku Podolu odważne Polaki.

Jakakolwiek ich liczba, masz orły i krzyże

Które uganiać mogą i sokoły chyże,

Nierzkąc⁵⁴¹ sowy nikczemne i plugawe gacki,

Co tylko pod miesięczne latają omacki⁵⁴².

Idź w boży czas w tę stronę, gdzie poganin srogi

Niesie pustki żałosne, okropne pożogi,

Niesie płacz matkom naszym i smutne lamenty,

Obciążywszy karawan⁵⁴³ kajdany i pęty.

Zdarzy Bóg chrześcijański, te pustki, te ognie

Że mu w zanadrzu ręka waleczna zażognie⁵⁴⁴;

Zdarzy, że mać pogańska, paździerze i zgrzebie

Włożywszy na grzbiet, na swych zawyje pogrzebie!

Już się wiosna poczęła, już baran ochudły

Otrząsszy gęste z śniegu zimowego kudły,

Skoro mu słońce wełnę cieplejsze ugara⁵⁴⁵,

Po łąkach i zielonych murawach się tara⁵⁴⁶.

Role się znowu ziarnem u oracza dłużą,

Pierwszego nie wróciwszy; lasy się papużą⁵⁴⁷;

Obnażone konary, skoro im wiatr pępki

Porozdyma, znowu się pstrzą w barwiste strzępki.

Już krzykliwe żurawie, już swe gęsi klucze,

Jako nasz z śniegu rosa horyzont opłucze,

Długiem pasmem prowadzą; już wdzięcznymi głosy

Po kniejach się wesołych przekrzykują kosy,

A smutny słowik, wiedząc, że mu się nie wróci,

Tak we dnie, jako w nocy po swej stracie nuci.

Już się po krzach⁵⁴⁸ pieszczone wabiły kukułki,

Gdy Lubomirski sobie poruczone⁵⁴⁹ pułki

Pod Skałą, gdzie się bystry Zbrucz z krzemieni zdziera,

Przednią straż trzymający, obozem zawiera.

Gdzie jako doskonały wódz i hetman czuły⁵⁵⁰,

Mając rznięte na sercu Marsowe reguły,

Na wszytkie razem strony wyprawuje szpiegi.

Więc że już były pewne tatarskie zabiegi,

Żeby z Wołoszą w Polszcze nie czynili szkody,

Dniestrowe swym żołnierzem poosadzał brody

I tak ich razów kilka niespodzianie zbieży,

Że pogaństwo krwią płaci nieczesne⁵⁵¹ kradzieży.

Gdzie Szymon Kopyczyński i sercem, i siłą

Nie da nigdy sławy swej zawierać mogiłą,

Tak ją waleczna ręka ostrą szablą wdruży⁵⁵²,

Że póki świata, póty w piersiach ludzkich płuży⁵⁵³.

Te kiedy ma z Tatary Lubomirski gony,

Przyjechał do obozu poseł niespodziany⁵⁵⁴,

Po przezwisku Weweli, imieniem Konstanty,

Z Krety rodem, wiarą Grek, książę między franty⁵⁵⁵,

Postawą chrześcijanin, lecz gotów dla wziątku⁵⁵⁶

Boga przedać; tego był niecnota rozsądku!

Doznał go w legacyi on Zbaraski wielki,

Że w nim wiary i jednej nie było kropelki.

Tego Spodar⁵⁵⁷ wołoski z zmyślonym kontestem⁵⁵⁸

Chęci swoich wyprawił przeciwko nam ze stem

Rozmaitych dowodów, życząc tego szczerze,

Żeby stare co rychlej odnowić przymierze

Między Turki a Lachy, nim się w wojnę wkroczy,

Nim się Mars obojętny⁵⁵⁹ we krwi uposoczy.

Troje prawił nie dziwy: jakim aparatem,

Jakim duchem szedł Osman, który cale⁵⁶⁰ na tem,

Jeżeli samą grozą Polaków nie skróci,

Do szczętu ich z imieniem i z państwem wywróci;

Nie przestanie swych wodzów do drogi przynukać⁵⁶¹,

Bojąc się, żeby mu was nie przyszło gdzie szukać

Po błotach i wertebach dzikimi manowcy⁵⁶²;

Tak na upatrzonego spieszą się więc łowcy.

Miał list od Husseima na Sylistrze baszy,

Który skoro koronny przeczyta podczaszy,

Też strachy, też racyje, też rady do zgody,

Które od wołoskiego były wojewody.

Anośmy się niedługo tego dowiedzieli,

Ze nie posłem, ale był szpiegiem ten Weweli,

Aby naszych humory i co mają serca

W takim razie Polacy, widział przeniewierca;

Bo się to wszytkim zdały niepodobne rzeczy,

Żebyśmy kiedy z Turki do takowej przeczy⁵⁶³

Ośmielić się ważyli, nierówną potyką⁵⁶⁴

Porwać się, jako mówią, na słońce z motyką;

Samym echem do takiej przyjdziem raczej zrzuty⁵⁶⁵,

Że Turkom dobrowolnie pozwolim trybuty,

Drogi pokój opłacim; nie mając się na czem

Wesprzeć, ujmiem dorocznym Osmana haraczem.

Chciał odjechać Weweli i żądał odprawy,

Lecz nie mogąc tak głównej Lubomirski sprawy

Skończyć bez Chodkiewicza; przeto mu rozkaże

Dó bliskiej wsi przez ten czas pod uczciwe straże,

Aż wielki hetman ściągnie, przy którego boku

Ze zgodnego wszytkich rad koronnych wyroku

Komisarze mieszkali, a tych część z senatu,

Część rycerstwa do onej wojny aparatu⁵⁶⁶

Przydano, zawiązanych warowną przysięgą,

Że w cnocie ani w zdrowej radzie nie ulęgą.

Przy nich sądy główniejsze, żołnierskie zapłaty,

Przy nich pokój stanowić i pisać traktaty,

I dobre, i uczciwe w równej trzymać sforze,

Owszem, niźli w pożytku, więcej kłaść w honorze.

Ciebie naprzód, Jakubie Sobieski, tu liczę.

Pierwszy to był twój stopień, cny wojewodzicze

Lubelski, do któregoś, chociaż laty młody,

Wielu starców uprzedził; nie zawszeć u brody

Rozum bywa, częstokroć ludzie, nadzy skronią,

Siwych owych satyrów dowcipem dogonią.

Tu Mikołaj Sieniawski, krajczy tej korony,

Głowę dla rady mając, ludzi dla obrony;

Tu Matyjasz Leśniowski, bełzki podkomorzy,

Czwarty Michał z Tarnowa; i wam się otworzy

Okazyja do wiecznej sławy w tym terminie,

Janie z Pawłem, rodzeni bracia na Działynie.

Ci-ć byli komisarze z rycerskiego rzędu.

Senatorowie wszyscy z swych krzeseł urzędu

Należeli do rady, co byli przytomni.

Żorawińskiego tylko Muza ma przypomni,

Mąż ręką i rozumem, językiem i piórem,

Nikomu nie był z Litwy i z Korony wtórem.

Już się wiosna starzała, już jej śliczne glance

Opłowiły gorętsze słoneczne kagańce,

Już ziemia niezielona, już niski świat żółknie,

Skoro na zodyjaku Raka Tytan⁵⁶⁷ połknie,

I skoro gorliwego Lwa grzywy zagrzeje.

Dotąd upracowany oracz swej nadzieje

Wyglądając, już ją dziś pełną ręką czerpa,

Pomykając po niwach zębatego sierpa.

Nie duma więcej słowik, jeśli wierzyć bajce⁵⁶⁸,

Nie skarży na czystości swojej winowajcę.

I kukułka nie kuka, bo skoro przymusi

Na swe jaja ptaszynę, potem ją udusi.

(Straszny przykład niewdzięku! za podziękowanie

Na szubieńcę z piastunką, za myto karanie! )

Już lato nastąpiło, już Flora Cererze

Dała miejsce; już słońce w swojej doszło sferze

Najwyższego terminu, z której dzień przyczyny,

Nie do całej przypuszcza noc godzin trzeciny⁵⁶⁹;

Dzień ma szesnaście, noc ośm, lecz rostąc⁵⁷⁰pomału,

W krótkim czasie równego doczeka się działu,

I swego powetuje, gdy mroźnego grudnia

Weźmie sobie szesnaście, ośm zostawi u dnia.

Tedy mając Chodkiewicz podczaszego w czele⁵⁷¹,

I on by nie chciał gruszki zasypiać w popiele,

Więc Pogonią zbawiennym ozdobiwszy krzyżem,

Sunie się z Litwą krokiem ku Podolu chyżem.

Łączy się z Lubomirskim i zawiera kołem

I Orły, i Pogonie pod Rzepnicą siołem,

Kędy w pułki okryte⁵⁷² dzieląc wojska obie,

Szczuplejszy widzi komput⁵⁷³ i w głowę się skrobie,

Że daleka warszawska uchwała od skutku;

Co acz go w sercu korci, tai w czele⁵⁷⁴ smutku;

Znaczy miejsce każdemu, kędy kto ma chodzić,

Lub w ciągnieniu, lub przyjdzie obozy zawodzić;

Więc urzędy wojskowe, kto był czego godny,

Za środkowaniem⁵⁷⁵ cnoty rozdaje; dowodny

Wiernek straży zawodził, Kazimirski drugi,

I Bogdaszewski trzeci był od tej usługi.

Dolmad, Litwin, oboźnym, jako żołnierz stary,

Umiał toczyć tabory, szykować kotary⁵⁷⁶.

Co gdy wszytko sporządzi, dla przestrzeńszej pasze,

Ruszy wojsko nazajutrz ku miasteczku Brasze,

Gdzie nad niskimi Dniestru skalistego brzegi

Pięknym wieńcem namioty rozbito w szeregi,

A skoro się dzień chylił i już słońce gasło,

Imię Jezus najpierwsze otrąbiono hasło.

Nie miał więcej armaty i Dawid w sekundzie,

Gdy przy konopnej zabił Goliata fundzie⁵⁷⁷.

Pod ten cień nasze Orły i Pogonie z Litwy,

Przez święte swych patronów cisną się modlitwy,

Który w najgorszą szargę⁵⁷⁸, w najstraszniejszą zrzutę⁵⁷⁹,

Stanie⁵⁸⁰ za mur miedziany, warowną redutę.

Oneć to pięć kamyków, pięć liter w tym słowie,

Przed którymi upadać muszą obrzymowie.

Noc zatem, świat szarymi przyodziawszy skrzydły,

Uspokoiła ludzi z ptastwem, z zwierzmi, z bydły,

Prócz co się słońca strzegą i swój ich cień straszy,

Cały dzień spią, a w nocy wychodzą ku paszy,

Spi obóz, na przyszłe się karasując⁵⁸¹ prace

Mając wkoło posłuchy⁵⁸² i we straży place;

Szumi Dniestr, a gdy woda z skałami się kłopi⁵⁸³,

W głębszy sen zmysły ludzkie onym szumem topi.

Ty sam nie śpisz za wszytkich, nie dasz zemgnąć oku,

Wielki hetmanie! Darmo tłocząc na bok z boku

Twarde łoże i w głowie pełno mając zgrzytu,

Równo z strażą ranego oczekujesz świtu.

Próżno pieją Syreny słodko-brzmiące dumy,

Choćby z morskiej kolebka utoczona spumy⁵⁸⁴,

Choćby się na to zmówić obie chciały zarze⁵⁸⁵,

Nie uśpią człeka, kędy w głowie jak w browarze,

Sto wątpliwości razem, razem tysiąc myśli,

I w sercu, i w rozumie hetmanowi kréśli.

Kiedy Tytan⁵⁸⁶, skończywszy przechadzkę podziemną,

Przez rumianą jutrzenkę obwieszcza noc ciemną,

Księżyc bladł, gwiazdy gasły, gdy się wschód zabieli

A zorza purpurowej Febowi⁵⁸⁷ pościeli

Ustąpi, który tymże impetem na światy

Ogniste pędzi w szorze iskrzącym bachmaty⁵⁸⁸,

Których jeszcze nad ziemią nie gorzały cugi,

Z uboczy tylko od ciał cień czyniły długi.

Jeszcze i Flory z mokrych pereł nie rozbierze

Zefir, kiedy po świętej Chodkiewicz ofierze

Obsyła senatory i wojskowe rady,

Zapraszając w osobny namiot do gromady;

Gdzie dalszej wojny progres, czy się trzymać Brahy,

Czy się przez Dniestr z obozem przeprawiać w Wałachy,

Do uwagi podaje i na obie stronie

Dość potężne racyje były po Koronie.

Jeśli stać w swojej ziemi, żywność bez omyłki,

I snadniej z Polski w obóz wniść mogą posiłki,

Bronić poganinowi przez rzekę przeprawy;

Nie przebrnie, nie przeleci bez mostu, bez ławy.

Z drugą stroną ustawne sąsiedzkie kwerele⁵⁸⁹.

Cóż gdyby się zgarnęli i nieprzyjaciele

We wnętrzności ojczyste? Pewnie by krom⁵⁹⁰ wstrętu⁵⁹¹

I Wołyń, i Podole spłonęło do szczętu.

Listy potem z Warszawy gęste poszty⁵⁹² niosły,

Żeby wojska, lub przez most, lub łodzią i wiosły,

Na drugą stronę Dniestru wcześnie przeprawować,

Zamek chocimski zmocnić i chlebem spiżować⁵⁹³.

I Kozacy znać dają, że ich zaporohy

Nie puszczą, dokąd naszy nie wnidą w Wołochy.

Tak sobie sztuczny⁵⁹⁴ naród na umyśle dumał:

Nużby się jako Turczyn z Polaki pokumał,

Kto wie, jeżeliby ci, chcąc nam przytrzeć rogów,

Nie do naszych te siły obrócili progów

Dla⁵⁹⁵ tureckiej przyjaźni? Dotąd przeto z niemi

Łączyć się nie chcą, dokąd Polacy w swej ziemi.

Lecz te wszytkie racyje uważywszy rzędem,

Miejsce było osobnym dla obozu względem,

Gdzie, począwszy od rzeki, wesołe cudownie

Aż do skał nieprzystępnych rozwleką się równie⁵⁹⁶,

Nie bez pagórka jednak i niskiej doliny,

Które pozaraszczały gęste rokiciny,

Że chociaż kto otwarcie, chociaż kto fortelem,

Mógł się na stronie obie⁵⁹⁷ bić z nieprzyjacielem.

Tedy wszyscy stosują w ten sens swoje wota⁵⁹⁸,

Żeby zamek chocimski osadzić i wrota

Zalec poganinowi, a na jego gruncie

Światu twe imię, wielki ogłosić Zygmuncie.

Z tym wstają a już cieśle materyje rąbią,

Już przeprawę trębacze po obozie trąbią,

Ani się Wewelego dłużej zdało bawić,

Przeto stanęło zaraz w drogę go wyprawić

Któremu gdy Chodkiewicz spod uczciwej straże,

Chociaż z dobrego bytu, stanąć przed się każe,

Ujźrawszy ten urodę bohatyrską w ciele,

W twarzy postać Jowisza, Gradywa⁵⁹⁹ na czele,

Zbladł jako trup i naprzód wzrok pokorny chyli,

Zaś chce upaść pod nogi hetmańskie po chwili.

Poda mu chyżo rękę i tak rzecze skromnie:

«Nie do Turczynaś bracie, ale przyszedł do mnie;

Głupi ludzie ten ukłon i czynią, i właszczą⁶⁰⁰;

U nas jednemu Bogu na ziemię się płaszczą.

Tak nierychłej odprawy od mego kolegi,

Przyczyną są tatarskie w Wołoszech zabiegi,

Teraz już jedź w boży czas i to miej ode mnie,

Że jakom nie przypasał tej broni daremnie,

Alem nią gotów drogą opądzać Ojczyznę

(Po to starość i moję niosę tu siwiznę),

Tak jeśli się przystojne podadzą sposoby

Do zawarcia miłego pokoju, a kto by

Cale⁶⁰¹ w rozum był obran w człowieczym narodzie,

Żeby wolał na wojnie, niżeli żyć w zgodzie?

Zawsze bowiem wojenna obojętna bierka⁶⁰².

W czym ja z osobnym listem posyłam Szemberka,

Gońca mego do basze, i tak tuszę sobie,

Że bezpiecznie na miejsce zajedzie przy tobie».

A ono że był Szemberg wiadom Turków wszędy,

Za tą był okazyją wyprawion na względy.

Skoro skończył Chodkiewicz, tak krótko podczaszy:

«Niech Husseim, niechaj nas hospodar nie straszy.

Pokojem nie gardzimy, ale dla bojaźni

Zebrać go, barziej nas tym jątrzy, barziej drażni.

Rozumiem, że to wszytko pójdzie nam smarowniej⁶⁰³,

Skoro sobie na bliskiej poigramy równi.

Na te wojska, co piszą, i na te trzy światy,

My szable, oni mają rydle i łopaty,

A jeżeli się jeszcze balsamem ukleją,

Bliższy Chocim niż Egipt jeździć po mumiją.

Zły tryumf przed wygraną, zły i hup przed skokiem⁶⁰⁴,

Obaczy to Husseim, chociaż jednym okiem

(Bo był ślepy na drugie), a teraz me listy

I afekt swemu panu oddaj otworzysty.

Już byś bez wątpliwości oglądał był Jassy,

Ale pozalegali Tatarowie pasy⁶⁰⁵».

Toż skoro Wewelego Chodkiewicz uprzątnie,

Z pilnością się koło swej roboty zakrzątnie.

Nowy cud u wszech ludzi, żeby tyli⁶⁰⁶ wzrostem,

Tak bystry Dniestr pozwolił brzegi spinać mostem,

Który na nim od świata stworzenia nie postał,

A teraz jakoby go Chodkiewicz ochrostał⁶⁰⁷;

Jakoż rzecz była zwłaszcza przytrudniejsza⁶⁰⁸ zrazu,

Ale do surowego gdy hetman rozkazu

Przyda szczodrobliwości, dziesięć razy sporzéj⁶⁰⁹

Ona wielka machina w ich się oczach tworzy,

I acz cierpieć nie mogąc ckliwy strumień siodła

Tak wodę ściskał, że go kilkakroć przebodła,

Podda się na ostatek, poznawszy magistra,

I da osieść hardy kark woda ona bystra.

Rozum mistrzem wszech rzeczy, czas mistrzem rozumu:

On mostu, on nas łodzi, on nauczył promu.

Czasem człowiek lwy króci i niedźwiedzie uczy,

Czasem słonie w wojenne beloardy⁶¹⁰ juczy.

Czas odmieniwszy w pysku przyrodzenie ptasze,

Dał srokom i papugom czwarzyć⁶¹¹ słowa nasze.

Czas wiatry chełzna, które zawarte w chomącie⁶¹²,

Stawią człeka na drugim świata horyzoncie,

Gdy odąwszy płócienne na galerze buje⁶¹³,

Wszytkie ziemie i wyspy i morza osnuje.

Lata skrzydły Dedalus, lata po ojcowsku

Ikarus, póki słońca warował od wosku.

Działa lać, prochy robić, grzmieć i ognie błyskać,

Piorun z daleka w miejsce umyślone ciskać,

Granatów i misternych rac, które do góry

Wzbiwszy się, tworzą z ognia rozliczne figury,

Czas nauczył murować, czas murów ruiny,

Przez potężne petardy i podziemne miny,

Cyngla ruszy, aż wszytko, co obaczą oczy,

Tak zwierza jako ptaka, zmyślny strzelec troczy⁶¹⁴.

Czasem człek doszedł nieba i policzył gwiazdy,

Wie, która w miejscu wryta, która ma pojazdy⁶¹⁵.

Czas człeku czasy mierzyć i, choć ślepi oczy,

Wiedzieć którędy, widzieć, jako długo toczy

Słońce koło nad światem, pokazał, i może

Pisać przed stem lat, wiele razy swe poroże⁶¹⁶

Księżyc, świecę którą noc, słońce, którą krasi

Biały dzień, i w którą noc, w który dzień przygasi.

Czas obrotne zegary, kędy przez sprężyny

Pomiar, przez dzwonki ogłos swój mają godziny,

Albo cieniem cienkiego prącika wyznacza,

Albo w krzysztale⁶¹⁷ piaskiem mieluchnym przetacza.

Czas wiedzieć, kędy ziemia który kruszec kryje,

Czas znać ludzkie persony, dawne historyje,

Skoro je w miedzi ręka ćwiczona wydruży⁶¹⁸,

Skoro je malarz pęnzlem na płótnie wysmuży⁶¹⁹,

Da w tysiąc lat oglądać, co już wszytko z czasem

W proch poszło za nikczemnej gadziny opasem⁶²⁰,

Druk, papier i litery, którymi wykreśli

Co mówi, co ma w sercu i co człowiek myśli,

I mogą się rozmawiać, nie ruszywszy usty,

Mogą widzieć z daleka ludzie inkausty⁶²¹.

Wszytkiemu czas przyczyną. O Boże dobroci!

Tedyż człowiek żywioły i naturę króci,

A przez te wszytkie wieki na grzech i złe żydło⁶²²

Znaleźć mu się dotychczas nie dało wędzidło!

Zna zwierze, ryby, ptaki, drzewa, zioła, gady;

Wie, skąd grom, piorun, skąd deszcz, skąd spadają grady,

Krotce mówiąc, na ziemi zna się i na niebie;

Wszędzie mądr, doma głupi, że sam nie zna siebie.

Wiatry chełzna, o cuda! Na cielesne żądze

Dotąd mu się nie dały wynaleźć wrzeciądze.

Ale do chocimskiego powracając mostu:

Już stał, już był gotowym przenosić i po stu;

Już dzień znaczy przeprawy, już za rzekę zmierza,

Kiedy nieochotnego postrzegszy żołnierza,

I sam się hetman stropi, i propozyt⁶²³ zwlecze,

Aż zrozumie i zleczy, co go w sercu piecze.

Wszyscy nosy zwiesili widząc, że nie żarty,

Że gościniec do Wołoch czeka ich otwarty;

Sto razem niebezpieczeństw, sto trwóg w oczu stanie,

Kiedy nastąpi z miłą ojczyzną żegnanie;

Więc zrazu po namiotach i mówili cicho,

Potem głośniej, aż górę wzięło ono licho;

Na koniec się zebrawszy, w jakiej kto był szarży,

Przed swoim się rotmistrzem jawnie o to skarży;

Że ich za Dniestr, jakoby na rzeź żeną⁶²⁴ owce,

W kraj pusty, między dzikie wołoskie manowce.

«Skąd żywność między zbójcy? Skąd się ma posilić

Żołnierz, gdy się nie dadzą z obozu wychylić?

Nie trzeba na nas Turków, dokuczy z zasadzki,

Z swoimi opryszkami Wołoszyn Bernacki⁶²⁵,

Który wielekroć z nami z tamtę stronę Dniestru

Igrał, nie mogliśmy się doliczyć z regiestru.

Tedy tą garstką ludzi chcecie pobić Turki?

Podobno na nich będziem zaglądać przez dziurki

Z szańców, co to tak barzo hetman każe⁶²⁶ na nie,

Póki zębów i suchar spleśniałych nam stanie.

Kto ręczy, że Dniestr mostu z swych karków nie zrzuci,

Nim się król z pospolitym ruszeniem ocuci,

Nim się zwleką posiłki, o których coś słychać,

Że lazą na bałuku⁶²⁷, a nam tu usychać

Dotąd przyjdzie i kroplę ostatnią krwie sączyć.

Cóż choć przyjdą, gdy z nami nie będą się łączyć,

Chociaż tamto szeroko zalęgą pobrzeże,

Patrząc tylko, jako nas poganin porzeże,

Albo cudzym nieszczęściem swej warując głowy,

Pokiną⁶²⁸ nasze wilkom i krukom tułowy,

Pójdą za Białą wodę⁶²⁹; tym też czasem zima,

Od dalszego progresu pogaństwo przytrzyma.

Praca w ręku, o płacej żaden dotąd nie wie,

Odkąd mu służba idzie; szabla nie zardzewie

W ustawicznych obrotach; już w oczach Wołosza,

A drugi jeszcze nie wziął złomanego grosza!»

Taka uszu hetmańskich skoro dojdzie skarga,

Tylko mu się w drobny kęs serce nie potarga.

Czy zaraz twardym chełznać taki bunt munsztukiem,

Hersztów mieczem skarawszy, drugich tylko fukiem?

Czyli⁶³⁰ wszytkich zebrawszy w generalne koło,

Przez łaskę i pogodne ma kołysać czoło?

A z tym rady wojennej sprasza do namiotu

I ono zamieszanie przełożywszy, co tu

Dalej czynić, rady chce: czy łaski, czy grozy

Zażyć ma i wzruszone ułożyć obozy?

Różne zdania, różne tam wota były, ale

Gromadzić się nie zdało ludzi w tym zapale,

Ani ich sądem drażnić; a kiedy z rozpaczy

Wojsko się jawnym buntem zwiąże i odsaczy,

Ufając siłom swoim o to się pokusi,

Czego wątpi uprosić, tuszy⁶³¹, że wymusi!

Więc tak z rady stanęło u hetmana spólnéj,

Aby Stefan Potocki, pisarz wtenczas polny,

Kamieniecki starosta, zawiązany ślubem,

Że to wiernie z Sobieskim odprawi Jakubem,

Uważywszy ciągnienie, naprzód z stanowiska,

Komu daleka, komu droga była bliska,

Ten dzień, w który chorągiew w obozowe place

Weszła, pierwszy naznaczył jej ćwierci⁶³² do płace.

Co skoro między roty, rotmistrze i pułki,

Przez skryte dla zazdrości roześlą cedułki,

Jakby ręką przewrócił, już się nikt nie smęci,

Wszyscy weseli, wszyscy stąd byli kontenci,

Zwłaszcza kiedy w niedługim potwierdzenie czesie

Prędka poszta z Warszawy tych rzeczy przyniesie.

Jako po ślepej chai⁶³³ i okropnej burzy

Piękniejszy świat, gdy słońce jasną twarz wynurzy,

Taką dały pogodę rozesłane kartki,

Spędziwszy niepotrzebnych skrupułów zawartki⁶³⁴

Z serc żołnierzów koronnych, kartki, mówię, ony,

Gdzie był każdy o swoim żołdzie upewniony.

Już śmieli, już posłuszni, nie szepcą, nie mruczą,

Zaprzągają w skarbniki⁶³⁵ luźne konie juczą,

Każdy by się rad⁶³⁶ widział w lot na stronie drugiej,

Gdyby można w bród przebyć krzemieniste strugi.

Skoro trąba wesołym ogłosi to echem,

Do mostu się co żywo pobiera z pospiechem.

Ten jęczy pod ciężarem; Dniestr się z jadu⁶³⁷ pieni,

Wstydzi się okolicznych gór i swych kamieni.

Już się był Lubomirski w Wołoszech rozgościł;

Nie czekając, rychło Dniestr magister pomościł,

Zbiwszy drzewo na glenie⁶³⁸, którego przystawił

Po wodzie Chodorowski, pułki swe przeprawił.

Więc nim się wszytko wojsko do obozu zgarnie,

W żywność się sobi⁶³⁹, rad by założył spiżarnie,

Żeby i sam miał dosyć, i za czasem komu

W potrzebie mógł dogodzić; przeto po kryjomu

W półtoruset Lipnicki wyprawiony koni,

Z nim Rychter w piąciudziesiąt na czatę dragonii.

Ci, acz bydeł nagnali i nawieźli zboża,

Nie była z kontentecą⁶⁴⁰ ona ich podróża⁶⁴¹;

Że nim sławną jarmarkiem Sorokę ubiegli,

Ormianie ich i Grecy zawczasu postrzegli.

Barzo na to Chodkiewicz ubolewał stary,

Gdyby ziemia wołoska Chrystusowej wiary

W jednej się liczyć miała z bisurmańską toni,

Przeto tego pod gardłem przez trąbę zabroni.

Piotr Mohiła wołoski to był wojewodzic,

Syn Symona Mohiły, że tuteczny⁶⁴² rodzic,

Skoro zginął Żółkiewski, jego wierny patron,

Przylgnął do Chodkiewicza: bowiem zmierzał na tron

Dziedziczny kiedykolwiek, który nań i człeczem,

I bożym spadał prawem (lecz kędy za mieczem

Idą rzeczy, tam święta sprawiedliwość wzdycha,

Tam wszelka sukcesyja bliskiej krwie ucicha,

Milczy prawo na wojnie), o któreśmy spadki

Opłakanych Mohiłów i dziś wpadli w siatki.

W te Korecki z Potockim i Piasecki trzeci,

W te mogiły⁶⁴³ Żółkiewski pod Cecorą leci.

Tamci przy Aleksandrze, Konstantym, Bohdanie

Mohiłach, a Żółkiewski już przy Gracyanie.

Tu wisiał Wiśniowiecki, tu w kacernej⁶⁴⁴ męce

Trzy dni konał na haku, trzy dni na osęce

Umierał i z naturą mordując się dużą⁶⁴⁵,

Nie umarł, aż go gęste postrzały donużą.

Trwała jeszcze nadzieja, choć jako na wietrze,

Że ich dom w tym ostatnim miał się dźwignąć Pietrze.

Ten się jeszcze chudzina trzyma swego sznura,

I choć go dzisia wiechciem fortuna potura,

W Bogu i w szabli polskiej ufa, że się dopnie,

Skąd wypadł, i dziadowskie odziedziczy stopnie.

Widząc, że bez nadzieje powrotu nie tonie

Co dzień w morzu głębokim ogniogrzywe słonie⁶⁴⁶;

Bo skoro noc zwyczajnej dopędzi koleje,

Znowu świeci i skryte wyjawia złodzieje,

I nie tak go grubych chmur zamroczą kałduny⁶⁴⁷,

Gdy śród dnia ciągną na świat, grom, grad, lić⁶⁴⁸, pioruny,

Żeby się zaś z burego wydarszy ołowu,

Nie miało złotą lampą pałać jako znowu.

Nie zawsze się ćmi ani płomieniste puchy⁶⁴⁹

Zawsze mu czarny księżyc zarzuca makuchy,

Wydrze się zaraz siestrze, a po sferze modréj

Pędzi w zupełnym świetle cug swój złotobiodry.

Nie zawsze i ocean, srogim szturmem wzdęty,

O zakryte skopuły⁶⁵⁰ roztrąca okręty,

Na które kiedy już, już niestrzymanym fluksem⁶⁵¹

Wpadają, ali Kastor zawita z Polluksem;

Ucichną potem wichry, a w ślicznej pogodzie

Pełnym żaglem do swego portu płyną łodzie.

Nie trać zaraz otuchy i bądź przy nadziei,

Kiedy cię zepchnie ślepa fortuna z kolei

Pomyślnego żywota; nie maszci i trochy

Statku u tej rodzaju ludzkiego macochy.

Czekaj jeszcze rewolty⁶⁵²: bo nie tak uwięzła

Twa dola, żeby z tego wywikłać się węzła

Nie zdołała stateczność. Kto chce mieć wygraną,

Trzeba pierwej z fortuną chodzić na wytrwaną⁶⁵³.

Jako nie zaraz bujaj, kiedy cię upierzy;

Bo barzo często różny obiad od wieczerzy

(Jeszczem podobno siła⁶⁵⁴ zamierzył, w siedm godzin

Daje pieszczochom swoim po bażantach słodzin)

Tak też nie truchlej nagle, nie rozpaczaj i tu

Czekaj, niźli był wieczór, weselszego świtu.

A kto wie, jeżeli cię z tak żałosnej zrzuty⁶⁵⁵

Znowu rane na nogi nie dźwigną koguty?

A im barziej, im zmokniesz do ostatniej nici,

Tym milszym twa cię skutkiem nadzieja wysyci.

I Mohiła, chociaż go zła fortuna topi,

Wżdy⁶⁵⁶ nie zaraz rozpacza, nie zaraz się stropi;

Opiera się, nie da się zbijać z jednochodzej⁶⁵⁷

Bo im co ciężej cierpim, tym wspominać słodzej⁶⁵⁸;

Chwyta się i słabego, jako mówią, wiszu⁶⁵⁹,

Tuszy, że z tak podłego niedługo kociszu⁶⁶⁰,

Na którym się dziś chudak włóczy przy obozie,

Siędzie na tryumfalnym przodków swoich wozie.

Ten prośbą u hetmana pokorną zabieży,

Że wszelakiej w Wołoszech zakaże rabieży⁶⁶¹.

Przysięże za swój naród, jako do Korony

Przychylny; niech go miasto nie niszczą obrony.

Drugi respekt, Szemberg był, co do Husseima

Z listami wyprawiony; ten hetmana trzyma,

Żeby się na nim nie mścił swego naród płochy,

Kiedy będzie powracał nazad przez Wołochy.

Dwunastego dnia aże, jako się poczęło

Nasze wojsko przeprawiać, za Dniestrem stanęło.

Pięknie tam było patrzyć, gdy w onej równinie

Tylo Krzyżów, tylo się Pogoni rozwinie!

Tylo Orłów walecznych, na zaszczyt Korony

Niosąc gotowe skrzydła, wyciagnione spony

Na ścierwy bisurmańskie, gdzie kruki i sępy

I pożerne harpije wielkiemi zastępy

Czując o pewnym żerze⁶⁶², tym leciały chciwiéj,

Im się każdy przy Orłach sarmackich pożywi.

Nie mniejszym i to było patrzającym gustem,

Gdy się lekkim przechodząc po chorągwiach szustem⁶⁶³,

Tak wspaniale odymał nasze białozory⁶⁶⁴

Wolny zefir, że znaczne były ich humory.

Jęczy ziemia gęstymi ubita kopyty,

Czujący krwie cecorskiej mściciele Lechity,

Że krótkiego tryumiu omylnej nadzieje

Przypłaci, gdy się swych krwią mieszkańców obleje,

A na nowe pogaństwa bezecnego groby

Bierny⁶⁶⁵ gardziel i zgniłe gotuje wątroby.

Krzyczą wesołe konie w rzędy, w kity, w forgi⁶⁶⁶

Ustrzępione, z wiatrami mieszają swe gorgi⁶⁶⁷;

Tak się zda, lubo w kole obraca się wężej,

Lub prosto idzie który, że srożej, że ciężej

Ziemię nieprzyjacielską kopytami depce,

Zwłaszcza w naszym Podolu urodzone źrebce

Gotują się z pieszczonej Arabiej łątek⁶⁶⁸

Pytać, jeśli rogowych podków mają szczątek?

Chodkiewicz, acz go starość długim wiekiem zgniata,

Serca jednak wielkością sił ciała nadpłata,

Twarz usiawszy powagą i szedziwe⁶⁶⁹ skronie,

Na statecznym przed wojski krzepi się hładonie⁶⁷⁰.

Nie tak Hektor serdeczny, nie tak był wspaniały,

Kiedy zaległ ocean Agamemnon cały,

Kajus nie tak roztropny, Pirrus nie tak możny;

Ręką i mową nie tak Hannibal postrożny,

Nie tak Kamill szczęśliwy; nie tak jeden ze stu

Scypio, jako tu był z twarzy, z mowy, z gestu

Hetman polski roztropny, serdeczny, wspaniały,

Szczęśliwy i ostrożny; którego chowały

Na to nieba życzliwe, aby w takiej toni⁶⁷¹

Orłowi i walecznej hetmanił Pogoni,

Kiedy młodzik, swej siły nadzieją odęty,

W jarzmo jedno z drugimi wprządz je chciał bydlęty;

Bo tych ludźmi zwać szkoda, którzy jako weszli

W niewolą, tak już robią w chomącie i we szli⁶⁷²!

Igra krew w Lubomirskim: bo młodość krzemięzna⁶⁷³

Żadnych szwanków na ciele, żadnych razów nie zna;

Jędrznie⁶⁷⁴ mu we lwiej piersi ono serce żywe,

Im bliżej czuje pole sławy swej szczęśliwe.

W koźle⁶⁷⁵ Mars urodzony, w oczu, choć nieznaczny,

Uśmiecha się, gdy czas ma, Kupido sajdaczny⁶⁷⁶.

Pod nogami koń dzielny i według podoby⁶⁷⁷,

Który do przyrodzonej chodzy⁶⁷⁸ i ozdoby,

Widząc, że złotem gore i co ma za jeźdźca,

Stać spokojnie nie może, lecz na miejsce z miejsca

Stąpa, wysmuknionej go szukający nodze,

Rzuca wodza i munsztuk upieniony głodze⁶⁷⁹.

Tak Ksantus pod Achillem, Cillar pod Kastorem,

Ten kiedy szedł na Sfery⁶⁸⁰, tamten gdy Hektorem

Rozgniewany zwycięzca obciążywszy osi,

Butny jedzie: raz igra, drugi się komosi⁶⁸¹.

Cóż gdy razem wojskowe instrumenty krzykną,

Wszytkim serca skruszone do gruntu przenikną.

Wszyscy ręce i oczy podniósszy ku Bogu,

Żeby przytarł hardemu tyranowi rogu;

Nie nam, nie nam, Panie nasz, podłemu stworzeniu,

Ale daj chwałę wieczną swojemu imieniu!

Niechaj przyjdzie poganom tu do znajomości

Imię, na które wszytkie dygocą zwierzchności!

Straszne imię, na które, kiedy każesz, snadnie⁶⁸²

I ziemskie, i podziemne kolano upadnie.

Odkupicielu świata, w którego dziś krwawéj

Pracy się rozpościera Mahomet plugawy,

Dziś niech padnie, dziś się niech na tym głazie śliźnie!

Tak starszyzna, tak wojsko westchnie przy starszyźnie,

Którzy ciała w kirysy twarde obleczeni,

Skoro szyki na onej objadą przestrzeni,

Obrócą swoje Orły ku obozu, który

Już był Dolmad osadził, rozmierzywszy w sznury.

Tak mądry hetman stanął i tyle zostawił

Turkom pola, że ani wszytkich wojsk swych sprawił

Osman, ani kiedy chciał, prócz lekkiej gonitwy,

Nie mógł nam dać ogólnej na swym polu bitwy.

Z jednę stronę ostrych skał grzbiety nieprzebyte,

Z drugą Dniestr, z tyłu lasy i chrósty okryte

Obóz nasz zawierały; równia była w czele⁶⁸³,

Którą gotów częstować swe nieprzyjaciele;

Bo ci nad nią osiadszy pagórzyste dziczy,

Tam na rzeź, jak do jatki spadali rzeźniczéj.

Więc ledwie co w obozie naszy się rozgoszczą,

Ledwie skrzywione grzbiety od kirysu sproszczą,

Luźna czeladź to dla drew bieży, to dla słomy,

Bez straży, bez kałauzów⁶⁸⁴, w kąt on niewiadomy,

Najmniej o tym nie myśląc, co nad nimi wisi,

Kiedy zbójca Bernacki gdzieś się z jamy lisiéj

Wyrwawszy, z swoimi ich oskoczy opryszki,

A jako wilk drapieżny wygłodzone kiszki,

Gdy wpadnie między owce, gorącą krwią poi,

Zwłaszcza kiedy pasterzów ani się psów boi,

Dopiero się postrzegą i ci niebożęta,

Piąciudziesiąt, część na śmierć, część straciwszy w pęta.

Uciekną, pokinąwszy⁶⁸⁵ zdobyczy i juki.

Skoro drogo zapłacą zbójcom od nauki,

Ostrożniej potem swoje odprawują czaty,

Mając z sobą dragony i lekkie armaty.

Nazajutrz Kopaczowski, jeszcze spod Rzepnice

Wyprawion, opędziwszy wołoskie granice,

Sławny żołnierz moskiewski i z serca, i z sprawy,

Wrócił się do obozu prosto od Soczawy

We stu koni pancernych; tyleż swych miał Byczek

Wołoszyn, lecz nam wierny; ci kilka potyczek

Odprawiwszy szczęśliwie, związanego w łyka

Sługę hospodarskiego, prowadzą języka⁶⁸⁶.

Ale i z tego mało Chodkiewicz się sprawił,

Prócz, że się Osman z wojski przez Donaj przeprawił.

Kiedy takie hetmana dochodzą awizy⁶⁸⁷,

Rad by wojska sprowadził, rad by wprawił w ryzy,

I choć cera wesoła, ale serce w ciszy

Korci, że o Kozakach nic dotąd nie słyszy.

Nie blizu⁶⁸⁸ Konaszewski, rotmistrz lekkiej roty,

Szedł przeciw nim i o tym żadnej nie masz noty;

Lwów bawi⁶⁸⁹ królewica; król w Warszawie siedzi;

Szlachta się domów trzyma, ni kot gołoledzi;

Słucha jak zając bębna, rychło wici⁶⁹⁰ trzecie

Każą zbrojno każdemu w swym stawać powiecie,

I na one Tatary, niechaj ich Bóg skarze,

O samej ciągnąć wodzie i twardym sucharze.

Cóż? Niźli⁶⁹¹ się król ruszy, niż się szlachta zcedzi,

Tymczasem spadnie orda, przeprawy uprzedzi,

Pasy⁶⁹² pozastępuje, że Władysław ani

Król przejdzie, i mają kim co począć pogani!

Tego hetman z starszyzną kiedy gryzie móla⁶⁹³,

Ali poseł kozacki, który był do króla

Wyprawion z Zaporoża, pomyślnej odprawy

Dostawszy, prosto w obóz przyjeżdża z Warszawy.

Tuszy, że swych Kozaków już pod Chodkiewiczem

Na tym zastanie miejscu, których pewnie niczem

O łasce i królewskiej przeciw sobie⁶⁹⁴ chęci,

Dla czego był posłany od nich, nie zasmęci.

Konaszewskim się przedtem, teraz od armaty⁶⁹⁵,

Sajdacznym między swymi zowie się pobraty.

Ten to, przy znacznym wielkiej dzielności dowodzie,

Dotrzymał wiary, rzadkiej w kozackim narodzie;

Dał słuszny kontest⁶⁹⁶ siły i swojego męstwa,

Gdy go nieraz pogaństwa otoczyła gęstwa,

Z ich trupów groble robił, a chociaż na susze,

Kąpiel sobie i swoim naprawiał w ich jusze⁶⁹⁷.

I teraz, gdy się hetman, gdy się rada miesza,

Wszytkich prawie ożywia, wszytkich jak rozgrzesza,

Upewniając, że wojsko z dnieprowego progu

Nie omieszka przysługi Ojczyźnie i Bogu;

(Zwłaszcza mając od króla na to przywileje,

Że nie darmo dla polskiej korony krew leje),

Przybędzie na to miejsce, gdzie przy świętej wierze

Umierający niebo w nagrodę odbierze;

A kto się żywo wróci, stanie⁶⁹⁸ za sto ćwierci⁶⁹⁹

Sława, co po pogrzebie żyje i po śmierci.

Siła przy tym o pańskiej powiedał dobrocie,

Siła o swych Kozaków wierze i ochocie,

U których gdy lat kilka szczęśliwie hetmani,

Że im doma surowie ich zuchwalstwa gani,

Zsadzili go z urzędu, a na jego ławce

Dali miejsce marnemu pijaku Brodawce,

(Kędyż bez ambicyi dla Boga na ziemi,

między Kozakami znajdzie się biednemi!),

Pod którego buławą przeto i leniwo

I rozsypką szli na to wiecznej sławy żniwo.

Aleć prędko fortuna obróciła wiosłem.

Sajdaczny, który dzisia do króla był posłem,

Otrzymał zaś buławę i dał się znać światu;

Brodawka za niecnoty swe szedł pod miecz katu.

Już świat znał Sajdacznego i łodzią, i koniem;

Już go widał oczyma, nierzkąc słychał o nim

Wielki cesarz turecki, gdy znalazszy przeście

Przez dnieprowe porohy, palił mu przedmieście

Pysznego Carogrodu, którymi pożogi

Pogańskie zabobony, brzydkie synagogi,

Płonęły kopcąc dymem bramę⁷⁰⁰ onę jasną,

I tylko muzułmańską krwią te ognie gasną.

Tak gdy oba Azyjej i Europy klucze

Wiotchym perzem okurzy i w sadzach ubrucze,

Skoro w głąb na mil kilka wszytkie brzegi zmaca.

Do swoich się porohów z korzyścią powraca.

To tak Turkom Wyrządzał na pojeznej czajce⁷⁰¹;

Koniem zasię Krymczuki gromił i Nahajce⁷⁰²,

Albo im plon odbijał, gdy szli z ziemie naszej,

Albo ich stada czatą zajmował na paszy;

Częstokroć więc bachmaty, bawoły i skopy⁷⁰³

Pod samymi ich bierał prawie Perekopy;

Często z takiej nowiny u samego hana,

Chociaż w Bakczysaraju, zadrżały kolana.

Napatrzył się Oczaków choć nie barzo smacznéj

Krotofile, gdy nieraz odważny Sajdaczny,

Opędziwszy ich w mieście i zamknąwszy w skrzynce,

Słał trupem równe pola i długie gościńce.

Aleć nie tylko z Turków i ordy miał serca,

Doznał go i stokrotny Moskal przeniewierca,

Gdy prawa swego mieczem Władysław dochodził,

Lekką rotę Sajdaczny w jego wojsku wodził.

Do tego był Żółkiewski przyprowadził rzeczy,

Gdy naszy Moskwę wzięli; ani mieć odsieczy

Przez dwie lecie⁷⁰⁴ nie mogła, owszem z każdej strony

I nadzieję wszelakiej straciła obrony.

Tedy do zwykłych kunsztów i obłudy siągnie;

Jako skoro na traktat hetmana wyciągnie,

Przysięgą mu, że ani zwyczaj, ani wiara,

Gdy wezmą królewica naszego za cara,

Nie będzie im wadziła; czego znowu razem

Potwierdzą przed swojego Mikuły⁷⁰⁵ obrazem.

I uwierzył Żółkiewski, i na one miry⁷⁰⁶

Wziąwszy pod pieczęciami nieszczere papiéry,

Zwiódł wojsko, sam zwiedziony, i żadnego śladu

Nie zostawił, w stolicy nie mając zakładu.

Stąd prosto szedł do króla i to sobie przyzna,

Co winna krom zazdrości przyznać mu ojczyzna,

Że narody szerokie, które z samą dziczą

Nieużytej natury z północy graniczą,

Gdzie strasznej monarchiej ogromna machina

Światu grozi, pod nogi rzucił jego syna.

Nie przez ogień, nie przez miecz, ani przez podarki,

Rozumem osiadł twarde tamtych ludzi karki.

Wtem wyjmuje od boku z kamchy⁷⁰⁷ szczerozłotéj

Ujęte pieczęciami moskiewskie hramoty⁷⁰⁸

I odda z winszowaniem i już mu się marzy,

Że nasz carem królewic w Moskwie gospodarzy.

I mogło było być co z tego, lecz złe rady

Trzy lata u smoleńskiej te rzeczy osady

Trzymały, a Moskwa też tymczasem nasz głupi

Kredyt⁷⁰⁹ rada do czasu Smoleńskiem okupi.

Nim Władysław do pompy aparaty zbierze,

Nim żołnierzów, tamtecznej nie ufając wierze,

Moskwa siodła pozbywszy i z węża zanadrze

Uwolniwszy, do góry twardy ogon zadrze,

Grzywę jeży; nie tylko siodłać się już nie da,

Ale wierzga, co gorsza, już nam odpowieda⁷¹⁰;

A my wiersze piszemy, a my się już sadzim

W koncepty, królewica do Moskwy prowadzim.

Płacze Zygmunt żegnając długiego terminu

Widzenia się⁷¹¹; żałuje po swym miłym synu,

Aleć go rychło Pan Bóg w tym żalu pocieszył,

Gdy się nazad⁷¹² do niego Władysław pospieszył.

Moskwa się niecnotliwa z naszej wiary śmieje,

I tak wiatrem nadziane puknęły nadzieje⁷¹³.

Lecz nie zgoła bez pomsty w tym narodzie znacznej,

Gdzie swego dowiódł męstwa odważny Sajdaczny;

Spalił Jelsko obronne: tejże znak usługi

Dał, dobywszy i zamku, i miasta Kaługi.

Skąd inszy wszyscy sławę, on przy sławie liczy

Całość swego żołnierza, sowite⁷¹⁴ zdobyczy.

Aleć więcej moskiewską nie bawiący rzeczą⁷¹⁵ —

Skoro się tak hetmani na sercach poleczą,

Że przyjdą Zaporowcy i pomogą boju,

prosi pilno Sajdaczny jakiego konwoju⁷¹⁶;

Chce iść przeciwko wojsku i gniewa się srodze,

Że tak leniwo lezą, że złe mają wodze.

Wnet hetman Hannibalów obu ordynował;

Mołodecki, że między Kozaki się schował⁷¹⁷,

Pomógł im tej przejażdżki; więc na Stepanowce

Z dobrymi szli kałauzy⁷¹⁸ prosto przez manowce.

W tenże dzień i Mościński wysłan dla języka.

W kilka mil się z watahą⁷¹⁹ zbójecką potyka,

Swoi czy nieprzyjaciel, nie pierwej się dowie,

Aż na koniec Wołoszą poznawa po mowie;

Więc się o nich uderzy, chociaż już mrok padał,

Gdzie swój swemu nie jednę skoro ranę zadał.

Poszedł nocą na odwrót, sprawiwszy tak wiele;

I zbójcy-ć, bo ich kilku wziął, nieprzyjaciele.

Lepszym szczęściem Fekiety aż pod Jassy chodził,

I wódz, i żołnierz dobry; ten się w Węgrzech rodził;

Gdy lat kilka u Turków na wojnach przesłuży,

Nie chce swoich chrześcijan prześladować dłużéj;

Kiedy Skinder z Żółkiewskim traktuje u Busze,

Przedawszy się, do naszych obozów przykłusze.

I ten się dał znać Moskwie, gdy pod Władysławem

Swoję wodził chorągiew, lubo w polu krwawem,

Lubo przy szarym świetle nocnej chodząc gwiazdy,

I szturmy, i odważne odprawiał podjazdy.

Teraz od Jass wróciwszy prawie jak na dobie

Przyprowadzi języka, znajomego sobie,

Jeszcze gdy Turkom służył. Wołoszyn był hoży⁷²⁰,

Ten pytany porządnie hetmanom przełoży,

Że już Osman w Multaniech; że jego hospodar,

Skoro z żołnierzów wszytkie swe fortece odarł,

Poszedł przeciwko niemu, a tymczasem w Jassiech

Na bankiet się gotuje; to ludzie na pasiech⁷²¹

Osadzeni znać dają, zgoła co godzina

W Wołoszech się z wojskami spodziewać Turczyna.

Na to kiedy się wszytkie języki zgadzały,

Każe obóz Chodkiewicz osypować wały,

We spiże się sposobić; kto wie, jeśli zima

Nie zechce nas potrzymać z Turki u Chocima.

A sam się przecie w sobie potajemnie gryzie,

Że z tą garścią jak goły osiąka na zyzie⁷²².

Nieprzyjaciel już pewny, z czym wieść wieść popycha;

On o żadnych dotychczas posiłkach nie słycha.

To gdy myśli na sercu rozerwany, ali

Rusinowski się z pułki lisowskimi wali.

Osobne by napisać o nich trzeba księgi:

Ci szeląga na swoje nie wziąwszy zacięgi,

Twardą pracą za płacą, sławę za śmierć biorąc,

Minąwszy Moskwę, poszli w głąb tamten świat porąc⁷²³;

Szablą sobie rum⁷²⁴ czynią, dokąd pod kopyty

Ziemię mają i Tytan⁷²⁵ świeci złotolity;

Już im Białe jezioro w tyle i Sybiory,

Już minęli ryfejskie śniegiem kryte góry,

Kędy ciepłe sobole i czarne marmurki⁷²⁶

W nos bije mierny⁷²⁷ strzelec, ochraniając skórki.

I Jugra, i Permia, gdzie na smukłej łyży

Człowiek lata po śniegu od sokoła chyżéj,

Gdzie już wojnę nie z ludźmi, bo ci ich postury⁷²⁸

Nie znieśli, lecz z niedźwiedźmi i srogimi tury,

Z potworami morskimi, bez soli, bez chleba,

O więdłej⁷²⁹ tylko rybie wieść było potrzeba.

Dotąd się w dzicze one i pustynie darli,

Aż się piersiami o lód północny oparli,

Gdzie w morzu pracowite podbrodziwszy konie,

Dopiero się ku swojej obejźrą Koronie.

Tam gdy drudzy słuchają skruszonych kier⁷³⁰ trzasku,

Lisowski te na miałkim słowa pisał piasku:

Skoro wskroś na pięćset mil dotąd nieprzebyty

Kraj moskiewski końskimi stratuje kopyty

Śmiały Polak, w tym musi bieg stanowić kresie;

Niechaj to z piaskiem lekki wiatr po świecie niesie!

I gdyby mógł mieć skrzydła i pławy⁷³¹ kaczorze,

Kusiłby się o lody i szerokie morze;

Wiedziałby, komu to tam jeszcze świeci słońce,

Kto posiadł ostateczne tamtej ziemi końce.

Stamtąd prosto na Mordwę⁷³² i Sudale błotne

Obrócą ku stolicy, gdzie pakta wykrotne⁷³³

Z Moskwą kończy Żółkiewski; dla czego i oni

Stąd zaraz do cesarza byli zaciągnioni,

I tam, robiąc na wieczną sławę swego rodu,

Służyli, dokąd u nas na wojnę od Wschodu

W bęben nie uderzono; niechaj o nich powie

Praga, gdzie z Fryderykiem swym siedli⁷³⁴ Czechowie,

Bracia naszy i miłą straciwszy swobodę,

Dmuchać każą Polakom i na zimną wodę.

Więc skoro Lisowczycy kiną⁷³⁵ Rakuszany,

Trząskiem⁷³⁶ się do ojczystej pobierają ściany.

Im barziej wedle czasu⁷³⁷, im niespodziewaniej

Przybyli, tym weselszy wojsko i hetmani.

Jeszcze się im radują, jeszcze nie ukaże

Oboźny miejsca, kiedy od placowej straże

Bieży jeden za drugim, że z pola posłuchy⁷³⁸

Widzą tumany, widzą z prochu zawieruchy;

Ludzie jacyś nad nami. Najmniej to hetmana

Nie zmiesza, lecz bełzkiego prosi kasztelana

(Stanisław Żorawiński nim był, i osobą,

I humorem senator), aby wziąwszy z sobą

Komu ufa, pod one pomknął się kurzawy;

Wojsko przyjdzie tymczasem do koni, do sprawy.

Pan⁷³⁹ bełzki, że miał swoję chorągiew na straży,

Wziąwszy kogo rozumiał, chyżo się odważy;

Podjedzie pod on tuman i chce kogo złowić,

Aż swych pozna i słyszy, gdy poczęli mówić.

Czata się powracając do obozu z plonem,

Gęsty bydeł i owiec ruszyła proch gonem⁷⁴⁰.

Już w polu miał kilka rot, już sprawiał posiłki

Chodkiewicz, gdy go wywiódł pan bełzki z omyłki.

Po tym zgiełku, jakby się po burzliwym grzmocie

Słońce z chmury wydarło, gdy ujźrym w namiocie

Hetmańskim Doroszenka, kozackiego posła;

O którym po obozie gdy się wieść rozniosła,

Schadzali się rotmistrze i wojskowi starszy,

A ten czoło z podróżnej kurzawy otarszy:

«Wódz i wojsko kozackie wielce się tym trapi,

Że więcej ma trudności, im się barziej kwapi⁷⁴¹

Do twojego, hetmanie, na to pole boku;

Dlategośmy Urynow, dlatego Soroku,

Że nam wolnego prześcia i bronili szlaku,

i mieszczan, i miasteczka wycięli do znaku;

Jużeśmy i pogańskiej utoczyli juchy,

Szablą sobie rum⁷⁴² czyniąc (o czym, tuszę, słuchy

Doszły was) zniósszy Tatar trzy zagony razem;

Bo każdy drogę robić pułk musi żelazem,

Gdy wojsku tak wielkiemu trudno jednym szlakiem,

Dla przepraw i żywności, ciągnąć; trudno ptakiem

Przelecieć, jednak nie wątp, panie, na włos tyli,

Wojsko cię Zaporowskie nigdy nie omyli,

Idzie pod twą buławę, gdzie serca i bronie

Bogu i jako matce tej święci Koronie;

Idzie, i nie wprzód ujźry Zaporohy swoje,

Aż zrzuci pod twe nogi tureckie zawoje!»

Wdzięczen wielce Chodkiewicz i acz życzył sobie

Kozaków już w obozie o tej widzieć dobie,

Lecz że to być nie mogło, z ochotą ich czeka;

Prawda że niebezpieczna, że droga daleka,

I tego się obawia, aby, łowiąc kurki

Po Wołoszech, nie padli na ordy, na Turki;

Twardziej by tam rzeczy szły, niźli u Soroki;

Pewnie by im z sucharów wytrzęśli tłomoki.

I duchem rzekł prorockim: bowiem prawie w te dni

Wpadli byli do matnie Zaporowcy średni,

Między ordy a Turki, z której ledwie toni

Wybrnął Brodawka, skoro kilkuset uroni.

Jeszcze hetman nie doma⁷⁴³, jeszcze robi głową,

Co by czynić z tą zwłoką miał Władysławową;

Nuż orda przewąchawszy, i z tyłu, i w oczy

Z wojskiem go na złym miejscu, broń Boże, oskoczy,

Że ani on przejść do nas nie będzie mógł, ani

My go ratować; przeto do niego wysłani

Stanisław Żorawiński z Sobieskim Jakubem,

Żeby go ci w errorze⁷⁴⁴ przestrzegli tak grubem.

Niech się spieszy do kupy, niech się z nami zręczy⁷⁴⁵,

Bo już ziemia wołoska pod Osmanem jęczy;

Niechaj wojska nie trzyma; jeżeli sam chory,

Jako słychać, znajdzie tam we Lwowie doktory.

A im później to wojsko, które ma przy boku,

Stanie, i im, i koniom mniej będzie obroku,

Tedy wozy z czeladzią⁷⁴⁶ zostawiwszy luźną,

Bieżą konno z obozu, gdzie za wsią Probużną,

Po zielonej murawie, którą środkiem moczy

Bystry strumień, królewic namioty roztoczy.

Sześć miał wojska tysięcy samego wyboru.

Okrom⁷⁴⁷ zwykłej gwardyi i swojego dworu.

Więc żeby winna⁷⁴⁸ płaca jasnej doszła cnoty,

Nie godzi się zamilczeć tych, którzy z ochoty

Własnym kosztem chorągwie stawili okryte;

Niech w sercach ludzkich żyją wieki nieprzeżyte.

Tu, tu każdy swe imię pragnął uwielmożyć,

Tu zbiory, zdrowie nawet ochotnie wyłożyć,

Gdzie przy bożych kościołach, przy panu, przy miłej

Ojczyźnie trzeba było wszytkiej ruszyć siły.

Nie na marne bankiety, nie na zbytki to wam

Dał Bóg, nie na przekwintnym⁷⁴⁹ stroje białymgłowam,

Którzy szersze fortuny, którzy zbiór sowity⁷⁵⁰,

A zwłaszcza macie z chleba Rzeczypospolitéj.

Drugi osiadł pół Polski, że już i tytułu

Nie masz przedeń w Koronie, więc do protokółu

Cesarskiego — o wstydzie! o hańbo! o brednia! —

Leci, wziąwszy tysiąców, po grabstwo do Wiednia.

Aż comes⁷⁵¹ albo książę; tak się sadzi drugi,

Nie bywszy w Ukrainie dalej od Kańczugi,

Nie widziawszy chorągwie ani broni gołej,

Chyba na Boże ciało obchodząc kościoły,

Jest co widzieć w Krakowie, kiedy na trzy zbyty

Drogimi poobija ściany aksamity,

Ubrawszy ono łoże na kształt katafalku,

Śród pokoju postawi od samego balku.

Wkoło fraszki rozliczne, od szkła i kamieni;

Tym pompa większa, im się która drożej ceni.

Chorągiew-by zaciągnął za każde z tych czaczek⁷⁵²,

I z większą stokroć sławą, choć przynamniej znaczek⁷⁵³

Wyprawił w Ukrainę, gdzie jako doroczy⁷⁵⁴

Haracz, lud chrześcijański pies pogański troczy⁷⁵⁵.

Cóż szaty? cóż klejnoty? cóż argenteryje⁷⁵⁶

Auszpurskie⁷⁵⁷? cóż splendece⁷⁵⁸ i ludne gwardyje?

Że żaden z królów polskich, aże do trzeciego

Zygmunta, nie miał pompy, nie miał fastu tego,

Jaki dziś ma starosta. Cóż o senatorze

Rozumieć, w jakiej bucie żyje i splendorze!

Nie łoże, nie łabęcie mchy, nie miękkie szaty

Przodki nasze a stare zdobiły Sarmaty.

Ziemia łóżko, barłóg mech, falandysz⁷⁵⁹ od festu;

Zwyczajnie karazyi albo też breklestu

Na kurty zażywano, co większa, o bok cię

Posadził, chocieś oszył safianem łokcie,

Największy pan; gdzie cnota rycerska nas braci,

Ani złotogłów⁷⁶⁰, ani tam aksamit płaci

Pódź-że z nim do rynsztunku, najdziesz tam i krzesła,

Znajdziesz i marsowego zwierciadła⁷⁶¹ rzemiesła:

Siodła one usarskie, on polerowany

Puklerz i tarcz, którymi ozdobił swe ściany,

Które jeśli się kto w nie wpatrzy okiem zdrowem,

Wyrażają postaci, równe Gradywowem⁷⁶²,

I dadzą met⁷⁶³ szpalerom; a nuż pełne gromu

Kirysy, jakiegoż nas nabawią soromu⁷⁶⁴,

Którym dziś szaty ciężkie, nie rzkąc twarde blachy⁷⁶⁵,

Takeśmy się postrzygli z bohatyrów w gachy⁷⁶⁶!

Ale co mówię zbroje, ciężą nam i suknie;

Wąsy ogoli drugi i tak się wysmuknie;

Jako jedna z Francuzek, prócz że much⁷⁶⁷ na czole

Nie stawia, ani uszu dla trzęsideł kole;

Od głowy się do stopy ustrzmi⁷⁶⁸ i uwstęży,

W ręku mu obuch, szabla u boku mu cięży.

O wszeteczne pieszczoty! o sromotne lochy,

Jużeśmy wyrównali delikackie Włochy!

Co gorsza, że i księża nie tylko nie tłumią

Tej w ludziach wyniosłości, ale sami szumią.

Boże! Na to-li mają iść kościelne zbiory?

Więc na każdą potrzebę wyciągać pobory,

Jeśli posła wyprawić, jeżeli Tatary,

Żeby nas nie pobrali, ujmować przez dary.

(Do czego to kożuchy dziś przyszły baranie!).

Nie zechcemy-li skóry swej nadstawić za nie,

Musimy się okupić złotem, bo żelazem,

Dla zbytków, niepodobna⁷⁶⁹; kilkadziesiąt razem⁷⁷⁰

Uchwalamy podatków na onego chłopka,

Co ledwie rocznią pracą odzieje parobka;

Ledwie tchnie, ledwie zieje, przecie je dać musi

I poduszkę przedawszy, gdy go gąsior⁷⁷¹ dusi.

Żołnierza dla pieniędzy, dla zbytków pieniędzy

Nie mamy; więc gdy trwoga nastąpi, co prędzéj

Pospolite ruszenie ogłaszają wici,

A Tatarzyn jako pies uciekł, gdy uchwyci.

Szukaj-że teraz w polu onego comesa,

Jeśli doma nie został, to pewnie u lesa⁷⁷².

Kędyż one gwardyje i hajduków kupy,

Co wyjadali wszytkie trety⁷⁷³, wszytkie krupy,

Ze się przez kawalkaty i przez one trzody

Nie mógł czasem docisnąć człowiek do gospody?

Nie masz prócz chłopców kilku, a co pod chorągwią

Dragonów, ci dopiero cepami i łągwią⁷⁷⁴

Robili; dziś żołnierze. Drugi kieckę⁷⁷⁵ głaszcze

Do nosa; cudowną moc muszą mieć mieć te płaszcze.

Czy nie Eliaszowe, które miasto łodzie,

Po Jordanowej człeka przeprawiały wodzie?

Lecz i to stanie za cud, kiedy w lot i w zobki⁷⁷⁶

Pod płaszczami żołnierze, co bez nich parobki.

Takim prawda Przemysław Morawianów bobem⁷⁷⁷,

Takim Rzymian Hannibal oszukał sposobem;

Tamten z skóry olszowej narobiwszy cieni⁷⁷⁸,

Ten nawtykawszy wołom na rogi płomieni.

Dziś nie idą te figle, nie płacą te cienie;

Ręką a sercem żołnierz nieprzyjaciół żenie⁷⁷⁹,

Mydło w oczy, dla Boga, i dziecinne bajki!

Więc na onę chorągiew nazszywa kitajki;

Orłów, krzyżów, nabożeństw, herbów swych nakładzie —

I Bogu, i królowi, i sobie na zdradzie,

Byle zbył takowymi Maćkami pańszczyzny,

Mając sto wsi królewskich, miłośnik ojczyzny!

Byłe popis odprawił; zginie-li też który,

Zaraz wszyscy z rotmistrzem idą na maciory⁷⁸⁰,

Zawędziwszy w niewczesnym⁷⁸¹ obozie cynadry,

Wrócą się zaś na piece do stywy⁷⁸², do ladry⁷⁸³.

Teraz by fakcyjować⁷⁸⁴ i mieszać sejmiki,

Nad uboższym przewodzić; nie ma to repliki.

Teraz by szumieć, panie, i mieć butę owę!

Skurczyłeś się jako wąż, kiedy kryje głowę,

Wywiozłeś za granicę od mała do wiela;

Nie warowny-ć i Kraków dla nieprzyjaciela;

Siedzisz jak mysz na pudle, i w piciu, i w jedle

Skromny, a koń gotowy zawsze stoi w siedle,

Przysięgę, że nie gonić; do domu myśl tąży⁷⁸⁵!

Nie piękniej-że tysiąckroć, gdyby był chorąży

Stał za tobą, żołnierzów otoczon szeregiem?

A ty, coś Bogu winien przyrodzonym biegiem,

W oczach pańskich oddawał, farbujący karki

Ostrą szablą poganom. Żadneć by jarmarki

Takiego specyjału, choćbyś wszytkie fraszki

Zakupił, objechawszy Paryż i Damaszki,

Nie dały, jako gdybyś za miłą ojczyznę

Podjętą na swym ciele synom przyniósł bliznę.

Zawsze-ć śmierć mrze⁷⁸⁶ na tchórza (jako wilk na źrebię),

Co mu łydki dygocą, zęby skaczą w gębie.

Lecz by zażył i panów w polu kto marsowem,

Kiedy by ich z Warszawą wziąwszy i z Krakowem,

Zaniósł pod Urwiżywot⁷⁸⁷ albo gdzie szlak złoty,

Byliżby tam dragoni, byłyżby piechoty!

Lecz trudno wilkiem orać; co się łyso lągnie,

Łyso ginie; kto nie chce, z góry nie pociągnie⁷⁸⁸!

Patrzcież na świątobliwe ojców swych obrazy,

Które, dokąd świat stoi, nie uznają skazy;

Patrzcie, a kinąwszy⁷⁸⁹ cień marnych ozdób płony

Ich się imcie przykładem sarmackiej Bellony⁷⁹⁰:

Bo ci nie mając chleba królewskiego bułki,

Nie rzkąc roty usarskie, lecz stawiali pułki,

Nie szarków, nie Rusnaczków, owych skotopasów⁷⁹¹;

Żołnierza ćwiczonego: Węgrów, Szwedów, Sasów,

Co się rodził w obozie, we krwi go kąpała,

A trzaskiem muszkietowym matka usypiała;

Co mu nie zadrży czoło, choć w ogniu, choć w kurzu,

Za którego piersiami staniesz jak w zamurzu!

Takich miał mężny Wejer regiment pod twardem

Żelazem, takich wiódł dwa: Ernest i z Gerardem

Denoffowie rodzeni, Kochanowski czwarty;

Tamci Niemców, co w piki, ten Węgrów, co w barty⁷⁹²,

Przy muszkietach z młodości ćwiczeni; tamci się

Przy Renie, a Węgrowie rodzili przy Cisie.

Szesnaście dział do tego i przyczyna pauzy

Królewicowi, lwowskie kiedy ich cekauzy⁷⁹³

Pogotowiu nie miały; więc prochy i kule

Przy armacie prowadził Bartoszowski czule⁷⁹⁴.

Te były cztery pułki ćwiczonej piechoty,

Drugą zaś stroną konne waliły się roty.

Naprzód Władysławowa, kwiat sarmackiej młodzi,

Którą stary on wojen⁷⁹⁵ Kazanowski wodzi,

Gdzie Orzeł białopióry w części swej Europy

Dzieli syny koronne królewskimi snopy⁷⁹⁶,

Rozdaje plenne kłosy, a do takiej zobi⁷⁹⁷

Każdy się wczas pobiera, każdy się sposobi.

Świetna ta i ozdobna, a to z tej przyczyny,

Że same senatorskie okrywała syny.

Po tej szedł książę Janusz Wiśniowiecki w tropy,

Tamta w złoto bogatsza, ta w Marsowe chłopy;

Starymi kawalery szeregi osadził.

Po nim Tomasz Zamoyski cały pułk prowadził,

W gorąco uzłocone obleczony blachy;

Mars a Mars, kiedy ciska śmiertelne zamachy!

Turek pod nim chodziwy tak się gładko składa,

Rzekłbyś, że krty⁷⁹⁸ kopyty ziemie nie dopada;

Groźna w ręku buława, której nikt nie ceni

Ze złota brantownego⁷⁹⁹, z wyboru kamieni;

Pamiątka ojca twego bohatyrskiej cnoty

Najdroższe diamenty i brant przejdzie złoty.

Obyż cię dziś ojczyzna miała, wielki Janie!

Na samo imię twoje zdechliby poganie;

Ale żeś poszedł z ziemie i już mieszkasz w niebie,

Przecię o swych w niniejszej pamiętaj potrzebie,

A jakoś strącił Niemca, co świadczy Byczyna,

Tak pomóż z tegoż stopnia strącić poganina.

Pomóż grozą przezwiska, i ogromnej klawy⁸⁰⁰,

Niech to ma Tomasz wstępem do ojcowskiej sławy!

Tedy naprzód usarze za swym pułkownikiem.

Z wesołym trąb i surem⁸⁰¹ piskliwych okrzykiem;

Trzysta po nich pancernych szło pod trzema znaki,

W bandolety⁸⁰² i w świetne przybranych sajdaki.

Za nimi dragonia pod dwoma kornety⁸⁰³

Chłop w chłopa świeże mając płaszcze i kolety⁸⁰⁴.

Po tych wszytkich na końcu czwarte mieli miejsce

Wołochowie, najskrytszych kątów wynaleźce.

Tu Plichta i Niemira, kasztelani oba,

Podlaski z sochaczewskim, domów swych ozdoba.

Tu Firlej z Dąbrowice; tu Przyjemski Adam,

Których za wieczny przykład wnukom ich pokładam.

Działyński z Koniecpolskim i Zygmuntem Tarłem

Usarzów swych prowadzą, których całem garłem

Niech nasze pieją Muzy, aby takie pieśni

Potomków ich ruszyły ze snu, z drzymu, z pleśni!

Gdy przeszła usaryja, następuje po niej

Pancerny żołnierz, lekszy ze zbroje i koni.

Trzy roty trzej Potoccy prowadzą w kolczudze⁸⁰⁵,

Choć im siła przy onej nieszczęśliwej strudze

Ubyło, gdzie z Stefanem, wodzem swego domu,

Do okrutnego przyszli nad Dzieżą⁸⁰⁶ pogromu.

Tak rzymscy Fabiowie wziąwszy na swe skrzydło

Ojczystych nieprzyjaciół, skoro wpadli w sidło,

Trzysta razem zgubili mężów swego rodu,

Że jeden tylko w Rzymie został dla przypłodu;

Co go do nieszczęśliwej onej zawieruchy

Miękkie jeszcze nie chciały wypuścić pieluchy.

Po nich Dzierżek i Gniewosz, po tych się rozwinie

Zborowski, ostatni już dziedzic na Melsztynie.

Za nimi bardzo dobrą Lipski wiedzie sprawą

Sto koni Petyhorców⁸⁰⁷ pod krętą Śreniawą⁸⁰⁸,

Drugie sto, pod takimiż co i owych herby,

Pracowite Wołochy prowadził i Serby.

Za nim dzielny Czarnecki swoich ludzi wiedzie.

Na końcu, lecz go było położyć na przedzie,

Żeby inszych kłuł w oczy, tak grzeczny, tak ludzki,

Tak kochający matkę, Paweł był Wołucki,

Biskup wrocławski⁸⁰⁹, który wszytkę swą intratę⁸¹⁰

Łożył na zaciągnionych żołnierzów zapłatę,

Sam przed boskim ofiary kurząc majestatem,

Sto usarzów, piechoty dwie z Filipem bratem

A kasztelanem rawskim, skąd obiema sława,

Posyła przy młodego boku Władysława,

Który tylo natenczas ludzi wiódł ku Dniestru.

Aże przydam i drugich do tego regiestru,

Którzy także sowite własnym sumptem⁸¹¹ znaki

Zebrawszy, prowadzili na chocimskie draki⁸¹²

Przy Zygmuncie; lecz że ten nie szedł dalej Lwowa,

Nim się skończy z Turkami transakcya⁸¹³ owa,

I ci pola nie mieli, choć pragnęli srodze,

Gdzie by szczerej ochocie wyrzucili wodze,

Sześć miał wojska tysięcy Zygmunt i z okładem,

Pieszych i konnych Niemców, prywatnym nakładem

Którzy zaś swej ojczyźnie k’woli, k’woli Bogu

Szli za nim: pierwszy Janusz książę na Ostrogu,

Sześćset jezdnych i pieszych ludzi w dobrej sprawie⁸¹⁴;

Tylo drugie Dominik książę na Zasławie,

Pod ćwiczonych rotmistrzów prowadzą dozorem;

Każdy z nich stał osobnym od króla taborem.

Potem Rafał Leszczyński, bełzki wojewoda;

W tym senatorska z cnotą zeszła się uroda;

(Takli⁸¹⁵ od czasów dawnych krzewista leszczyna,

Jako do sarmackiego wszczepiona dziardyna⁸¹⁶,

I gładko, i wspaniało, i wysoko rośnie,

Że konarzyste dęby przenosi i sośnie).

Półtorasta usarza świetnymi proporcy

Okrywszy, dał sprawnemu w regiment dozorcy

A sam, jako wódz wojny, osobną połacią

Ku Lwowu wiódł bełzkiego województwa bracią.

Po nim Jakub Sobieski, który nie chcąc niczem

Sławnych wydawać przodków, acz sam z Chodkiewiczem

W radzie siada wojennej, i tam sto piechoty,

Tu sto stawił do onej pancernych roboty.

Tyleż kiedy prowadzi Czartoryski Jerzy

Usarzów, ledwo wymknął Tatarom z obierzy⁸¹⁷.

W tym regiestrze Pisarski, w tym się Piaseczyński,

W tym pisze i Szaszkiewic, i Andrzej Maliński.

Za tymi Krzysztof Morstyn pod świetną Leliwą

Sto pieszych; sto Chrząstowski pod swego Lwa grzywą

Wyprawił; tym godniejszy dziękczynienia oba,

Im więcej taką cnotę zaleca chudoba⁸¹⁸.

Radziwiłł mi zostaje na pokrasę prawie:

I ten był dosyć znaczny, gdy swej k’woli sławie

Dwieście koni w kirysach, dwieście od pancerzy,

Sześćset wiedzie piechoty z Dubinek i z Birży.

Tu poczet brandeburski, z winnego feuda⁸¹⁹

Pod Greben obersterem ośmset idzie luda.

Tu by mi się godziło wspomnieć nasze dziady,

Których acz na chorągwie, pułki i gromady

Z kilku wiosek nie stało⁸²⁰, w swym jednak powiecie,

Kędy dziś ledwo konia albo dwu wygniecie,

Po kilkudziesiąt jezdy i dobrej piechoty

Z samej tylko pisali ku ojczyźnie cnoty;

Albo jeżeli też kto był znaczniejszym kędy

(Wszytkie w swych miejsca miały powiatach urzędy),

Nie pod nieśmiertelne się ukrywali znaki,

Ale z bracią fortuny czekali jednakiej

I których uprzedzali doma do zastola⁸²¹,

Tym się pewnie uprzedzić nie dali do pola.

Ci-ć to są, ci Polacy, którzy wam tę ziemię

Dali, co ją orzecie; aleście w ich strzemię

Nie wstąpili; dotąd się w ich świecąc starzyźnie,

Nie mogliście na nowe zarobić ojczyźnie;

I owszem nalazłby się jeszcze bękart, który

Dawszy sobie z nich sprośne przerabiać fałszury,

I sławę, i pamiętne dzieła wielkich przodków

Na swe i swych chowają pokrycie wyrodków.

Ano próżno się pyszni, próżno się ten szerzy,

Kto będąc gołym, w cudze pstrociny się pierzy.

O nieszczęśliwe zbytki, w których jako w morze

Tonie kamień rzucony i śliskie węgorze;

Tak wszelka ginie cnota, tak przystojność taje,

Jako śnieg, gdy mu słońce gorąca dodaje.

Nie takiej też ten klejnot szlachectwa był wagi,

Póki miał swój szacunek za krwawe odwagi,

Póki nań wydawano przywileje w polu!

Nie było jako dzisia w pszenicy kąkolu,

Wkupionych barzo mało; żaden nie wlazł smykiem.

A któż dziś u nas trzęsie najbardziej sejmikiem?

Co wiedzieć kto? Wziąwszy ski, albo od Bracławia,

Albo się powie z Mozosz, tak siłę rozprawia,

Przygrzawszy animuszu jakimkolwiek trunkiem.

Spytasz go, gdzie się rodził? Zaraz basarunkiem⁸²²

Potrząsa; zaraz liczy rotmistrze i pułki,

Gdzie służył, choć za ciurę gdzie skrobał gomółki⁸²³!

Nie masz się o co gniewać, i to moja rada:

Chcesz być szlachcicem, pokaż z ksiąg szlachcica dziada;

Dopiero mi się bracie będziesz liczył równy;

Rodzą chłopów szlachcianki i szlachtę chłopówny.

Ale wracam do miejsca⁸²⁴, gdzie mając tylo słów

Na niemiłość ojczyzny, zostawiłem posłów.

Żorawiński z Sobieskim, ze wszech starszych zgody,

Zbiegli do królewica prawie jak w zawody;

Którego powitawszy, proszą, radzą, muszą,

Żeby się łączył z wojskiem, nim Turcy przykłuszą.

O których wieść wieść, szpiegi doganiają szpiegów,

Że już pełne Wołochy tatarskich zabiegów.

Przez miłość chwały bożej i tej spólnej matki,

Przez koronę ojcowską, której też zadatki

Ma i on w naszych sercach za rycerskie dzieje,

Przez te wszytkie ozdoby, przez wszytkie nadzieje,

Przez żywot, zdrowie i co szacuje się drożej

Dobra sława, więc dla niej niech wszytko odłoży!

Niech się z żółwia co prędzej na konia przesiędzie,

Swoim serca potwierdzi⁸²⁵ i do nich przybędzie

Z tak pięknym gronem ludzi; lecz daleko sporzéj

Animusz im królewska osoba otworzy;

Sam namiot, między sobą, twój widząc rozpięty,

Dosyć będą przynuki⁸²⁶ mieli i ponęty

Do czynu Marsowego: bo skąd wszytkie wiszą,

Tym też wszyscy nadzieje obumarłe wskrzeszą,

Śmierć się w żywot obraca; połowicę bólu

Tracą rany przy swoim otrzymane królu,

Więc proszą i po stokroć, aby w tym teatrze

Wiecznej swej sławy stanął, nim poganin natrze;

Nim Mahomet niewdzięcznym hałła zabrzmi echem

Po ziemi, która świeżo kwitnęła pod Lechem.

Niech Jezus z czystą matką przy świętej ofierze

W swoim własnym dziedzictwie pierwsze miejsce bierze.

Niech się z tego nie chlubi durny⁸²⁷ Osman, że cię,

Nie ty go, Władysławie, w spólnym czekasz mecie⁸²⁸.

A w ostatku za lekkie kto ręczy ordyńce,

Jeśli wolne po chwili będą i gościńce?

Nuż spadną, wezmą pasy⁸²⁹, popsują przeprawy —

Dopieroż by koło nas były wielkie kawy⁸³⁰!

Słuchał posłów królewic, a że stali gęściej

Dworzanie, wstyd go było, i słusznie po części,

Wdzięczny wspaniałe skronie rumieniec mu zdobił,

Że na takie swą zwłoką ostrogi zarobił.

Krótko, niegotowością broni swojej kauzy⁸³¹;

Ostatek winy zwali na lwowskie cekauzy,

Zaniedbaną armatę, piechoty niezdrowie.

Jakoż sami na oczy widzieli posłowie

Cienie Niemców ubogich; każdego by z pluder

Wytrząsł⁸³²: bo gdy ogroda dopadł głodny bruder⁸³³,

Żarł bez względu jarzyny niewarzone póty,

Że mu brzuch w twardy bęben, kiszki poszły w druty.

Stąd ich kranki⁸³⁴ zwyczajne, a skoro ociekli⁸³⁵,

Ledwie że kości skórą powleczone wlekli.

Królewic szczerą miłość wybornymi słowy

Wyświadcza, że Ojczyźnie i zdrowiem gotowy

Służyć; żeby nie wątpił nikt o jego chęci,

Sam się koło pośpiechu z pilnością zakręci,

Chociażby mu i w drodze co Niemców zostawić,

Będzie się chciał co rychlej do obozu stawić,

Wywieść się z opacznego mniemania i co tą

Zwłoką się omieszkało, nadstawić ochotą,

A jeśliby go w drodze co zaszło tymczasem,

Tedy pośle Wejera jak najprostszym pasem

Z piechotą do obozu dla toczenia wału

(Co i ziścił), sam ciągnie z konnymi pomału.

Z tym posłowie odjadą, a gdy dniem i nocą

Na swe się stanowiska pod Chocim powrócą,

Awizują⁸³⁶ hetmanów i wojenne rady,

Jako piękne Władysław prowadzi gromady;

Jako i sam ochoczy, a z takim żołnierzem

Orlim by rad przeleciał do obozu pierzem;

Co, że mówić nie może, świadczy inkaustem

W liście do Chodkiewicza; lecz nie z takim gustem,

Jakiego były godne, ich przyjęte głosy.

Wszyscy sowę zadęli⁸³⁷, powiesili nosy,

Wszytkim jak dał po uchu, jak psi zjedli krupy:

Luboś z jednym chciał mówić, luboś wszedł do kupy,

Smutne wojsko; bo skoro wrony poczną krakać

Na kogo, to i sroki; że się chciało płakać,

Widząc tak opieszałych z onego ferworu⁸³⁸.

Najwięcej nowin podczas wojny, podczas moru,

Dawna pieje przypowieść; z tejże dziś przyczyny

Przyszedł obóz do takiej na sercach ruiny.

Z tej stroskany Chodkiewicz ledwo nie rozpacza,

Wieść, ale z niepewnego wyszła powiedacza,

Że wojsko Zaporowskie, na wszytkę potęgę

Padszy turecką, w drodze straszną wzięło cięgę;

Że z gruntu padło śniatem⁸³⁹ do jednej płci męskiej,

Ani mógł wyniść poseł tak haniebnej klęski.

Wszyscy się turbowali tak żałosną sprawą,

Jakoby im od ciała rękę odciął prawą.

Dopieroż teraz Turczyn rozpościera kuty⁸⁴⁰,

Takim wsparty tryumfem, a co jemu buty

Przybyło, tyle serca postradali naszy,

Kiedy ich kto obarczy, kiedy ich optaszy⁸⁴¹.

Tu Chodkiewicz Bogu swe ofiaruje wota;

Potem Kuliczkowskiego z Liszką do namiota

Zawoła — lekkich ludzi wodzili ci oba —

I rzecze: «Niepotrzebna zda mi się się żałoba,

Którą Zaporowskiego lutujemy⁸⁴² wojska,

Bo kto ich trupy liczył? Kto widział pobojska?

Przeto kawalerowie, nie w jednym mi sęku

Z rozumu i z walecznych zaleceni ręku,

Proszę i rozkazuję; z tego mnie rosołu⁸⁴³

Pewnym wyjmcie językiem i z wojskiem pospołu;

Chciejcie mnie awizować o tamtej fortunie!

Tu się na podjazd Liszka z Kuliczkowskim sunie;

Aleć nie o Kozakach z pierwszego noclegu,

O sobie oznajmują, że na samym brzegu

Prutowym niezliczona orda ich osaczy;

Nie ratuje-li, że ich hetman nie obaczy.

Przydadzą⁸⁴⁴, co strach każe; bo w takim rozterku

Oczy wielkie i język bywa bez usterku.

Nowa troska; co gorsza, że potwierdza staréj.

Kiedy mamy tak blisko Turki i Tatary,

Gdzieżby sobie Kozaków zostawili w tyle,

Kiedy by ich nie znieśli? Jakoby po żyle⁸⁴⁵

Uparał Chodkiewicza; idą przezeń mory

W okrutnym rozerwaniu; dość słaby i chory.

Liszkę trzeba ratować, kogo posłać po nię?

Jeśli garść małą, pewnie i z Liszką utonie;

— Jeżeli pośle więcej, szkoda wojska dwoić.

W czym jeszcze się nie może cale⁸⁴⁶ uspokoić,

Gdy Liszka Prut przemknąwszy wykradnie się polmi

I od pieczy smutnego hetmana uwolni,

Którego barziej strata Kozaków zasmuca.

Jednak ostatniej jeszcze nadzieje nie rzuca,

Nie da się trosce w potuł⁸⁴⁷, choć go w serce bodzie,

I w różnej trzyma czoło od serca swobodzie.

Potem wojennej sprasza do sekretu rady;

Ukazuje, jako w tym błąd się stał szkarady,

Że Kozacy bez wodza, [bez] głowy, samopas

Tłukąc się, razem padli pogaństwu na opas,

Z czym acz jeszcze chromego⁸⁴⁸ oczekuje, ale

Rzadkoż się złe nowiny, rzadko mienią⁸⁴⁹ żale!

Serce wojsku upadło, nie masz królewicza.

Gdy tak swoje Chodkiewicz kłopoty wylicza,

Dają znać posłuchowie⁸⁵⁰, że wzburzone prochy

Czy Tatary, czy zbójce wydają Wołochy.

Larmo⁸⁵¹ zatem otrąbią i gotowość każą,

Lecz gdy się bliżej one tumany pokażą,

Pod chorągwie uderzą, które nim się ruszą,

O języka się chyżo ochoczy pokuszą.

Pułk jeden szedł kozacki obciążony łupy,

Co rabował, od swej się oderwawszy kupy.

Ci upewnią, że wojsko tylko o mil kilka;

Toż naszy psa szarego widzą miasto⁸⁵² wilka.

Bo Brodawka, kozacki wódz chocimskiej drogi,

Idąc bez wszelkiej sprawy, bez wszelkiej przestrogi,

Wlazł Turkom w samo gardło, gdzie albo umierać,

Albo mu trzeba było środkiem się przedzierać

Bisurmańskich taborów, a za każdym krokiem

Szturmować i z onym się pasować obłokiem;

Bo skoro Osman na nich padnie z niedobaczka⁸⁵³,

Witaj, rzecze, nie brodząc do wieczerzy kaczka⁸⁵⁴!

Rozumie, że ich połknie i już pierwsze koty,

K’woli dalszej fortunie wyrzuca za płoty.

Tryumfujesz, Osmanie, nie widziawszy trupa,

Ano się często wstydzi, kto przed skokiem hupa⁸⁵⁵;

Jakbyś już na wygraną trzymał przywileje!

Częstoż gęsto, skutek swe omyla nadzieje.

Toż wszytkimi siłami i z tyłu, i z przodu,

Nie dając im oddechu, nie dając rozwodu⁸⁵⁶,

Uderzy na nich tyran nadzieją opiły,

Że tam już zawrze⁸⁵⁷ imię kozackie w mogiły.

Ale ci widząc się być w niebezpiecznej toni,

W męstwo bojaźń obrócą; wszyscy zsiędą z koni.

Za śmiałymi fortuna obraca swe koła,

Wszędzie tchórza namaca i na piecu zgoła⁸⁵⁸;

To jest zdrowie w przegranej, z dawnego przysłowia,

Nie mieć żadnej nadzieje żywota i zdrowia.

A kto swój żywot kładzie, kto go lekce waży,

Już panem jest twojemu, już siedź jak na straży.

Toż skoro się potwierdzą i popluną dłoni,

Czoła przetrą i szłyku⁸⁵⁹ posuną po skroni,

Zepną tabor a działa, których ośm dwadzieścia

Ciągnęli, tak rozsadzą, że nikędy prześcia

Nie mógł mieć nieprzyjaciel, którego impetu

I ostatniej fortuny czekają dekretu.

Toż gdy się Turcy na nich ze wszech stron wyskipią⁸⁶⁰,

Gdy się zbliżą a wozy tu i owdzie szczypią,

I rozumiejąc, że już z strachu pomartwieli,

Im owi dłużej trwają, nacierają śmieléj,

Dopieroż, jako z chmury grad, jako groch z woru,

Działa i samopały razem z ich taboru

Śruty z ogniem i kule rzygną w on gmin gęsty.

Lecą na wszytkie strony chłopi jako chmięsty⁸⁶¹;

Kurzą się pola w dymie, grzmią lasy w odgłosie⁸⁶².

Słysz go durny⁸⁶³ Osman i proch czuje w nosie,

A pogaństwo, usławszy ziemię onę ścierwy,

Ucieka, kto najdalej, kto może najpierwej.

Gryzie się Osman strasznie, włosy na łbie targa,

Że się dziś pierwszy giaur w jego krwi uszarga,

Że jako lew dzierżąc się drogi przedsięwziętéj,

Idzie, choć oszczekany drobnymi szczenięty,

Zęby tylko pokaże, albo machnie chwostem⁸⁶⁴,

Aż mizerne skowery⁸⁶⁵ kładą się pomostem.

Bo Kozacy zebrawszy korzyści sowite⁸⁶⁶,

Idą w drogę przez one tułowy pobite.

Już im serca przybyło, już im nic nie wadzi

On dzień cały, aże ich ciemna noc osadzi;

Ale nazajutrz, skoro czarnej nocy kruki

Zorza purpurowymi rozżenie⁸⁶⁷ bonczuki,

Skoro Tytan ogniste puści na świat grzywy,

Znowu szczęścia próbuje cesarz niecierpliwy.

Prosi, grozi, klnie, łaje, obiecuje płacić

Żołnierzom, a hetmany i basze bogacić;

Żeby ci psi giaurscy⁸⁶⁸ jego carskiej głowie

Nie urągali, raczej woli stracić zdrowie;

Jakoż jeśli dziś swego zamysłu nie dopnie

Jutro sam padnie trupem w ich oczu okropnie.

Więc znowu na Kozaki wsiędą, ale nie tem

I sercem, które wczora było, i impetem

(Bo kto się raz na szynie rozpalonej sparza,

Nierychło błędu swego drugi raz powtarza),

Wrzaskiem tylko okrutnym, że takimi grzmoty

Na kraj świata zające zagnali i koty.

Wiatry echo roznoszą i onym ich hałła

Na kilka mil wołoska ziemia rozlegała.

Wszytkie działa burzące i ogniste sztuki

Czynią, ale bez szkody, niesłychane huki.

Bali się z nimi zbliżać, lecz tylko nawiasem⁸⁶⁹

Strzelali, a serdeczni Kozacy tymczasem,

Jako żółw w swoim sklepie, jeż w swej ości krępy,

Rzną się śmiele taborem między ich zastępy.

Więc jeżeli kto natrze, na tym miejscu lęże,

Gdzie go po boku nośny samopał dosięże.

Ośm dni ich w tym opale, w tym kurzu prowadzi,

Na koniec widząc Osman, że nic nie poradzi,

Puści im cug⁸⁷⁰. O wzgarda wielka, oczywista!

Wtem mu poseł daje znać, iże ich czterysta

Od wojska oderwanych w bliskiej skale dyszy.

Jak znowu tyran ożył, skoro to usłyszy!

Tedy wziąwszy część wojska z sobą i janczary,

Jako na pewny obłów do onej pieczary

Sam bieży; chciwy pomsty, krwawym mordem dycha,

Gdzie jako w gniaździe ona garstka ludzi licha,

Nie mogąc mieć ratunku od żadnego człeka,

Zwątpiwszy o żywocie, śmierci tylko czeka.

Ciasny był do nich przystęp a dlatego hurmem

Pogaństwo iść nie mogło, gdy ich brało szturmem.

Więc którą tylko stroną ku nim się wychylą,

Zaraz im szyki z długich samopałów mylą.

Lubo⁸⁷¹ się przed cesarzem chciał popisać który,

Jako nie był na nogach, na łeb spadał z góry.

Już chciał do nich skałę kuć, już i walić kłody

Z wyższych miejsc, skoro w swoich ludziach postrzegł szkody

Durny Osman, gdy między południem a między

Zachodem, sto janczarów zgubił od tej nędzy

A samego wyboru; więc żeby nie zbiegli

W nocy, wszytkie im ścieżki poganie zalegli.

Ci, śmierć już w oczach mając, tylko myślą o tem,

Żeby się w dobrej sławie rozstawać z żywotem,

Nacedziwszy pogańskiej, ile mogą, juchy,

Oddać wielkiemu Stwórcy powierzone duchy.

Więc jeszcze źle⁸⁷² świtało, jeszcze gwiazdy bladły,

A już nad głową tyran stanie im zajadły;

Taż mu baba, też koła⁸⁷³; toż do onej dziury

Każe ciągnąć armatę przez lasy, przez góry;

Każe strzelać cały dzień; kule tylko świszczą

A Turków po staremu Kozacy korzyszczą⁸⁷⁴.

Cztery dni się bronili, chcieli jeszcze dłużéj,

Ale ich niezłożonym razem⁸⁷⁵ sam głód znuży.

Dotąd się bisurmanom nie chcą upokorzyć,

Że ich wystawać⁸⁷⁶ muszą, muszą głodem morzyć;

Nie żelazo, natura wojuje ich sama!

Toż skoro każdy swego pośle przed Abrama⁸⁷⁷,

Gdy ich ręce opuszczą, dygocą goleni,

Przyznają, że przegrali, że już zwyciężeni,

Puszczą swój zamek luby, a gdzie stał zuchwały

Osman, rzucą pod nogi zimne samopały.

Tedy jeden, co pierwszy rozum miał i lata:

«Dokąd, wielki monarcho na trzech częściach świata!

Biliśmy się dla miłej ojczyzny i wiary,

Dokąd nam ognia w strzelbie, w ciele stało pary;

Skorośmy to dla spólnej utracili matki,

Niesiemy-ć, o cesarzu! krwie naszej ostatki,

Podłej krwie: ale przecie z niej twa miłość może

Uważyć, co za mężów mnoży Zaporoże.

Czteromkroć stutysięcy, czterysta nas, cztery

Dni się mężnie broniło, poznasz z naszej cery,

Że-ć nas brzuch wydał; bo ten, choć to masz trzy światy.

Mocniejsze ma, niźli ty, szturmy i armaty.

Jakożkolwiek, wygraną masz i więźniów, panie,

Takich ludzi jakoś sam, i co się im stanie,

Jeżeli srożeć zechcesz, poczekawszy trochy,

Toż cię czeka; w też i ty rozsypiesz się prochy;

Bo żeś człekiem, cesarzu, choćbyś antypody

W ręku miał, wżdy śmiertelnej nie ujdziesz przygody!

Trefunkiem⁸⁷⁸ wszyscy na świat idziem, ale z świata

Prawa nas nieprawnego konieczny mus zmiata.

To nie śmierć, kto umiera w bohatyrskiej cnocie,

Taki żyje po śmierci w piersiach ludzkich; bo cię

Twoja sława z grobowca po pogrzebie dźwignie,

Której już świecka zazdrość wiecznie nie poścignie.

Na tę, acz wszytkim, ale najwięcej mieć trzeba

Wam oko, których na tron wysadziły nieba.

Większa sława, im wyżej siedzicie od ludzi,

Czeka cnót waszych; ale kto ją opaskudzi

Ladajakim postępkiem, po marnym żywocie

Gaśnie; żyjąc w obeldze, umiera w sromocie.

Nie odkupi jej, choć da największe pieniądze.

I tu swoim afektom przybieraj wrzeciądze,

Abyś już zwyciężonych więcej nie ciemiężył,

Ale siebie samego, cesarzu, zwyciężył.

To walka, najgłówniejszej zrównana potrzebie:

Zhołdować żądze serca i zwyciężyć siebie!

Śmiał się Osman, ale śmiech z gniewem był na poły,

«Czy nie uczył ty, rzecze, u giaurów szkoły?

Jakiś mi krasomówca! Wnet za te nauki

Brzydkim ścierwem gawrony napasiesz i kruki,

Pokażesz drugim drogę psom, odważny chłopie,

Których się wilk i z twoją posoki nażłopie!

Obnażonego potem przywiązać do buku

Rozkaże, i sam naprzód ustrzela go z łuku;

Po nim zaraz drugiego; skoro zabił pięci,

Trochę z gniewu opłonął i do pomsty z chęci

Wojsku rozda ostatek; tam jedni w pohończą⁸⁷⁹

Od dzid, drudzy i szabel swą śmiertelność kończą.

Kończą śmiertelność, ale onymże zawodem

W niebie żyć poczynają, gdzie ich ani głodem

Ani żelazem więcej śmierć już nie namaca,

A na ziemi żaden wiek sławy ich nie skraca.

Już tyran tryumfował, już wspaniałej stąpał;

By go nie wstyd, rad by się w onej krwi i kąpał;

Syci serce i oczy niewstydliwe pasie;

Carem bywszy, katowską wziął funkcyją⁸⁸⁰ na się.

Tak ci legli mężowie; i ten był pies szary,

Którym się miasto wilka i Chodkiewicz stary,

I wojsko turbowało jakoby do nogi

Pod tak srogie Kozacy podpaść mieli wrogi⁸⁸¹.

Aleć i Sajdacznego, co na podjazd chodził,

O włos podobny kłopot w zdrowiu nie uszkodził;

W nocy napadł na tropy i tureckie szlaki,

A mniemając swoje być przed sobą Kozaki,

Puścił się nimi; ale skoro mu dzień oczy

Otworzy, poznawa błąd, a już go oskoczy

Orda na wszytkie strony; długo się odwodem⁸⁸²

Bronił, choć całonocnym zmordowany chodem,

Lecz wziąwszy w rękę strzałą i stradawszy konia,

Uszedł w las, wielkiem szczęściem dopadszy ustronia.

Młodecki z Hannibalmi, choć się im dostało,

Zgubiwszy kilku swoich, uskrobali⁸⁸³ cało.

Sajdaczny też część⁸⁸⁴ bólem, część znużony głodem,

Skoro słońce niski świat zaćmiło zachodem,

Puścił się po rozumie, a idący⁸⁸⁵ brzegiem

Dniestrowym, trafił swoich, stojących noclegiem.

Jeśli on rad Kozakom, i ci mu też radzi.

Zaraz Brodawkę z jego urzędu wysadzi,

A sam wziąwszy regiment⁸⁸⁶, już więcej nie krąży,

Ale prosto pod Chocim do obozu tąży.

Gdy się to w polach dzieje, hetman utrapiony

Na każdy dzień z opryszki odprawuje gony,

Którzy nam czaty kradli, wypadszy gdzie z kąta,

I choć ich co z większego pleni, choć ich prząta,

Nie pomogło to; zbójcy, mając dziury skryte,

Sami siebie i rzeczy chowali nabyte.

Kiedy Murza Kantimir, kraść raczej Polaki,

Nie wojować nawykszy, złodziejskiemi szlaki

Przez wołoskie kałauzy⁸⁸⁷ spadł niepostrzeżony,

Chcący z nami najpierwszej skosztować fortuny,

Sam w lesie z częścią wojska ulegszy, rozkaże

Bratu z czoła uderzyć na placowe straże;

Skoro tam wszyscy oczy obrócą i siły,

On nic niespodziewany osiędzie im tyły.

Jeszcze słońce nie weszło, jeszcze się za czarną

Nocą cienie i szare mgły ogonem garną;

Świtało, kiedy z wrzaskiem i okrutnym krzykiem,

Powtarzając swym hałła pogaństwo językiem,

Pozganiawszy posłuchy⁸⁸⁸, jako osy z bani

Padną na straż, tym szkodniej, im niespodziewaniéj.

Przecie się im stawili i odwodem zrazu,

Potem poszli w rozsypkę wszyscy bez obłazu⁸⁸⁹,

Aż już pod obozowym kiedy byli szańcem,

Znowu się na pogaństwo obracali tańcem.

Tam w samej prawie poległ Lubomirskiej bronie

Uderzony Ordyniec z muszkietu przez skronie.

Larmo⁸⁹⁰ zatem trębacze w obozie uderzą;

Co żywo na koń wsiada, w pole wszyscy mierzą.

Gdy oto z drugiej strony Kantimir jak z proce

Przypadszy, znowu hałła okropne bełkoce.

I już by był w obozie pewnie potłukł szyby,

Bo tam żadnej nie było ostrożności, gdyby

Nie rota Piotrowskiego kozacka, co brodu

Bliskiego w nocy strzegła, a gdy się ku wschodu

Słońce miało, i ona szła na stanowisko,

A że bezpieczno było i obozu blisko,

Ni o czym⁸⁹¹ nie myśleli, tylko żeby nocy

Niespanej wetowali w kotarach⁸⁹² pod kocy;

Przeto ich krom trudności i Kantimir pożył⁸⁹³;

Kilku poimał, kilku na placu położył.

Poszło w nogi ostatek; tymczasem piechota,

Jako w sprawie stanęła, zawaliła wrota.

Widząc Kantimir, że spadł z swej nadzieje i że

Brat jego już zegnany dotąd stopy liże,

Idą w pole chorągwie, swych się boi figlów,

Żeby za nim Polacy nie spuścili ryglów

I żeby się sam pobił w swoje własne sztuki,

Gdyby nań zasadzono gdzie w tyle hajduki.

Jakoż się nie omylił; bo hetman w te dziury

Z długą strzelbą wyprawił wigierskie piechury.

Więc się nie rozmyślając, poszedł nazad w skoki,

Gdzie mu w gęstwach muszkiety w same kładli boki,

Że straciwszy co lepszych kilkudziesiąt ludzi,

Łączy się znowu z bratem, skoro wojsko strudzi.

Wstyd go było, że idąc z swym hanem o przodek,

Teraz w łasce cesarskiej upadnie na spodek.

Nie Dzieża to tu, nie Prut, kędyście półtorą

Kroć stem tysięcy bili cztery pod Cecorą.

Zdarzy Bóg i fortuna wyda po nas wrogi⁸⁹⁴,

Że was takie nad Dniestrem omylą pierogi!

Już Tytan na pół nieba wygnawszy kwadrygi⁸⁹⁵,

Skoro im przetrze czoła, puszcza na wyścigi;

A te kiedy nie ciągną i za nimi lotem

Pędzą koła ognistym okładane złotem,

Co im tchu, co w przestronym pary staje prysku,

Z góry się ku zwykłemu biorą stanowisku.

Południe prawe⁸⁹⁶ było i najwyższe stropy

Słońce trzymając, cień nam zwinęło pod stopy,

Gdy strudzony Kantimir w całodniowym chodzie,

Przy Prutowej z swą ordą odpoczywa wodzie,

A czujący od siebie niedalekie Turki,

Wychełznywa bachmaty⁸⁹⁷, zruca z szyje burki;

Sam spi dopadszy cienia oganistej⁸⁹⁸ trześnie⁸⁹⁹.

O Kozakach ni duchu, którzy z onej cieśnie

Wyszedszy, na dalsze się chowając roboty,

Prosto ku Chocimowi prowadzą swe roty.

Więc gdy trafią Tatary nad Prutową tonią,

Tabor środkiem szykują a skrzydła pokonią⁹⁰⁰.

Widzi ich już i orda, ale sobie myśli,

Że to ludzie z obozu tureckiego wyszli.

Toż Kozacy, nim się ci do końca postrzegą,

Dawszy im z działek ognia, skrzydłami zabiegą

Z prawej i z lewej strony; tak bez swoich straty,

Porażą ich i tabor zagęszczą bachmaty,

Trupem pola uścielą, więźniów biorą, co się

Podoba; tak z niechcenia zjadła baba prosię;

A Kantimir, doznawszy swego szczęścia miary,

Uciekł przemierzły między Turki i Tatary,

Gdy się tak Zaporożec przed pogaństwem pisze,

Chodkiewicz Bernackiego zbiera towarzysze⁹⁰¹,

A mając na każdy dzień tej faryny⁹⁰² jeńce,

pale nimi osadzać każe i szubieńce.

Aż Szemberg, aż Weweli z większą wojną jadą

I dalej od czterech mil Osmana nie kładą.

Taił wezyr Szemberka przed cesarzem, który

Dociekszy od pochlebców, że coś za raptury⁹⁰³

Od niego do Polaków miały być z pokojem,

Chciał mu kazać zdjąć głowę pospołu z zawojem.

I by się z hospodarem nie odwiódł przysięgą,

Klęknąć było obiema przed katem pod pręgą⁹⁰⁴!

Przystojnie jednak miany Szemberg od Hussejma,

W którym acz do pokoju chęć była uprzejma⁹⁰⁵,

Z tak surowym responsem⁹⁰⁶ odprawi go, żeby

Polacy do jutrzejszej mieli się potrzeby,

Bo pokój w ostrzu broni; niech im żadne miry

Nie mglą oczu, miejsca tam nie mają papiéry,

Kędy szable i łuki będą ich krew hustem⁹⁰⁷

Toczyć, nie pisać piórem albo inkaustem⁹⁰⁸.

Albo się niech poddadzą i omyją płaczem

Daleki trud z nóg naszych; cesarza haraczem

Wiecznym niech ubłagają i do domu cało

Powrócą, krwie nie lejąc; mnie by się tak zdało,

Owszem jako przyjaciel stary życzę szczerze;

Inaczej niech ich żadne nie błaźni⁹⁰⁹ przymierze,

Jeszcze Szemberg domawia, gdy się walą z góry

Pod sprawą Sajdacznego kozackie tabory.

Już milę od Chocima chciał nocować, ale

Widząc, że nań pogańskie następują fale,

Choć się już był rozgościł, woli iść do ciszy;

Przeto, acz jeszcze z drogi ukwapliwej dyszy,

Poszedł aże pod Chocim; prawie się dzień mroczy,

Gdy pod naszym obozem tabory roztoczy.

Tam hetman, otoczony swej starszyny wieńcem,

Ochotnie nad Dniestrowym wita go Kamieńcem.

Ten potwierdził co Szemberg, co prawił Weweli.

Zaczem Chodkiewicz, żeby wszyscy to wiedzieli,

Trąbić każe przy haśle śród obozu swego,

Nieprzyjaciel imienia że Chrystusowego

Już nad nami, już o nim nie trzeba się pytać;

Tylko się nań gotować, jako go przywitać.

Widziałbyś tam był serce, widziałbyś był męstwo

Starych onych Sarmatów, jakby już zwycięstwo

W ręku mieli; jakobyś w pełne dmuchnął ule,

Ci szable na musaty⁹¹⁰; strzelbę drudzy w kule

Dyktują⁹¹¹; wre tryumfu, wre wygranej pewien

Obóz, jakbyś na ogień suchych nakładł drewien,

Kiedy im ich wodzowie, doświadczeni w raziech

Marsowych, w pradziadowskich stawiają obraziech

Rycerską cnotę, której niestrzymane ostrze

Orła swego od morza do morza rozpostrze.

Rzekłbyś, że to ci wstali z Bolesławem z trumny,

Co żelazne po końcach ojczystych kolumny

Stawiali, kiedy na wschód padł Rusin premudry,

Na zachód pyszny Niemiec krwią zaszargał pludry.

Owo wszyscy z radością wyglądając świtu,

Czekają nadętego pogaństwa przybytu.

Wojny chocimskiej część czwarta

Już żyzna Ceres⁹¹² wstała, co w kłosiane wieńce

Sama się i robocze zwykła stroić żeńce,

Założywszy stodoły, postawiwszy brogi⁹¹³,

Żeby miał co paść zimny zwierz on koziorogi⁹¹⁴.

Dała miejsce na ziemi bogatej Pomonie⁹¹⁵,

Która, okrywszy grony dojźrałymi skronie,

Jesień z sobą prowadzi, kiedy siostra z bratem,

Noc ze dniem, zarówno się niskim dzielą światem,

Już słońce złotogrzywe stanąwszy na wadze,

Do jednakiej przypuszcza chłodny księżyc władze;

Ale długoż tej zgody? Jeden ich dzień dzieli,

Drugi weźmie mieczowi, przyczyni kądzieli.

Zaraz noc i gnuśny sen szerzą swoje czasy,

A Bachus wytłoczywszy słodkie wino z prasy,

Choć przez słońca odległość podniebny świat ziębnie,

Dmie na pełnym swe bąki i fujary bębnie.

Już i ptastwo pieszczone, we mchy i swe pierza

Nie ufając, do cieplic przed mrozami zmierza.

Ryba idzie na głębią; wąż się w ziemię ryje;

Zwierz gęstwy niedostępnej szuka i paryje⁹¹⁶.

Krótko zebrawszy roku schodzącego znaki,

Jesień była, gdy straszny Osman na Polaki

Przez ostre skały Hemu ciągnął i Rodopy,

Jakie niegdy Hannibal wrzącymi ukropy

Winnego kruszył octu (tej zażył odwagi,

Robiąc drogę przez Alpy do Rzymu z Kartagi).

Ani tego zatrzyma trudna na Bałchanie

Przeprawa; tak ich zbieży, tak nad głową stanie,

Jako w pół morza, między niebem, między wodą,

Okręt chmura z okrutną zdybie niepogodą

Przysiągłby, że do jego ottomańskiej luny⁹¹⁷

Powinno słońce swoje stosować bieguny⁹¹⁸,

Że go tak lato, jako dzień niegdy poczeka

Jozuego, gdy dawno gromił Amaleka.

Zabielały się góry i Dniestrowe brzegi

(Rzekłby kto, że na ziemię świeże spadły śniegi),

Skoro Turcy stanęli, skoro swoje w loty

Okiem nieprzemierzone rozbili namioty.

Nie toczyli obozu, nie ciągnęli sznurów,

Ale tak małą garstkę wzgardziwszy giaurów⁹¹⁹,

Kędy kto szedł, tam stanął; na mocy się czują,

Jeśli nas nie wystraszą, to pewnie zaplują.

Nie ma ich tu co bawić, nie chcą się rozgościć,

Wisła im głowę psuje, jako ją pomościć?

Gdzie sam cesarz pagórek opanował wyżni,

Widomie się odyma, źrejomo⁹²⁰ się pyszni.

Że monarchy Azyi, Afryki, Europy,

Trzech części świata pana, depcą po nim stopy.

Biedny Dniestr, acz przeciwko orłowi motylem,

Śmie gardzić Eufratem, śmie się równać z Nilem,

I ledwo w swym lichota trzyma się pobrzeżu,

Ale mu właśnie służy: nie kol, miły jeżu⁹²¹!

Skoro Osman obaczył nasze szańce z góry,

Jako lew krwie pragnący wyciąga pazury,

Jeży grzywę, po bokach maca się ogonem,

Jeżeli żubra w polu obaczy przestronem,

Chce się i on zaraz bić, zaraz chce na nasze

Wsieść obozy; hetmany zwoławszy i basze,

Każe wojska szykować, choć już i niesprawą⁹²²,

Dla⁹²³ pola cieśniejszego, iść na nas obławą.

Kto mu wspomni nie w polskim wieczerzą obozie,

Choć najwierniejszy sługa, będzie na powrozie.

Tedy o tak haniebnej usłyszawszy karze,

Biednego ognia składać nie śmieli kucharze.

Nie zdało-ć się to starszym, ale z tak porywczym

Trudno co radzić panem, bo ich nigdy ni w czym

Nie słucha, za swą dumą idąc i uporem.

Zawsze drwi; zawsze się mści swych drew⁹²⁴ z nich nad którem.

I teraz, acz to wszyscy dobrze widzą, że by

Ledwo tak uszło w łowy iść, nie do potrzeby⁹²⁵

(Ale kędy mus rządzi, trudno być ostrożnym),

Nie zrozumiawszy miejsca, w odzieniu podróżném,

Nie miawszy słońca, wiatru, nie miawszy fortelu⁹²⁶,

Nie znając serca, ani sił w nieprzyjacielu,

Bić się z nim, jakby o reszt ślepą kością rzucić,

Choćby tam⁹²⁷ wszyscy spali, mogą się ocucić;

Nie bać się, ale ani lekce ważyć trzeba,

Kto ma serce, broń, rękę i zażywa chleba.

Nie mów, gdy idziesz na plac, że będę bił, ale

Będziem się bić; i Mars ma obojętne⁹²⁸ szale.

Teraz, gdy Osman każe, lub zysk lubo strata

Walą się wojska, idzie i groźna armata;

Straszne się bisurmańskie z góry garną roje

A białe jako gęsi migocą zawoje,

Janczaraga we środku ustrzmiwszy⁹²⁹ w puch pawi

Ogniste swoje pułki na czele postawi,

Sam dosiadszy białego arabina grzbieta,

Jako między gwiazdami iskrzy się kometa⁹³⁰,

W barwistym złotogłowie pod żurawią wiechą;

Bonczuk⁹³¹ nad nim z miesiącem⁹³², ottomańską cechą.

Dwanaście tylko było tysięcy janczarów,

Prócz piechot Gaborego i dwu hospodarów⁹³³;

Na dwadzieścia-ć pieniądze spełna z skarbu dano,

Ale to, co miało być na ośm, ukraszono⁹³⁴.

Wszędy pełno nierządu, gdzie nie masz dozoru!

Każdy kradnie, kto może, każdy tka do woru,

Ale i u nas, pojźry, kto-li tymi czasy

Pańskiej bez interesu podejmie się kasy?

Każdy tam pragnie służyć, kędy okrom⁹³⁵ myta,

Choć co ukradnie, nikt się o to go nie spyta,

Nie regiestr do sumnienia, ale jak z ołowiu,

Do regiestru sumnienie mając pogotowiu.

Na cóż i mówić więcej? Nie w Polszcze, darmo to,

Na cały świat rozgrzesza wszytkich ludzi złoto!

W prawo i w lewo janczar⁹³⁶ na widoku stały

Nieznane oczom naszym dotąd specyjały,

Straszne słonie, co trąby okrom mają kielców;

Każdy swą wieżą⁹³⁷ dźwiga: każda wieża strzelców

Po trzydziestu zawiera; tak gdzie tylko chodzą

Rozdrażnione bestyje, nieprzyjaciół szkodzą.

Konne wojska po skrzydłach, wyniosszy swe dzidy,

Patrzą, rychło się do nich sunie giaur gidy⁹³⁸,

Albo im każą skoczyć, gdzie z niezmiernej chuci

Śmiały spahij⁹³⁹ na naszych dziryty⁹⁴⁰ wyrzuci.

Wszyscy siedzą od złota, od rzędów, od pukli,

I nie jako na wojnę daleką wysmukli;

Nie widziałeś kirysów, nie widział pancerzy,

Każdy się złotogłowi, jedwabi i pierzy:

Ogromne skrzydła sępie, forgi⁹⁴¹, kity, czuby

Trzęsą się im nade łby, a ono nie luby

Te prezentować cienie i nikłe ozdoby,

Kędy wróble takimi z prosa straszą boby⁹⁴²!

Wszytko znieśli, wszytko to dziś na się włożyli,

Z czego świat przez lat tyle zdarli i złupili.

Konie przecie znużone tak dalekim chodem

Nie onę rzeźwość miały, co im idzie rodem,

Bo nie pomoże złoto, kogo niewczas zejmie;

Nie może, chociażby się rad krzepił uprzejmie⁹⁴³.

Świeciły się od złota chorągwie gorące⁹⁴⁴,

Po których haftowane tureckie miesiące

Pod złocistą skofią⁹⁴⁵ strojnych ludzi grona

Okryją, a żelazna szydzi z nich Bellona⁹⁴⁶

Starych zaś znak, przy drzewcu wystrzępione nitki,

Pod jakimi widujem i tu niedobitki.

Ale odjąwszy ludzi europskich z czoła,

Ostatek czerń, szarańcza, motłoch, skomon, smoła⁹⁴⁷.

A co to tak wysoce każą na Araby,

Zbijać dobrzy; i nagi lud to jest, i słaby;

Handlom tylko przywykły i rzemiesłu raczéj,

Nie wojnie; choć ci się on w rzeczy⁹⁴⁸ usajdaczy⁹⁴⁹,

Z łuku pewnie nie strzeli, woła, krzyczy, szwatrze⁹⁵⁰,

Ale ucieka zaraz, jak tylko nań natrze.

Jeden nazbyt otyły, drugi wiekiem nużny⁹⁵¹,

Jaki u nas od kilku lat żebrze jałmużny;

Bo zapalczywy Osman do tej z nami zwady

Wszytkę płeć męską, nawet stare wygnał dziady,

Dla pacierzy podobno, gdyż okrom modlitwy

Nie zażył ich do wojny pewnie i do bitwy.

W tymże obłoku stali Murzyni cudowni.

Jako się bleszczy⁹⁵² iskra w opalonej głowni⁹⁵³,

Tak i tym z warg napuchłych, z czerniejszej nad szmelce⁹⁵⁴

Paszczeki, bielsze niż śnieg wyglądały kielce.

Tu się w szeroko białej na wierzchu koszuli,

Po polach Mamalucy przestronych rozsuli⁹⁵⁵,

Jakoby przy łabęciach postawił kto kruki,

A gęste się nad nimi wieszają bonczuki.

Tamże wszytkie narody, które jako sznuru

Długiego się z obu stron trzymają Tauru,

Gdzie prac Herkulesowych wiekopomne mety,

I Kalpe, i Abila rosłe wznoszą grzbiety⁹⁵⁶,

Kędy Karmel, na którym, gdy trzy lata rosy

Nie było, zmiękczył łzami Eliasz niebiosy;

Kędy Ossa⁹⁵⁷ wysoka, skąd Tyfeus srogi

Z wojskiem rosłych obrzymów wygnał z nieba bogi.

Lidowie i Pamfili, Kambadzi, Cyreni,

Elami, Kappadoci, Ponci i Armeni,

Natolcy i Angurzy. Mingłi, Kurdzi, Serzy,

Kędy siarką wszeteczna Sodoma się perzy,

Kędy klej wyrzucają smrodliwe asfalty;

Kadurcy z Lotofagi, Arkadzi z Bisalty,

Hirkani, Massageci, Egipt, Macedoni,

Psylli, Baktrzy, Imawi, Pargiedrzy, Geloni.

Tu łysi Arymfei i Mezopotami,

Fryksi, Cyrci, Sabei, Kaspii, Albani,

Gdzie Ganges, gdzie Eufrat, gdzie Tanais z Nilem,

Gdzie się lerneńska miesza hydra z krokodylem,

Gdzie Lemno Wulkanowe, gdzie starego raju

Małe znaki, początki ludzkiego rodzaju.

Tu Babilon i Memfis, Trypol z al-Kairem,

Wschodni świat, rumem⁹⁵⁸ dzisia zasypany szczerém.

Toż pobliższy Cyrkasi, Rumi i Sylistry,

Bosnak, Bułgar, Trakowie, którym Donaj bystry

Wiecznie szumi za uchem; toż Krym i Nahaje

Jak z woru ordy sypą; gdy emir⁹⁵⁹ wydaje

Hardy cesarz do Polski, wzajemnym pochopem

Budziaki i Bilohrod lecą z Perekopem.

Toż Wołosza z Multany, co przedtem sąsiedzi,

Dziś nam nieprzyjaciele; Tam się wszytka zcedzi,

Zgraja ona niezmierna, niezliczona gęstwa,

Z której Polska ma świadka, póki świata, męstwa.

Cóż pisać o armacie⁹⁶⁰, gdy samymi działy

Obóz swój osnowali za szańce, za wały.

Z takim grzmotem, że ledwie podobny do wiary,

Sam to przyznał Chodkiewicz, wódz i żołnierz stary,

Który jak się marsowym począł bawić cechem,

Nigdy tak wielkich, nigdy z tak ogromnym echem

Sztuk ognistych nie widział, które ziemię z gruntów

Trzęsły, rzygając kule o sześćdziesiąt funtów.

Toż prochy i granaty, i rozliczne twory

Na krew ludzką osobne ciągnęły tabory,

Niestrzymane petardy, windy i możdżerze;

Pęta nawet i dyby, kajdany, obierze⁹⁶¹,

Już wygraną w szalonej uprządszy imprezie

Hardy tyran na karki nietykane wiezie.

Drą się trąby i surmy⁹⁶² i w tyle, i w przedzie;

Ale po lepszych w Wilnie tańcują niedźwiedzie.

Takie wilcy w gromniczny czas, mrozem przejęty,

Takie wydają świnie zawarte koncenty⁹⁶³.

Łagodną symfonią tak ślosarz pilnikiem,

Tak osieł swoim cieszy ludzkie ucho rykiem.

Przytem dzyngi⁹⁶⁴, piszczałki, flet, kobza i z drumlą,

Daleko piękniej gęsi gędzą⁹⁶⁵ i psi skomlą⁹⁶⁶;

Jakby drapał po sercu, tak tam była groźna,

Gdy się czwarzyć⁹⁶⁷ poczęła kapela przewoźna.

Że się bydło wspomniało, więc o nim do końca

Powiem. Kiedy-bym spytał gorącego słońca,

Jeśli go tylo w kupie z ognistego wozu

Widziało, co dziś Osman zegnał do obozu,

Przyznałby mi to pewnie Febus⁹⁶⁸ złotowłosy,

Że jako rozpostarto nad ziemią niebiosy,

Jako on dawno snuje swojej sfery wydział,

Takiej liczby stad i trzód w gromadzie nie widział.

Mułów naprzód i osłów z różnymi ciężary,

Potem cielców ćma sroga zaprzężonych w kary⁹⁶⁹.

Nuż tak straszna armata, gdzie i po stu wołów

Jedne sztukę ciągnęło; cóż kule? cóż ołów?

Wszytko to swym taborem, jako się już rzekło,

Kilka mil za wojskami powoli się wlekło.

Porożyste⁹⁷⁰ bawoły, barany i kozły,

Krowy, których cielęta na wozach się wiozły,

Owiec i bierek⁹⁷¹ trzody niezmierzone okiem,

Razem pasły, razem szły, ale wolnym krokiem.

Nuż maży⁹⁷², które rzeczy potrzebne do żydła⁹⁷³

Wiozły, co miały w jarzmach robotnego bydła!

Gdzie faryna⁹⁷⁴ i szorbet⁹⁷⁵ i kaffa, co spumy⁹⁷⁶

Trawi w człeku, i we pstrych farfurach⁹⁷⁷ perfumy.

Tak się Osman opatrzył prowiantem sporém,

Bojąc się, żeby Polska pospołu go z dworem

Głodem nie umorzyła; czyli słyszał, że tu

Ryż się nie rodzi? Nie masz kaffy i szorbetu?

Chleb a piwo, to żywioł⁹⁷⁸; tłuste mięso z chrzanem,

Gdy zdrowie jest, bez pieprzu, bez cymentu⁹⁷⁹ panem.

Jakoż, byśmy się chcieli rozgarnąć w tej mierze

A na wieki z tym wszytkim uczynić przymierze⁹⁸⁰,

Czego nam niebo i ta ziemia, co nas rodzi,

Nie dała, dłużej byśmy i starzy i młodzi

Żyli i każdy by z nas trzech Węgrów przesiedział

Na świecie. Mądryż niebo uczyniło przedział,

To wszytko dawszy, czego potrzebował który

Naród, wedle kompleksji i swojej natury.

Nikt do nas, my na wszytkie posyłamy światy

Po trunki, po korzenie, szkiełka i bławaty;

W tym kmiotków naszych poty, w tym ich toną prace:

Kuchnie żółcić⁹⁸¹, a winem oblewać pałace!

Nie znanoż dawno pieprzu, kanaru⁹⁸², cymentu⁹⁸³;

Apetyt był każdemu miasto kondymentu⁹⁸⁴.

Patrzmyż też, co za ludzi miały tamte wieki,

Którzy nam tę Ojczyznę dali do opieki!

Ale że ich mały ślad i tylko w żelezie,

Ledwie że nie z nogami drugi dzisia wlezie

W szyszak przodka swojego; puklerza nie dźwignie;

Pod mieczem jako węzeł do ziemie się przygnie;

Ledwie by i ostrogę uniósł na ramieniu,

A jako w wczesnym⁹⁸⁵ krześle usiędzie w strzemieniu.

Nuż one rękawice, gdzie na każdy członek

Nie klejnot, nie manela⁹⁸⁶, nie drobny pierścionek

(Białej to płci spuszczali), ale stalna blacha.

Cóż o zbroi rozumieć? Cóż gdy w niej wałacha⁹⁸⁷

Osiadł, żelaznymi go kierując nagłówki⁹⁸⁸?

Przebóg! Cóż nas w tak drobne przerobiło mrówki?

Zbytkami nieszczęsnymi, łakomymi garły,

Samiśmy się w pigmeów⁹⁸⁹ postrzygli i w karły.

Co żywo na nas jeździ i wszyscy nas lubią;

Wszyscy nas jako własne gąski swoje skubią.

Wziął nam Turczyn Wołochy, jeszcze więcej grozi,

Za swoje musułbasy⁹⁹⁰, za garść wełny koziéj.

Wzięli świeżo Inflanty z Estonią Szwedzi,

I złupiwszy nas z srebra, nabawili miedzi.

Ostatek go na Włochy poszło i Francuzy,

Za wiotche materyjki, forboty⁹⁹¹ i guzy.

Niemcy Prusy trzymają, gdzie aż serca bolą,

Gdyśmy świeżo szlachecką krew dali w niewolą!

I Węgrzyn, choć nas prawie już wyssał do szczętu⁹⁹²,

Pewnie, że w ryb łowieniu nie zaśpi odmętu⁹⁹³;

Za każdą okazyją śle posły i pisze,

Żeby mógł swe wykupić u Korony Spisze⁹⁹⁴.

Wzięła Moskwa część Litwy i całe Zadnieprze.

A toż wina, hatłasy, sobole i pieprze!

Nie lepiejże nam było, w starożytym trybie

Zostając, to jeść, to pić, w tym chodzić, na skibie

Co się rodzi ojczystej, a durnym⁹⁹⁵ narodom

Prawa dawać i wielkim rozkazywać grodom.

Tatarowie, co przedtem za granicę Siną

Wodę mieli, Podole dzisia i Lwów miną,

I nie pierwej ustąpią, aż kupiwszy złota,

Nim się im wykupimy, o wieczna sromota⁹⁹⁶!

Już im Krym Ukrainą, nad Bohem Nahaje;

Już nawet i meczety tamte widzą kraje;

Wolno im jako braciej, a my na to śpimy;

Najdziem jeszcze, czym się im ten rok okupimy,

Choć też będą w Haliczu zimować i w Bełzie.

Ale-ć mię zniosło pióro, omoczone we łzie

Orła białopiórego, gdy przeszłe ozdoby

Wspominając, otwarte na się widzi groby.

Aza wszechmocny stwórca wszytkich rzeczy zdarzy,

Że, skoro go zaś słońce pierwszej sławy sparzy,

Choćby dobrze piekielnym uwikłał się Styksem,

Znowu ożyje, znowu odmłodnie z Feniksem?

I owszem, jeźli rzeźwym pojźrymy nań okiem,

Już był skonał, już się był czarnym okrył mrokiem,

Skoro ptak obcy rodem, wodząc jego dzieci,

Zdzicze i tych w cudzy kraj w kłopocie odleci⁹⁹⁷.

O jakoż tu ojczymów cisnęło się wiele,

Którzy gwałtem nad nami chcieli kuratele⁹⁹⁸!

Teraz w Bogu nadzieja, kiedy na swym gniaździe

Posłał miejsce krzyżowi, księżycu i gwiaździe,

Zagrzawszy to ciepłymi męstwa swego puchy⁹⁹⁹,

Kędy miał grób dopiero, będzie miał pieluchy;

Będzie bujał jak znowu po szerokiej sferze,

A co najemnik stracił, z zyskiem zaś odbierze!

Ale nas Osman woła, który hardzie na trzy

Z wysokiego namiotu swoje światy patrzy;

Wieszczków, wróżków, kuglarzów, z czarami i z gusły

Mataczymi nakoło osnuł się powrósły,

Którym jako aniołom tak wierzy uprzejmie¹⁰⁰⁰.

I nikt mu łuski z serca ślepego nie zdejmie;

Sny ich zawsze pisano, choć brednie, choć kawy¹⁰⁰¹.

Nigdy nie miał Apollo tyla w Delfie sławy,

Co ci u bałamuta za swoje oszusty,

Chociaż daleko mędrsze głowy są kapusty.

Wiedzą w rzeczy¹⁰⁰² szczebioty, wiedzą loty ptasze.

Obiecują zapewne Osmanowi nasze

Obozy, tylko by się z tym trzeba pospieszać;

Wszytko wiedzą, prócz tego, że ich każe wieszać

Za takie prognostyki¹⁰⁰³; gdy sam w pośmiewisku

Zostanie, tym po garści konopi da w zysku.

Barzo słuszna zapłata na one proroki,

Za żywota znajome, po śmierci paść sroki.

Tatarów tam nie było; bo po wziętej chłoście,

O milę stąd nad stawem zostali przy chroście.

Już oni odprawili wczora swe kredence¹⁰⁰⁴,

Niechaj też Turcy mają laurowe wieńce.

Ani miejsca mieć mogli sposobnego, gdzie by

Kosz¹⁰⁰⁵ stawić i gonione odprawiać potrzeby¹⁰⁰⁶:

Więc upatrzywszy miejsce, za Osmanem w mili

Stanęli i tam swoje kotary¹⁰⁰⁷ rozbili,

Oprócz kilku tysięcy, którzy z swej ochoty

Harcami poczynali Marsowe roboty.

Sam stał Osman na górze pod zielonym znakiem,

Opasany po świetnym kaftanie sajdakiem¹⁰⁰⁸,

Skąd mógł wojska obaczyć, jako trzeba, obie,

Mając grono zwyczajnych pochlebców przy sobie.

Stamtąd ludzi szykuje, niecierpliwy zwłoki

Posyła na przemiany, żeby jednooki

Husseim, sylistryjski basza po Skinderze,

Przy którym był wszytek rząd, następował szczerze,

Nim się słońce nachyli na giaurskie baby¹⁰⁰⁹.

Jak z woru wysypawszy Turki i Araby,

Razem bando¹⁰¹⁰ na dwór swój wyda w onym czasie¹⁰¹¹:

Kto pierwszej wiktoryjej nowinę przyniesie,

Sto tysięcy we złocie da i konia z rzędem,

I znacznym go obieca opatrzyć urzędem.

Taka straszna zawziętość, takie aparaty

Nie przyniosły Polakom żadnej serca straty,

Którzy Bogu oddawszy swej nadzieje skutki,

Skoro hetmańskie kotły ogłoszą pobudki,

Pod przestronne swych wodzów schodzą się namioty,

Gdzie kapłani jarzęce zapaliwszy knoty,

Przed żałosną figurą śmierci Jego smutnéj,

Ofiarę Mu a oraz akt skruchy pokutny

Upokorzonym duchem oddają, a przytem

Żebrzą, żeby raczył być swym ludziom zaszczytem¹⁰¹²,

Gdy poganie jako lwi i okrutni smocy

Na nich w całego świata następują mocy;

Aby im ich odpuścił miłościwie winy,

Choć przynamniej odłożył pomstę na czas iny,

A tu, kędy wzgląd jego nieśmiertelnej chwały,

Gniewu sprawiedliwego przytrzymał zapały.

Każdy potem z osobna, skoro serce skruszy,

Kładzie w kapłańskie swoje niedostatki uszy;

Toż czynią i hetmani, a świętym obrokiem

Wsparszy dusze, wszyscy dnia czekają z widokiem.

Już się niebo bielało; już Febus życzliwy

Wywieszał na horyzont purpurowe grzywy.

W pierwszej się kawalkacie¹⁰¹³ wali Zefir gładki¹⁰¹⁴,

Spądzając z firmamentu bladych gwiazd ostatki,

I jeśli się jeszcze co szarej nocy pląta,

Wolniusieńkim ją szumem i lekkim tchem prząta.

Potem szeroka rosa z zebranego łona

Na niską sypie ziemię mokrych pereł grona.

Dopieroż zostawiwszy złote łoże zorzy,

Ruszy się słońce z miejsca i wrota otworzy

Płomienistym dzianetom¹⁰¹⁵, które na świat niski

Pędzi, ognistymi ich ustrzmiwszy¹⁰¹⁶ igrzyski;

Już się ptastwo ozwało, już zupełnem kołem

Tytan¹⁰¹⁷ idzie do góry. Jeszcze się kościołem

Chodkiewicz bawił¹⁰¹⁸, kiedy szpieg na szpiegu jedzie,

Ze się Osman u niego kładzie na obiedzie.

A ten skoro nabożne modlitwy odprawi,

Wstawszy z kolan na nogi: «Rad mu będę, prawi,

Tylko niechaj nie mieszka¹⁰¹⁹, niech nie kwasi grochu,

Będzie bigos gorący z ołowiu i z prochu.

Jeżeli też chce zażyć pieczeni podróżnej,

Gotowi zarębacze czekają i z rożny».

Toż na się zbroję bierze i świetne paiże¹⁰²⁰,

Rzekłbyś, że mu się nazad wróciły trzy krzyże¹⁰²¹

Ani lat siedmiudziesiąt twarde blachy gniotły.

Wraz¹⁰²² każe w swe uderzyć wsiadanego kotły.

Larmo¹⁰²³ zatem po wszytkich obozach się szerzy.

Jedni do zbrój, drudzy się biorą do pancerzy;

Wszyscy na koń wsiadają i wychodzą z szańcu,

Rzekłbyś, że na wesele, rzekłbyś, że do tańcu,

Że już na skroń korony wdziali tryumfalne.

Grzmią bębny w regimentach, a kotły tubalne,

Gdzie żelazny na rzeźwych jeździec koniech siedzi,

To basem, to dyskantem, rozprawują w miedzi.

Bez wiatru i powietrze pomagało echu.

Kiedy trąby wesołe, surmy bez oddechu,

Zadumani szyposze¹⁰²⁴, co im staje pary,

Nucą treny marsowe, w gwardyjach fujary.

O chwalebna ochoto! O kochana młodzi!

Serce rośnie patrzącym, gdy na kształt powodzi

Bliskie pola osuli¹⁰²⁵ a mężnymi czoły

Wyrażają zmieszany gniew z radością wpoły¹⁰²⁶.

Zakwitnął barwistymi tamten świat proporcy,

Że wynurzeni z Dniestru Trytoni i Forcy¹⁰²⁷

Na dziwy; bo kiedy je Fawonius¹⁰²⁸ wije,

Igrają po powietrzu róże i lilie,

Nad którymi przybite do kopii¹⁰²⁹ złotéj

Równym gronem gorzały wyostrzone groty,

Odymały się orły po chorągwiach tkane,

A konie pod pańskimi nogami igrane

Wyprawują korbety¹⁰³⁰, sforcują się¹⁰³¹ w salty¹⁰³²,

Dzielniejsze na swych grzbietach czując niźli z Malty

Kawalery; pryskają, rżą i postać w miejscu

Nie mogą, czyniąc serce i ochotę w jeźdzcu.

Po dniestrowych piechoty rozwlekły się brzegach,

Niemieckie szwadronami¹⁰³³, węgierskie w szeregach,

Rozlicznych barw kolory prezentując oku,

Jakie słońce w wieczornym maluje obłoku.

Hetmani dawno w głowie formowane szyki,

W radę sobie przybrawszy stare pułkowniki

I mądre indzingiery¹⁰³⁴, jakoby z regiestru,

Po równinach bystrego rozpostarli Dniestru.

Lewe skrzydło Chodkiewicz wziął pod swoję sprawę,

Prawe Lubomirskiemu oddał pod buławę.

Na czele swój naprzód pułk, Zienowiczów drugi,

Trzeci Opalińskiego w rząd postawił długi.

Tamże stał i Sapieha; usarze na przodzie,

Pancerni we trzech szykach byli na odwodzie;

Tam Rusinowski z pułki lisowskimi, tamże

Zaporowskie z swych szańców patrzyły haramże¹⁰³⁵.

Lubomirski postrzegszy, że nań dziurą myszą

Opanowawszy lasy, Tatarowie dyszą,

Tak skrzydło wyprostował, że zrównał i z szykiem

Chodkiewiczowym czoło; i jeśliby smykiem

Chciała co orda broić podczas bitwy z Turki,

Mógł im dać odpór, mógł ich wegnać w też komórki,

A prawym skrzydłem rządząc, pięć rot kopijnika

Na samo właśnie czoło pogaństwu wymyka,

Swoje i Złotnickiego; w tejże stanął ławie

Lipski i Rozdrażewski i Janowski w sprawie¹⁰³⁶.

W drugiej za nim sekundzie¹⁰³⁷ Żorawiński z swojem

Stoi pułkiem, człek wielki rozumem i bojem.

W trzeciej Stefan Potocki, wielkie drzewa¹⁰³⁸ w toku

Niosąc, a Leśniowski mu zaraz wedle boku.

Czwarte trzyma posiłki Jan Ferensbach, który

Dwie chorągwi rajtarskiej wodził armatury¹⁰³⁹.

Piąty Boratyńskiego pułk, dziesięć rot; szósty

I ostatni posiłek Herborta, starosty

Skalskiego; wedla niego¹⁰⁴⁰ jakoby na szparze¹⁰⁴¹

Znaku Stanisławskiego czekają usarze,

Rychło kruszyć kopije na ich przyjdzie skrzydło

I rzezać to niezbędne¹⁰⁴² bisurmańskie bydło.

Gdy tak jezda po bokach wecuje demesze¹⁰⁴³,

Wrzały środkiem gwardyje pod Wejerem piesze;

Tam ogniste armaty, tam wojenne sprzęty,

Niemieckie i węgierskie stały regimenty.

Tam Lermunt¹⁰⁴⁴ i Mościński; ten swoje Polaki

I Węgry ma; ten w pułku Szwedy i Prusaki.

Wszytkie infanteryje¹⁰⁴⁵, jednem rzekszy słowem,

I działa pod dozorem były Wejerowem,

I co mogli świeżych sztuk nowi wynaleźce

Wymyślić, każda tu rzecz swoje miała miejsce:

Haki i śmigownice, nośne kolubryny,

Kartaony¹⁰⁴⁶ i mniejsze polowe machiny,

Jako ręczne granaty i dardy¹⁰⁴⁷ i piki.

W też i pułki dragońskie położono szyki.

Za wszytkimi wojskami przed samym okopem

Dwaj stanęli Sieniawscy, Mikołaj z Prokopem,

Z ludzi swoich wyborem, jakoby w rezerwie,

Jeśli broń Boże Turczyn wszytkie ławy zerwie,

Żeby tu mógł mieć odpór, gdy na eleary¹⁰⁴⁸

Koronne padnie ślepo. Więc do onej pary

Tomasza Zamoyskiego przyłączono roty,

Średzińskiego z Świeżyńskim, wielkiej wodzów cnoty,

Którym z boku w posiłku postawiony bliski

Mikołaj Kossakowski a starosta wiski.

Z drugą stronę, gdzie lasy były i werteby¹⁰⁴⁹,

Kilkadziesiąt kozackich rot stanęło, gdzieby¹⁰⁵⁰

Wykradli się Tatarzy z onych skrytych łozów¹⁰⁵¹,

Mieli odpór gotowy od naszych obozów.

Nadto, kędy się tylko dało miejsce użyć

Do fortelu, tak długo kazał hetman wróżyć¹⁰⁵²,

Że tam albo ognistą piechotę zasadził,

Albo działka i lekką armatę wprowadził.

W tym toku wojsko stało przed południem trochy,

Acz dziwnie dobrą sprawą; wżdy¹⁰⁵³ jednak przepłochy¹⁰⁵⁴

Nie małe być musiały między Chodkiewiczem

W czele¹⁰⁵⁵ a Lubomirskim, i barziej się niczem

Nie mieszał, jako kiedy różny od uchwały

Warszawskiej wojska one komput¹⁰⁵⁶ w sobie miały,

A on je już, wsparszy się na królewskiem słowie,

Przed półroczem szykował w pracowitej głowie.

Teraz kiedy czas minął poprawić erroru¹⁰⁵⁷,

Choć go co w sercu korci, dobrego humoru,

Wesołej fantazyi nabywszy postaci,

Nikomu i sam w sobie ochoty nie traci;

Lecz wybrawszy jednego z każdej roty męża,

Podufałego serca, konia i oręża,

Takimi się osadzi i gdziekolwiek jedzie,

Tysiąc takich przy boku albo więcej wiedzie.

Zbroje na nim brunatne lasserują¹⁰⁵⁸ szmelce¹⁰⁵⁹;

Koń dzielny pod nogami, na jakim Topielce

Surowy Neptun gromi, gdy na morzu szarga;

Na takim bure wały swym trójzębem targa.

Tak i hetman w powagę cnego czoła rugi¹⁰⁶⁰

Ubrawszy, skoro szyki objedzie raz drugi,

Skoro stwierdzi¹⁰⁶¹ wątpliwych, serdecznym potuszy¹⁰⁶²,

Na bliski kopiec cugiem bucefała¹⁰⁶³ ruszy,

Kiedy na kształt gradowej, pełnej gromu chmury,

Zastępy się pogańskie walą ku nam z góry,

Rug¹⁰⁶⁴ tylko i szmer ludzi, jaki więc w nakrytém

Ukrop garcu sprawuje, gdy gestym kopytem

Bita ziemia pod nami jęczy, jakby wzdychać

Żałośnie chciała; tak coś do nas było słychać.

A skoro wszytkie góry i równie¹⁰⁶⁵ po części

Co ich stawało, ona szarańcza zagęści;

Skoro Osman, łakomy w swoim sercu miałkiem

Krwie naszej, chce nas żywo, chce nas połknąć całkiem,

Obróci się Chodkiewicz czołem na swe szyki,

Gdzie widząc zgromadzone wszytkie pułkowniki

I rotmistrze, i wielką część z narodów obu

Żywej młodzi, starego trzyma się sposobu

Zawołanych hetmanów, zdjąwszy szyszak z głowy,

Krótkiej lecz zwięzłej do nich zażyje przemowy:

«To pole, cne rycerstwo! na którym przezwiska

Polacy przez Marsowe nabyli igrzyska,

Ani naszej Pogonia starożyta Litwy

Po morzu swe z pogaństwem toczyła gonitwy;

Pole, mówię, nie słowa, nie czczej pary dźwięki,

Ale kocha roboty bohatyrskiej ręki.

Ani mnie ust natura formowała z miodu,

Ani też tam oracyj trzeba i wywodu,

Gdzie Bóg, Ojczyzna i Pan swoje składy święte

W archiwie piersi waszych chowają zamknięte.

Dziś wam się Bóg swej chwały, dziś ołtarzów zwierza;

Nowego, które stwierdził krwią własną, przymierza;

Klasztorów płci obojej, kędy świecką tuczą

Wzgardziwszy, w nabożnych łzach grzechy nasze płóczą,

W Bogu ślubnej czystości i sercem i usty

Odpaszczają ust naszych i serca rozpusty;

Wam Ojczyzna, rodzice, krewne, dzieci małe,

Płeć niewojenną, dziewki oddaje dojźrałe,

Też by miały ku żądzy psiej pogańskiej juchy¹⁰⁶⁶

W opłakanej niewoli rodzić Tatarczuchy?

Wam ubogich poddanych chrześcijańskie gminy,

Ojczyste na ostatek ściany i kominy

Pokazuje z daleka matka utrapiona;

Pod wasze się z tym wszytkim dziś kryje ramiona,

Do was obie wyciąga ręce wolność złota,

Niech się sam w swych poganin obierzach¹⁰⁶⁷ umota!

W te ręce król ozdoby swej dostojnej skroni,

Kiedy mu hardy Osman śmie posiągnąć do niéj,

Porucza, z których je ma; nadzieje nie traci,

Że tyran posiężnego¹⁰⁶⁸ sowicie przypłaci.

Ja uniżone Bogu czynię dzięki, że mi

Dał żyć na niskiej do dnia dzisiejszego ziemi;

Dał na tym stanąć miejscu, skąd jeżeli żywo

Wrócę, czeka mnie żyzne wiecznej sławy żniwo.

Jeśli też tu Bóg schyłki wieku mego zcedzi,

I to zysk liczę, gdy mnie nie doma sąsiedzi,

Lecz tak wiele chrześcijan pod tutecznym niebem,

I moje martwe kości ozdobi pogrzebem,

Więc, o kawalerowie, w których serce żywe

I krew igra, przyczyny mając sprawiedliwe

Tak koniecznej potrzeby, Litwa i Polanie¹⁰⁶⁹,

Osiądźcie Turkom karki i nastąpcie na nie!

Niechaj was to nie stracha, niech oczu nie mydli,

Że się poganin upstrzy, uzłoci, uskrzydli.

Namioty, słonie, muły, wielbłądy i osły,

To nie bije; stąd serca przodkom waszym rosły

Do szczęśliwych tryumfów; i mięso i pierze,

Lubią sławę i złoto przy sławie żołnierze.

Mało co tam wojennych; dziady, kupce, Żydy,

Martauzy¹⁰⁷⁰ postroili i dali im dzidy;

Co człek, to tam rzemieślnik; cień ich tylko ma tu

Osman; każdy zostawił serce u warstatu.

Czy nie Cygani, którzy podłe drumle klepią,

Bić nas będą, skoro się masłokiem¹⁰⁷¹ zaślepią,

Których wszytka armata¹⁰⁷² — młotek, szydło, dratwa?

Sama się swoją liczbą ta tłuszcza zagmatwa.

Tedy do tak nikczemnej marnej szewskiej smoły,

Sarmatów będę równał! Naród, który z szkoły

Marsowej pierwsze przodki, stare dziady liczy,

Który wprzód w szabli, niźli w zagonach dziedziczy,

Którym Chrobry Bolesław, gdy Rusina zeprze,

Żelazne za granicę postawił na Dnieprze;

Gdy Niemca, co w fortecach i w swej ufał strzelbie,

Takież kazał kolumny kopać i na Elbie.

Tylą tedy tryumfów ozdobione dłonie,

Tylą nieprzyjacielskiej krwie kurzące bronie,

Skorośmy niespokojne skrócili sąsiady,

Podnieśmy na Turczyna, z którym dziś do zwady

Pierwszy raz przychodzimy; Cecory i Dzieże

Nie wspomnię, żebyśmy z nich mieli tylko świeże

Do pomsty okazyje, gdzie błąd naszych gruby,

Świat świadkiem, wstawił na łeb durnym¹⁰⁷³ Turkom czuby.

Starych mi tu wiktoryj tak wiela nie trzeba

Wspominać, więc na pomoc, bracia, wziąwszy nieba,

Te nieba, których dzisia sprawiedliwej kauzy¹⁰⁷⁴

Bronicie, polskie mając patrony kałauzy¹⁰⁷⁵,

Dobądźmy na dzisiejszy dzień chowanej broni,

A skoro hasło Jezus po wojsku zadzwoni,

Nie szczędząc bisurmańskiej nikczemnej posoki,

Odbierzmy należyte szablom swym obroki.

Jeżeli się kto boi, jeśli ufa w nogi,

Niech patrzy na bystry Dniestr, tatarskie załogi¹⁰⁷⁶,

O czym wątpię, a mężnym bohatyrska cnota

Niechaj do wiecznej sławy pootwiera wrota.

A ty, o wielki Boże! który jednym słowem

Wodzisz wojsk miliony, przeto obozowem

Panem się słusznie zowiesz; ty sadzasz na trony,

Ty królom z głów niewdzięcznych odbierasz korony,

Pokaż swoję moc w naszej niedołędze lichéj,

Zepchni nieprzyjacioły swoje dzisia z pychy.

Oni liczbie tak wielkiej, wozom, koniom, a my

W tobie tylko, jedyny Boże nasz, ufamy.

Racz podrzeć wielkich grzechów naszych katalogi;

Weź im serca, a nam daj; pokrusz im ostrogi;

Niech się im łuki łomią, niech im szabla ztępie,

Daj cześć swemu imieniu w tym ludzi zastępie!

Gdy dokończył Chodkiewicz takiej swojej mowy,

Zdało się, że ze słońca promień go ogniowy

Ogarnął, że na głowie i na skroni białéj

Włosy mu oszedziałe¹⁰⁷⁷ płomieniem gorzały.

Wszyscy wrzących łez rzucą gorące granaty

Na Turków przed wielkiego Twórce majestaty;

Wszyscy się chcą z nimi bić, z tak wdzięcznej przynęty

Zabrzmi głośno po całym wojsku pean¹⁰⁷⁸ święty

Bogarodzice; przez nię chcą Syna ubłagać,

Żeby swoich chciał stwierdzić, nieprzyjaciół strwagać.

Toż co żywo do skruchy, w czym sumnienie ruszy,

Bogomyślnym kapłanom cicho kładą w uszy,

Którzy tam i sam jeżdżąc, jeśli kogo łudzi,

Od napaści szatańskiej animują ludzi,

Na tym placu, z którego ognistymi koły

Człek może z Eliaszem wniść między anioły.

A już hałła tatarskie, jaki wrzące garce

Bełkot czynią, zagłusza¹⁰⁷⁹; już poczyna harce,

Już się błyśnie po płaskim bystry bułat¹⁰⁸⁰ błoniu.

Kto się czuje na ręku i obrotnym koniu

A co pierwsza w żołnierzu — na odważnym sercu,

Chociaż z placu drugiego prowadzą w kobiercu,

Komu hetman pozwoli, onym chce igrzyskiem

Sławy nabyć, w ostatku i śmierć liczy zyskiem.

Już strzały, już gorącą krew piły i kule,

Gdy Morstyn Aleksander przez rok w Jedykule

Odpocząwszy, jako był na Cecorze wzięty,

Żeby mu też odbrząkał w Raciborskie¹⁰⁸¹ pęty,

Wziąwszy harcem na arkan za kark murze¹⁰⁸² z Krymu,

Odda Chodkiewiczowi; ten nim do Chocimu

Na więzienie odesłan, hetmanów w tym sprawi,

Że się najpierwszym Osman kawałkiem udawi

(Tak się w nieokróconym sam zaklął uporze),

Jeżeli go nie w polskim ukusi taborze,

I nie pierwej po tym się uspokoi poście,

Aż tam koniem po trupów naszych wjedzie moście.

Aleć mężni Polacy dobrze sobie wróżą,

Że trupa na pogany głowami położą;

Nastrzelali Tatarów, języków nawiedli.

A już czwarta z południa, wszyscy się najedli,

Sam tylko Osman na czczo, bo, jako się rzekło,

Wprzód niż jeść, wszytkich nas miał zbić i wegnać w piekło,

Więc do swoich hetmanów surowe śle grozy:

Niech się harcem nie bawią, niech biorą obozy

Giaurskie. Czy mnie głodem chcą umorzyć? Czy to

Im się igrać chce? Mnie jeść, bodaj ich zabito!

I w złą wyrzekł godzinę. Nastąpili za tem

Na kozackie tabory poganie mandatem;

Barzo im to markotno i w oczy ich kole,

Że im równe Kozacy zastąpili pole,

A co rzecz żałośniejsza — na ich własnym gruncie,

Przywlókszy rokitowe talażki¹⁰⁸³ w chomoncie.

Sprawą szli upierzeni janczarowie w przody

I Kozakom bez wszelkiej dadzą ognia szkody;

Abowiem ci skoro swe wózki kryte lipą

Z bliskiego brzegu rumem¹⁰⁸⁴ w półkoszkach nasypą,

Ukażą na janczary figę, i nim znowu

Nabiją, dadzą im w brzuch gęstego ołowu

Z działek szrótem nabitych, z nośnych samopałów.

Wraz na nich jako osy wysypą się z wałów.

Posiłkują swych Turcy, Chodkiewicz swych wzdziera¹⁰⁸⁵,

Choć się każdy do onej potrzeby napiera.

Ufa mężnym Kozakom, z Sajdacznym się znosi¹⁰⁸⁶,

Gotów mu dać posiłek, jeżeli oń prosi.

Dopieroż się sam z swymi sunie eleary¹⁰⁸⁷,

Szyku nie rozrywając, i razem w janczary,

Razem w jezdę uderzy, razem każe z boku

Z ich zasadzek piechocie w pole pomknąć kroku.

Tak kiedy się gra w tamtej bogaci zabawce,

Przybywa i z tej strony, i z owej na stawce,

Choć Turków po tysiącu, naszych tylko po stu,

Lecz jeden bił dziesiąciu. Obaczywszy z chrostu

Piechoty, choć jeszcze z dział nie strzelano na nie,

Retyrować się nazad poczęli poganie.

Na koniec wziąwszy chłostę niepoślednią, zbiegli

Do swoich, co i pola, i góry zalegli.

Już by była i z tymi dziś doszła potrzeba,

Ale się słońce w morze pokwapiło z nieba.

Jak się ten hałas począł, bisurmańscy smocy¹⁰⁸⁸

Nieporównanym grzmotem aż do samej nocy

Zagłuszały nasz obóz z barzo małą stratą;

My Turków sercem, oni przeszli nas armatą.

Sześć koni szeregowych spod hetmańskiej roty,

Z inszych różnych drugie sześć w one padło grzmoty.

Jeden pachołek, drugi Zawisza tej bitwy

I Bohdan, i Carowic, Tatarowie z Litwy,

Żywotem przypłacili; padł i Rusinowski

Od działa uderzony, pułkownik lisowski;

Jędrzejowski i Kłuski, Ryszkowski z Klebekiem

Rotmistrze, i Rakowski rozstał się z tym wiekiem.

Prawda, że i to szkoda, lecz z nieprzyjacielem,

Którego trupem pola szeroko zabielim¹⁰⁸⁹,

Złożona, tym snadniej nam żal na sercu koi,

Że znowu powetujem prędko szkody swojéj,

Doznawszy dziś i serca, i sił w tym narodzie:

Bo zawsze bezpieczniejsza łódź na miałkiej wodzie.

Układało pogaństwo w drabiny trup goły

(Jako rolnik przed deszczem, kiedy do stodoły

Wozi z wierzchem pod pawąż wysuszone snopki),

Którzy nam przed godziną pisali nagrobki.

Prowadził leda holik¹⁰⁹⁰, leda ciura podły,

W rzędach konie okryte bogatymi siodły,

Skrzydła, kity, lamparty i tygrysy świeże,

Kaftany złotoryte, strasznych lwów łupieże¹⁰⁹¹,

Łuki, szable, zawoje, pieniądze i szaty,

Dywdyki¹⁰⁹² i czapragi¹⁰⁹³ haftowane w kwiaty,

Bonczuki i chorągwie i rynsztunek iny

Prostych żołnierzów i źle strzeżonej starszyny.

Pełen tego był obóz; ale drożej trzyma

Osman tam zabitego baszę Husseima.

Lepiej go było nie kląć; ten-to po Skinderze

Umarłym na Sylistrze prefekturę bierze;

Ten dziś władał wojskami, chociaż jednym okiem

Patrzył, już mu obiedwie wiecznym zaszły mrokiem!

Brat azyjatyckiego basze żywcem wzięty,

Ale prędko śmiertelnym bólem od ran zdjęty.

I inszych co mężniejszych, co znaczniejszych wiele,

Którzy dotąd o polskiej nie słychawszy sile,

Kiedy chcą przed inszymi dokazować męstwa,

Barzo wielka od naszych ręku padła gęstwa;

Nie Węgrzyn tu, nie Niemiec, nie Arabin nagi,

Inakszej na Polaków potrzeba uwagi.

Nie Budzyń tu, nie Agier¹⁰⁹⁴, nieme mury, ale

Co piersi, to forteca, w twardej kuta skale,

Do kożdej dział burzących trzeba wam i miny.

Takie przedtem rodziła Sarmacyja syny!

Tatarowie jak rano w onych chróstach legli,

Lubomirskiego aże do wieczora strzegli,

Żeby się tam nie mieszał, gdzie bliskie swej ściany

Koniecznie chcieli Turcy znieść Zaporożany,

Choć mu dusza piszczała i miał okazyje

Kruszyć o bok pogański sudanne¹⁰⁹⁵ kopije

Dopieroż pyszny Osman trochę pod się z chwostem¹⁰⁹⁶.

Skoro cały dzień przetrwał niepotrzebnym postem,

Siada do swej wieczerze, ale w gębę kęsa

Nie włoży, choć świeżego dostatek ma mięsa.

Naszy gdy dniem dzisiejszym przyszłe szczęście zmierzą,

Dwakroć mają weselszą niż obiad wieczerzą,

A coraz słonecznego wetując upału,

Kto ma czym, napiją się do siebie pomału.

Chodkiewicz skoro obóz sam w koło objedzie,

Sam posłuchy¹⁰⁹⁷, sam straże placowe zawiedzie.

Ledwo twardą z starego zbroję zdejmie grzbietu,

Zaraz rady wojennej sprasza do sekretu,

A skoro miejsca wszyscy swe zasiędą rzędem

Wedle lat i kto jakim uczczony urzędem,

Swoje naprzód krótkimi powie słowy zdanie:

«Dzień dzisiejszy okazał, co mogą poganie.

O bracia! Ludzie to są mdli, nadzy i goli,

Samym larmem¹⁰⁹⁸, z którego palec nie zaboli,

Bić nas chcieli, i samym (mówić muszę z śmiechem)

Dział burzących z pola nas chcieli zegnać echem.

Liczba im serce czyni i gęste pomiotła¹⁰⁹⁹,

Które wiszą nad nimi; sama-by się gniotła

Ta zgraja, bo nam nigdy nie wyrówna w siły,

Gdybyśmy im raz w polu obrócili tyły.

Tak mi się zda, żeby się raz z pogaństwem zwadzić,

Armatę pozasadzać, wojsko wyprowadzić,

A w ostatku Bóg z nami. Wiem, że przy tym haśle

Wszytko smarownie, wszytko pójdzie jak po maśle.

Zwłoka na obie stronie¹¹⁰⁰; im czekamy dłużéj,

Że się poganin czasem i wielkością znuży,

Tym nam się rychlej przyda ta przypowieść cudnie:

Zdechnie chudy tymczasem, niźli tłusty schudnie.

Swoiśmy tu, o bracia! Ani trzeba świadków.

Wiadomiśmy i spiżarń, i naszych dostatków.

Nie takie są, żebyśmy z kim iść na wytrwaną¹¹⁰¹

Mieli; nuż Tatarowie, co nie chybi, wstaną,

Opaszą nas dokoła na wsze strony wieńcem,

A na ostatek z samym rozprzęgą Kamieńcem,

Skąd ostatnia nadzieja. Dosyć nas nie słucha

Żołnierz, niechże jedno mu głód zajźry do brzucha,

Który, czego przykładów wiele, podczas głodu

Nie ma uszu, żadnego nie słucha wywodu.

I niedługo dla trawy trzeba będzie wozu

Kilka pułków w konwoju wysyłać z obozu,

Żebyśmy nie odpadli na koniec od koni,

Których większa połowa zębami już dzwoni.

Wiele jest ludzi, których nieprzywykła praca

W obozie chorobami już za boki maca.

Turcy wczora stanęli, którzy nim w chorobie

Zdrowymi bywszy, naszy chorzy będą w grobie;

Oni na wszytkie strony świat mają otwarty,

Nam się wychylić trudno bez straży, bez warty.

Życzyłbym, żebyśmy się, będąc jeszcze tędzy,

Spróbowali z tą srogą belluą¹¹⁰² co prędzéj.

Widzę: i Kozacy czcze¹¹⁰³ przywlekli talagi¹¹⁰⁴,

Kto ręczy, że wytrwają? Więc to do uwagi

Waszej dawszy, przestrzegam, jeśli w tym opale

Dłużej będziem, że prochów mamy już o male¹¹⁰⁵.

Wszytko z postanowieniem mija się sejmowem,

Lecz nas i biedne prochy omylą z ołowem.

Mam i ja swą prywatę: starości mej brzemię,

Która mnie co godzina głębiej tłoczy w ziemię,

Wątpliwego wyglądam i mroku, i świtu;

Krótki czas na tym świecie mojego pobytu!

Życzyłbym, nim ostatnie przyjdzie oczy mrużyć,

Bogu się i kochanej Ojczyźnie przysłużyć,

Ale niech mój sentyment, i choć w zimnym ciele

Żywa chęć, pod wasze się rozumienie ściele,

A dobry Bóg, cokolwiek z lepszym naszym baczy,

Niechaj do serc wspaniałych podać wam to raczy!

Skoro skończył Chodkiewicz, wszyscy, jako siedzą,

Do jego propozytu¹¹⁰⁶ swe zdanie powiedzą,

Jedni przeciwko niemu, drudzy mówią za niém.

Bo każda głowa swoim obfituje zdaniem.

Więc gdy się starszy w różne sforcują¹¹⁰⁷ wywody,

Bierze też z miejsca swego głos Sobieski młody.

«I ja, wielki hetmanie! chociaż tyla swady

Nie mam w sobie, żebym miał starszych ganić rady,

Tak rozumiem, ile człek z dawnych baczy¹¹⁰⁸ dziei¹¹⁰⁹:

Rzadko stoi w wczorajszej fortuna kolei;

Owszem dziś da na wymiot¹¹¹⁰, aby jutro srożéj

W niewywikłane śmiałka wegnała obroży.

Tak dziki zwierz, tak ptacy, tak i nieme ryby

Na ponętę wpadają myśliwcowi w dyby.

Ostrożność z doświadczeniem, doświadczenie z wiekiem

Chodzi: oboje się to nie rodzi z człowiekiem,

Oboje-ć z chęcią przyznam, (czego-ć nikt ubliżyć

Nie może, boć tylo lat dało niebo wyżyć

W marsowej szkole, ile do prawdziwej próby

Tak z rozumu, jak z serca potrzeba) a kto by

Nie przyznał? Lecz apetyt wielki sławy wiecznéj,

(O którą każdy dobry, każdy stoi grzeczny,

A zaś kto o nię nie dba, w tem najmniejszej noty

Umysłu wspaniałego nie masz, ani cnoty),

Ten cię trochę uwodzi, żebyś tu chciał pieczęć

Swym bohaterskim dziełom przycisnąć. Nie przeczę-ć

I ja, wielki hetmanie, niech do kresu bieży

Sława twa, lecz w rozmyśle tam siła należy,

Gdzie się nie da dwa razy grzeszyć, gdzie poprawie

Nie masz miejsca, ale grób i nam, i twej sławie.

A cóż kiedy wspak padnie obojętna bierka¹¹¹¹?

Rzekłem, że się tu szczęście najradniej¹¹¹² usterka¹¹¹³.

Niech to zdarzy mocny Bóg, jeśli święta wola,

Że te pogańskim trupem uścielemy pola;

Niechaj pod jego sprawą i świętym dozorem

Złote krzyże pod samym rozwiniem Bosforem;

Niech kiedyżkolwiek w Jemu poświęconym gmachu

Imię Jezus obrzydłe zagłuszy hałła-chu!

Ale któż ma przywilej na to i pieczęci?

Myżbyśmy to tak dobrzy mieli być i święci

Nad wszytko¹¹¹⁴ chrześcijaństwo, żebyśmy do razu

Wygrać i wygnać mogli Turki do Kaukazu?

Co jeśli Bóg naznaczył, będziemy tam szłapią¹¹¹⁵;

Głupi-ć to tylko z szkodą do pewnego kwapią¹¹¹⁶!

A Turkom i w przegranej wszytko pójdzie zwięźléj.

Nużbyśmy w ich taborach na łupie powięźli?

Nie każdego z siebie mierz, różnie sobie życzy:

Dobry żołnierz sławy chce, łakomy zdobyczy.

Mają Donaj poganie, mają Czarne morze,

Którym się od Azyej Europa porze,

Trudne na nas przeprawy; tymi by się złożyć¹¹¹⁷

Nam mogli, nim drugi raz przyszłoby im ożyć,

Owszem jeszcze srożej wstać, ni¹¹¹⁸ lew rozdrażniony.

Mają całe królestwa, ludzi miliony;

A nas broń Boże szwanku, w której-że reducie

Oprzeć się tej szarańczy, tej gwałtownej zrucie¹¹¹⁹?

Wisła by nas podobno czy broniły mury?

Tamtę w sucha dzisiejsze pewnie zbrodzą kury.

W Polszcze co za fortece? Kraków jak pod młotem

Samych by dział burzących spadł na ziemię grzmotem.

Posiłki skąd? Skądbyśmy zaciąg mieli nowy?

Owo zgoła, próżno tym i zaprzątać głowy.

Na króla-li każemy? Ten nas nie doczeka;

Prosto, jak oczy wybrał, za morze ucieka.

Z braciej szlachty niewiele rozumiem pociechy;

Widziałbyś nie ogromne, kiedy sklęsną, miechy.

Pospolite ruszenie drugi jako żywo

Nie służył; mów ty: wojna, a on: będzie żniwo.

Drugi pole zależał: znamy swe szkatuły¹¹²⁰.

Tym by też czasem Polskę pogany zasuły¹¹²¹.

Jeśli rzeczesz, że sąsiad z posiłkiem przyjedzie?

Jakobyś też budował na marcowym ledzie¹¹²².

Przysiągłbym, że się teraz wszyscy cieszą śmiele,

Wilcy polskiej wolności i nieprzyjaciele,

Boli Niemca Psie pole i Byczyna świeża;

I sam nic nie uczynił, i zraził papieża.

A Władysław co mówi za dniestrową wodą?

Wielką by nam i ten był w boju niewygodą,

Czy się bronić, czy jego, gdyby jednym razem

W nas i weń uderzyło pogaństwo żelazem?

Tedy i ja wytrzymać z miejsca mego radzę,

W czym nie na swoim miałkim rozumie się sadzę.

Sławnych to fortel wodzów, którym nie bez sromu

Garścią ludzi zastępy przyszły do pogromu,

Razem na szańc nie stawiać, zwłaszcza gdzie potęgą

I liczbą adwersarze¹¹²³ twoi cię przesięgą;

Poczekać okazyjej; same-ć pójdą rzeczy,

Gdy ten albo się zgłodzi, albo ubezpieczy,

Tak dwaj Angielczykowie: Drake z Arkourtem,

Kiedy tamtym przeciwko ich królewnie nurtem

Pyszny Hiszpan sprowadził niezliczoną flotę,

Tak durną¹¹²⁴ napisawszy po masztach ramotę:

Tobie jarzmo hiszpańskie wyniosły kark złomie,

Pani, co rzymskie prawa pogardzasz widomie¹¹²⁵,

Wsławili się na wieki, okurzywszy dymem

Hiszpana i takim mu odpisali rymem:

Ucz się w niewieścim jarzmie karku łomać, panie,

Co boże łomiesz prawa i nic nie dbasz na nie.

Zgwałconego przymierza i wodą i lądem

Mści się niebo nad każdym sprawiedliwym sądem¹¹²⁶.

Tak Albert¹¹²⁷ pod Nauportem z mężnym Maurycem

Bitwę przegrał, lud stracił, ranę odniósł licem,

Kiedy pierwszym powodem uwiedziony głupie,

Pokwapił się¹¹²⁸ z potrzebą, ufający kupie.

Tak Gustaw Horn w Nordlindze dzisia tryumfował¹¹²⁹,

Jutro przegrał i sam się srebrem okupował.

Ale gdyby tu wszytko wspominać się miało,

Rychlej by czasu, niźli przykładów nie stało.

Niech tylko ta szarańcza poleży na kupie,

Zaśmierdzi się, przy tańszym będziem ją mieć skupie;

Niech ich zimny deszcz spłucze, mroźny auster¹¹³⁰ przejmie,

Będą-ż tążyć¹¹³¹ do swoich warstatów uprzejmie.

Nas mniej, mniej nam też trzeba; czego już poprawić

Trudno, mogliśmy, mogli lepiej się w tem sprawić;

Nie szanować Wołoszy, przysposobić spiże¹¹³²;

Tylkoć-to niedźwiedź żyje, kiedy łapę liże,

Bo na nieprzyjacielskie dyskrecyja¹¹³³ kraje

Nie czesne miłosierdzie¹¹³⁴, nie stoi za jaje¹¹³⁵,

Ale co już minęło, tego trudno ścignąć;

Teraz każ wszytkich szańców nakoło podźwignąć.

Jest prowiant w Kamieńcu; królewic o jutrze

W obóz wnidzie, nam serca doda, a im utrze.

Cóż gdy we stu tysięcy król ze Lwowa ruszy;

Choćbyśmy też znużnieli¹¹³⁶, zaż nam nie potuszy¹¹³⁷?

Naprowadzi żywności, prochów i armaty;

Turcy będą czwarta część, my będziem trzy światy.

Tam w boży czas pódź w pole i trzymane poty¹¹³⁸

Krusz szczęśliwie o piersi bisurmańskie groty.

A tymczasem do króla goniec skoczy chyży,

Niechaj go Lwów nie trzyma, niech się do nas zbliży;

Niech, spędziwszy z Podola tatarskie zabiegi,

Stanie nad Dniestrowymi co narychlej brzegi;

Że nań tylko z wygraną szabla polska czeka.

Inaczej niech sam na się, nie na nas narzeka».

Wszytkim się podobało Sobieskiego zdanie,

I sam nawet Chodkiewicz z chęcią przypadł¹¹³⁹ na nie.

A już Febe¹¹⁴⁰ rogami środka nieba siąga

I z lekka je ku morzu za bratem wyciąga.

Który skoro nazajutrz po niebie kagańca

Pomknie, Władysław się też ruszy ode Żwańca.

Po szerokim swe szyki rozpostarszy błoniu,

Sam wprzód na neapolskim wysadzi się koniu;

Niechaj się go i Flegon i Pirois¹¹⁴¹ wstyda,

Tak chodziwy¹¹⁴², a śniegu białością nie wyda.

I on, i pan we złocie jako lampa gorzał,

Kiedy mu glancu¹¹⁴³ Tytan¹¹⁴⁴ ognisty przysporzał!

Gdy na kirys, co równa i glancem, i hartem

Diament, ciska niebem promienie otwartém.

W tropy za nim kopijnik, któremu pod groty

Snują się powietrznymi proporce obroty.

Po nich idą pancerni; po pancernych, w sforze

Z dragony, w świetnej łosiej rajtaryja skórze.

Toż piechota, żelazną głowy kryta blachą;

Ale jej część niemała została pod Brahą,

Gdzie tabor i armaty większa połowica

W okopach z rozkazania stała królewica.

Który skoro wszedł w obóz, skoro mu rozbito

Namioty, serca naszym przybyło sowito,

Gdy widzą między sobą, z czyjego ich łona

Za odwagi nagroda czeka zasłużona.

Naszym serca przybyło; poganie się trwożą,

Że nas wczora mniej było, wżdy za łaską bożą

Wzięli słusznie po karku, a swoją posoką

I gęstym trupem pola przyległe powloką.

Dwojaka przeto radość Chodkiewicza ruszy:

Jedna, że się w pogańskiej krwi pierwszy ujuszy

I zrazi z fantazyi Osmana ubrdanéj;

Druga, że wszedł królewic w obóz pożądany.

Toż co było pociechy, co armaty w wale,

Każe ognia dać w strasznym na tryumf zapale;

Drży ziemia, wyją skały i odległe lasy,

Targają się obłoki srogimi hałasy;

Zatyka uszy Osman, gdy się tak ośmiela,

Gdy mu giaur bezpiecznie i na przepych¹¹⁴⁵ strzela.

Zwłaszcza, kiedy po wietrze na całe podgórze

I na jego obozy rozwleką się kurze

Siarczane, toż się pyta przyczyny i dowie.

Wnet wróżka¹¹⁴⁶ nieszczęśliwa zaigra mu w głowie,

Zwłaszcza słysząc, że w jednym Władysław z nim roku,

A nuż się trzeba będzie z nim potykać w kroku?

Nuż go wyzwie na rękę między dwiema szyki?

Nigdy to nie szpeciło zwłaszcza rówienniki.

Aleć z konia Władysław przesiadł się na łoże,

Gdy się nagle gorączką ckliwą rozniemoże.

Czy powietrza odmiana, czy słoneczny upał

Wszytkie w nim stawy, wszytkie kości z bólem łupał,

Czy ciężar nieprzywykły hartowanej zbroje;

Czyli mu wzięło zdrowie razem wszytko troje?

Zgoła jako wszedł w obóz, jako się rozchorzał,

Raz ziębnął febrą, drugi raz gorączką gorzał¹¹⁴⁷.

Więc dziś jeszcze, nim słońce z nieba padnie w morze,

Krzysztof Palczowski skrzydła przybrawszy szaszorze¹¹⁴⁸,

Pomknie lotem ku Lwowu z hetmańskimi listy,

Poseł i onej wojny świadek oczywisty.

Która i Turkom zmierzła¹¹⁴⁹, a jako do kuchnie

Nie wskok pójdzie bity pies, nie zaraz usłuchnie,

Kiedy mu rzeką ciu-ciu, aż albo zapomni

Albo zgłodnie i to już postępuje skromniéj;

Tak i ci, pierwszą rzeźwość straciwszy na sercu,

Wolą, niźli na koniu, siedzieć na kobiercu.

Nie chce wziąć miętki w rękę, kto zakłuty ostem.

Tymczasem się na Dniestrze wolą bawić mostem.

Ciężka to na Tatary, u których nadzieja

W czasie tylko a w koniu; więc Dziambegiereja,

Hana ich, srodze boli, ledwie nie umiéra,

Kiedy nadeń przenosił Osman Kantimira.

Własnego poddanego, murze¹¹⁵⁰ jego z Krymu,

Choć już lud stracił, choć już uciekł spod Chocimu,

Posadzić w Sylistryi po baszy zabitym

Chce, na miejscu nie jemu wierę¹¹⁵¹ należytym.

Przeto wszytko z niechcenia i robi oporem;

Osobnym stawa koszem¹¹⁵², osobnym taborem;

Ordynansów nie słucha, ale na pogodę

Czyha, żeby mógł na swe koło puścić wodę.

Tedy się tureckiego dywanu¹¹⁵³ w tej mierze

Nie radząc, najmłodszego syna swej macierze,

Nuradyna z wojsk swoich posyła wyborem,

Pod starych wojenników¹¹⁵⁴ dla rady dozorem,

Żeby pobliższy Wołyń i Podole razem

I wzdłuż i wszerz plądrował ogniem i żelazem.

Sam jako zrazu w mili od Osmana stanie,

Na tym miejscu z wybiorkiem haramży¹¹⁵⁵ zostanie,

Jednym tylko pańszczyznę odbywając hałła,

Bo się orda w potrzeby żadne nie mieszała,

Widząc, że tu inaczej niźli na Cecorze,

I Turkom się nie po szwie i Tatarom porze.

Osman też w niespodziane wpadszy labirynty,

Trochę zelży¹¹⁵⁶ z imprezy, trochę spuści z kwinty.

Że nie pierwszym impetem polski obóz zetrze,

Już mu Kraków, już z głowy Warszawa wywietrze,

Którym teraz od nosa pogroziwszy, rzecze:

«Wżdy być kozie na wozie, choć się jej odwlecze».

Tymczasem wszytkie zmysły i koncepty zbiera,

Gwałtem się do naszego obozu napiera,

Który w jak najcieśniejszym chcąc trzymać sekwestrze¹¹⁵⁷,

Paszę odjąć, szumny most postawił na Dniestrze,

Gdzie przeprawiwszy duży swych ludzi kawalec,

Każe nam od Kamieńca wszytkie pasy¹¹⁵⁸ zalec,

Chcąc odjąć prowianty, chcąc nas wskroś ogłodzić.

I z odwagą tam było i jeździć, i chodzić;

Bo tak we dnie, jak w nocy na najmniejszym szlaku

Porozsadzeni strzegli Tatarowie żaku¹¹⁵⁹.

I naszy nie próżnują, mając tylo czasu:

Obóz fortyfikują i dla prozapasu¹¹⁶⁰

Spiże¹¹⁶¹ zwożą i już jej trochę znaczniej szczędzą,

Póki ich do ostatka ordy nie opędzą.

Tak kiedy nas ze wszech stron Osman atakuje,

Przecie z siebie niekontent, przecie się turbuje¹¹⁶²,

Że nas nie razem weźmie, nie zaraz osiędzie,

Jako to sobie w głowie nadętej uprzędzie.

Zwłoka mu serce korci i choć wygrać pewnie

Tuszy¹¹⁶³, za cóż mu stoi, kiedy darmo ziewnie,

Darmo gębę otworzy na kęs odwleczony,

A czego głupi nie wie, podobno miniony.

Tedy nieopowiedką¹¹⁶⁴ wszytką siłą każe

Wojsku swemu uderzyć na placowe straże.

Piotra Opalińskiego, wojewody potem

Poznańskiego, na straży pułk stał, kiedy grzmotem

Niespodzianym Turcy się, jako pczoły z uli,

Nań i na jego ludzi z obozu wysuli¹¹⁶⁵;

Pospądzali posłuchy¹¹⁶⁶, ale skoro widzą,

Że straż stoi, że się ich Polacy nie wstydzą,

Usarze drzewa w tokach, pancerni nabite

Podniosą bandolety¹¹⁶⁷, a wszyscy dobyte

Biorą szable na tymblak¹¹⁶⁸, Turcy też z ferworu¹¹⁶⁹

Spuścili; wżdy zwykłego nie tracąc humoru,

Harce zaczną co lżejszy, z okrutnym okrzykiem,

One ćmy¹¹⁷⁰ nieprzejźrane postawiwszy szykiem.

I z naszych kto ochoczy, nie byli od tego:

Gdzie z pod znaku towarzysz padł Grzymułtowskiego,

Tam Krzysztof z Eliaszem, Arciszewscy oba,

Kędy ich nieśmiertelnej sławy pierwsza próba!

Odpuśćcie, że was lekkim wspominać śmiem piórem,

Godni Homera, kiedy Polluksa z Kastorem

Rycerskimi na górne sfery wiezie dzieły.

Lecz i was nie zamknęły ojczyste mogiły;

Komu po krajach świata stawiają kolumny,

Trudno się ma do grobu zmieścić i do trumny!

Niechaj się przyzna Hiszpan, zapłoniwszy lice

Wstydem, wielekroć wam się prosił w Ameryce,

Wielekroć do Zygmunta pisał o przyczynę,

Żeby was zwiódł, z Holendry w jego mieszaninę;

Niechaj z sławnym Dania powie Ultrajektem,

Jakim wam żołd do śmierci syłały respektem,

Chocieście już w ojczyźnie ostatniej ćwiczyzny¹¹⁷¹

Dni swoich dopądzali; której robocizny

Smoleńsk świadkiem młodszemu, gdzie pod twardą zbroją

Dwa tysiąca ludzi miał za komendą swoją.

Starszy, acz ciężką pracą już skrzywiony ciałem,

Po Przyjemskim armatnym został generałem:

Po Zygmuncie Przyjemskim; tego, by najskromniéj

Chciała, wżdy bez łez nigdy Polska nie przypomni.

Ale że ich już z wierzchem pełne są kroniki,

Powracam podchocimskie między harcowniki.

Między których gdy przyszłej ufając fortunie,

Dwu Arciszewskich braci rodzonych się sunie,

Każdy swego obali; tam Krzysztof przez ramię,

Eliasz w twarzy odniósł cnoty swojej znamię,

Lecz nie pierwej powrócą, aż basze z Budzyna

Więźniem przed pułkownika przyprowadzą syna.

Tak kiedy ci igrają, Lubomirski stroną

Ukaże wojsko, które swoją wywiódł broną¹¹⁷².

Przypadł z swoim Chodkiewicz, mający po temu

Miejsce, i chyżo daje znać Opalińskiemu,

Żeby zrazu pomału, potem co tchu w koni,

Położywszy po sobie chorągwie i broni,

Ku swym szańcom uchodził, w rzeczy¹¹⁷³ czując trwogę,

Pogaństwo na ukrytą prowadząc załogę¹¹⁷⁴.

Objedzie ten chorągwie i wraz każe szybką

Puścić strzelbę, wraz nazad uciekać rozsypką,

Jakoby już drugi raz nie przyszło im nabić.

Aleć i Turków dalej trudno było zwabić,

Bowiem chyżo zabitych pozbierawszy ciała,

Nazad się ona straszna chmura powracała.

Taką z nami kilka dni kiedy idą fozą¹¹⁷⁵,

I próżną nas poganie chcą wystraszyć grozą,

Przy swych stojąc fortelach na nasze nie myślą,

Prócz że z zwykłym okrzykiem harcownika wyślą.

Naszy też bez potrzeby nie mordując koni,

Gotowego czekają, Litwa swe Pogoni,

Białe Orły Polacy osadziwszy w wałach,

Patrzą na Turki, którzy włóczą się po skałach.

I hetman, gdzie się mu plac, gdzie się miejsce zdarzy,

Około beloardu¹¹⁷⁶ rześko się zajarzy¹¹⁷⁷.

Kędy, wyrychtowawszy działa między kosze,

Gdy się zbliży pogaństwo, strąca go po trosze;

Zwłaszcza jeśli się puszczą za nami w zagony,

Z Lubomirskiej najlepiej strychuje¹¹⁷⁸ ich brony.

Widząc Osman na koniec, że z niego drwią naszy,

Że ich żadnym z obozu bobem¹¹⁷⁹ nie wystraszy,

Bić się trzeba koniecznie; toż wziąwszy języka,

I janczary, i wszytkę tam potęgę zmyka,

Kędy żadnej obrony, a najniższe wały

Nasze obozy w tyle od pogaństwa miały.

Na czele postawiwszy zwykłe zgraje one,

Tam pędzi wszytką siłą tłumy niezliczone.

Już się zbliżą, już tylko przez przekop nie skaczą,

Kiedy niebezpieczeństwo i naszy obaczą;

Więc się wzajem krótkimi potwierdziwszy słowy,

Pierwszy impet od janczar strzymają ogniowy;

A skoro się ci zbliżą, wraz miernym przykładem¹¹⁸⁰

Wszerz i wzdłuż ich osypą ołowianym gradem.

Legło mostem pogaństwo, wziąwszy w gołe bębny¹¹⁸¹;

Nigdy większej pasieki w puszczy nieporębnej

Nie urobią wściekłego Eura¹¹⁸² zawieruchy,

Sośnie ścieląc i ze pnia śniat¹¹⁸³ spychając suchy.

Tamże strzelbę pokiną¹¹⁸⁴, a jako we sforze

W czerwone się pogańskiej juchy rzucą morze,

Skoczą z wału i jeśli jeszcze tam kto zieje,

Pod nogami zwycięzców ostatek krwie leje.

Toż gdy piersi z piersiami zewrą, gdy na palce

Jedni drugim nastąpią, żywe z ciał kawalce

Lecą, gdzie z bystrej ręki rzeźny pałasz spadnie,

Macając dusze w człeku, choćby była na dnie.

Tak na prądzie ciekącej gdy się zetrze wody

Garniec z garcem, jeden być nie może bez szkody;

Dopieroż gdy żelazny w takiej przeczy¹¹⁸⁵ z trzopem¹¹⁸⁶

Glinianym, samym zaraz gniecie go pochopem¹¹⁸⁷;

Dosyć ma serca Polak przed Turczynem siła,

A gdy go jeszcze zbroja hartowna okryła,

Piersi blachem opatrzył, szyszak głowy strzeże,

Nie czuje, chociaż go kto kole, chociaż rzeże,

Gołe brzuchy pogaństwo niesie jako lutnie,

Goły łeb; cienką szyję do razu mu utnie.

W liczbę ufają, aleć tak wielka czereda

Oraz¹¹⁸⁸ się bić nie może, uciec sobie nie da.

Wrzeszczeć dobrzy i gardziel drzeć ze wszytkiej siły,

Że się im w nich targały wyciągnione żyły.

A już naszy poczęli słabieć w onej rzezi,

Chociaż ochota, choć ich zwycięstwo krzemiezi¹¹⁸⁹,

Gdy coraz świeży na śmierć nieprzyjaciel lezie,

Ćmi pot oczy, a ręka ocięże w żelezie.

Ale czuły¹¹⁹⁰ Chodkiewicz jakoby z rękawa

Prawie¹¹⁹¹ na czas potrzebne posiłki im dawa.

Szedł we trzechset Mikołaj Kochanowski człeka,

Który królewiczowym zdrowiem się opieka¹¹⁹²;

Szedł Wejer z regimentem; ten lonty na Turki

Kurzy, a tamten niesie przyłożone kurki,

Toź skoro się im prawie w same boki wrzepią,

Ognia dadzą po trzykroć i tak ich zaślepią,

Że uciekać poczęli. I w onej ich kaszy

Kłuli, bo przytępili rąbając pałaszy.

A gdy się już pod ziemię słońce miało skłamać,

Nie dał się hetman swoim daleko zaganiać;

Zasadzki się obawia, choć ci jeszcze chcą bić,

Każe odwrót z wesołym tryumfem otrąbić.

Dosyć ma łaski bożej i dziękuje za nię,

Iże spadli drugi raz z imprezy¹¹⁹³ poganie,

Niebieskiej to, nie sobie przyznaje obronie.

Więc ledwo ten świat rane oświeciło słonie¹¹⁹⁴,

Ledwie dźwignął z pościeli spracowane członki,

A już mszą świętą drobne ogłaszają dzwonki.

Toż pierwszych pułkowników otoczony gronem,

Tam szedł, gdzie pod namiotem stał ołtarz przestronem,

I pokornie skłoniwszy starzałe goleni,

Uważa, jako się Bóg we krwi swojej wspieni

Na krzyżu, gdzie go sroga złość ludzka rozbije;

Jako w ciężkim pragnieniu żółć i ocet pije;

W jakiej męce umierał, w jakim urąganiu,

Żeby sprawiedliwemu wyjął nas karaniu.

I jako ten w szczęśliwej zostaje otusze,

Który umyślnym grzechem nie spyskławszy¹¹⁹⁵ dusze,

Ciała nie oszpeciwszy wszeteczną przywarą,

Tu żywot Stwórcy swemu oddaje ofiarą;

Nie padszy na chytrego czarta gołoledzi,

Tu dla jego imienia ochotnie krew zcedzi!

Jeszcze mszy świętej hetman dobrze nie dosłucha,

Kiedy go z pola nowa dojdzie zawierucha,

Że pogaństwo, wczorajszej zapomniawszy cięgi,

Na kozackie tabory szturm prowadzą tęgi.

Tak rozumieli naszy, że po wziętej chłoście

Mieli który dzień siedzieć w pokoju ci goście,

Zrachować się przynamniej albo krótkim mirem¹¹⁹⁶

Trupy zebrać, nie dać ich psom i krukom żerem.

Ale ci im znaczniejszą w sobie klęskę czują,

Tym bardziej tego tają, tym mniej pokazują;

Męstwo w twarzy, w sercu strach, noga z głową w zmowie;

Niech śmierć kto chce smakuje, im najmilsze zdrowie.

Toż gdy ćmę dział burzących w pole wyprowadzą,

Z niewytrzymanym grzmotem razem ognia dadzą

Do naszych Zaporożców, i tak sobie tuszą,

Jeśli ich nie pobiją, że pewnie pogłuszą

Albo kulmi zasypą; ale ci pod piastą,

Gnojem nafasowaną, tną siem odenastą¹¹⁹⁷,

Aże skoro się ku nim ta chaja¹¹⁹⁸ zagości.

Wtenczas do samopałów, pokinąwszy¹¹⁹⁹ kości,

Każdy swego wymierzy i pewnie nie chybi,

Ale gdzie dusza mieszka, tam mu kulę wścibi:

Więc kiedy ich zmieszają i zmylą im szyki,

Suną się do nich w pole z rzeźwymi okrzyki,

A kto co w ręku trzyma, tym się mężnie pisze:

Oszczepy, rohatyny¹²⁰⁰, szable i berdysze¹²⁰¹.

Skoro do nich pod dymem przypadną jak z proce,

W bród się wszyscy w pogańskiej farbują posoce,

Działa już milczeć muszą, gdyż by swoich więcéj

Niźli naszych razili pewnie strzelajęcy,

I one archandyje¹²⁰², wyniosszy swe dzidy,

Stoją w miejscu jak wryte, ani się ohydy

Ani boją cesarza, gdy przy takim wojsku

W ich oczu łupią drugich Kozacy po swojsku¹²⁰³.

Ale Chodkiewicz jako głodny lew swej tucze¹²⁰⁴

Pilnuje i serce mu nadzieja zatłucze;

Rozumie, że mu to dziś w ręce nieba dadzą,

Co jego kolegowie niedawno rozradzą;

Śle przeto do Kozaków, Sajdacznego prosi:

Niech nagli, niechaj Turków do upaści kosi;

Jeśli trzeba posiłków, już za nimi stoją,

A tych zastępów konnych niech się nic nie boją.

Ma pilne na nich oko i ledwie się ruszą,

Zaraz o nich zawadzą i kopije kruszą

Usarze, którzy na to pragną z dusze drogiej,

I już, już kładą w boki koniom swym ostrogi.

Niewiele trzeba było Kozakom przynuki¹²⁰⁵,

Tną janczarów z Araby, Serów z Mamaluki,

Tym serdeczniejsze czynią na Turków impety,

Że im trzyma Chodkiewicz z usaryją grzbiety¹²⁰⁶.

Już swe w tyle daleko zostawili szańce,

Już sromotnie w półpola wyparli pohańce,

Którzy kiedy żadnego nie mają posiłku,

Choć im tysiąc chorągwi pilnuje zatyłku,

Cisnąwszy broń od siebie, usławszy plac trupem,

Część armaty Kozakom zostawiwszy łupem,

Dawszy miejsce u siebie staremu przysłowiu,

Uciekli i nogami poradzlii zdrowiu,

Jadą na nich Kozacy i nic nie opożdżą¹²⁰⁷,

Skoro im odbieżaną armatę zagwożdżą,

Bo jej unieść nie mogli, ani było czasu

Bawić się i słońce też spadało z kompasu.

A Turcy swój nadołek wziąwszy w zęby długi,

Rzadko który w zawoju, rozpuścili fugi¹²⁰⁸.

Konne szyki mijają i prosto pod działa

Do obozu haramża¹²⁰⁹ ona uciekała.

Teraz był czas pomścić się porażki tak brzydkiéj

Na Kozakach i swoje wesprzeć niedobitki

Takim wojskiem niezmiernym, na które w pół pola

Wypinała zatyłki kozacka swawola.

Kilka padło tysięcy Turków, że posiłku

Nie mieli; i Chodkiewicz, dzień widząc na schyłku,

Obraca z pola wojsko, a że słońce gasło,

Każe zwyczajne trąbić po majdanie¹²¹⁰ hasło.

Po które gdy się chłopcy i ciurowie schodzą,

Dawny to u nich zwyczaj, że się za łby wodzą,

Hałas czynią w obozie, na co część bez¹²¹¹ spary

Patrzał, część nie mógł radzić i Chodkiewicz stary,

Chociaż na nich piechota rozsadzona strzegła;

I hajduki wybiwszy ta ćma się rozbiegła.

Więc, że jeszcze turecki zastęp w miejscu stoi

Bo go nie zwodzą, aż się Osman uspokoi,

Który się niesłychanie na umyśle miesza,

Że mu się ta potrzeba nie udała piesza:

Tedy on niezliczony tłum zuchwałych ciurów

Rożnów, kijów nabrawszy, rohatyn, kosturów,

Bieży w pole, o jaka sromotna zniewaga!

Samym wrzaskiem tak one wielkie wojska strwaga,

Ze uciekli i że się sami z sobą gnietli,

A rózgą by ich byli i kańczugiem¹²¹² zmietli.

Widząc to luźna czeladź i dorośli chłopi,

Że przed dziećmi ucieka, że się Turczyn stropi¹²¹³,

Suną się krzycząc z wałów, bieżą do nich wskoki

A hetmani patrzący dzierżą¹²¹⁴ się za boki.

W ostatku się i boją, aby im nie wzięli

Tyłu Turcy i razem w tabor nie wgarnęli.

Przeto pułkom, na nocną które wyszły strażą,

Pomknąć się w pole dalej za nimi rozkażą.

Ale ci skoro pogan w placu nie zastaną,

Tam się wszyscy skupiwszy, szykiem sobie staną.

A Turcy się w obozach mieszają jak mrówki,

Boją się niespodzianej na się samołówki;

Działa toczą i trwogę na wsze strony głoszą,

Na chłopców, którzy skoro do kupy poznoszą

Zawoje, dzid ułomki, szable oberwane,

Strzały, łuki i insze rzeczy odbieżane

(Jako więc pospolicie bywa to w nacisku),

Sprawą sobie ku swemu idą stanowisku,

Wypaliwszy, kto miał czym, na tryumf wesoły,

Toż ożyli poganie, którzy zdechli w poły.

Wojny chocimskiej część piąta

Tak się dziś poprawili Turcy na łeb z pieca

Po wczorajszej przegranej, czym Chodkiewicz wznieca

Pierwsze swe w sercu zdanie; znowu rady sprasza

Do siebie; tu wywody, tu racyje znasza,

Żeby Turkom dać pole i Marsem otwartém

Z nimi się bić. Kiedy ci przed dziecinnym żartem

Tak wszetecznie pierzchnęli, cóż wżdy o nich trzymać?

Smoła¹²¹⁵, bydło, ladaco; rzezać, kłuć, brać, imać!

Ale na to nie dali drudzy rzec i słowa,

Póki się król nie ruszy ku nim ode Lwowa.

I Chodkiewicz też nie był tak nazbyt uporny,

Woli sposób bezpieczny, niżeli pozorny¹²¹⁶.

Więc jak znowu do rydlów: naprzód przed swą broną¹²¹⁷

Każe osuć¹²¹⁸ okrągły pagórek koroną

I gdy tylko roboty dokonał zaczętéj,

Dwu Denoffów osadził z ich tam regimenty.

Dział także większych kilka do onej reduty

Wprowadził; jeżeliby nieprzyjaciel ku téj

Stronie szturmem zamierzał, tu by musiał pierwéj

Rzeźko czoła zapocić i słać pole ścierwy.

Cerkiew potem drewnianą, ostatek mieściny

Chocimskiej, w drobne kazał rozebrać ruiny;

Bo się w nię podczas harców nieprzyjaciel wkradał

I z niej na zagonionych żołnierzów wypadał.

Stała i druga cerkiew murowana z cegły

A tę Kochanowskiego piechoty zaległy;

Miawszy kilka hakownic¹²¹⁹ na sklepieniu całém,

Sami około muru osuli się wałem.

Kiedy się czuły¹²²⁰ hetman tak fortyfikuje,

I Osmana to trapi, że długo próżnuje;

Bo jako nigdy przedtem, teraz siedzi skromniéj,

Że mu się co z większego podgoją ułomni,

Zapomnią wziętej chłosty oni jego starzy,

W rozlicznych doświadczeni raziech¹²²¹, elearzy¹²²².

Toż agów i wezyrów, i baszów, i innéj

Każe zwołać do siebie wojskowej starszyny,

A że sam nic dla zwykłej nie mówi powagi,

Wielkiego sekretarza zażył Kizlaragi,

Aby krótkimi słowy o wojnie zaczętéj

Jego carskie w uwagę podał sentymenty.

Więc on, pańskiego boku stojący najbliżéj,

Tak pocznie, skoro głowy ku ziemi poniży:

«Ten włos, którym wspaniałe skroni wasze kryte,

O mądra rado! lata wydaje przeżyte,

I poważne po czołach świątobliwych rugi¹²²³

Cóż, jeżeli nie wasze karbują¹²²⁴ zasługi,

Które niezwyciężony pan wasz dzisia liczy,

Gdy w swym domu i w waszych zasługach dziedziczy.

Te ręce, choć im wyjął żelazo wiek stradny¹²²⁵,

Pełne strachu wiktoryj Bellony¹²²⁶ gromadnej,

Kiedy ten świat pod nimi nie jedenkroć stękał,

Kiedy się ich zamachu wschód i zachód lękał.

Te to Adamów¹²²⁷ rodzaj okróciły mnogi;

Te Mahometa nad wsze wywyższyły bogi;

Te króle i korony, jeśli w wieki starsze

Wejźrym, ottomańskiemu pod nogi monarsze

Rzucały; owo zgoła, na tej świata szerzy

I ziemię wasza ręka, i morze uśmierzy.

Przebóg! Cóż nas dziś za los nieszczęsny ozionie?

Tuż sława tylą wieków nabyta utonie?

Jakoż na solimańskie śmiele pojźrym znaki?

Tedy i te uciekać muszą przed Polaki,

Przed onymi Polaki, których wszytkich czarną

Płachtą okrył i z królem Amurat pod Warną;

Których świeżo w Wołoszech Kantimir nad Dzieżą,

Skinder bił na Cecorze okrutną rubieżą¹²²⁸,

Gdzie jeden z wodzów wzięty, drugiego w Stambole

Do dzisia dnia na wieży ożog w gębę kole¹²²⁹.

Do jakich-że waleczny miesiąc¹²³⁰ przyszedł dziwów

Z tureckich na tę wojnę wyniesion archiwów¹²³¹?

Co się gonić nauczył, teraz z nim chorąży

Pierzcha i za inszymi z pola w obóz tąży.

Szczęśliwszy-by był stokroć, jako zdjęty z igły,

Żeby go myszy w drobne kawałki postrzygły,

Niż na tę padł ohydę, o wieczna sromoto!

Po to żeśmy szli w drogę tak daleką, po to

Pana wyprowadzili, żeby z nim pospołu

Patrzyć, kiedy giaurzy będą naszych z dołu,

Trupem pola okrywszy i wzdłużą i wszerzą.

Czekać, że i niedługo na obóz uderzą.

Kędyż one meczety? gdzież nasze fundusze?

Skądinąd nam posażyć widzę trzeba dusze

(Szkoda skóry przedawać, póki niedźwiedź chodzi,

Szkoda łomać źrebięcia¹²³², niźli się urodzi).

Aleć próżne lamenty; wszytka ufność w broni.

Jeszcze niechaj i giaur tryumfu nie dzwoni!

Jeśli wy, w których ręku i honor i zdrowie

Carskie, będziecie chcieli — siedli¹²³³ giaurowie!

Takie jest pańskie zdanie, żebyśmy o jutrze

W Kozaki uderzyli; tym gdy rogów utrze,

Gdy ich z szańców wyżenie¹²³⁴, a swymi te równie¹²³⁵

Osadzi ludźmi, wszytko pójdzie nam smarownie¹²³⁶:

Już musi Polak siedzieć jako groch na bębnie,

Jak pod siekierą, patrząc rychło-li go rębnie.

Skoro mu bliski sąsiad tak fałdów przysiędzie,

Już czujniej musi sypiać, jako kur na grzędzie.

Ale by dobrze rzeźwiej i nie tak ozięble

Pobierać się do trudnej trzeba nam przeręble¹²³⁷!

Część na dziwy z obozu wyciąga nas szyje,

Część jako wryta stoi, trzecia się część bije.

Czemuż nie razem wszyscy, spadszy hurmem z góry,

Ze wszech stron uderzymy mężnie na te ciury?

Ze stem się bić jednemu trzeba bez pochyby,

Jeśli się z nimi będziem stosować i gdyby

Witać się z nami przyszło, nie bić, za czas mały

Pewnie by im obiedwie ręce ustawały.

Niech każdy wódz z swym wojskiem odwagi dokaże

A wezyr niech każdemu wodzowi pokaże

Miejsce, w którym koniecznie albo mu umierać,

Albo trzeba tabory kozackie otwierać.

Jeśli w pole wynidą, więc ich jednym bawić,

Drugim w ich wałach carskie chorągwie postawić,

Powyrzucawszy stamtąd i krzyże, i ptaki¹²³⁸,

Niech ustąpią miesiącom. Kto się znajdzie taki,

Osman mu obiecuje i stawi się w słowie,

Że będzie dożywotnym baszą na Krakowie.

O czym jeśli z was który rozumie inaczéj,

Albo chce przydać, niech sam swe zdanie tłumaczy».

Tu skończył Kizlaraga, a ci na znak zgody,

Chyląc głowy ku ziemi, długie głaszczą brody,

Rękę na pierś z westchnieniem położywszy silném,

Jako pragną zwycięstwa, znakiem nieomylnym.

Tylko przydał Husseim, żeby to w sekrecie

I w carskim zostawało do jutra namiecie.

«Prawieć-byśmy trafili i z imprezą¹²³⁹ — rzecze, —

Jeśli tego wprzód giaur psim pechem¹²⁴⁰ dociecze.

I za naszych chrześcijan nikomu nie ślubię

Pies psa kąsa, a iszcze; kruk, choć kruka dzióbie,

Oka mu nie wykłuje; znają się na migi

Giaurzy i wiara ma przyrodzone ligi.

Nieszczęśliwa zaprawdę kondycyja i tu,

Nie mieć u nieprzyjaciół i u swych kredytu¹²⁴¹».

Dawszy zatem carskiemu pokłon majestatu,

Do swoich się namiotów rozchodzą z senatu.

A już świat nocą czerniał; bo oddawszy zorzy

Klucz zachodowy, w morzu słońce się zanurzy¹²⁴².

I ziemia, co dopiero strasznym grzmiała zgrzytem,

Jako makiem zasuta¹²⁴³, spi pod cichym cytem¹²⁴⁴.

Nie spi stary Chodkiewicz, nie spi Osman młody,

Jeden myśli o drugim; o ludzkie zawody!

O próżność! Choćbyś Tatry nieprzebyte ruszał,

Choćbyś morze szerokie do gruntu osuszał,

Chociażbyś swoją dumą ten świat przeinaczał,

Wody, gdzie ziemie, ziemie, gdzie wody, przetaczał,

Bogu śmiech; bo nie mogąc na swym własnym ciele

Czarnego włosa białym uczynić, tak wiele

Przedsiębierzesz, nie wiedząc, że to już jest w druku,

O co ty głowę biedną trudzisz do rozpuku.

Nie być wam na tych godziech¹²⁴⁵, gdzie mierzycie oba.

Ciebie, starcze, już bliska dogryzie choroba,

A młodzik, spadszy przykro z swej nadzieje szczytu,

I półrocza na świecie nie będzie miał bytu.

A już rana otwiera Aurora¹²⁴⁶ wrota,

Gore blaskiem słonecznych koni zorza złota;

Zgasły gwiazdy, spadła noc, miesiąc na kształt chusty

Spłótnie¹²⁴⁷, gdy się cug¹²⁴⁸ w górę sunie twardousty.

I Chodkiewicz, z którego niech każdy bierze wzorki,

Prosto z pościeli książki¹²⁴⁹ wziąwszy i paciorki,

Tam szedł, kędy go kapłan czeka u ołtarza,

I stwórcy swemu chwałę codzienną powtarza;

Za przeszłą noc dziękuje, na dzień się porucza,

Bo mu razem i starość, i słabość dokucza.

Osman, chociaż z miękkiego jeszcze nie wstał łóżka,

Słucha podufałego snu swojego wróżka,

Który choć mu lada co i psie prawi gówno¹²⁵⁰

(Wierzy jak aniołowi i więcej nierówno),

I jeżeli pochlebić panu swemu pragnie,

Co chce, zmyśli; jako chce, tak języka nagnie.

Pokazał to i teraz, gdy zieloną stułą

Łeb związawszy (jeśli rzecz przerywać fabułą),

Stanąwszy przed swym carem jakoby na jawi,

Co mu dopiero przez sen bóg objawił, kawi¹²⁵¹.

«Długą, rzecze, nocy część strawiwszy niespaną

Na gorącej modlitwie, prawie¹²⁵² kiedy raną

Zorzę na świat jutrzenka złotymi warkoczy

Prowadzi, snu mi trochę wpadło między oczy

I śni mi się, jeśli się tak śnić człeku może,

Bo to i teraz widzę, choć mię sen i łoże

Puściło. Niech Mahomet, z którego zawiśli

Ziemscy królowie, ku twej obróci to myśli.

Drzewo-m widział wysokie, na którego liście

Miasto ptaków, ryby się lęgły oczywiście;

Orzeł potem z zachodu przyleciawszy srogi,

Gniazdo sobie u jego zbudował odnogi.

Patrzę, co będzie dalej, aż miesiąc bez gwiazdy

W zielonej stanął sferze nad onymi gniazdy,

Z którego zimna rosa tak rzęsisto leci,

Że i orła, i jego zatopiła dzieci.

Grono potem z onegoż wyrosło konaru,

Pełne jagód rumianych; a tyś, wielki caru,

Swą go ręką zerwawszy, w ciasnej prasy fugi¹²⁵³

Wrzucił i wycisnął krwie purpurowe strugi.»

Wszyscy zaraz na to się zezwolili razem,

Że takie sny jawnym są tryumfu obrazem.

Wielkie drzewo, co miasto¹²⁵⁴ ptaków lągnie ryby,

Nie trzeba wątpić o tym, Dniestr jest bez pochyby¹²⁵⁵;

Polak orłem, którego rosą swojej siły

Bodaj tu ottomańskie księżyce zgubiły!

A ty, wielki monarcho, takich gron jagody,

Które śmieją twej ziemie zaraszczać¹²⁵⁶ ogrody,

Ostrym ściśniesz bułatem¹²⁵⁷ i swego się soku

W czarnym giaur¹²⁵⁸ nasyci awernowym¹²⁵⁹ mroku.

Skąd jako był wesołym, jawnie to pokaże

Osman, gdy zaraz wojsku w pole ciągnąć każe.

Więc jeszcze rosa nie schła, jeszcze się mgły szare

Nad Dniestrem piętrzą, jeszcze i słońce nie jare,

Kiedy sto dział burzących cale niespodzianie

Kozakom Zaporowskim tuż nad głową stanie.

Sypie się z gór pogaństwo straszliwymi wały¹²⁶⁰;

Rzekłbyś, że się ruszyły okoliczne skały;

Krzyczą, wrzeszczą szkaradzie¹²⁶¹, że w onym bałuchu¹²⁶²

I my, i oni zgoła postradali słuchu.

Dadzą potem z dział ognia, a pod takim kurzem

Chcą się podkraść pod szańce kozackie podgórzem.

A ci widząc potęgę nie po swoich plecu¹²⁶³,

Gotowego czekają; każdy w ziemnym piecu

Obstawiwszy się strzelbą, przez nieznaczne dziurki

Patrzy, rychło-li mu się zdarzy strzelać Turki.

Tymczasem z dział palono bez wszelakiej przerwy,

Więc skoro na cel przyszły pogańskie katerwy¹²⁶⁴,

Ozwą się też Kozacy: bo, jako się rzekło,

Dwadzieścia ośm dział mieli. Nie straszniejsze piekło

Ogniem, nie groźniejszy grzmot, gdy się zawiesiwszy

Brzęczy nad głową, ani piorun przeraźliwszy,

Gdy z uchylonej chmury przez skryte szczeliny

Rzuca z trzaskiem na ziemię raz wraz ciężkie kliny.

Jaki ogień, jaki grzmot, jak gęste pioruny

Walą ludzi pokosem, w dymie i w mgle onéj!

Choć-ci nie barzo równo postrzały się dzielą;

Bowiem więcej Kozacy jednym działem ścielą,

Niż stem Turcy, gdy dotąd i jednego człeka

Nie zabili, a z nich już w pół pola pasieka¹²⁶⁵.

Upornie przecie z sobą idą na wytrwaną,

W pole ich chcą wywabić, żeby drugą ścianą

Ci, co na to umyślnie od początku strzegli,

Obnażoną z obrońców, do obozu wbiegli.

To natrą, to ucieką, a nigdy bez znacznéj

Szkody; ale swych trzyma ostrożny Sajdaczny.

Na koniec widząc, że już nie po szwie się pruło¹²⁶⁶,