Tylko tamten strzał z karabinu

Pamięci Janusza

Już nigdy się, synu, nie dowiem,

Co z tobą wtedy się stało,

Powiedzieli ludzie nad Wisłą:

— «Tutaj rzucili to ciało...

Przyjechali żelazną budą.

Przez most z Radziwia¹ do miasta».

Nic nie wiem. Już tydzień?... Wiek minął?

Brzeg rdzawe ziele porasta.

Ile dni już mogło upłynąć

Od bezlitosnych wydarzeń?

Niby popiół siwe mam włosy,

Głębokie bruzdy na twarzy.

Czy śniegi topniały na łąkach?

Czy liść purpurą się barwił?

Czy to były dni Stalingradu²?

Czy bronił się wówczas Narwik³?

Nic nie wiem... Już tydzień? Wiek mija?...

Jak dawno bruzdy w mej twarzy?

Na morzach czy polach Wołynia⁴

Los świata wówczas się ważył?

Ile to już, synu, tygodni

Nie widzę oczu twych młodych?

Cienie czarnych chmur rozkłębionych

Runęły w krąg na ogrody.

Tej nocy grudniowej, bezsennej

Do izby mej zajrzał księżyc.

Pytałam całkiem bezradna:

— Minęło już sześć miesięcy?

Niejeden już raz drżała ziemia,

Niejeden alarm już minął —

Twoja stara matka wciąż słyszy

Ten jeden strzał z karabinu.

Dzisiaj w wiosce naszej, w Radziwiu,

Jest znowu szkoła i kościół —

W dół oczy opuszcza dziewczyna,

Była twą pierwszą miłością.

Ta sama to dawna jest szkoła,

Tuś pierwsze składał litery,

Te same to dawne kasztany,

O nieś się dzieckiem opierał.

Scyzorykiem w korze kasztanu

Swe imię wyciąłeś: «Janek»,

Twoje imię... Codzienną mową

Dźwięczeć nie było mu dane.

I nie było ci również dane

Matczyną głowę przygarnąć,

Gdy już nikt jej nie da schronienia,

Tylko ziemia przytuli jak ziarno.

Znów liczyć próbuję tygodnie,

Liczę miesiące, kochanie,

Ale wybacz, synu, twej matce:

Lat liczyć sił mi nie stanie.

Przypisy:

1. Radziwie — chodzi prawdopodobnie o dawną wieś, a od 1923 r. dzielnicę Płocka, na co wskazywałaby wspomniane w dalszej części wiersza szkoła i kościół, lub o niewielką wieś położoną w województwie mazowieckim, w powiecie ciechanowskim, w gminie Ojrzeń (obecnie liczącą ok. 30 mieszkanek i mieszkańców). [przypis edytorski]

2. bitwa pod Stalingradem — Stalingrad to jedno z największych miast Rosji, leżące nad Wołgą, obecnie nosi nazwę Wołgograd (do roku 1925 Carycyn, od 10 kwietnia 1925 do 7 listopada 1961 Stalingrad). O kontrolę nad Stalingradem stoczona została jedna z najważniejszych bitew II wojny światowej. Była to jedna z najkrwawszych bitew w historii wojen, liczbę ofiar szacuje się na 2 miliony.

Niemiecka ofensywa na Stalingrad rozpoczęła się w sierpniu 1942 r. Bombardowania Luftwaffe doprowadziły do zniszczenia znacznej części miasta, następnie bitwa przerodziła się w walki miejskie, podczas których obie strony nadsyłały posiłki do miasta. W połowie listopada Niemcy zepchnęli radzieckich obrońców do czterech wąskich przyczółków wzdłuż zachodniego brzegu Wołgi, przejmując kontrolę nad 90 proc. powierzchni Stalingradu. Dopiero w listopadzie Armia Czerwona zdołała odciąć wspierające Niemców armie rumuńskie, węgierskie i włoskie. Hitler nakazał jednak swojej armii trwać na miejscu i nie próbować wyrwania się z okrążenia; zamiast tego podjęto próby zaopatrywania jej drogą powietrzną i przełamania pierścienia okrążenia z zewnątrz. Ciężkie walki trwały jeszcze do lutego 1943 r., gdy siły Osi w Stalingradzie, wyczerpawszy swoje zapasy amunicji i żywności, poddały się. Bitwa stalingradzka spowodowała wycofanie znacznych sił niemieckich z Europy Zachodniej, które miały uzupełnić straty wojskowe na froncie wschodnim.

3. bitwa o Narwik — Narwik to norweskie miasto portowe położone za kołem polarnym nad Morzem Norweskim. Wiosną 1940 r. o kontrolę nad portem toczyły się starcia pomiędzy siłami niemieckimi a alianckimi. Znaczenie strategiczne portu Narwik wiązało się z odbywającym się w nim przeładunkiem szwedzkiej rudy żelaza.

Bitwa o Narwik była pierwszym testem współpracy różnych sił wojskowych: brytyjskich, francuskich, polskich i norweskich. W bitwie wzięła udział polska Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich. Z liczącej 4,7 tys. żołnierzy brygady w czasie tej operacji zginęło 97 żołnierzy, 28 zaginęło, 189 zostało rannych. W walkach brały udział także polskie okręty niszczyciele ORP Grom, Burza i Błyskawica. Natomiast statki pasażerskie MS Chrobry, Batory i Sobieski posłużyły jako transportowce dla wojska.

Zwycięstwo nad armią niemiecką w tej bitwie uważane jest za pierwszą znaczącą klęskę Hitlera w czasie II wojny światowej.

4. Wołyń — kraina historyczna w dorzeczu górnego Bugu oraz dopływów Dniepru, część Ukrainy. [przypis edytorski]