Eneida

Księga I

Broń i męża opiewam, co z Troi wybrzeża

Do Italii, gnan losem, pierwszy na brzeg zmierza

Lawiński¹, po mórz głębi i lądach pędzony

Mocą niebian, pamiętny gniew znosząc Junony²;

Wiele też w boju cierpiał, nim dźwignął mur miasta

I bogi wniósł do Lacjum, skąd plemię urasta

Latynów, ojce Alby i wielkiej gród Romy.

Muzo, wskaż mi przyczyny, jaki żal kryjomy

Lub boleść skłania bogów królową, iż męża

Zbożnego tylu przygód i prac uciemięża

Brzemieniem? Więc gniew taki i niebian pierś pali?

Był gród stary — tyryjscy³ nim kmiecie władali —

Naprzeciw ujść tybrowych Italii: Kartago,

Przepychem bogactw sławny i bitew przewagą.

Nad wszystkie on, jak mówią, był drogi Junonie,

Nad Samos⁴ czci go więcej: tam były jej bronie,

Tam wóz⁵; ludom stolicę w nim bogini śmiała,

Jeśliby los dozwolił, już wtedy wznieść chciała.

Lecz wzięła wieść, że z Trojan krwi zbudzi się plemię,

Co kiedyś zamki Tyru⁶ obali na ziemię,

Że stamtąd sławny w bojach lud z królem przybłędą

Na zgubę Libii przyjdzie: — tak Parki⁷ nić przędą.

Przed tym córka Saturna⁸ drży, w myśli jej stoi

Bój, który za swe Argos⁹ wiodła u bram Troi;

Nie zgasło w sercu złości i cierpień zarzewie;

Głęboko w duszy skryty, utwierdza ją w gniewie

Parysa sąd krzywdzący, zapomnieć się nie da¹⁰

Ród wrogi, porwanego chwała Ganimeda¹¹.

Tym wzburzona, miotanych w krąg po morzu całem

Resztki Trojan, co zbiegły przed Achilla szałem,

Wstrzymywała od Lacjum z dala; przez lat wiele

Błądzili, gnani losem w mórz wszystkich topiele:

Taki trud był, gród Romy na trwałym wznieść zrębie.

Ledwo z oczu Sycylię straciwszy, na głębie

Puścili rześko żagle, krając spiżem piany,

Gdy Juno, w której piersi ból wiecznej tkwi rany,

Tak myśli: «Mamże¹² ustać w drodze, pokonana?

Nie mogęż¹³ od Italii wstrzymać Teukrów¹⁴ pana?

Nie! Losy bronią! — Pallas mogła spalić łodzie

Argiwów¹⁵, a ich samych zatopić we wodzie,

(Z win i szału jednego Ajaksa Ojlosa¹⁶!)

Jowisza szybkie ognie¹⁷ z chmur miecąc¹⁸ z ukosa,

Roztrąca statki, wichrem bałwany wód żenie¹⁹,

A jego, zionącego z dna piersi płomienie,

Porwała i na skały nabiła grań ostrą: —

Ja, niebian pani, któram²⁰ Jowisza jest siostrą

I żoną, z ludem jednym lat szereg niemały

Wojuję! Któż Junonie hołd winnej²¹ da chwały?

Kto kornie jej ołtarzom obiatę²² uczyni?»

Ten w sercu rozognionym spór wiodąc, bogini

W ojczyznę burz, gdzie wichrów tłum dziki się kłębi,

W Eolię²³ wchodzi. Eol król w wielkich jam głębi

Wrące wichry, świszczące rozgłośnych burz szturmy

Powściąga władzą, tłoczy do więzów i turmy²⁴.

One, gniewne, z warczeniem głośnym huczą z bliska

Przy ryglach. Eol siedzi u szczytu zamczyska,

Berło dzierżąc, gniew wichrów wstrzymuje w zapędzie.

Gdyby nie to, wnet morza i ziemic krawędzie

Wraz z niebem w puch by rozniósł gwałtowny ich zamach;

Lecz ojciec je wszechwładny w zapadłych skrył jamach,

Tego bojąc się; brzemię gór wielkich niebawem

Nałożył i dał króla, co niezłomnym prawem

Skracać im umie wodze i zwalniać na słowo.

Jego więc Juno korną zagadnie tak mową:

«Eolu, tobie ojciec niebian i król ludzi²⁵

Dał moc, co fale tłumi i wichrem znów budzi.

Lud wrogi mi po głębi tyrreńskich wód²⁶ płynie.

Penaty²⁷ z Ilium²⁸ niosąc Italii krainie.

Pobite wichrem pogrąż ich statki we fali

Lub spraw, by się po morzu rozbici tułali!

W orszaku nimf czternaście mam cudnego ciała,

Z tych kształtem najpiękniejsza Dejopa wspaniała;

Ją tobie dam w małżeństwo stałe za usługi

Tak wielkie, by wraz z tobą lat wszystkich ciąg długi

Przeżyła, pięknych dziatek radując cię gronem!»

Na to Eol: «Wyjawić, co chcesz mieć spełnionem.

Twój trud, pani, — mnie spełnić trzeba, co stanowisz.

Ty państwo mi zjednywasz, przez ciebie mi Jowisz

Życzliwy, ty u bogów dasz siadać biesiady,

Ty czynisz mnie potężnym nad burze i grady».

Tak rzekł i odwróconym dzirytem²⁹ w bok trzaśnie

Pieczary skalnej: wichry jak hufiec hałaśnie

Otwartą bramą w ziemie rwą trąbą huczącą,

Zwarły się z falą, do dna skłębiony nurt mącą.

Wraz Eurus³⁰, Notus³¹ gnają i z częstych burz znany

Afrykus³² — wzdęte pędzą ku brzegom bałwany.

Krzyk ludzi się rozlega wraz z trzaskiem przy sterze.

Chmur nawał wnet blask dzienny i błękit zabierze

Sprzed oczu Teukrów: czarna noc legła na fali.

Grzmi niebo, z częstych ogni w krąg przestwór się pali;

Niechybną śmiercią wszystko żeglarzy przestrasza.

Dreszcz zimny obezwładni członki Eneasza;

Westchnął i w niebo dłonie podnosząc wraz obie,

Tak rzecze: «O szczęśliwsi stokroć, co w walk dobie

W oczach ojców, pod Troi mury wysokiemi

Paść mogli! O najśmielszy z synów greckiej ziemi,

Tydydo³³! Czemuż w polu, wśród iliońskich błoni

Nie mogłem ducha oddać, tam polec z twej dłoni,

Gdzie Hektor od Achilla włóczni, gdzie olbrzymi

Sarpedon³⁴, gdzie Symois³⁵ bałwany wzdętymi

Porwane toczy tarcze, szyszaki i ciała!»

Gdy mówił, Akwilonem³⁶ świszcząca nawała

Uderza w żagle, w niebo odmęty wód wali.

Pękły wiosła, przód łodzi się skręcił i fali

Dał bok; góra urwista uderzy weń wodna,

Tych w przestwór niesie, tamtym, rozdarłszy toń do dna,

Odsłania piach wśród nurtów; wre żwirem lej cały.

Trzy statki Not³⁷ porwawszy, w tajne skręca skały

(Arami zwą je: skryte, gdy morze wichr skłębi,

Grzbiet groźny wznoszą w ciszy) — trzy Eurus³⁸ od głębi

Gna w Syrty³⁹ — przykry widok dla oczu tułacza! —

Strąca w brody i piachu nasypem otacza.

Łódź Lików⁴⁰ wraz z Orontem, przed jego oczyma,

Ogromny bałwan, który pod niebo grzbiet wzdyma,

Uderza z tyłu; sternik, strącon bez pamięci,

Głową w dół spada, — łódź zaś po trzykroć nurt skręci

W lej wirów i gwałtowną paszczęką w głąb chłonie.

Wynurzą się nieliczni nad wielkich wód tonie,

Broń, deski, skarby Troi — pęd fali rozmiata.

Łódź mocną Ilioneja, mężnego Achata,

Łódź, którą Abas jechał i Aletes stary,

Zwycięża orkan; w inne bokami, przez szpary

Zwątlonych spojeń — wrogi nurt deszczem się wciska.

Tymczasem huk fal grzmiących z tajnego siedliska

Puszczoną burzę odkrył wreszcie Neptunowi

W dnie głębin; oburzenia dreszcz przebiegł go mrowi;

Łagodne lica z fali nad pełne wzniósł morze:

Eneja flotę widzi po całym przestworze

Rozbitą, Trojan nieba zmiażdżonych ruiną;

Wie dobrze brat Junony, że z jej gniewu giną.

Zefira⁴¹ z Eurem⁴² wzywa, te głosząc im słowa:

«Także to⁴³ umysł pycha wam mroczy rodowa?

Jużeście, Wichry, niebo z ziemią zmieszać śmieli

Beze mnie, takie wznosząc wód góry z topieli?!

Dam ja wam!... Ale trzeba burz stłumić huragan!

Raz wtóry⁴⁴ nie do takich ucieknę się nagan.

Uciekajcie, to swemu odnosząc monarsze:

Mórz władzę, srogi trójząb, nie jemu najstarsze

Daje prawo — mnie tylko! Olbrzymie ma skały,

Wasz dom, Eurze; tam niechaj dochodzi swej chwały,

Tam niech Eol zamkniętej króluje wichurze!»

Tak rzekł i słowem wzdęte łagodzi wraz burze,

Skłębione spędza chmury i wraca dzień miły.

Cymotoe⁴⁵ z Trytonem⁴⁶ z raf ostrych co siły

Spychają statek; Syrty trójzębem bóg porze⁴⁷,

Rozrzuca wielkie zaspy, ucisza w krąg morze

I pełne fale kółmi lekkimi roztrąca.

Tak często kłótnia w tłumie porywa się wrąca

I zamęt, srogim gniewem pospólstwa czerń płonie:

Już lecą głownie, głazy — podaje szał bronie;

Wtem pełen cnót i zasług pojawi się starzec,

Tłum w ciszy słucha, waśni wnet musi się zarzec;

On słowy⁴⁸ lud owłada, ucisza pierś w szale:

Tak morza grzmot umilknął wszystek, gdy na fale

Spojrzał rodzic; — rumakom pod niebem świetlanem

Puszcza wodze i lotnym pomyka rydwanem.

Zmęczeni Eneadzi⁴⁹ w najbliższe wybrzeża

Mkną pędem, kędy⁵⁰ Libia swe łany rozszerza.

Zaciszne jest tam miejsce: ujęciem dwu ramion

Port wyspa tworzy, kędy wód lazur, niesplamion⁵¹

Burzą z głębi, zaledwie dreszcz marszczy nieśmiały.

Z dwóch stron razem potężne dwie wznoszą się skały

W niebiosa, pod ich cieniem fal drzemią zwierciadła

Milczące. Lśniąca tęczą barw puszcza usiadła

Nad nimi i gaj, mroków spowity w krąg ciszą.

Z przeciwka grota: stromych urwiska ścian wiszą,

W środku zdrój, ze skał żywych ciosane siedziska,

Dom nimf. Łodzi zwątlonych tu łańcuch się ściska,

Ni krzywym zębem ciężka kotwica zahaczy,

Tu z całej liczby siedem swych łodzi tułaczy

Wciąga Enej. Trojanie, tak bardzo do ziemi

Tęskniący, skaczą w piasek stopami raźnemi,

Na brzegu zmokłe ciała składając w uciesze.

Pierwszy Achat wnet iskrę z krzemienia wykrzesze,

Żar chwyta liśćmi, suche w krąg kładzie paliwa:

Wnet ogień ze zarzewia płomieniem się zrywa.

Nadpsute wodą zboże wynoszą i sprzęty;

Znużeni do cna, pokarm — znów morzu odjęty —

Sposobią się piec ogniem i kruszyć go skałą.

Tymczasem Enej⁵² wstąpił na górę i całą

Objąwszy okiem przestrzeń, patrzy, czy Anteja⁵³

Lub fryskich łodzi kędy⁵⁴ nie miota zawieja,

Czy Kapys, Kaik statków wysokich nie żenie⁵⁵.

Nie dostrzegł naw⁵⁶; trzy tylko na brzegu jelenie,

Błądzące widzi — z tyłu łań cała gromada;

Długim wieńcem w dolinie tak pasą się stada.

Przystąpił wnet, łuk w dłonie i lotne wziął groty,

Które mu wierny Achat niósł. Pełen ochoty,

Wprzód wodze⁵⁷, łby rogate niosące wyniośle,

Obala, potem w leśne wtłoczony zarośle,

Strzałami płosząc, pędzi przed sobą tłum hoży⁵⁸

I nie pierwej ustaje, aż siedem położy

Sztuk wielkich: właśnie tyle, ile łodzi mieli;

Do portu wtedy śpieszy i druhom je dzieli,

Potem wino, którego płynącej gromadzie

W Trynakrii dobry Acest⁵⁹ ogromne dał kadzie,

Rozdziela i otuchę tak wlewa im w łona:

«O druhy — toć wam znana klęsk fala miniona, —

Znieśliście gorsze, tym też bóg koniec położy!

Wy szał Scylli i rafy podwodnych wydroży

Huczące, wy Cyklopa złość w znojnych walk buncie

Zmogliście — i dziś z serca lęk smutny usuńcie!

I to pewnie przypomnieć kiedyś będzie miło!

Przez mnóstwo przygód, łamiąc tak wiele zdrad siłą,

Do Lacjum dążym, gdzie nam spokojne mieszkanie

Wskazują losy; tam to znów Troja powstanie.

Trwajcie, niech każdy będzie na szczęsny los gotów!»

Tak mówi, lecz sam, pełen najcięższych kłopotów,

Udaje radość w twarzy, ból serca owłada.

Ich zasię łup zajmuje i bliska biesiada:

Ze skóry wnętrzne⁶⁰ mięsa obnażą ostrożnie,

Część siekają, część pieką drgającą na rożnie,

Inni kubły stawiają, niecą⁶¹ płomień żwawy,

A potem krzepią siły — i leżąc wśród trawy,

Starym winem się raczą i tłustych mięs poły⁶².

Gdy głód ucztą ukoją i sprzątnięto stoły,

Straconych druhów w długiej przypomną rozmowie,

Wśród nadziei i lęku niepewni, czy zdrowie

I życie ocalili, i słyszą ich z dala.

Doli Oronta zbożny Enej się użala,

Amyka opłakuje i Lika los srogi,

Gijasa też z Kloantem, rycerzy bez trwogi.

Już koniec był, gdy Jowisz, śledzący z przestworza

Ziem okrąg, srebrem żagli mieniące się morza,

Wybrzeża i lud mnogi, wśród niebios zatrzyma

Swe kroki i w kraj Libii się wpatrzy oczyma.

Gdy takich trosk nawała pierś ciężko mu tłoczy,

Ze smutkiem, łzami wilżąc nadobne swe oczy,

Rzecze Wenus doń: «Królu, co ludziom na ziemi

I bogom władasz, gromy śląc, prawy wiecznemi!

Jakież to mój Eneasz popełnić mógł zbrodnie

Z Trojany, iż klęsk tyle cierpiącym, niegodnie

Zamknięty został ziemic Italii krąg cały?

Wszak sam to obiecałeś, że z laty, w dniu chwały

Z krwi Teukra — Romy wielcy powstaną mocarze,

Co w morza i ziem wszystkich zawładną obszarze

Potężnie; cóż dziś, ojcze, twe zdanie odmienia?

W upadku smutnym Troi, wśród grozy zniszczenia

Pocieszałam się myślą, że zmienna jest dola!

Dziś tenże los pędzonych przez tylu klęsk pola

Znów ściga. Królu wielki, gdzie koniec mozołu?

Antenor⁶³ wszystkie straże Achiwów pospołu

Mógł zmylić, w illiryjskich mórz odmęt zbiec chmurny,

Tymawa⁶⁴ nurt, gdzie mają królestwo Liburny,

Okiełzać, gdzie przez dziewięć jam, z wnętrza skaliska,

Ze szumem wzdęte morze przez pola się ciska;

Patawy gród⁶⁵ on wielki założył w tej stronie

Dla Teukrów, imię nadał ludowi, wbił bronie

Trojańskie i dziś w błogim pokoju spoczywa; —

My, ród twój, których nieba włość czeka szczęśliwa,

Z gniewu jednej⁶⁶ (wstyd!) łodzie straciwszy wśród fali,

Zdradzeni, od Italii ziem błądzim w oddali.

Takąż cześć ma nabożność? Tak tron nam stanowisz?»

Rodzic ludzi i bogów, uśmiechnął się Jowisz;

Z licem, przed którym burzy moc pierzcha wichrowa,

Całuje córę, potem w te ozwie się słowa:

«Rzuć bojaźń, Cyterejko⁶⁷: trwa dla cię niezmienna

Fortuna; gród zobaczysz obiecan i lenna

Lawinium, Eneasza w gwiazd górną krainę

Wprowadzisz; raz danego ci słowa nie minę.

Dziś bowiem, gdy cię troska dręczy nadzwyczajnie,

Szeroko przyszłych losów odsłonię ci tajnie:

Bój będzie wieść Italia wielki, praw nieświadom

Lud zwalczy⁶⁸, ład i grody da wiejskim gromadom;

Gdy lat trzy władać będzie nad Lacjum krainą,

Gdy od klęski Rutulów trzy zimy przeminą,

Dziecię Askań, dziś Julem zwany, Askań młody

(Ilem był, kiedy Ilium stało między grody⁶⁹),

W rządach swoich lat długich wypełni trzydzieści,

Przeniesie tron z Lawinium i w Albie pomieści,

Zwanej Długą, potężnie wzmacniając ją wały⁷⁰.

Na trzysta lat tam pełnych odzierży⁷¹ tron chwały

Hektora ród, aż Ilia, kapłanka-królowa⁷²,

Poczętych z Marsa dwoje bliźniątek⁷³ wychowa.

Wilczycy płowej skórą odzian, karmicielki,

Zawładnie Romul ludem, założy gród wielki,

Swym mianem zwąc go: Romy marsową osadę.

Ich władztwu granic w ziemi i w czasie nie kładę:

Bezkresne mają berło — i Juno gniewliwa,

Co morze, ziemię, niebo dziś waśnią rozrywa,

Myśl w lepsze mieniąc⁷⁴, ze mną wraz świata mocarzy,

Togami strojnych Rzymian, swą łaską obdarzy.

Tak los chce. Assaraka potężny dom⁷⁵, z laty⁷⁶,

Kraj Ftyji i Miceny, gród w sławę bogaty

Podbije — ziemia Argos mu skłoni się sama⁷⁷.

Z pięknego rodu Trojan świat ujrzy Cezara

Co sławą w gwiazdy, państwa krańcami w olbrzymie

Sięgnie morza, od Jula wielkiego ma imię

Tego ty z łupem Wschodu do niebiańskich zacisz

Bez trosk przyjmiesz, czcią boską i śluby zbogacisz.

Złagodzą się zwyczaje, ustaną w krąg wojny,

A siwa Wierność⁷⁸ z Westą⁷⁹, z Remusem dostojny

Da Kwiryn⁸⁰ prawa; srogie żelaznym łańcuchem

Wrzeciądze zawrą Wojen⁸¹: w pomroczu ich głuchem,

Na broni, ze skutymi stu więzy rękoma

Na plecach, krwawą paszczą Złość ryknie łakoma».

Tak rzekł i syna Mai⁸² z górnego śle nieba,

By Teukrów — gród Kartagi nowy i jej gleba

Przyjęły, by im Dydo, losów nieznająca,

Nie broniła ziem. Szybko ów skrzydły⁸³ roztrąca

Powietrze i w libijskiej wnet staje krainie.

Rozkazy spełnia; Penom ze serca złość ginie,

Jak bóg chce; nade wszystko życzliwa królowa

Dla Teukrów myśl łaskawą i szczerą chęć chowa.

Pobożny⁸⁴ Enej, nocą wiele ważąc w duszy,

Gdy błysnął ranek miły, wnet w drogę wyruszy:

W jakie strony go zniosła fala, wichrem wzdęta,

Jaki lud w nich (bo pustkę widzi) i zwierzęta,

Chce zbadać, aby druhom to odnieść do łodzi.

Pod wklęsłą skałę statki, pod leśny gąszcz wwodzi⁸⁵,

Gdzie drzewa mrok igliwiem rzucają bogatem

Posępny; z jednym tylko sam rusza Achatem,

Dwa w dłoni z ciężkim grotem wtrząsając oszczepy.

Doń matka wyszła przeciw, przez lasu gąszcz ślepy:

Twarz i szaty ma dziewy, w jej ręku broń lśni się

Spartanki lub Harpalki⁸⁶, co konie w Treisie

Prześciga i nad Hebru⁸⁷ bystrzejsza jest fale;

Łuk składny z barków na dół zwiesiła niedbale,

Wiatr unosi jej włosy, nagie jej kolana,

A lekka poła szaty węzłem przewiązana.

Pierwsza ich: «O młodzieńcy — spyta — czyście może

Błądzących sióstr mych kędy⁸⁸ nie spotkali w borze?

Kołczan noszą, odzieżą ich rysia, pstra skóra —

Może z krzykiem w odyńca trop gnała tu która?»

Tak Wenus; zaś syn rzecze: «W pustkowiu tem głuchem

Nie wzięlim⁸⁹ wieści o nich ni okiem, ni uchem.

Jak zwać cię, dziewczę? Ziemskiej daleko królewnie

Do twoich lic i głosu; bogini tyś pewnie,

Siostrzyca Feba⁹⁰ albo z plemienia nimf jedna!

Kimkolwiek jesteś, witaj i dobądź nas ze dna

Mozołów; pośród jakich tu błądzim niw? Powiedz!

Nie znając miejsc ni ludzi, w ten dziki manowiec

Zabrnęlim⁹¹, gniewem wichru i wzdętych fal gnani.

Obiaty⁹² za to hojne złożymy ci w dani».

Na to Wenus: «Nie godnam ja żadnej obiaty.

Jest zwyczaj dziewic Tyru nieść kołczan bogaty

I górnie⁹³ purpurowym koturnem kryć goleń.

Punickie widzisz państwo, gród Tyru pokoleń

Libijskich, Agenora⁹⁴ wojowie w nim dzicy

Nad grodem Dydo włada, co z Tyru stolicy

Przed bratem uszła. Długa zawiłość jest w sprawie,

Więc główne jeno rysy jej krzywdy wyjawię:

Małżonkiem jej był Sychej, najbogatszy w łany

Wśród Penów i przez biedną wielce miłowany.

Jemu to nietkniętą z wróżbami pierwszemi⁹⁵

Dał rodziciel. Lecz królem wśród tyryjskiej ziemi

Pigmalion⁹⁶ był, nad innych wylany na zbrodnie⁹⁷;

Między nimi gniew wybuchł. Okrutnik niegodnie

Niebacznego⁹⁸ Sycheja przed ołtarza drewny⁹⁹

Dla żądzy złota zabił żelazem — i pewny

Miłości siostry, długo ukrywał rzecz przed nią,

Łudząc smutną ze sztuką¹⁰⁰ iście niepoślednią¹⁰¹.

Niepogrzebion mąż przecież jej zjawił się we śnie:

Twarz bladą w dziwny sposób podnosząc boleśnie,

Okropny ołtarz, piersi przebite żelazem

Odsłania, tajną zbrodnię objaśnia jej razem,

Potem radzi uciekać i rzucić swe łany,

Na podróż zaś dobywa ze ziemi nieznany

Skarb stary, wielkie srebra i złota brzemiona.

Z druhami podróż Dydo gotuje strwożona.

Wnet ci, których gniew srogi do tyrana bodzie

Lub lęk pędzi, zebrani, porywają łodzie,

Znoszą skarby: skąpego Pigmaliona złoto

Płynie morzem. Kobieta przewodzi nad flotą.

Przybyli wreszcie w miejsce, gdzie wzgórza stok nagi

Mur wieńczy dziś, potężny gród nowej Kartagi;

Kupiwszy ziemi tyle, ile się zamyka —

Byrsą¹⁰² zwą ją stąd — skórą rozesłaną z byka...

Lecz wy skąd? Z jakiej wreszcie przyszliście tu niwy?

I jaką drogą?» — Na jej zapytań głos tkliwy,

Wzdychając ciężko, z piersi te rzucił on słowa:

«Bogini, jeśli słuchać mnie będziesz gotowa,

To zanim wszystkie nasze wyliczę mozoły,

Wprzód wieczór w niebie zgasi dnia uśmiech wesoły:

My z Troi starej; doszło cię może z oddali

To miano; długo gnanych po różnych mórz fali

Przypadkiem wicher w Libię nas rzucił, zły srodze:

Jam zbożny Enej: bogi wyrwane pożodze

Na flocie wiozę, sława ma niebios dosięga.

Italii szukam, kędy z Jowisza potęga¹⁰³

Mojego rodu. Z Frygii dwadzieścia jam łodzi

W nurt spychał, a bogini im, matka, przewodzi;

Z tych siedem Eur¹⁰⁴ zostawił, zbitych przez bałwany,

Ja, nędzarz, wśród puszcz Libii tułam się nieznany,

Z Europy, z Azji wygnan...» Więcej Wenus tkliwa

Nie zniosła i tak skargę mu gorzką przerywa:

«Ktośkolwiek jest, nie wierzę, byś bogom niemiły

Wiódł żywot, gdy w gród Tyru cię losy zwróciły.

Dalej jeno, wstąp w progi królowej bez zwłoki,

Bo druhów twych i flotę (pewnymi wyroki

Wieść głoszę) wiatr w bezpieczną gna przystań w tej chwili,

Chyba, że próżno wróżyć mnie ojce uczyli!

Patrz, leci sześć łabędzi par skrzydłem wesołem;

Przed chwilą ptak Jowisza¹⁰⁵ złowieszczym je kołem

Z pełnego spłoszył nieba, związane w rząd długi —

Te opadły, te patrzą, gdzie opaść w pól smugi:

Jak skrzydły¹⁰⁶ igrające te lotne łabędzie

Ze szumem, śpiew podnosząc, przez niebo mkną w pędzie:

Tak samo twoja flota, twojej hufiec młodzi

Osiąga port lub pełnym doń żaglem dochodzi;

Śpiesz się tędy iść drogą, gdzie wszystko ci sprzyja!»

Tak rzekłszy, skroń odwróci — różowa jej szyja

Rozbłyśnie, woń ambrozji od włosów uderzy,

Czar boski; do stóp fałdy jej spłyną odzieży.

Boginię krok sam wydał. Poznawszy ją, wielce

Zasmucon, tak się zbiegłej skarżył rodzicielce

Eneasz: «Czemu srogość twa prawdę mi słoni¹⁰⁷

Złudnymi widmy¹⁰⁸? Czemu, trzymając dłoń w dłoni,

Prawdziwymi się słowy¹⁰⁹ rozmówić nie możem?»

Tak wini ją, wskazanym w gród dążąc wydrożem.

Idących ciemną chmurą troskliwa bogini

Otacza, ze mgły gęstej płaszcz wokół im czyni,

By nikt dostrzec ich nie mógł, ni czynić im szkody

Lub opóźniać, pytając o przyjścia powody.

Sama w Pafu¹¹⁰ dziedziny się wzbiła wesoła,

Gdzie z ołtarzy stu, kwieciem zwieńczonych dokoła,

Kadzideł Saby¹¹¹ wonie najświeższe jej płyną.

Oni w drogę tymczasem dążąc za ścieżyną,

Wstąpili na najwyżej piętrzące się wzgórze

Nad miastem, skąd gród widać i zamek w lazurze.

Zadziwią wodza gmachy, przed laty rząd chałup;

Ścisk ludzi, bramy, bruki; z zapałem — jak na łup —

Lud ciśnie się tyryjski: ci mury ochoczo

Zamkowe wznoszą, tamci rękoma głaz toczą,

Tam rowem zamykają obszar obran¹¹² na dom,

Miejsca tyczą, służące senatu obradom;

Tu port kopią, podwalin teatru tam tłumny

Rój dogląda, a inni ogromne kolumny

Ze skał rąbią, co będą ozdobą na scenie:

Tak wiosną na wsi kwietnej pszczół słychać brzęczenie

Rojących się na słońcu, gdy pełne swobody

Dojrzały płód wywodzą lub płynne z ziół miody

Przynoszą, napełniając komórki słodyczą,

Pomagają wnoszącym albo wojowniczo

Trutni ciżbę precz pędzą od miodowych tkanek:

Wre praca, pachną miody i wonny tymianek.

«O szczęśni, którym mur już siedziby wyrasta!»

Rzekł Enej — i ogląda wyniosły szczyt miasta.

Zakryty mgłą (o dziwy!), przeciska się drogą

I w tłum miesza, niewidzian zgoła przez nikogo.

Był gaik w środku miasta pełen miłych cieni,

Gdzie Penowie, falami i burzą pędzeni,

Znak z ziemi wykopali, w miejscu od Junony

Wskazanym: łeb rumaka; tak w bojach ćwiczony

Miał być lud, co przez wieki zwycięstwy¹¹³ zasłynie,

Tu Junonie Dydona ogromną świątynię

Stawiała, znaczną dary¹¹⁴ i boską opieką:

Spiżowe stopnie progów jej błyszczą daleko,

Spiż belki spina, chrzęszczą podwoje ze spiżu.

W tym gaju najpierw Enej zobaczył w pobliżu

Rzecz nową, której widok złagodził bojaźnie

I w klęsce brzask wyzwoleń zwiastował wyraźnie.

Gdy się bowiem rozgląda w olbrzymiej świątyni,

Czekając na królową, gdy podziw mu czyni

Przepych miasta, artystów dłoń i ciężkie dzieła —

Iliackie widzi bitwy¹¹⁵, które w kształt zaklęła

Rozgłośna sława, echem płynąca w świat cały:

Atrydów i Pryjama, i wroga ich chwały,

Achilla. Ze łzą stając: «Gdzież gród — rzekł — Achacie,

Gdzie naszych nieznające klęsk ziemi połacie?

Oto Pryjam! Zasługa bywa nagrodzona,

Są łzy rzeczy¹¹⁶ — i wzrusza człowieczy ból łona!

Rzuć bojaźń i ta sława ochłody cień da ci!»

Tak rzekł i złudą niemych wzrok pasie postaci,

Ciężko jęcząc i łzami zlewając swe lica.

Pergamu¹¹⁷ boje jego ogląda źrenica:

Tu Grecy uciekają, młódź Troi naciska,

Tam Frygi¹¹⁸ z groźną kitą Achil pędzi z bliska

Rydwanem; ze łzą widzi namiotów rząd biały

Rezosa¹¹⁹, w które nocą, gdy pierwszym snem spały,

Na rzeź krwawą Tydydy¹²⁰ wtargnęła zasadzka

I w obóz dzielne konie uwiodła znienacka,

Nim Troi paszę jadły i Ksantu nurt piły¹²¹;

Ówdzie, zbroję straciwszy swoją, Troil¹²² miły,

Biedny młodzian, niezdolen z Achillem biec w starcie,

Niesion końmi, tkwi w wozie pochyły, uparcie

Dzierżąc wodze — w kurzawie kędziory mu toną

I kark, ziemię zaś orze włócznią odwróconą;

Tymczasem z szatą w gniewnej świątynię Pallady,

Włos rozwiawszy, Iliadek wyrusza tłum¹²³ blady

W łzach się korząc i w piersi się bijąc rękoma:

Bogini wzrok utkwiła w ziemię — nieruchoma;

Hektora trzykroć Achil w krąg Troi baszt oto

Wlecze końmi i ciało sprzedaje za złoto. —

Ze dna piersi mu jęki żal dobył głęboki,

Gdy łup ujrzał i rydwan z przyjaciela zwłoki¹²⁴ —

Pryjama, jak wyciąga bezbronne swe dłonie.

Wśród wodzów greckich własna mu postać zapłonie

Ogląda wschodnie szyki, Memnona¹²⁵ twarz czarną;

Amazonki¹²⁶ z krągłymi tarczami się garną

Z groźną Pentezileą, co w środku rycerstwa,

Podpiąwszy złotem piersi, rumiana i czerstwa

Z mężami, dziewką będąc, w bój śpieszy ochoczy.

Gdy tymi obrazami Eneasz swe oczy

Nasyca, podziwieniem zdjęty w głębi łona,

Królowa sama, cudnej postaci Dydona,

W świątyni z dziewic liczną pojawia się rzeszą.

Jak nad brzegi Eurotu¹²⁷ lub w Cyntu¹²⁸ kraj śpieszą

Dyjany tłumne chóry, rozbrzmiewa gór granit

Pod pląsami tysiąca rześkich Oceanid¹²⁹ —

Ona, kołczan zwiesiwszy, nad cały tłum bogiń

Wznosi się, w piersiach matki szczęścia płonie ogień:

Tak piękną była Dydo, tak raźnie się niosła

W tłum ludzi, oglądając zaczęte rzemiosła.

Wreszcie w głębi świątyni, pod cieniem jej pował¹³⁰

Zajęła tron; rój zbrojnych w krąg szyki zgrupował,

Ona mężom wyroki ogłasza i prawa,

Zajęcia słusznym działem lub losem rozdawa¹³¹.

Wtem Enej ujrzy z nagła, jak wśród zbiegowiska

Antej, Sergest i dzielny Kloant idą z bliska

Wraz z innymi Teukrami, których orkan siny

Rozproszył w morzach, w obce unosząc krainy.

Osłupiał wraz sam, razem Achata dreszcz zdejmie

Radości i obawy; chcąc ścisnąć uprzejmie

Braterską dłoń, lecz rzeczy niejasność ich wstrzyma.

Spowici w obłok śledzą pilnymi oczyma,

Jaki mężów los? W jakiej ich flota przystani?

Po co idą? Bo z wszystkich okrętów wybrani

Szli błagać łaski, z krzykiem dążąc do świątyni.

Gdy weszli w głąb i mówić im dała władczyni,

Najstarszy Ilijonej kornymi rzekł słowy¹³²:

«Królowo, której Jowisz dał stawiać gród nowy

I hardy lud słusznością miarkować w zapędzie,

Nędzarze z Troi, gnani przez morską toń wszędzie

Orkanem, prosim, oddal pożogi złość chyżej

Od łodzi, broń pobożnych, rzecz poznać chciej bliżej:

Nie przyszlim, by pustoszyć libijski kraj mieczem,

Ni łupów żadnych od was ku brzegom nie zwleczem,

Nie mają pychy tyle i sił zwyciężeni.

Jest ziemia, Hesperyją¹³³ lud Grajów ją mieni,

Kraj stary, bitwy¹³⁴ wsławion, gdzie żyzny łan sieją

Enotrzy¹³⁵; jak wieść niesie, ród młodszych dziś zwie ją

Italią, swego wodza nadając jej imię¹³⁶

Tam dążylim.

Wtem Orion¹³⁷, wstając, fale z dna ruszy olbrzymie,

Wichrami rzuci łodzie na mielizn głąb ślepy,

Wzdętymi nurty¹³⁸ kryje i w skalne wertepy

Rozpędza. Co tu zbiegło, na palcach doliczaj! —

Co za ród?! W jakim kraju tak chamski obyczaj

Znoszon będzie? Od brzegów wstrzymują nas zgrają,

Bitwą grożą, na ziemi brzeg wstąpić nie dają!

Gdy ludźmi i ich bronią gardzicie niegodnie,

Pomnijcie: bogi widzą czyn dobry i zbrodnie!

Eneasz był nam królem, na świecie nikt drugi

Nie zrównał mu ni z cnoty, ni z miecza zasługi.

Jeżeli los mu służy i dotąd oddycha

Powietrzem, gdy go w cienie nie wwiodła¹³⁹ noc cicha,

Bez trwogi my — i tobie żal pierwszej nie będzie

Przysługi. Na Sycylii niejednych ziem piędzie

I miasta mamy, Acest z krwi Trojan je grodzi.

Na brzegi ściągnąć dozwól znękanych rząd łodzi,

Wyrąbać z lasu belki, wystrugać w nim wiosła,

By, gdyby druhów z królem fortuna przyniosła

I los dał, do Italii iść, na Lacjum niwy.

Jeżeli zaś pochłonął cię, ojcze¹⁴⁰ nasz tkliwy,

Nurt Libii i nadziei nie staje¹⁴¹ nam, Jula,

W Sycylii niech nas ziemia gotowa przytula,

Skąd przyszlim: dozwól wtedy w kraj płynąć Acesty!»

Tak Ilijonej; zawtórzą słów zgodnych szelesty¹⁴²

Dardanidzi.

Natenczas Dydo krótko, skłaniając skroń, powie:

«Oddalcie z serca bojaźń i troski, Teukrowie:

Los twardy, nowość państwa, te dawać mi każą

Zlecenia i szeroko obsadzać brzeg strażą.

Któż nie zna Eneadów? Kto Troi? I komu

Obcymi są ród, męstwo i groza pogromu?

Nie takie twarde serca ta żywi kraina,

Nie tak tu odwrócone słońce konie spina¹⁴³!

Czy Hesperii, Saturna wdzięk znęci was błoni¹⁴⁴,

Czy w Eryksa¹⁴⁵ kraj Acest król serce nakłoni,

Bezpiecznie was wyprawię i mieniem wspomogę.

Gdy ze mną zostać chcecie, tu kończąc swą drogę,

Gród mój waszym — czas, byście okręty ściągali;

Lud Trojan równo z Tyrem ja ważę na szali!

O, gdyby sam król Enej wszedł na to wybrzeże,

Tymże wichrem gnan! Zaraz wytrawne rycerze

Roześlę, krańce Libii niech bada straż czuła,

Czy rzucon gdzie się w lesie lub w grodach nie tuła!»

Poruszon słowy, Achat waleczny swą postać

I ojciec Enej dawno już z chmury wydostać

Pragnęli. Pierwszy Achat Eneja zagadnie:

«Bogini synu, jakąż myśl w duszy masz na dnie?

Bezpiecznym widzisz wszystko, flota, druhy¹⁴⁶ z nami;

Jednego brak, którego widzielim wprzód sami,

Jak tonął, zresztą¹⁴⁷ matki spełniły się słowa¹⁴⁸!» —

Ledwie wyrzekł to, z nagła prysnęła tęczowa

Śreżoga chmurki; lekkiej wydarty obsłonce

Promienny Enej w jasne podnosi skroń słońce,

Z postaci rówien¹⁴⁹ bogu, bo od swej macierzy

Kędziory wziął prześliczne, rumieniec lic¹⁵⁰ świeży,

A z oczu wdzięk młodości mu tryska wesoły:

Tak zdobią kość słoniową przemysłu mozoły,

Tak w złocie srebro błyska lub z Paru lśni kamień¹⁵¹.

Królowej więc i wszystkim, wśród dziwu omamień,

Rzekł z nagła: «Tutaj jestem! Wywiadów nie stanów,

Królowo! — Enej z Troi jam, z Libii bałwanów

Wyrwan! O ty, co Trojan litujesz się jedna,

Co nas, resztki Danaów, przez morskie bezedna¹⁵²

I lądy gnanych klęską, nędzarzy — do zacisz

Domowych swych przyjmujesz i grodem bogacisz,

Dzięk godnych słać ci, Dydo, nasz język nie zdoła,

Ni cały ród Dardanów, po świecie dokoła

Rozproszon. Jeśli bogi czczą zbożnych, jeżeli

Coś znaczy prawość, cnoty świadomość weseli,

Bądź wszystkim nagrodzona! Jakiż, w szczęsnej chwili

Wiek cię wydał i jacy ojcowie zrodzili?

Póki rzeki biec będą w morza i gór stocza

Zwiedzać cienie, a niebo gwiazd trzódka urocza,

Zawsze imię twe wdzięcznym pierwszeństwem zaszczycę,

W jakikolwiek kraj pójdę!» To rzekłszy, prawicę

Śle w stronę Ilioneja, lewą Sergestowi

Dłoń poda, toż Gijasa, Kloanta pozdrowi

I innych.

Zadziwiona widokiem królowa,

A potem losem męża, w te ozwie się słowa:

«Jakiż synu bogini, zawistny los gna cię

Przez klęsk tyle? Co rzuca w tych pustek połacie?

Ty żeś Enej, którego Anchizowi miła

Nad falą Symoentu Wenera powiła?

Pamiętam, Teucer¹⁵³ przybył w sydońskie zagony,

Wypędzon z ziem ojczystych, by szukać korony

Z pomocą Bela; rodzic mój, Belus, na popiół

Obrócił Cypr bogaty i władzy tam dopiął

Pogromem. Odtąd losy waszego znam grodu,

Twe imię, wodzów greckich pamiętam od młodu;

I wrogów wielu — Teukrów nad inny lud ceni:

Stąd mówią, że ze starych są Teukrów zrodzeni.

Wstępujcie więc, młodzieńce, pod moje poddasza!

I mnie również fortuna tak sroga jak wasza

Po wielu trudach spocząć na ziemi tej każe.

Nieobca klęsce, umiem wspomagać nędzarze!»

Tak mówi i Eneja w królewskie wrzeciądza¹⁵⁴

Prowadzi, razem bogom obiaty zarządza.

Tymczasem na brzeg druhom śle wybór najlepszy:

Dwadzieścia wołów, setkę szczeciastych da wieprzy

Z grubym karkiem, sto tłustych z matkami jagniątek,

Wesołe dnia podarki.

We wnętrzu domu suto ścian każdy zakątek

Przystroją, stoły stawią pomiędzy kolumny,

Szat szkarłat, sztucznie tkanych, połyska w krąg dumny,

Ogromne srebra świecą, w złocie bez usterek

Rzeźbione czyny ojców lśnią, długi dzieł szereg,

Przez tylu mężów wiedzion do rodu ich źródła.

Eneasz, bo ojcowska miłość nie wychłódła

W jego sercu, Achata śle szybko, by całą

Askaniowi rzecz odniósł i w miasto go śmiało

Sprowadził. Troska ojca w Askaniu jedynie!

Wraz dary też, iliackiej wyrwane ruinie,

Nieść każe: tkany złotem płaszcz sztywny, niesplamion

I akantem obszytą zasłonę dla ramion,

Heleny strój, Argiwki, który z Mycen sama

Uwiozła, gdy na związek wzbroniony¹⁵⁵ w Pergama

Dążyła, matki Ledy¹⁵⁶ dary niezmierzone;

Prócz tego berło, które nosiła Ilione,

Najstarsza z cór Pryjama, i naszyjnik złoty

Z perłami, i koronę podwójną z klejnoty. —

Z tym zleceniem szedł Achat śpiesznie w stronę łodzi.

Lecz Wenus nowe sztuki, plan nowy znachodzi¹⁵⁷

W swej myśli, by Kupidyn, odmieniwszy postać,

Mógł miast Jula miłego z darami się dostać

Do królowej, niezgasłe w niej niecąc zarzewie;

Lęka się bowiem Tyru obłudy i nie wie,

Co knuje Juno — troskę nocna zwiększa pora;

Tak zatem skrzydlatego zagadnie Amora:

«Synku mój, ma jedyna mocy i rozkoszy,

Którego grot Jowisza tyfejski¹⁵⁸ nie płoszy,

Twojego wzywam bóstwa, byś kornie ubłagan

Mnie wspomógł: brat twój, Enej, morzem przez huragan

Gnan wszędy, dla Junony¹⁵⁹ przewrotnej się tuła.

Znasz ją, z tobą jam nieraz ból przez nią odczuła.

Fenicka Dydo trzyma go, słowy słodkiemi

Nęcąc, przecież lęk ciągły Junońska ta śle mi

Gościnność: nie ustanie, gdy rzeczy tak stoją.

Królowę więc ja zdradą usidlić chcę moją

I płomieniem, by serca nie zmieniła płocha

Przez Junonę; Eneja niech ze mną wraz kocha!

Jak tego dopiąć, rada wyjaśni ci szczera:

Z woli ojca w sydońskie się miasto¹⁶⁰ wybiera

Królewski chłopiec¹⁶¹, z wszystkich najwięcej mi drogi,

Niosąc dary wyrwane z morza i pożogi;

Jego ja uśpionego na Cytery szczycie

Przechowam lub w idalski chram¹⁶² zaniosę skrycie,

By podstępu nie poznał przed stosowną chwilką;

Ty postać jego przybierz na jedną noc tylko

Podstępem; chłopiec, chłopca weź wdzięczne znamiona,

A kiedy cię na łono swe przyjmie Dydona

Przy uczcie, gdy po winie jest w myśli weselej,

Całując wśród uścisków słodkich, wtedy przelej

W jej serce płomień skryty, zwodnicze twe wina!»

Amor słucha słów matki drogiej, wnet odpina

Skrzydełka i wesoło udaje chód Jula.

Tymczasem Wenus błogim snem członki utula

Askania i przy piersiach niesie na wysoki

Idalski szczyt, gdzie dziecię miłymi pomroki

Kwiecisty gaj osłania i poją ziół wonie.

Kupido, pełniąc prośbę, w tyryjskie ustronie

Wesoło dar królewski niósł wespół z Achatem,

Gdy wchodził, już królowa, w tle przesłon bogatem,

Na złotej sofie w pierwszym się miejscu ułoży;

Już ojciec Enej wchodzi, już Trojan tłum hoży

Przybywa, na rozsłanej się ścieląc purpurze.

Służący niosą wodę do rąk, kosze duże

Z pieczywem i wełniane ręczniki bez skazy;

Pięćdziesiąt dziewcząt wewnątrz półmiski i wazy

Rzędem kładzie i bogom kadzideł woń pali;

Sto innych i sług tyleż rówieśnych im w sali

Roznosi jadło, stawia puchary dokoła.

Nie mniej i Tyryjczyków w podwoje wesoła

Młódź się kupi, na sofach ścieląc za rozkazem.

Dziwi ich dar Eneja, dziwią się zarazem

Promiennej twarzy Jula i złudnemu słowu;

Płaszcz potem i z akantem strój nęci ich znowu.

Szczególnie biedna Dydo, oddana złej doli,

Ni oczu, ani serca nie może do woli

Nasycić: równie dar ją, jak chłopiec zachwyca.

On, na szyi nie swego zwisnąwszy rodzica,

Gdy miłość jego pieszczot ukoił zapałem,

Do niej bieży; oczyma i sercem już całem

Tkwi w nim Dydo, na łonie pieści, niewiedząca,

Jaki bóg czyha na nią; jemu nic nie zmąca

Poleceń Acydalii¹⁶³: Sycheja¹⁶⁴ więc z wolna

Zaciera w jej pamięci, by była znów zdolna

W odwykłe serce nowej wziąć płomień miłości.

Po uczcie, gdy już stoły zabrano, wśród gości

Stawiają wielkie czasze i wina uwieńczą.

Wstał hałas, wrzawą zewsząd rozbrzmiały młodzieńczą

Przybytki; podciągnięte pod pułapy wierzchnie

Błysną lampy, od żaru pochodni noc pierzchnie.

Królowa puchar Belów¹⁶⁵, perłami i złotem

Ozdobny, bierze, winem napełni go potem

I w dłonie ujmie — cisza dokoła nastawa¹⁶⁶:

«Jowiszu, który dajesz gościnności prawa,

Spraw, niechaj dzień ten Tyru i Trojan lud święci

Jako błogi, niech w dziatek on żyje pamięci,

Niech radość Bakchus zsyła i dobra Junona!

Wy ucztę, Tyryjczycy, święćcie z głębi łona!»

Rzekła, kroplę dla bogów strąciła w stół pusty

I pierwsza, lekko czaszy dotknąwszy się usty,

Z zachętą daje Bicji; ów, pełen ochoty,

Szumiący winem do dna spełnił puchar złoty.

Za nim możni; na cytrze złotej — z włosem po pas,

Ćwiczony przez wielkiego Atlasa gra Jopas:

Trud słońca błądzącego śpiewa i księżyca;

Skąd ludzi ród i bydło, żar i nawałnica,

Arktur¹⁶⁷, słotne Hyjady¹⁶⁸, podwójne Triony¹⁶⁹;

Czemu zimą tak śpiesznie w ocean spieniony

Schodzi słońce, a letnia noc idzie mniej żwawo. —

Klaszcze Tyru lud, Troja huczne bije brawo.

Niemniej, noc przeróżnymi spędzając rozmowy,

Biedna Dydo miłości żar pije wciąż nowy.

O Pryjama, Hektora wciąż pyta się wiele,

To na jakich Jutrzenki syn¹⁷⁰ przybył wojsk czele,

To jakie Diomeda konie¹⁷¹? Jaki Achil?

«Owszem — rzecze — o, gościu, do mych próśb się nachyl,

Złość Greków od początku, oraz jaki trud ma

Twa podróż, powiedz; wiosnać to zbiegła już siódma,

Jak tułasz się po ziemiach wszystkich i mórz fali».

Księga II

Zmilkli wszyscy i twarze obrócili bacznie,

Więc ojciec Enej z łoża górnego tak zacznie:

«Niewymowne, królowo, wznawiać każesz rany.

Jak trojańskie dostatki i tron opłakany

Wywrócili Danaje; jam widział klęsk mrowie,

W nich udział miałem wielki. Kto, głosząc to w słowie,

Z Mirmidonów, Dolopów lub wojska Ulissa

Łzę by wstrzymał? Z niebiosów noc mokra już zwisa.

Schodzące gwiazdy radzą snem siły odświeżyć —

Lecz gdy pragniesz tak poznać wypadki mych przeżyć

I krótko znoje Troi usłyszeć ostatnie,

Choć duch wzdryga się wspomnieć, głos z płaczu się zatnie,

Zacznę:

Wojną złamani, losem starci w sile

Danajów wodze, kiedy już zbiegło lat tyle,

Konia-górę, Pallady sztuką wsparci bożą,

Budują, z jodeł ściętych żebra mu ułożą;

Udają ślub za powrót — ta wieść się rozszerza.

Wtedy garść wybranego przez losy żołnierza

W głąb pusty wsadzą chyłkiem, wnet bok mu olbrzymi

I brzuch cały mężami wypełnią zbrojnymi.

Jest blisko wyspa Tened, słynąca wprzód chwałą

I skarby, gdy się państwo Pryjama trzymało —

Dziś wydmy w niej i przystań dla łodzi zdradliwa,

Tam zgraja ich na pustym się brzegu ukrywa.

My sądzim, że do Micen z wiatrem odpłynęli;

Cała Teukria po długim się smutku weseli.

Otworzą bramy; chętnie doryckie¹⁷² obozy

Lud zwiedza, brzeg opuszczon ogląda bez zgrozy:

Tu Dolopy, tam miejsce Achilla namiotów,

Tu floty port, tam szereg się zbiegał, w bój gotów.

Część dziwi dar złowieszczy, poświęcon Minerwie

Rumaka kolos. Pierwszy Tymetej się zerwie,

Wieść w mury go i w zamek doradza wysoki —

Bądź ze zdrady, bądź Troi tak chciały wyroki.

Lecz Kapys i ci, którzy dojrzalszą myśl mieli,

Zdradzieckie dary Greków w dno morskiej topieli

Stoczyć każą i żary podłożyć ogniska

Albo, wiercąc brzuch, zbadać kryjówki głąb z bliska

Niepewny lud w przeciwne dwie dzieli się strony.

Wtem pierwszy, z wielką rzeszą mężów, zapalony

Laokon z wysokiego zamczyska zbiegł śmiele

I z dala: — »Co za zgubny szał, obywatele!

Wierzycie, że złość wroga nad wami nie zwisa,

Że bez zdrady dar Greków? Tak znacie Ulissa?

Albo siedzą w tym drzewie Achiwi ukryci,

Lub mury nam machina ta zdradnie podchwyci,

Szpiegując z góry domy i gród; zresztą kto wie,

Jaki fałsz w niej; koniowi nie wierzcie, Teukrowie!

Ja lękam się Danajów, chociaż niosą dary¹⁷³!«

Rzekł i włócznię ogromną w bok groźnej poczwary

I w pogięty od spojeń brzuch z potężną mocą

Ciska — utkwiła, ciężko drgając: zachrobocą

I wydadzą jęk wklęsłe brzuszyska jaskinie.

Gdyby nie wyrok bogów i płochość jedynie,

Skłoniłby nas, by zbroczyć kryjówkę żelazem:

Stałabyś, Trojo, z zamkiem Pryjama zarazem!

Wtem młodzieńca, związawszy mu dłonie za plecy,

Z krzykiem wielkim przed króla wiedli niedalecy

Pasterze. On, nieznany, w ich ręce zdradziecko

Sam się oddał, by w Troję wprowadzić czerń¹⁷⁴ grecką,

Ufny w duszy, na dwoje się godząc pochopnie:

Czy znajdzie zgon niechybny, czy zdrady swej dopnie.

Ciekawie zewsząd Trojan młódź śpieszy bezwąsa

I w tłoku na wyścigi z jeńca się natrząsa.

Poznaj więc Greków zdrady i z jednego zbrodni

Sądź o wszystkich.

Gdy bowiem bezorężny ów tułacz przychodni

Zmieszan stanął i okiem zmierzył Frygów wojsko:

— »Jakaż ziemia dziś, jaka — rzekł — będzie mi swojską

Mórz fala? Ja nieszczęsny! Któż pomoc dziś da mi?

Wśród Greków miejsca nie ma dla mnie, a i sami

Dardanie wrodzy śmierci mej chciwie żądają«. —

Te jęki zmiękczą serca, pomruk między zgrają

Ucichnął. Każem mówić: z jakiej krwi zrodzony?

Co niesie? Więźniem będąc, co ma do obrony?

On, zbywszy się bojaźni, nareszcie to wyzna:

»Całą prawdę ci powiem, królu. Ma ojczyzna,

Nie przeczę, w Argos: stamtąd przodkowie są tędzy

To pierwsze. Gdy nieszczęście przywiodło do nędzy

Synona, kłamcą przecież nie zrobi na włosek!

Może doszło twych uszu z dalekich pogłosek

Coś o mianie Belidy, sławie Palameda¹⁷⁵:

Z fałszywych go donosów Pelazgów¹⁷⁶ czereda

Bez win, dziko, iż wojnę tę ganił sobaczą,

Skazała na śmierć — teraz zabitego płaczą.

Jemu, iż nas ród zbliża oraz towarzyska

Zażyłość od lat pierwszych, w te obozowiska

Ubogi rodzic przydał. Póki królów godło

Nosił i w radzie znaczył, i mnie też się wiodło,

Miałem imię; lecz skoro on, z Ulissa winy

(Znaną głoszę rzecz) ziemskie opuścił krainy,

Znękan, życie pędziłem w cieniu, wśród łez wiela,

Gniew żywiąc z niewinnego doli przyjaciela.

Szalony, nie taiłem, że gdy los mi zdarzy

Zwycięsko w Argos wrócić, do swojskich ołtarzy,

Mścić się będę; tem srogim gniew wzbudził¹⁷⁷. Zza kulis

Zło pierwsze odtąd wyszło, odtąd zawsze Ulis

Nowymi straszył pozwy¹⁷⁸, pogłoski sąsiadom

Sprzeczne rzucał, na przebój szedł, winy swej świadom,

I nie spoczął, aż pomoc Kalchasa¹⁷⁹ w tej drodze...

Lecz po cóż próżno skargi niewdzięczne rozwodzę

I zwlekam? Gdy równymi są u was Achiwy

I dosyć wam to słyszeć, w zgon wiedźcie straszliwy:

Chce Itak¹⁸⁰, nie poskąpią Atrydzi¹⁸¹ nagrody...« —

Więc chciwie go badamy, by wyznał powody,

Nie sądząc, by w tym podstęp tkwił, zbrodnia i zdrada

On dalej drżącym głosem tak chytrze powiada:

— »Często Grecy, długimi znużeni bojami,

Porzucić chcieli Troję i cofnąć się sami.

Obyż to uczynili! Lecz często ich zima

Na morzu, często Auster¹⁸² odstraszy i wstrzyma.

Szczególnie, gdy już pobit klonowymi belki

Stał rumak, całe niebo burz orkan skrył wielki;

Trwożni ślem Eurypila po Feba wyrocznie.

On z przybytku te słowa odnosi niezwłocznie:

Krwią dziewicy, Danaje, wichryście zbłagali¹⁸³,

Pierwszy raz w kraj iliacki przychodząc z oddali;

I dziś wojsko bez dani z krwi Greka nie ruszy

Z powrotem. — Kiedy głos ten w pospólstwa wpadł uszy,

Ścierpły serca, dreszcz zimny z tak strasznych wyzwolin

Wszedł w kości: kogo los chce i żąda Apollin?

Wtem Itak z wrzawą ciągnie Kalchasa, wróżbitę,

W sam środek; jakie bogów wyroki są skryte,

Wypytuje... Mnie podstęp sztukmistrza już wtedy

I srogą przyszłość licznej głos wróżył czeredy.

Dziesięć dni milczy wieszczek i ukryty w domu

Nie chce głosem swym śmierci zwiastować nikomu;

Wreszcie, złaman natręctwem Ulissa krzykacza,

Z umowy rwie milczenie i mnie w zgon przeznacza.

Przyklaśli wszyscy; czego dla siebie się bali,

To znieśli, gdy w jednego nędzarza los wali!

Już nastał dzień okropny: w ofiarne obrzędy

Krupy, sól i opaski gotują mi wszędy...

Uszedłem śmierci — wyznam — i zerwałem pęta,

W bagniem krył się¹⁸⁴ w noc, kędy trzcina rozrośnięta,

Czekając aż odpłyną, jeśli płynąć mieli.

Żadna mi się nadzieja ujrzenia nie ścieli

Ojczyzny, drogich dziatek i miłego ojca!

Zapewne mą ucieczkę mszcząc, srogi zabójca

Za winę jej — tych biednych nasyci się zgonem...

Więc na bóstwa, dla których nic nie jest tajonem,

Na wiarę cię, gdy jeszcze została wśród ludzi

Niewzruszona, zaklinam, niech litość twą zbudzi

Ból taki — nad niewinnym się lituj nędzarzem!«

Wzruszeni łzami, trwogę porzucić mu każem

O życie; pierwszy Pryjam ciasne mu okowy¹⁸⁵

Zdjąć zleca, przyjaznymi tak ciesząc go słowy¹⁸⁶:

— »Ktokolwiek jesteś — Grajów straconych zapomnij,

Naszym będziesz, lecz na me słowa najprzytomniej

Odpowiedz: kto ten kolos stawił¹⁸⁷? Kto dał plany?

W jakim celu? Z religii czy w bój on stawiany?« —

Rzekł; Pelazga¹⁸⁸ podstępny i krętych sztuk majdan

Znający, do gwiazd ręce wzniósł, wolne od kajdan:

— »Wami, ognie wieczyste, waszym bóstwem — rzecze —

Świadczę się, wy, ołtarze i przeklęte miecze,

Com was uszedł, opaski, którem niósł w zgon krwawy:

Wolno mi Grajów święte połamać ustawy

Wolno ich nienawidzić i skryte knowania

Wyjawić — ni ojczyzna, ni prawo nie wzbrania.

Ty jeno spełń, coś rzekła, i daruj mnie zdrowiem,

O Trojo, jeśli prawdę, gdy wielką rzecz powiem!

Nadzieja cała Greków w tej wojnie — Pallady

Pomocą stała zawsze. Gdy wylan na zdrady¹⁸⁹

Tydydes¹⁹⁰ i Ulisses, wynalazca zbrodni,

Do świętych jej przybytków wtargnęli niegodni;

Gdy po straży wycięciu ich złość się nie sroma¹⁹¹

Na święty porwać posąg krwawymi rękoma,

Dziewicze jej opaski kalając zuchwale:

Zaraz chwiać się poczęła i chylić w swej chwale

Ufność Greków, moc prysła, gniew gnał ich bogini.

Pewnymi znaki Pallas wiadomym to czyni:

Ledwie posąg stawiono w obozie, straszliwa

Z jej oczu światłość błysła, wnet słony pot spływa

Przez członki i (dziw!) trzykroć podskoczy wspaniała,

Krągłą tarczę swą dzierżąc i włócznię, co drgała...

Wnet Kalchas radzi statki powrotną gnać drogą,

Bo miecze Greków zburzyć Pergamu nie mogą,

Jeżeli nie powtórzą wróżb w Argos i sami

Nie wrócą bóstwa, które krągłymi łodziami

Uwieźli. Więc się z wiatrem do Micen puścili,

Gotując broń i bogów¹⁹²; w niespodzianej chwili

Wrócą morzem. Tak wróżby im Kalchas wykłada.

Gmach¹⁹³ ten z jego namowy wznieśli, by Pallada

Dań wzięła za zniewagę posągu sromotną.

Za rozkazem Kalchasa na kolos ten potną

Wielkie dęby, z ich belek on w niebo wyrasta,

By nie mógł być przez bramy wprowadzon w mur miasta

I, jak dawniej, pobożny naród mieć w obronie,

Bo gdyby dar Minerwy święty wasze dłonie

Zgwałciły, wtedy zguba wielka — która, oby

Nań spadła! — państwu Priama dzień ześle żałoby;

Gdy zaś w gród ręce wasze go wwiodą dostojnie,

Pod greckie mury Azja przyjdzie w wielkiej wojnie

I na wnukach się naszych ta wróżba wykona!«

Tym zaklęciom i sztuce tej kłamcy Synona

Uwierzylim; łzy zdradne zwątliły nam serce,

Których Tydyd ni Achil laryski w szermierce

Zmóc nie mógł, ni lat dziesięć, ni okrętów tysiąc!

Lecz większy i groźniejszy dziw zdołał się sprzysiąc

Na zgon nędznych i z nagła lęk w piersiach nam wznowi.

Laokon, losem wybran kapłan, Neptunowi

Przed ołtarzem wielkiego powalić miał wołu,

Gdy z Tenedu, przez głębie spokojne, pospołu

— Strach wspomnieć! — dwa wężyska olbrzymimi skręty

Burzą morze i suną na brzeg wysunięty.

Wzniesiona ponad nurty pierś i krwawa grzywa

Nad falą świeci, reszta głąb morza przepływa,

Kłębami wijącymi ciężki czyniąc wymach.

Ze szumem nurt się spieni, gniew w obu olbrzymach

Krwawymi bystrych oczu ogniami połyska,

Migoce język, z sykiem liżący skraj pyska.

Pierzchamy, bladzi z lęku; węże niby strzała

W Laokona uderzą i naprzód dwa ciała

Synów jego skrętami oplótłszy dziecięce,

Krępują, biedne członki żrą, miażdżąc w paszczęce;

Potem jego, gdy w pomoc nadbiega z pociskiem,

Chwytają, cielskiem wokół okręcając śliskiem.

Dwakroć brzuch, dwakroć szyję spowiwszy morderczo

Łuskatym grzbietem, łbami jeszcze w górze sterczą!

Ów razem dłońmi przerwać usiłuje węzły,

Ze wstęgami w krwi czarnej i jadzie ugrzęzły,

Razem wrzask rzuca w niebo, słyszany z daleka:

Tak ryczy byk, gdy zranion od ofiar ucieka,

Niepewne z karku śmierci strząsnąwszy narzędzie.

A smoki oba, pełznąc w świątyni głąb, w pędzie

Uciekają, gdzie srogiej Trytonii¹⁹⁴ jest wieża,

Pod stopy jej się kryjąc i obwód puklerza.

Więc piersi wszystkich nowy owłada wskróś przestrach:

Głoszą, że pomstę, w boskich zawartą rejestrach,

Za zbrodnię wziął Laokon, iż świętość buńczucznie

Znieważył i w grzbiet konia grzeszną rzucił włócznię.

Wołają, by do miasta wieść dziw i zmyć plamy

Modłami do bogini.

Dzielim mury, warownie miasta otwieramy.

Do dzieła rwą się wszyscy, podkładają kręgi

Pod nogi zwierza, inni karkiem powróz tęgi

Naprężą; sunie w mury machina przeklęta,

Ciężarna bronią. Chłopcy wokół i dziewczęta

Śpiewki nucąc, radośnie trącają powrozy...

Ona wchodzi, w głąb miasta pełznie pełna grozy.

Ojczyzno! Ilium święte! Z wojennego dzieła

Sławne mury Dardanów! Czterykroć stanęła

W bram progu i czterykroć w niej bronie zachrzęsną...

Ze szałem naglim, zdjęci ślepotą nieszczęsną,

I dziw zgubny na święte wciągamy warownie.

Na wróżby usta wtedy otwiera wymownie

Kassandra, z woli boga niesłuchana zawsze¹⁹⁵.

My świątyń szczyty w mieście, nędzni, na najłzawsze

Zdani jutro — w zieleni stroim powijadła...

Tymczasem gwiazdy zeszły, noc z morza zapadła,

Ziemię, niebo i zdrady Greków gęstym mrokiem

Spowijając; Teukrowie w milczeniu głębokiem

Spoczną w murach; znużonych sen ciężki owładnie.

A już, w szyk wiążąc statki, Argiwów huf zdradnie

Od Tenedu szedł, w cichej poświacie księżyca

Do znanych dążąc brzegów; wraz płomień rozświeca

Łódź królewską. Zrządzeniem losów bronion rzadkiem

Ukrytych w brzuchu Greków z kryjówki ukradkiem

Puszcza Synon; ci z konia w blask niecony łuną

Wystąpią, raźno z dębu wydrążeń się zsuną:

Tessander, Stenel — wodze i Ulisses srogi,

Spuszczeni liną, Toas, Akamas bez trwogi,

Neoptolem, Machaon, pierwszy w zemście ślepej

Menelaus, i sam zdrady wykonawca Epej¹⁹⁶.

Napadną gród, snem zmorzon i winem; straż w bramach

Mordują, przez wyłomy, otwarte na zamach,

Przyjmują druhów wszystkich, szyk łączą zdrad świadom.

Był czas, kiedy sen pierwszy znużonym gromadom

Zaczyna się, najmilszy dar z niebiańskich kwater,

Gdy oto w śnie, przed okiem mym smutny bohater

Hektor stanął, łzy hojne zlewały mu oczy:

Jak ongi, ciągnion wozem; dokoła go broczy

Kurz krwawy, od przekłutych nóg rzemienie biegą.

Ach, jakiż był! Jak bardzo odmienny od tego

Hektora, co w Achilla zbroi wraca żwawy,

Lub fryskie ognie miota na Danajów nawy!

Zmierzwiona broda jego, w krwi skrzepłej kędziory,

Pierś rany kryją, które, staczając bój skory,

Pod murem wziął ojczystym; przez hojnych łez nawał

Ze smutkiem tak do niego jam mówić się zdawał:

»O światło Troi, Teukrów nadziejo jedyna,

Jakaż cię, o Hektorze, wstrzymała kraina?

Skąd idziesz? iż gdy tyle wsiąknęło w walk pole

Krwi bratniej, po tak ciężkim wojsk, miasta mozole,

Znużeni znów cię widzim? Co twarzy świetlany

Odjęło uśmiech? Czemu oglądam te rany?« —

On nic; próżnych mnie pytań nie wstrzyma przewłoką,

Lecz ze dna piersi mężnej westchnąwszy głęboko:

— »Uciekaj — rzekł — bogini synu, z ognia fali!

Wróg dzierży mur, w gruz Troja wyniosła się wali.

Dość ojczyzna ma z Priamem! Gdyby ludzka siła

Zbawić mogła Pergamon, ma dłoń by zbawiła!

Dziś tobie Troja święte powierza penaty¹⁹⁷,

Weź je w drogę za druhów, na gród im bogaty

Miejsca szukaj, ogromne przebywając morze!«

Tak rzekł, Westę zabiera, opaski jej boże —

I wieczny ogień niesie od przybytków wnętrza.

Tymczasem w murach wrzawa wre coraz gorętsza

I coraz bardziej z dala, choć między drzew szczyty

Dom Anchiza rodzica w cień chowa się skryty,

Wrzask dobiega, szczęk broni po domach i sadach.

Otrząsnąłem się ze snu, szybko wbiegłem na dach

Najwyższy i tam stojąc, wytężyłem uszy:

Tak gdy wśród szału wichrów w zasiewy pól ruszy

Pożar lub bystra rzeka, ze stromych gór rwąca,

Stłacza pola, plon bujny, trud wołów roztrąca,

Strzaskane ciągnie bory, ze skalnych igliwi

Nieświadom pasterz grzmotom dalekim się dziwi —

Odkryty wtenczas podstęp, Danaów mi zdrada

Wiadoma! Już Dejfoba¹⁹⁸ dom wielki w gruz pada

Pod kłębami płomieni, najbliższy już płonie

Ukalegon¹⁹⁹, sygejskie jaśnieją z łun tonie²⁰⁰,

Krzyk mężów się rozlega i głuche trąb dźwięki.

Broń w szale beznadziejną porywam do ręki,

Chcę zebrać oddział w bitwę i w zamek z druhami

Wbiec szybko, dzika wściekłość i gniew w sercu gra mi,

Pędząc naprzód — myśl: pięknie lec²⁰¹ z orężem w ręku!

Wtem Pantus, strzał uszedłszy greckich, pełen lęku

Otriada, kapłan Feba, ocalenia szuka,

Świętości, zbite bogi²⁰² i małego wnuka

Ciągnąc z sobą i pędem biegnąc na wybrzeże:

— »Jak rzeczy stoją, Pancie? Jakie zajmiem wieże?« —

Ledwom rzekł, on odpowie, jęcząc z głębi łona:

— »Ostatni wszedł dzień, doba klęsk nieunikniona

Dardanii: była Troja²⁰³, Ilium i bez miary

Chwała Teukrów! Zły Jowisz do Arg wszystkie dary

Odwrócił; Grek płonący gród zajął w uciesze.

Koń-góra, w środku miasta stojąc, zbrojnych rzesze

Wyrzuca, Synon pożar szerzy ponad Troją

Z szyderstwy²⁰⁴, inni w bramach otwartych wszerz stoją,

Tysiące, jakie jeno z Micen przyszły kiedy!

Przesmyków ciasnych ulic inne znów czeredy

Strzegą zbrojnie, żelaza zjeżony rząd błyska,

Ścieśniony, na mord gotów; straż ledwie zamczyska

Przy bramach ślepym bojem swe dłonie mozoli!«

Po tych słowach Otriady i z niebianów woli

Rwę się w płomień i bitwę, gdzie pomsta straszliwa,

Gdzie hałas i wrzask w niebo bijący przyzywa.

W księżyca bladym świetle poznani, tymczasem

Rypej, Epyt waleczny, Hypanis z Dymasem

Kupią się przy mym boku, wraz i Koreb młodzian,

Mygdonides²⁰⁵: on w dniach tych do Troi niespodzian

Wszedłszy, ślepą miłością Kassandry zapłonie

I jako zięć Pryjama stał w Teukrów obronie —

Nieszczęsny, iż swej lubej, wieszczym zdjętej szałem,

Nie słuchał!

Gdy ich w szyku na boje rwących się ujrzałem,

Tak zacznę: »O młodzieńcy, waleczne daremno

Serca, gdyście w bój srogi gotowi biec ze mną

Niezłomnie — jaki rzeczy stan, widzicie sami:

Ze świątyń i ołtarzy, świecących pustkami,

Uszły bóstwa, przez które stał tron nasz i sejmy,

Gród w ogniu! Umierajmy i runąć w bój śmiejmy!

Pobitym ufność jedna: nie żywić nadziei²⁰⁶!...«

To gniew młodzi w szał zmienia. Jak wśród leśnych kniei

We mgle szarej żarłoczne wilki, które sparła

Moc ślepa głodu, w norach zaś ich suche garła

Wyciągają szczenięta — przez strzały, przez wroga

Na pewną śmierć kroczymy, gdzie ściele się droga,

Środkiem miasta; noc mroczna roztacza w krąg cienie...

Kto klęskę onej nocy, kto śmierci zniszczenie

Wypowie albo łzami dorówna zła miary?!

Władnący lat tak wiele — w gruz pada gród stary!

Po drogach, w progach domów i na świątyń stopnie

Rzucone tu i ówdzie, zsiniałe okropnie,

Leżą ciała; i nie sam lud Teukrów w krwi kona:

Raz po raz zwyciężonym moc wraca do łona

I ginie Grek zwycięski; okrutny się ciska

Płacz wszędy, lęk i zgonów licznych widowiska!

Pierwszy z Greków, w pośrodku kolumny wojsk srogiej.

Za bratnie szyki biorąc nas, nadszedł Androgej

Nieświadom i przyjaznym tak słowem zachęci:

— »Śpieszcie męże! Jakimże jesteście dziś zdjęci

Lenistwem! Inni łupią, roznoszą na grzbiecie

Płonący gród; wy z łodzi dopiero idziecie!« —

Rzekł i w mowie, nie słysząc słów pewnych, się zaciął,

Poznał nagle, że w środek wpadł swych nieprzyjaciół:

Wstecz cofnął krok wraz z głosem, zdumiony niezmiernie.

Jak jeśli niespodzianie kto, wchodząc na ciernie,

Zdepce węża, z wielkimi od strachu oczyma

Ucieka, a gad z gniewem grzbiet modrawy wzdyma:

Tak Androgej uchodził, drżąc na całym ciele...

My w gęstwę rot orężnych uderzamy śmiele;

Nieznających miejsc, trwogą owładniętych, społem

Ścielimy: los się z pierwszym sprzymierza mozołem.

Skrzepion w duchu zwycięstwem Koreb wojowniczy

— »O druhy, gdzie nam pierwsza fortuna — zakrzyczy —

Wskakuje ocalenia szlak pewny, bez ujmy

Tam idźmy: zmieńmy tarcze, w Danajów się strójmy

Oznaki; kto u wroga pyta: moc czy zdrada?

Broń dadzą sami!« — Rzekłszy to, szyszak nakłada

Włosisty Androgeja, tarcz o zdobnej blasze

Przywdziewa i miecz grecki do boku przypasze;

Toż Rypej, Dymas, cała młodzieńców mych zgraja

Wesoło czyniąc, w łupy się świeże uzbraja.

Kroczymy wśród Danajów, od bóstw opuszczeni,

I wiele bitew pośród ślepej nocy cieni

Zwodzimy, wielu Greków wpędzamy do piekła:

Część ich pędem na brzegi znajome uciekła

Do łodzi, część zaś w trwodze haniebnej się skłębi

W krąg konia, w znanej brzucha znów kryjąc się głębi.

Niestety! Dłoń wbrew bogom nie zdziała nic sama!

Oto z włosem rozwianym dziewicę Pryjama,

Kassandrę, tłum z Minerwy święconych wlókł stoczy.

Ona próżno wznosiła w niebo skrzące oczy —

Oczy tylko, bo drobne dłonie gniotą pęta!

Nie zniósł Koreb widoku, wnet rozpacz zawzięta

Rzuciła go w sam środek zbrojnych, na zgon ślepy.

Biegniem wszyscy z nim, w gęste wpadając oszczepy:

Tu strzały wpierw z wysokiej wierzchołka świątyni

Tłum naszych nas zasypie i srogą rzeź czyni

Dla zbrój kształtu, widokiem grzyw greckich omamion.

Potem Grecy, gdy dziewkę wyrwalim im z ramion,

Z wrzaskiem gniewnym wkrąg biegną: Ajas pełen chwały,

Dwaj Atrydzi wraz, razem Dolopów huf cały:

Tak z przeciwnych stron wichry, gdy burza rozmota

Ich pęta, rwą w bój raźnie, Zefir obok Nota

I Eura²⁰⁷ zaprząg; trzeszczą lasy w srogim sporze,

Trójzębem wzrusza Nerej²⁰⁸ spienione z dna morze! —

Tamci też, których w mrocznej nocy, pośród cieni

Zdradą płosząc, po mieście gnalim, połączeni

Nadchodzą, pierwsi zmianę włóczni i puklerza

Poznają, głos odmiennym ich brzmieniem uderza.

Wnet tłum stłoczył nas: pierwszy tam Koreb, cios wraży

Z Peneleja²⁰⁹ prawicy wziąwszy u ołtarzy

Pallady, runął; bierze Rypeja śmierć krwawa,

Co prawym był wśród Teukrów i pilnie strzegł prawa:

Inaczej sądzą bogi; — pod druhów padł groty

Hypanis wraz z Dymasem; i ciebie tarcz cnoty

Nie broni, Pancie, ani tiara Apollina!

Was, szczątki Ilium, płomię, co z ruin się wspina,

Za świadki biorę, iżem ni ciosów, ni grotów

Danajskich się nie chronił i umrzeć był gotów,

Gdyby losy tak chciały! Uchodzim zatraty;

Wraz Ifit, Pelias ze mną; z tych Ifit już laty

Podeszły, Pelias z rany Ulissa przystawa.

Pod Pryjama dom głucha wnet woła nas wrzawa.

Tu bitwę srogą widzim, jakby mordu szałem

Nie huczał gród, nie ginął nikt po mieście całem:

Tak Grecy prą na dachy, rozpętan Mars warczy,

Oblega wejście zewsząd spiętrzony dach z tarczy

Tkwią drabiny w mur wsparte tuż przy samej bramie:

Pną się Grecy, tarcz wznosząc ponad lewe ramię

Przeciw strzałom, za gzymsy chwytając prawicą;

Dardanie zasię wieże rwą, dachy rozchwycą

Pałacowe: — takimi, gdy widzą zgon bliski,

W ostatniej walce bronić się myślą pociski!

Ozdoby przodków stare, wyzłacane tramy!

Toczą; z mieczem dobytym u wewnętrznej bramy

Czuwają inni tłumnie, na wszystko gotowi.

Powziąłem chęć biec w pomoc króla pałacowi,

Wesprzeć mężów, pobitym otuchę wlać w łona.

Był próg, skryty dla oka, i furtka tajona

Między gmachy Pryjama: opuszczone w tyle

Podwoje; tu, gdy państwo szczęsne wiodło chwile,

Nieraz szła Andromacha²¹⁰ z Astianaksem rada,

Bez sług, dziecię do teściów prowadząc i dziada.

Wstępuję na szczyt dachu najwyższy, gdzie z góry

Pociski próżne Teukrzy miotali na mury.

Wnet wieżę, co nad dachy się strome wysoka

W gwiazdy spiętrza, skąd Troja widoczna dla oka,

Wszystkie łodzie Danajów i obóz ich cały —

Tam, gdzie górne wiązadeł spojenia się chwiały,

Żelazem rąbiąc wokół zrywamy z wysoczy

I pchniem w dół; ona z nagłym łoskotem się stoczy

I szeroko na szyki danajskich rot przednie

Upada — lecz prą inni; tymczasem nie rzednie

Grad głazów i strzał różnych.

W przedsionku samym Pyrrus²¹¹, na schodów krawędzi

Błyskając miedzią w słońcu, oręża nie szczędzi:

Tak wąż, jadem opity, którego wpierw zima

Śpiącego kryła w ziemi, na światło pierś wzdyma,

Zbywszy skóry — i pełen młodzieńczej ponęty,

Wygiętym grzbietem, w tyle oślizgłe gnąc skręty,

W słońcu wstaje i język drgający wychyla.

Razem groźny Peryfas i giermek Achilla,

Woźnica Automedon, z całą Scyrów zgrają²¹²

Pod dach wchodzą i ogień na szczyty miotają.

On wśród pierwszych, porwawszy za topór, przełamie

Dębowy próg, zawiasy wyrywa wnet w bramie

Spiżowej, potem belkę wyciąwszy, ku tyłom

Wgiął wrota i ogromny otworzył w nich wyłom.

Głąb się domu z długimi krużganki odsłania,

Błysną Pryjama, starych królów pomieszkania

I widać szereg zbrojnych, stojących za progiem.

Wraz tylny dom wśród jęków zamieszaniem srogiem

Napełnia się, po krańce sklepionych sal wnętrza

Od płaczów grzmią niewieścich; krzyk do gwiazd się spiętrza;

Dokoła trwożne matki zbiegają gmach wielki,

Ramiony²¹³ obejmując całują bram belki.

Prze Pyrrus z mocą ojca, ni wrót go wierzeje,

Ni straż wstrzyma; pod częstym taranem się chwieje

Bramica, z zawias zdarte podwoje upadną.

Dan sile wstęp. Tnąc pierwszych, gromadą bezładną

Wtargną Grecy, od wojów wnet cały gmach pełny:

Nie tak, tamy zerwawszy, pian brudnych śląc wełny,

Wre potok, krusząc złomy spotkanych skał wszędzie,

Przez pola wali w szale, przez wszystek łan w pędzie

Na falach niosąc stada z resztkami ich obór.

Krwawego Neoptola, Atrydów, wojsk dobór

Wiodących w dom — Hekubę i Pryjama z bliska

Widziałem, jak krwią broczył swe święte ogniska.

Pięćdziesiąt łożnic, wnuków nadzieje tak duże,

Bramy w złocie tonące — w zdobycznej purpurze —

Runęły; łupią Grecy, gdzie płomień ustawa!

Pewnie dola Pryjama obejdzie cię krwawa:

Gdy ujrzał klęskę miasta, wśród bitew pożogi

Strzaskane drzwi i w gmachu tłoczące się wrogi,

Na drżące z wieku barki z wolna starowina

Odwykłą kładzie zbroję, do boku przypina

Miecz próżny i w tłum wrogów bieży, by lec społem

Ze swymi. W środku domostw pod niebem stał gołem

Ogromny ołtarz; nad nim, pochylony laty,

Wawrzyn cieniem swych liści osłaniał penaty.

Tu Hekuba i córki przy ołtarzy zrębie,

Jak czarną zawieruchą spłoszone gołębie

Tłoczą się, próżno bogów ściskając posągi.

Gdy Pryjama w zbroicy spostrzegła, jak ongi

Za młodych lat: »O mężu! jakaż złość zaciekła

Skłania cię brać tę zbroję? Gdzie pędzisz? — wyrzekła,

Nie takich to obrońców ciężka wzywa pora

Na nic dziś dłoń samego się zdała Hektora...

Pójdźże tutaj, ten ołtarz śmierci nas odejmie

Lub umrzem razem!« — Rzekłszy to, starca uprzejmie

Na tronie poświęconym przy sobie sadowi.

Wtem oto Polit, wyrwan z ręki Pymisowi

Syn Pryjama, przez strzały, przez wrogów rój tłumny

W głąb pustych sal mknie między krużganków kolumny

Ranny; za nim, krwią dysząc, pędzi Pyrrus z bliska,

Już dłonią go dosięga i włócznią naciska

Ów, zbiegłszy przed twarz ojca, z jękiem niepowszednim

Runął i we krwi hojnej życie oddał przed nim.

Tu Pryjam, choć już śmiercią zagrożon dokoła,

Powstrzymać oburzenia i głosu nie zdoła:

»Za zbrodnię — krzyknął — twoją, za bezwstyd, dłoń boska

(Jeśli w niebie jest słuszność, co o to się troska)

Niech dzięką i nagrodą cię godną uwieńczy,

Kiedyś sprawił, żem ujrzał zgon syna młodzieńczy

I mordu krwią zbroczyłeś ojcowskie me lica

Nie takim, kłamnie przez cię głoszon za rodzica,

Był Achil dla mnie, wroga, lecz święte czcząc prawa

Proszących, martwe ciało Hektora oddawa

Na pogrzeb, mnie odsyła bez szkody w kraj miły«.

To rzekłszy, starzec włócznię niezdatną bez siły

Wyrzucił: ona próżno w spiż dźwięczny uderza,

Odbije się i zwiśnie z naczółka puklerza.

Tedy Pyrrus: »Więc pójdziesz w poselstwie me zbrodnie

Pelidzie głosić, o tym, jak działa wyrodnie

Neoptolem — z nim sobie do syta pogawędź!

Teraz giń!« — To wyrzekłszy, nad ołtarza krawędź

Drżącego, co się ślizga w obfitej krwi syna,

Przyciąga, lewą rękę w kędziory mu wpina,

Prawą w bok po rękojeść lśniący wbija brzeszczot.

Takim był kres Pryjama, wśród takich go pieszczot

Los zgładził: Troi pożar i Pergam w ruinie

Ujrzawszy, ziem i ludów potężny pan ginie,

Król Azji; leży wielki trup nad brzegów skałą,

Odcięta z barków głowa i bez nazwy ciało.

Natenczas srogi przestrach i mnie się udziela.

Zdrętwiałem, drogi obraz wstał mi rodziciela,

Gdym ujrzał, jak rówieśny mu król ciężką raną

Wyzionął życie; Kreuzęm wspomniał²¹⁴ zaniedbaną,

Łupiony dom i Julus w myśl przyszedł mi mały.

Rozglądam się, czy jakie gdzie resztki zostały?

Pierzchli wszyscy, w posokach swe ciała, znużeni,

Waląc w ziemię lub w morze huczących płomieni...

Sam już byłem, gdy w dali, gdzie świątynia szara

I próg Westy, kryjącą się córkę Tyndara²¹⁵

Spostrzegłem. Przy pożodze, co jasny blask przędzie,

Tu i ówdzie się błąkam i rzucam wzrok wszędzie.

Ona Teukrów zawistnych dla zburzenia Troi,

Kar Danajów i gniewu małżonka²¹⁶ się boi

Zdradzonego; klęsk Troi i kraju współwinna,

Siedzi skryta za ołtarz, posępna Erynna²¹⁷.

Gniew spłonął w piersi mojej, zapragnę gorąco

Skarać zbrodnie, ojczyznę pomścić padającą.

— Więc ona ujrzy Spartę i Micen swych niwy,

Królowa będzie triumf obchodzić szczęśliwy,

Małżonka, dom, rodziców i dziatki zobaczy

W Iliadek rzeszy, w tłumie fryskich posługaczy,

Choć Pryjam padł od miecza, choć Troja w pożodze,

Dardański brzeg tak często krwią pocił się srodze?

O, nie tak! Bo, choć nie ma głośnego nazwiska

Kobiety kaźń i chwały zwycięstwo nie zyska,

Zgładzę winną i chwałę wezmę, gdy czyn skarcę

Niegodny, a wywarłszy pomstę na zbrodniarce,

Gniew ukoję i braci nasycę popioły²¹⁸!...

Tom ważył i już biegłem, szalejąc na poły,

Gdy z bliska, nigdy przedtem tak widna dla oczu,

Wśród nocy w czystych świateł mi błyska przezroczu

Miła matka, blask bóstwa odkrywszy i lico

Jak wśród niebian — i dłoń mą ująwszy prawicą,

Tak słodkim ust różanych głosem zastanowi²¹⁹:

»Synu, cóż za ból źródło dał temu gniewowi?

Przecz szalejesz? Gdzie troska o nas? Nie chcesz dociec,

Co porabia Anchizes, sędziwy twój ociec,

Tam zostawion? Czy żyje Kreuza małżonka

I dziecię Askań? Wkoło nich zewsząd się błąka

Czerń greckich wojsk i gdybym nie miała ich w pieczy,

Zmiótłby ich pożar, wrogich wytępił rój mieczy!

Ni wrogiej Tyndaryjki, Lacenki²²⁰ ty nie gań,

Ni Parysa! Dla bogów, dla bogów zabiegań

Niechętnych — można Troja w gruz pada od posad:

Spojrzyj — bowiem ja wszystek skłębionej mgły osad,

Co wzrok twój ludzki tłumi i chmurą w krąg mroczy

Wilgotną, wnet rozproszę; — ty słuchaj ochoczy

Słów matki, jej rozkazom powolne daj ucho:

Gdzie domy roztrącone, walące się głucho

Głazy widzisz, kurzawę kłębiącą się w dymie

Tam Neptun, z posad samych wzruszone, olbrzymie

Trójzębem tłucze mury i miasto od proga

Wywraca. Skajską bramę dzierży Juno sroga,

Pierwsza w szale — i z łodzi sprzymierzone roty

Zakuta w spiż przyzywa...

Na szczycie zamku, patrzaj, odziana w blask złoty

Z Gorgoną dzika siedzi Trytońska Pallada.

Sam ojciec Grekom męstwa i mocy dokłada

Niezłomnej, sam śle bogów przeciw Troi znakom.

Uciekaj, synu, na trud nowy się nie łakom,

Ja, bliska zawsze, ojców cię wrócę krainie!«

Rzekła i gęstym nocy mrokiem się owinie.

Bóstw wielkich, wrogich Troi, twarze dzikie srodze

Ukażą się mym oczom.

Ujrzałem całe Ilium, tonące w pożodze,

Neptuna gród, płomieńmi w przepaści dno niesion:

Tak pośród gór wysokich, kiedy stary jesion,

Podcięty już żelazem siekiery, częstymi

Ciosami walą chłopi — on jeszcze olbrzymi

Sterczy w niebo, drżąc wstrząsa liściami korony,

Aż wreszcie, z wolna rany ciężkimi zmożony,

Z ostatnim jękiem pada, od skały oddarty...

Zstępuję za boginią przez żar, wroga warty,

Uchodzę; miecz się cofa, uchyla pożoga.

Skorom doszedł nareszcie do samego proga

Starego domu, rodzic, którego ja chciałem

Najpierwej w górach ukryć przed klęski nawałem,

Przedłużać życia nie chce po upadku Troi

I znosić dni tułaczych. — »Wy, o drodzy moi —

Powiada — którym w mocnym uderza krew tętnie,

Wy chrońcie się ucieczką!

Gdyby chcieli niebianie, bym żył, tak doszczętnie

Nie psuliby tych siedzib; aż nadto mi dosyć,

Żem jedną rzeź i grodu szturm musiał przenosić.

Tak, o, tak — pożegnawszy, zostawcie me ciało —

Śmierć znajdę, serce wroga będzie litość miało.

Łup wezmą, brak pogrzebu nie trudno przeboleć

Od dawna, zbrzydzon bogom, przez ziemską gołoledź

Próżno wlokę krok, odkąd król niebian i ziemi

Wichrem zawiał i żary mnie dotknął swojemi²²¹«.

Tak spierał się, daleki od wszelkich ugłaskań;

Na próżno my, łzy lejąc, ja, Kreuza i Askań

Błagamy z całym domem: niechaj nie dozwoli

Wszystkim ginąć, tak twardej poddając się doli.

Odmawia, w jeden zamiar i miejsce myśl wwierci.

Do broni znów się zrywam nieszczęsny, chcę śmierci,

Bo jakąż radę, jakąż zostawiał los drogę?

»Jak to, ojcze? Tyś myślał, że ruszyć się mogę

Bez ciebie? Z ust ojcowskich złe padło to zdanie?

Gdy z miasta nic już nie chcą zostawić niebianie,

Ty ze serca dorzucić w ginącą chcesz Troję

Twych i siebie — na zgon ten otwarte podwoje!

Syt krwi Pryjama, przyjdzie tu Pyrrus zabójca,

Co syna przed rodzicem, przed ołtarzem — ojca

Morduje. — Na toż, matko, przez ogień, przez strzały

Wyrwałaś mnie, bym wroga w mej cieniach powały,

Askania, ojca, żonę zobaczył na oczy,

Jak jedno w krwi drugiego przy zgonie się broczy?

Broń, broń dajcie! Pobitych ostatni dzień woła!

Oddajcie mnie Danajom, znów stawię im czoła,

Idąc w bitwę! Nie zginiem dzisiaj niepomszczeni!« —

Znów więc miecz przypasuję, do tarczy rzemieni

Lewicę wkładam, chcąc już wyruszyć zza proga —

Lecz ściskając me nogi, w sieni żona droga

Wstrzymuje mnie, małego Jula wznosi do mnie:

— »Skoro już na śmierć pewną chcesz odejść niezłomnie

I nas zabierz; gdy jaką nadzieję masz w broni,

Ten najpierw dom osłaniaj; kto Jula osłoni

Małego? Komu ojciec zwierzon, żona komu?« —

Tym krzykiem napełniała całe wnętrze domu,

Gdy nagle dziwne znaki z nieba się pokażą:

Między dłońmi rodziców i smutną ich twarzą,

Nad samą oto Jula główeczką, widomie²²²

Leciuchne światło rzuci nieszkodliwe płomię,

Dotykiem miękkim liżąc skroń i bujne włoski...

My włos płonący, pełni bojaźni i troski,

Strząsamy, wodą święte chcąc gasić żywioły,

Lecz ojciec Anchiz oczy podniesie wesoły

Razem z dłońmi i głosem w nieb gwiezdne bezedna:

— »Jowiszu wszechpotężny! Gdy prośba cię zjedna,

Spójrz na nas, choć raz tylko, gdy znaczym coś cnotą,

Daj wróżbę, znak ten potwierdź, błagamy cię o to!«

Ledwo wyrzekł to starzec, gdy z trzaskiem bez zwłoki

Zagrzmiało z lewej strony i z niebios przez mroki

Gwiaździca jasna z świetlnym ogonem upadła...

Ujrzelim ją, jak lecąc nad dachu wiązadła

Najwyższe, w gór idajskich²²³ ukryła się lesie

Znacząc drogę, bo z długiej się bruzdy podniesie

Jasne światło, a pola zadymią od siarki.

Natenczas zwalczon rodzic podźwignie swe barki,

Wielbi bogów i świętej da pokłon komecie:

— »Już idę bez odwłoki, gdzie jeno wiedziecie!

Ojczyste bóstwa, brońcie mi domu i wnuka!

Wasz znak to — gród nie darmo pieczy u was szuka.

Ustępuję, i z tobą, synu, pójdę wszędzie!«

Tak rzekł, a już wśród murów w głośniejszym zapędzie

Szedł płomień, coraz bliżej żar toczą pożogi.

— »Nuże więc! Na me plecy wsiadaj, ojcze drogi!

Sam podstawię me barki, nie czując mozołu.

Cokolwiek będzie, jedna nas groza pospołu

I jeden triumf złączy. Niech Julek nie zwleka

Towarzyszyć mi; żona w ślad pójdzie z daleka.

Wy, słudzy, zauważcie dobrze, co wam powiem:

Jest wzgórze poza miastem, otoczon pustkowiem

Cerery chram, zaś obok cyprys, wśród szarugi

Wydarzeń pieczą ojców chronion przez czas długi:

W to jedno miejsce zejdziem się z różnych dróg wielu

Penaty święte w dłonie przyjmij, rodzicielu!

Mnie, który z takiej bitwy i rzezi tu gonię.

Nie godzi się ich dotknąć, póki żywe tonie

Nie obmyją mnie«.

To rzekłszy, na me plecy i na kark szeroki

Z płowego lwiska skórę ścielę bez odwłoki

I ciężar podejmuję; prawicę dziecina

Julek chwyta i krokiem biec drobnym poczyna,

Zaś z tyłu żona idzie. Pod mroków nawałem

Przem naprzód, a mnie, co się strzał dotąd nie bałem

Miotanych, ani Grajów kupiących się z bliska,

Na wietrzyk, na dźwięk każdy pierś trwogą się ściska

I lękiem: drżę o druha i ciężar pospołu.

Do bram już się zbliżalim, już koniec mozołu

Zdał się bliskim, gdy nagle wiatr, zda się, przyżenie

Gromadnych odgłos kroków, a rodzic przez cienie

W dal patrząc: — »Synu — krzyknie — w nogi! Są w pobliżu,

Płonące widzę tarcze i jasny błysk spiżu!«

Tu zlękłemu sam nie wiem już jaki gniew boży

Zmieszany odjął rozum; bo gdy wśród bezdroży

Błąkam się, z drogi znanej zbiegając ukosem,

Żona Kreuza wydarta mi nieszczęsnym losem.

Czy stanęła, zbłądziła, czy siadła w uboczu

Znużona — nie wiem, odtąd straciłem ją z oczu.

Straty mej nie dostrzegłem, zmieszan, aż do chwili,

Gdyśmy w stary Cerery chram święty wstąpili.

Na wzgórzu tam, gdy cała się zeszła drużyna,

Jej brakło; druhów, męża zawiodła i syna.

Kogom z ludzi nie skarżył, z bogów — zdjęty szałem?

Lub co w grodzie zburzonym sroższego widziałem?!

Askania, Anchizesa i Teukrów penaty

Zwierzam druhom i kryję w stok jaru szczerbaty,

Sam wybieram się w miasto, w broń świetną się zbroję,

Zamierzam wznowić trudy, znów całą zbiec Troję

I na wszelkie przygody narazić się śmiało.

Mur miasta najpierw zwiedzam i bramę sczerniałą,

Skąd wyszedłem — ślad każdy mnie w drodze zatrzyma

Rozglądam się wśród nocy bystrymi oczyma:

Lęk wszędy, sama cisza myśl trwożną przestrasza.

Badając, czy nie weszła w domowe poddasza,

Biegnę tam: Grecy, wpadłszy, dzierżyli gmach cały!

Żarłoczny zaraz ogień z wichrem pod powały

Toczy się, bucha płomień, szaleje pożoga!

Zbiegam, do zamków Priama przybliżam się proga:

Wśród pustych już krużganków w Junony świątnicy

Feniks²²⁴ i Ulis srogi, wybrani strażnicy,

Zdobyczy strzegli; zewsząd tam znoszą skarb Troi:

Z płonących sal wydarte, ze świętych podwoi

Ołtarze, kotły złotem zdobne i dostatek

Szat złupionych; chłopięta i trwożny rój matek

Stoi wkoło.

Odważyłem się nawet, przerwawszy milczenie,

Wśród ulic na głos Kreuzy przyzywać przez cienie;

Daremnie po imieniu raz wraz jej wzywałem.

Wśród szału błądzącemu po mieście w krąg całem

Nieszczęsna mara tylko i cień Kreuzy miły,

Większy od znanej ujrzę, zjawisko z mogiły:

Zdrętwiałem, włos się zdębi, głos w gardle mi skona.

Natenczas, kojąc troski, tak ozwie się ona:

— »Dlaczego puszczasz wodze smutkowi, co boli,

O słodki mój małżonku! Nie bez bogów woli

To się stało; nie możesz brać Kreuzy z tych błoni

Ze sobą — tego wielki Olimpu król broni;

Tułaczy trud cię czeka, aż przez wielkie morze

W Hesperii wnijdziesz ziemię, gdzie żyzny łan orze

Lud Lidii²²⁵ i kraj wstęgą Tybr cichy przerzyna:

Tam radość, tron cię czeka, królewska dziewczyna

I gody. Łzy za Kreuzą miłą otrzyj z twarzy!

Ja siedzib Mirmidonów, Dolopów ołtarzy

W Greczynek służbie mymi nie ujrzę oczyma,

Dardana i Wenery synowa...

Mnie wielka bogów matka²²⁶ w krainie tej trzyma.

Bądź zdrów i wspólną miłość dziecka chowaj ze mną!«

Rzekła, z płaczem chcącego rzec wiele daremno

Porzuciła i w lekki obłoczek się skryje.

Po trzykroć chciałem objąć ramiony jej szyję,

Po trzykroć mara pierzchła z dłoni, co ją łowi,

Wietrzykom lekkim równa i lotnemu snowi.

Tak wreszcie z końcem nocy odwiedzam swych znowu

Tu z podziwem oglądam zbiegłe do parowu

Ogromne mnóstwo druhów, tak mężczyzn, jak kobiet:

Na tułaczkę zebrany tłum, tylą klęsk pobit.

Zewsząd zeszli się z mieniem, na każdą przygodę

Gotowi iść, gdziekolwiek ich morzem powiodę.

Już Jutrzenka nad Idy szczytami się schyli,

Prowadząc dzień; Danaje w krąg zbrojnie dzierżyli

Bram progi — żaden promyk nadziei nie płonie:

Uszedłem i wraz z ojcem w gór zbiegłem ustronie».

Księga III

«Gdy tron Azji i Priama lud z wyroków ślepych

Zdało się zgładzić bogom, gdy runął w pył przepych

Ilium i Neptuńska Troja²²⁷ z gruzów dymi,

Innych siedzib, ziem pustych za wróżby bożymi

Szukamy i wnet flotę stawim u stoczyska

Antandru²²⁸, kędy Ida podnosi się fryska²²⁹,

Niepewni, gdzie los zagna, gdzie spoczniem od dzieła;

Gromadzim mężów. Ledwo się wiosna zaczęła,

Już Anchiz żagle każe rozpiąć niespodzianie,

Ze łzami brzeg porzucam, ojczyste przystanie

I łan, gdzie Troja była; tułacz, przez głębinę

Z druhami, synem, z bóstwy i penaty płynę.

Jest w dali ziemia Marsa; lud Traków²³⁰ tam orze

Łan wielki, król jej Likurg władał w dawnej porze.

Niegdyś bóstwy nam bliski kraj, Troi gościna,

Gdy los sprzyjał; tam płynę, kędy brzeg się wcina

Zaklęsły, mury wznoszę pod losów złych gwiazdą,

Od siebie »Eneady« to pierwsze zwąc gniazdo.

Właśnie matce Diońskiej²³¹ i bogom, pospołu

Z królem niebian — białego zabijałem wołu

Na brzegu, wróżby czyniąc przy zaczętym dziele

Przypadkiem obok wzgórek był, kędy się ściele

Krzak mirtu, w krąg ostrymi nasrożon gałązki²³².

Podchodzę, splot krzewiny oderwać chcę wąski

Od ziemi, by zielenią przystroić ołtarze,

Gdy zjaw²³³ straszny i dziwny się oczom ukaże:

Gdy bowiem pierwsze drzewko z pękniętych korzeni

Wyrywam, krwią się drzazga jego zarumieni,

Posoką²³⁴ brocząc ziemię; mnie zimny dreszcz ciałem

Zatrzęsie i krew w sercu się zbiegnie struchlałem.

Na nowo pęk podatnej krzewiny gałązek

Wyrywam, tajnych przyczyn wybadać chcę związek:

I z ich kory krew ciemna, jak przedtem, wypłynie.

Więc z wielką troską w duszy czczę leśne boginie²³⁵

Z Gradywem²³⁶ ojcem, który nad geckimi niwy²³⁷

Władnie, prosząc, by ujrzał znak — zmienił w szczęśliwy²³⁸.

Lecz skoro trzecią gałąź, już z większym mozołem,

Kolany²³⁹ wparty w piasek, wyrywać zacząłem —

Wymówię czy zamilczę? — żałosny wśród głuszy

Jęk brzmi z kopca i taki głos wpadnie w me uszy:

— »Czemu szarpiesz nędznego? Ach, oszczędź mię w grobie

I zbożnych rąk swych nie plam! Nie obcym mnie tobie

Wydała Troja, krew ta nie z drzewa wytryska.

Ach, rzuć ziemie okrutne, rzuć chciwców siedliska!

Jam Polidor²⁴⁰; żelaznych tu wbił mnie do ziemi

Rój pocisków i wyrósł kolcami ostremi...« —

Mnie wtenczas do drżącego lęk wcisnął się łona,

Zdrętwieję, włos się zdębi²⁴¹, głos w gardle mi skona.

Onego Polidora, chcąc zbawić mu życie,

Z ciężarem złota Pryjam biedny posłał skrycie

Królowi Tracji, skoro już zwątpił w obrony

Dardańskie i gród Troi ujrzał oblężony.

Ów, skoro Teukrzy padli, złamani od klęski,

Do Atrydy²⁴² się zwrócił, czcząc oręż zwycięski.

Drwi z prawa, Polidora zabija, nie zwleka

Zabrać złota... Do czegóż nie wiedziesz człowieka,

Przeklęty głodzie złota²⁴³!... Gdy strach mnie wszelaki

Opuścił, do wybranych i ojca wróżb znaki

Wnet posyłam, pytając pilnie o ich zdanie.

Wszyscy sądzą, by grzeszne opuścić przystanie,

Kraj rzucić splamion, łodzie gnać wiatry lotnemi.

Wznawiamy Polidora pogrzeb i ze ziemi

Ogromny sypiem kopiec; wnet Manów²⁴⁴ gromadzie

Na ołtarz ciemne wstęgi i cyprys lud kładzie;

Ilijki włos rozpuszczą, jak zwyczaj rodzimy

Wymaga — z ciepłym mlekiem czółenka wnosimy,

Z czar krew lejem i duszę po życiu tułaczem

W grób wwodzimy²⁴⁵, po trzykroć żegnając ją z płaczem.

Gdy już burze przestały tłuc morza nurt siny,

A wietrzyk lekkim szmerem wzywał na głębiny,

Ściągają druhy łodzie, napełnią wybrzeże;

Rzucamy port: ląd pierzcha i znanych miast wieże.

Pośród morza wysepka wielce droga leży

Dla Neptuna z Egei i Nereid macierzy²⁴⁶.

Tę, błądzącą wzdłuż brzegów, srebrnołuki książę²⁴⁷

Do Mykonu i górnej Gyjary²⁴⁸ przywiąże,

By mogła być uprawną i wichrem gardziła.

Tu przybywam; zmęczonych dobrze przystań miła

Przyjmuje. Na ląd wchodzim, czcząc gród Apollina.

Król Aniusz, Feba czciciel, kapłan starowina,

Świętym laurem skroń wieńcząc wśród opasek wiela,

Wybiegł, w ojcu dawnego wita przyjaciela.

Prawice łącząc, raźnie wchodzim pod powały.

Jam uczcił z głazów starych wzniesion chram²⁴⁹ wspaniały:

— »Daj własny dom, Tymbreju²⁵⁰! Znużonym z żeglugi

Daj gród i miasto trwałe, zachowaj ten drugi

Pergam Troi, ostatki Greków i Achilla!

Gdzie, z kim każesz iść? Gdzie się nam przystań wychyla?

Daj znak, ojcze, i w nasze zestąpić racz łona!«

Ledwom rzekł, drgnęła nagle świątynia wstrząśniona

I laur boga, zrąb góry w krąg wzruszył się cały,

Z otwartych bram trójnoga spiże zaryczały.

Padamy kornie na ziem, a w uszach głos dzwoni:

— »Dardanie²⁵¹ twardzi! Ziemia, co wśród swoich błoni

Zrodziła ojców, chętnie ramiona rozszerzy

Na przyjście wasze; starej szukajcie macierzy!

Eneja dom świat cały owładnie swą wodzą,

Toż wnuki ich i dziatki, co z nich się narodzą!«

Tak Febus; zgiełk radości wnet zbudzi się w tłumie:

Zmieszany każdy pyta, zgaduje, jak umie,

Do jakiej drogi Febus błądzących nakłania?

Wtem rodzic²⁵², dawnych mężów zbierając podania:

— »Słyszcie — rzecze — o możni, skąd jutrznia nam błyska!

Wśród mórz fali narodu naszego kołyska,

Jowisza Kreta²⁵³ leży, gdzie Idy szczyt znany;

Tam sto miast wielkich, nader urodzajne łany.

Stamtąd ojciec nasz wielki (jeśli dobrze pomnę),

Teucer wszedł do retejskiej ziemi²⁵⁴ i na skromne

Królestwo obrał miejsce; jeszcze na wzgórz fali

Pergamu zamek nie stał, w dolinach mieszkali.

Stąd kult matki Cybeli, Korybantów miedzie²⁵⁵,

Idajski gaj, milczenie wśród ofiar się wiedzie

I lwy, co w zaprząg spięte, ciągną rydwan pani.

Nuże więc! Jawnym bogów rozkazem wezwani,

Zbłagawszy wiatry, płyńmy w gnozyjskie²⁵⁶ zacisza!

Niedaleko są one; z pomocą Jowisza

W dzień trzeci flotę ujrzy kretejski brzeg stary«.

Tak rzekł i godne składa na ołtarz ofiary:

Wołu Neptun wziął, wołu Apollin wziął z chwałą,

Owieczkę czarną Burza, Zefiry zaś białą.

Wieść doszła mnie, że z własnej wypędzon ojczyzny

Idomenej²⁵⁷ opuścił ziem Krety brzeg żyzny,

Więc wroga²⁵⁸ nie ma w domach, pustych o tej porze.

Rzucamy port Ortygii²⁵⁹, płyniemy przez morze,

Mijając Naksos Bakcha²⁶⁰, Donisy²⁶¹ zarośle,

Olear²⁶², śnieżną Paros²⁶³, Cyklady wyniośle

Sterczące z fali, liczne mijamy wysepki

Wśród cieśnin. Zgiełk podniesie wioślarzy tłum krzepki,

Krzyczą druhy, by Kretę, gdzie pradziadów gniazda,

Nawiedzić; wiatrem z tyłu ułatwiona jazda.

Zaczem w starych Kuretów²⁶⁴ wpływamy krainę.

Z zapałem mury grodu żądane rozwinę,

Zwę go Pergam; lud, z nazwy wesół niewymownie,

Zachęcam, by dom kochał i podniósł warownie.

Już łodzie o brzeg suchy wsparto do połowy:

Młodzież śluby zajmują i rozdział pól nowy,

Ja prawa, domy znaczę — gdy wtem, pod zgniłemi

Wyziewy, mór nieszczęsny drzewa, siewy ziemi

I członki ludzkie naszedł, zaraza nastała;

Tracili dusze albo chore wlekli ciała.

Bezpłodne pola Syriusz²⁶⁵ wysuszał i łupał,

Schły zioła, w kłosach niszczał siew, spalon przez upał.

Rodzic znów do Ortygii przez morze niezwłocznie

Każe płynąć i Feba błagać o wyrocznie:

Gdzie wytknie kres znużonym, skąd szukać się godzi

Pomocy w ciężkiej doli, gdzie zwrócić bieg łodzi?

Noc była i sen ziemskie już ujął zwierzęta,

Gdy bogów i penatów²⁶⁶ z Frygii rzesza święta,

Którą z Troi, z pośrodka pożogi wyrwałem,

Przed okiem uśpionego błyśnie w świetle białem,

Co przez okna przymknięte strugą jasną przesiąc²⁶⁷

Zdołało w izbę — bowiem pełny świecił miesiąc;

Zaczem słowy słodkimi tak koją me troski:

— »Co w Ortygii Apollo miał głosić ci boski,

— Tu głosi; — jego wróżby w poselstwie wyrzeczem:

Z płonącej myśmy Troi za twoim szli mieczem,

Na flocie nas wraz z tobą niosła fala wzdęta;

My pod niebo twe przyszłe wyniesiem wnuczęta

I damy władztwo miastu. Dla wielkich więc panów

Gród wielki wznieś, ucieczki trud znosić postanów!

Siedziby zmienić trzeba: nie wśród Krety dolin

Delijski tobie osiąść rozkazał Apollin.

Jest ziemia, Hesperyji nazwiskiem Grek zwie ją:

Łany stare, zwycięstwy i plony jaśnieją.

Enotrzy na nich żyli, dziś (głosi wieść z dali)

Italią ją od wodza późniejsi nazwali.

Tam gród nasz, na tym Dardan urodził się łanie²⁶⁸

I Jazjusz, od którego ród biorą Trojanie²⁶⁹.

Wstań, nuże! I te słowa wraz ojcu starcowi

Pewne odnieś: Korytu niech szukać stanowi

I Auzonii ziem. Jowisz dyktyjskich pól wzbrania²⁷⁰!«

Na takie zjawy z nieba i boże wezwania

Zdrętwiałem — nie sen bowiem był, ni mara pusta.

Twarz, w opaskach włos mogłem rozpoznać i usta

Wyraźnie; pot mi spłynie wnet po ciele całem.

Zaraz też raźno z łoża się mego porwałem,

Podnoszę dłonie w niebo, bóstwom wdzięczny szczerze

Daniny czyste składam; wesół po ofierze

Anchizowi w porządku dziw głoszę takowy.

Rozpoznał wnet podwójny ród, dwie rodu głowy,

I że dawnych szukając ziem, w nowym był błędzie.

Tedy rzekł: »Synu, losem Troi miotan wszędzie!

Kassandra mi te rzeczy głosiła jedynie,

Dziś pomnę; gdy o naszej wieszczyła rodzinie,

To Hesperię, Italię wplatała we wróżby.

Lecz któż wierzył, że do tych ziem pójdziem i któż by

Uważał, co Kassandra mówi nieszczęśliwa? —

Ustąpmy, w przyszłość lepszą idąc, gdzie Feb wzywa!«

Tak rzekł — wszyscy radośnie przyklasnęli słowu

Zostawiwszy niewielu, rzucamy gród; znowu

Stawim żagle i w pełne puszczamy się morze.

Gdy łodzie na toń weszły i żadnej w przestworze

Nie widać ziemi, jeno fale i niebiosa,

Nad głową sina chmura mi zwiśnie z ukosa,

Noc niosąc z burzą — mrokiem nasrożą się fale.

Wnet wicher wzdyma morze, zapienią się w szale

Bałwany, wśród topieli błądzim rozproszeni,

Dzień skrył się w mgle wilgotnej, niebiosa wśród cieni

Zagasły, raz po razu z chmur zdartych żar błyska.

Wypadlim z toru, zdani w fal ślepych igrzyska.

Dnia od nocy na niebie, wśród mgły, co się kłębi,

Nie pozna sam Palinur, ni drogi na głębi.

Trzy dni tedy niepewni w tej ślepej pomroce

Po morzu błądzim, trzy też bez żadnych gwiazd noce.

Czwartego dnia dopiero ziemię zobaczymy,

Piętrzącą z dala góry i toczącą dymy.

Spadł żagiel, chwycim wiosła: wnet majtków drużyny

Z wysiłkiem tłuką piany i sieką nurt siny.

Ocalonych z fal, najpierw nas Strofad pustkowie

Przyjmuje. Mianem Strofad lud Grajów tam zowie

Wysepki w Morzu Jońskim, gdzie Celeno sroga

I reszta harpij mieszka, co z Fineja²⁷¹ proga

Uciekły, dawne stoły rzucając bezładnie.

Brzydszego tworu bogów i zarazy nad nie

Groźniejszej dotąd fala nie wydała styska:

Twarz dziewic mają, wstrętne ślą kały z brzuszyska,

Szpony ich zakrzywione i od głodu stale

Zbladłe wargi.

Tam, gdy w przystań wstąpilim²⁷², zniesieni przez fale

Widzimy stada wołów tu i tam na łące,

I kozy bez żadnego pasterza błądzące.

Wpadniem z mieczem i bogów do działu przybierzem

Wraz z Jowiszem. Wnet potem nad wklęsłym wybrzeżem

Ścielim łoża i tłuste zjadamy mięsiwa...

Wtem nagle od gór w locie straszliwym przybywa

Rój harpij, tłukąc głośno ogromnymi skrzydły²⁷³.

Łupi pokarm, w krąg wszystko przez dotyk obrzydły

Plugawi, puszcza brzydką woń i hałas czyni. —

W ustroni więc dalekiej, w sklepionej jaskini,

Zarosłej wokół lasem, w pełnym mroków jarze

Stawiamy stoły, ogień kładziem na ołtarze.

Znów z drugiej strony nieba, z jam ślepych wypadło

Ich stado, z wrzaskiem szpony krzywymi rwie jadło,

Kala paszczą. Natenczas mieczem w srogą zgraję

Uderzyć każę druhom i bój jej wydaję.

Pełnią rozkaz — i miecze, w bujne skryte zioła,

Sposobią, tarcze również chowają dokoła.

Skoro więc łomot wzniecą, wśród krętych wybrzeży

Zlatując, ze strażnicy wnet Mizen uderzy

W spiż pusty; zaraz druhy w bój nowy wypadną,

Chcąc stalą ptaków morskich czerń skrwawić szkaradną

Lecz miecz ran im nie zada, w piórach traci siły

Żelazo: zaczem szybko w niebiosa się wzbiły,

Zostawiając wpół zżarty łup i szpetne piętna.

Na wysokim urwisku jedna, wieszczka smutna,

Celeno siadła, z piersi głos miecąc nam taki:

— »Bój jeszcze za rzeź wołów, za ległe cielaki,

Laomenidzi! Bój w te wnosicie krainy?

Z ziem własnych wygnać chcecie harpije bez winy?

Słuchajcież wróżb i z waszą poznajcie się dolą:

Co Febowi sam Jowisz, mnie Febus Apollo

Objawił — ja wam, z Furyj największa, odsłonię:

Dążycie do Italii z wiatrem, przez mórz tonie —

Osiągnięcie ją, w próg jej wstąpicie przystani,

Lecz nie wpierw murem miasto zamkniecie znękani,

Aż głód was srogi zmusi za rzezie bydlęce

Nadżarte stoły łupać w wyschniętej paszczęce!« —

Tak rzekła i w przestworza skrzydłami uderzy.

Strach zimny nagle w żyłach mej dzielnej młodzieży

Krew zetnie, śmiałość sercom zupełnie odejmie;

Nie chcą walczyć, lecz kornie myślą o rozejmie,

Bądź bóstwa to, bądź ptactwo srogie, co z mórz zbiega

Zaś ojciec Anchiz, ręce podnosząc od brzega,

Przyzywa bogów wielkich i kadzidła pali:

— »Odwróćcie groźbę, bogi, wyrwijcie z klęsk fali!

Darzcie łaską nas!« — Powróz wnet z brzegu ugrzęzły

Rwać każe, lin splątanych rozmotać znów węzły.

Naprężą druhy żagle, nurt skłębią pian koła:

Płyniemy, kędy wicher i sternik nas woła.

Już sponad fal Zacyntu podniosą się gaje,

Już Dulich, Samos, Nerit wyniosła powstaje,

Mijamy brzeg Itaki, gdzie wiele skał zwisa,

Kraj Laerta, wrogiego klniem ziemię Ulissa.

Wnet Leukate, w chmur wieńcu wznosząca się z dolin

I groźny się dla majtków odsłania Apollin²⁷⁴. —

Tam, pod mały gród zastęp nasz znużon podchodzi.

Kotwica z dzioba spada, brzeg wieńczy rząd łodzi.

Dobiwszy więc do lądu nad wszelkie nadzieje,

Czcim Jowisza, kadzidło z ołtarzy zatleje.

Na wybrzeżu iliackie wznawiamy igrzyska:

Wśród zapasów ojczystych oliwa rozpryska

Z ciał nagich druhów — piersi ich krzepi wesele,

Że wśród wroga miast greckich minęlim tak wiele.

Tymczasem słońce kończy wielką drogę roczną

I zimne Akwilony nasrażać toń poczną.

Spiżową, wklęsłą tarczę wnet, sprzęt Abantowy,

W podwojach wieszam, tymi skreślając rzecz słowy:

»Eneasz — zwycięskiego łup składa tu wroga«.

Każę port rzucić — ławy zasiada załoga,

W zawody druhy morskie bałwany tną wiosłem.

Wnet miniem kraj Feaków²⁷⁵ z zamczyskiem wyniosłem.

Epiru²⁷⁶ brzeg okrążym, w port płynąc bez zwłoki

Chaoński²⁷⁷, pod Butrota gród dotrzem wysoki.

Tu wieść słyszym, co trudną do wiary się wyda,

Iż miastom Grajów Helen²⁷⁸ władnie²⁷⁹, Pryjamida,

Co żonę wziął Pyrrusa i berło za wiano

I tak znów Andromachę²⁸⁰ ziomkowi oddano.

Zdumiałem się, pierś dziwna mi chęć rozpłomienia

Wypytać męża, poznać tak wielkie zdarzenia;

Biegnę, łodzie rzucając i portu brzeg siny.

Przed miastem właśnie ucztę i smutne daniny

Nad nowym Symoentem²⁸¹, wśród gaju, zbolała

Andromacha popiołom i Cieniom składała

Przed mogiłą Hektora pustą, strojną w darnie,

I dwoma ołtarzami, gdzie z płaczem się garnie.

Gdy spostrzegła, że w zbroi trojańskiej nadchodzę,

Biedna, zjawy wielkimi przerażona srodze,

Drętwieje na ten widok i stoczy się blada

Na ziemię — aż po czasie długim tak powiada:

— »Tweż to lice? Prawdziwyż przychodzi to goniec,

Syn bogini? Ty żyjesz? Lub jeśli na koniec

Umarłeś, gdzie jest Hektor?« — Zalała się łzami,

Napełniając gaj krzykiem; boleść ledwo da mi

Coś rzec do nieprzytomnej, aż urwane słowa

Zmieszan rzucę: — »Tak, żyję, zła dola mnie chowa;

Nie wątp, bo prawdę widzisz...

Jakaż dola cię, wziętą takiemu mężowi,

Spotyka? Czy los godnie nagrodził stan wdowi?

Hektora Andromacho, Pyrrusa żeś żoną?« —

Na to cicho tak z twarzą odrzecze spuszczoną:

— »O, szczęsna przed innymi Pryjama dziewica²⁸²,

Co pod Troją, przy stosie, nie rumieniąc lica

Paść mogła, którą z działów wyrwała moc boża,

I branka — pana swego nie tknęła się łoża! —

Gdy gród spłonął, po morzach różnych przez mus twardy

Pędzona, od Pyrrusa wielem zniosła wzgardy,

W niewoli rodząc²⁸³; potem, gdy jego Hermione²⁸⁴,

Wnuczka Ledy, uwiodła i wziął ją za żonę,

Mnie, brankę, w moc Helena oddał, niewolnika.

Ale Orest, którego wskróś miłość przenika

Narzeczonej i Furia biczykiem gna wrażem,

Zabija niebacznego przed ojców ołtarzem.

Z Pyrrusa śmiercią, z dzierżaw jego Helenowi

Część dano, który nazwę Chaonii stanowi

Swej ziemi (od Chaona²⁸⁵ z niw Troi, dosłownie);

Nadto Pergam iliacką tu stawia warownię.

Lecz ciebie jakie wichry i dola przyniosła?

Kto z bogów nieświadome dróg kierował wiosła?

Cóż syn Askań? Czy żyje dotychczas dziecina?

Którego ci już Troja...

Czy zawsze z troską matkę straconą wspomina?

Czy do czynów rycerskich, cnót sławnych wśród ludzi

Ojciec Enej i Hektor wuj żądzę w nim budzi?«

Tak mówiąc, długo lała łzy próżne, gdy z kwater

Grodowych nadszedł Helen Priamida²⁸⁶, bohater,

Otoczon licznym gronem dworzan i czeladzi.

Poznał swoich i wesół za progi prowadzi,

Łzą hojną każde słowo zraszając rozmowy.

Podążam: małą Troję, Pergamu mur nowy

Poznaję, Ksantu strugę wśród wyschniętych koryt

I Skajskiej bramy ścisnę brzeg, bruzdami poryt.

Nie mniejszych uciech w mieście trojańska młódź zazna:

W krużgankach wielkich króla łaskawość przyjazna

Gości ich; wśród sal złote spełniają puchary

Na cześć Bakcha i winem się; raczą bez miary.

Zbiegł jeden dzień i drugi białe płótna żagli

Wydyma wiatr z południa i w drogę nas nagli;

Natenczas wieszczka²⁸⁷ słowy takimi zagadnę:

— »Synu Troi, wróżbito, co Feba znasz władne

Wyrocznie, trójnóg, Klaru²⁸⁸ laur, srebrnych gwiazd mowy,

Głos ptaków oraz skrzydeł ich szelest wichrowy —

Powiedz mi — bowiem szczęsne wróżby do tej chwili

I wszyscy mi niebianie znakami radzili

Do Italii iść, szukać odległej jej ziemi;

Celeno jedna nowy słowami strasznemi

Głosi wyrok i smutne zwiastuje mi szkody,

Szpetny głód; — jakiej najpierw mam strzec się przygody?

Jak przemogę trud, który śle dola tak łzawa?« —

Helen, bijąc wprzód woły²⁸⁹, jak święte chcą prawa,

O pokój błaga bogów, przepaski odpina

Z poświęconej swej głowy, w progi Apollina

Mnie, drżącego, swą ręką wiedzie bez odwłoki

I z boskich ust te kapłan mi głosi wyroki:

— »Bogini synu — widzę bowiem, że opieka

Bóstw większych wśród fal morza cię wiedzie z daleka;

Tak losem rządzi Jowisz, tak prawa chcą boże:

Nieco z wielu ci rzeczy — byś pewniej przez morze

Mógł płynąć, gdzie Auzonia wam przystań stanowi —

Odsłonię słowy²⁹⁰; więcej wiedzieć Helenowi

Bronią Parki²⁹¹, Saturna córa głosić nie da.

Naprzód za bliską przez cię uważana scheda²⁹²

Italii, wraz z portami, gdzie płyniesz nieświadom,

Daleka jest, wstęp do niej licznym podległ zdradom.

We fali wprzód Trynakrii²⁹³ zgiąć muszą się wiosła,

Toń auzońska okręty potem będzie niosła; —

Jezioro piekieł²⁹⁴, Cyrki wyspę²⁹⁵ wraz ze swemi

Ujrzysz, nim zdołasz stawić gród w bezpiecznej ziemi.

Dam znaki — ty je z sobą w kraj zabierz daleki:

Gdy przyjdziesz zatroskany nad skrytej toń rzeki,

Pod dębami, na brzegu, gdzie wiry nurt mącą,

Maciorę ujrzysz wielką, na ziemi leżącą,

U wymion głów trzydzieści, białych jak ich matka:

Tam miejsce miastu będzie, kres trudów ostatka.

Jedzenia stołów również przyszłego się nie bój:

Los drogę znajdzie, Febus powiedzie na przebój.

Te zaś ziemie, tych brzegów Italii krawędzie,

Które blisko nas tłucze burzliwy nurt wszędzie,

Omijaj: wszystkie grody źli dzierżą tam Grecy:

Tam Lokrzy narycyjscy²⁹⁶ mur wznieśli fortecy,

Żołnierzem salentyński²⁹⁷ łan bujny tam zbroi

Lyktejski Idomenej; tam wodza z Melboi,

Filoktela, Petelia²⁹⁸ mur wspiera na skale.

Gdy nawet flota twoja przepłynie już fale

I na brzegu dziękczynne ołtarze zapłoną,

Pamiętaj purpurową włos zakryć osłoną,

By pośród świętych ofiar jaka świętokradzka

Twarz wroga nie zmąciła wróżb twoich znienacka;

Ten i ty, i druhowie chowajcie obyczaj,

W ten obrządek i wnuków twych powtajemniczaj.

Gdy cię zaś ku Sycylii, przez morza powierzchnie

Wiatr rzuci i zapora Peloru²⁹⁹ w dal pierzchnie,

Na lewo ląd i morze okrążaj z oddali

Wielkim łukiem, brzeg prawy miń i nurty fali.

Te miejsca niegdyś wskutek wielkiego wstrząśnienia

(Tak bardzo długość czasów ziemicy kształt zmienia)

Rozpadły się, wieść niesie, choć wprzód się wiązały

W ląd jeden; z mocą wtargnął fal nurt rozszalały,

Sycylię od Hesperii oddarł³⁰⁰, grody ziemi

I pola cieśninami dzieląc burzliwemi.

Scylla prawy brzeg, lewy zaś Charybda dzika

Zasiada: z dna otchłani po trzykroć połyka

Rozdarte wirem fale i znów, wzdąwszy płuca,

Na przemian je z paszczęki pod gwiazdy wyrzuca.

Zaś Scyllę ciemnych jaskiń zakrywa głąb ślepy,

Z nich łeb jawi, okręty w skał ciągnąc wertepy.

Z przodu ludzką twarz, pierś ma piękną jak dziewczyna

W pół ciała — wieloryba kadłub, a delfina

Ogony, brzuch obwisły srogiego wilczyska.

Lepiej ci brzeg Trynakrii, co z dala rozbłyska,

I Pachin³⁰¹ minąć w pędzie, choć bieg się załamie,

Niźli Scyllę potworną choć raz w wielkiej jamie

Ujrzeć i psimi głosy szczekające skały.

Prócz tego, jeśli na coś Helena się zdały

Wieszcze słowa, gdy prawdę mu głosi Apollin,

Jedenć synu bogini do prędszych wyzwolin

Wskażę sposób³⁰² i dwakroć go jeszcze przypomnę:

Junony bóstwo najpierw czcij w modłach ogromne,

Junonie śluby składaj, tej możnej władczyni

Ślij hojny dar — zwycięzcą cię ona uczyni —

I dotrzesz do Italii z Trynakrii wybrzeży.

Stąd gdy zajdziesz, gdzie sławny Kumai gród³⁰³ leży,

Szumiący bór i święte jezioro w Awernie³⁰⁴,

Obłędną wieszczkę³⁰⁵ ujrzysz w jaskini, co wiernie

Losy głosi, na liściach spisując wyrocznie.

Cokolwiek tak napisze dziewica, niezwłocznie

Pod liczbą kładzie³⁰⁶, w skalne chowając załomy:

Stos wróżb onych w porządku leży nieruchomy.

Lecz skoro jeno wpadnie wiatr w lekkim przeświście

Przez drzwi groty i wiotkie zmieszają się liście,

Nie chwyta wśród jam skalnych niesionych w lot rączy

Nie składa ich na nowo i wierszy nie łączy:

Lud wracać musi z niczym, klnąc grotę Sybilli. —

Ty nie dbaj o odwłokę, choć będą naglili

Towarzysze, choć żagle okrętów twych z mocą

Przez wiatr wzdęte, pomyślnym szumem załopocą,

Do wieszczki idź i błagaj o boże wyrocznie:

Niezmuszona niech wróżby swe głosić rozpocznie.

Italii ludy tobie wnet i przyszłe wojny

Ona wskaże, jak mijać lub znosić trud znojny,

Pouczy — i uczczona, pomyślną da drogę.

To jest, o czym ja przestrzec słowami cię mogę:

Płyń więc, czyny wielkimi pod niebo wznieś Troję«.

Gdy tak wieszczek przyjaźnie mi rady dał swoje,

Rozkaże zaraz w łodzie kosztowne nieść dary,

Skarby złota, słoniową kość rzniętą, bez miary

Wiele srebra, Dodony³⁰⁷ kociołki dostojne,

Pancerz złoty, trójnitny³⁰⁸, sposobny na wojnę

I osadę szyszaka z włosistymi kity³⁰⁹,

Broń Pyrrusa; dla ojca też dar znamienity,

Rumaki, wodze³¹⁰ doda...

Sprawi wiosła i druhom sprzęt różny śle w darze.

Tymczasem płótna żagli rozpinać rozkaże

Anchiz, by z pędem wiatru ich skrzydłem gnać skorem

Wieszcz Feba z wielkim starca tak żegna honorem:

— »Anchizie, przez Wenery świetne uczczon śluby³¹¹,

Przez bogów dwakroć wyrwan z Pergamu zaguby³¹²!

Przed tobą ląd Auzonii, tam z wolą płyń nieba,

Lecz ten jej skrawek morzem omijać ci trzeba.

Daleka jest Auzonia, którą Febus śle wam!

Idź, szczęśliw cnotą syna! — Lecz czemuż opiewam

Wciąż jedno, i daremnie wiatr w żagli dmie płótna?«

Również i Andromacha, z rozłąki tej smutna,

Wzorzyste, złotem tkane przynosi kobierce

I płaszcz fryski, nie mniejsze okazując serce

Dla Askania, z darami to głosząc orędzie:

— »Przyjm, dziecię, dar! Pamiątką rąk moich ci będzie,

O stałej Andromachy miłości upewni,

Hektora żony; przyjmij, co dają ci krewni

W rozstaniu, Astianaksa³¹³ obrazie jedyny

Te oczy miał, te usta, tak trzymał rączyny

I teraz w równej z tobą wzrastałby lat wiośnie!«

Jam żegnał ich, łzą lica zraszając żałośnie:

— »Żyjcie szczęśni, wy, których fortuna już zgoła

Spełniona: nas z burz jednych na drugie los woła.

Wy spokojni, na żadne nie macie iść morze,

Nie szukacie Auzonii, co nam w każdej porze

Wstecz ucieka; kształt Ksantu i przez was stawioną

Widzicie Troję — oby pod lepszą osłoną

Wróżb bożych i zdradnego Greka nie tak bliską!

Gdy dotrę do fal Tybru i ujrzę siedlisko,

Które memu ludowi w tej ziemi los daje —

Pokrewne niegdyś ludy, bliskie sobie kraje:

Hesperię wraz z Epirem, z jednego Dardana

Wiodące ród swój, którym jedna dola dana,

Połączym; wnuki o tym niech mają staranie!«

Płyniemy morzem zaraz przy Ceraunii³¹⁴ łanie,

Skąd falą do Italii najbliższa jest droga.

Wtem słońce zaszło, góry ciemność skryła sroga;

Padniem na piach przy fali, stęsknieni do ziemi.

Wyznaczywszy wioślarzy, nad brzegi suchemi

Rzeźwim ciała; — znużonych wnet zmorzy sen skory.

Połowy dróg nie zeszła noc, gnana przez Hory³¹⁵,

Kiedy pilny Palinur wstał z łoża, najcichsze

Szumy bada, moc pędu rozróżnia we wichrze,

Gwiezdny rój znaczy, w ciche niebiosa rzucony.

Arktura, grupę Hyjad, podwójne Triony

I Oriona, co szafir złocistą skrą bodzie.

Gdy wszystko go o stałej upewni pogodzie,

Da głośny znak z okrętu; my według prawidła

Ruszym w drogę i żagli rozpinamy skrzydła.

Już Zorza³¹⁶ gwiazdy swymi spłoszyła rozbłyski,

Gdy w dali ciemne wzgórza ujrzym i ląd niski

Italii. Wnet: »Italia!« — pierwszy Achat woła,

Italię krzykiem druhy witają dokoła.

Natenczas ojciec Anchiz wieńczy puchar drogi,

Napełni czystym winem i przyzywa bogi,

W wysokiej stojąc łodzi:

— »Władcy morza i lądów, których ramię sprzęga

Nawałnice — wiatr dobry spuśćcie z widnokręga!«

Żądany wicher zaraz pomyślnie się zerwie,

Port zbliża się, gród błyska poświęcon Minerwie³¹⁷.

Zwijają druhy żagle, do brzegu okręty

Pędząc. — Nurtem od wschodu port w łuk był wygięty,

U wejścia z szumem fala się tłucze spieniona,

Port kryje się: dwa nad nim skłaniają ramiona

Spiętrzone skały; chram³¹⁸ też od brzegów ucieka.

Tu pierwszą wróżbę: cztery ujrzałem z daleka

Śnieżne konie, gryzące polnego darń kopca.

Więc Anchiz: »Bój, o ziemio, przynosisz nam obca!

Na bój zbroi się konia, bój wróży to zwierzę;

Lecz również przyuczony koń zaprząg wnet bierze,

Wędzidło znosi, ciągnie wóz kmiotka spokojny,

Znak pokoju!« — Rzekł. Wtedy patronkę my wojny

Palladę czcim, co pierwsza gościną nas darzy —

I kryjąc głowy szatą fryską, u ołtarzy

(Na co nacisk kładł Helen) kadzideł wnet wonie,

Jak rozkaz był, argiwskiej składamy Junonie.

Skoro wszelkie spełnilim śluby, gdy czas nagli,

Naprzeciw wiatru reje obróciwszy żagli,

Rzucamy domy Grajów i niepewne łany.

Stąd Tarent, przez Herkula (jak mówią) stawiany,

Widnieje, gród Lacynii boskiej w chmur pomroce,

Kaulonia i Scylacej³¹⁹, co łodzie druzgoce.

Już z morza trynakryjskiej Etny widać załom;

Jęk donośny fal słychać, co rwą się ku skałom,

Tłukąc brzeg, wraz i głosy zmieszane bezładnie;

Wrą zatoki, od wirów piach wzburza się na dnie.

Więc ojciec Anchiz: »Patrzcie! Charybda już bliska,

Te rafy Helen, groźne te wieścił urwiska.

Do wioseł, druhy! Razem pochwyćcie za wiosła!«

Jak rzekł, czynią; Palinur, mistrz swego rzemiosła,

Okrętu przód na lewe pierwszy skręci fale:

W lewo wiatrem i wiosły³²⁰ pędzimy wytrwale.

Raz w niebo wzdęta topiel podnosi nas wodna,

To w mrok Manów³²¹ miotając, pogrąża aż do dna.

Trzykroć wśród skał szczerbatych głos rafy wydały,

Trzykroć gwiazdy ujrzymy przez rwących pian wały.

Już wiatr ścichnął i słońca promienny blask blednie,

Nie znając dróg, w Cyklopów kraj wpadniem bezwiednie.

Bezpieczny jest od wichrów sam port ich olbrzymi.

Lecz z bliska straszna Etna grzmi z hukiem i dymi.

Niekiedy z niej pod niebo chmura ciężka, smolna,

Ognisty miecąc popiół, podniesie się z wolna,

Rozrzuci kłęby ognia i stropy gwiazd liże;

Czasem skały i głazy strzaskane we wirze

Miota z głębi, law płynnych dobywa wybuchy,

Wrąc na dnie i z jam wnętrznych³²² wydając jęk głuchy.

Jest wieść, że Encelada³²³ spalone wpół ciało

Przez piorun, górą Etny stłoczone zostało

I z dna pieców rozpadłych żar zieje straszliwy.

Gdy znużon na bok drugi się zwali — drżą niwy

Trynakrii całej, niebios krąg chowa się w dymie.

Przez noc tę, skryci w lasach, widziadła olbrzymie

Oglądalim, nie wiedząc, skąd grzmoty w krąg płyną,

Bo ognie gwiazd zagasły i mleczną drożyną

Nie lśnił biegun, lecz niebo ściemniły mgły duże

I księżyc upowiła³²⁴ burzliwa noc w chmurze.

Dzień wtóry już z przedranną jutrzenką nastawał

I zorza rozproszyła wilgotnych chmur nawał

Na niebie, kiedy z kniei, w podartej odzieży,

Mąż obcy, dziwnie chudy, znienacka wybieży

I kornie wznosząc dłonie, ku brzegom się poda³²⁵.

Spojrzymy: — brud okropny, zarosła w pas broda,

Kolcami spięte łachy — Grek zresztą, pod Troję

W ojczyste niegdyś szyki wysłany na boje.

Ów, skoro strój i bronie Dardanów oczyma

Zlękłymi ujrzy, najpierw z przestrachem krok wstrzyma,

Stając — lecz wnet ku brzegom znów puści się w pędzie

Ze łzawą prośbą: »Niebo niech świadkiem mi będzie,

Niebianie i powietrzny ten przestwór świetlany!

Weźcie, Teukrzy, mnie — wiedźcie w jakiekolwiek łany!

Dość mi!... Wiem: z Danajami płynąłem i na tom

Sprzysiągł się, by zagładę nieść Troi Penatom³²⁶:

Za co, jeśli tak wielka jest w czynie mym zbrodnia,

Zarąbcie i w toń morską błędnego przychodnia

Pogrążcie: — jeśli zginę, to z człowieka dłoni!«

Tak rzekł i za kolana nas biorąc, twarz kłoni

Na klęczkach. Więc pytamy: Kto on? Czyje dziecko?

Niech gada, jaki los go obłąkał zdradziecko. —

Sam Anchiz, myśl młodziana skrzepić pragnąc szczerze,

Bez zwłoki mu prawicę poda na przymierze.

Ów w końcu, lęk złożywszy, te rzeczy nam wyzna:

— »Achemenid me miano, wódz — Ulis, ojczyzna

Itaka. Adamastes, mój rodzic, pod Troję

Z biedy (obym ją znosił!) mnie wysłał na boje.

Tu mnie druhy, rzucając tych krain brzeg srogi,

W Cyklopa wielkiej grocie³²⁷, nieprzytomni z trwogi,

Opuścili. Dom wewnątrz zbroczon od posoki,

Ogromny, pełen mroków; — sam olbrzym wysoki

Gwiazd sięga (świat od zmory tej chrońcie, bogowie!)

Z wejrzenia już okropny, nieprzystępny w mowie

Wnętrzności żre nieszczęsnych i krew ich ssie ciemną.

Widziałem, jak dwóch moich rodaków przede mną

Rękoma chwyci, schylon wśród jamy, i grzmotnie

O skały, miażdżąc kości, jak krew ich sromotnie

Progi zlała; widziałem, jak ciał ich kawały

Żarł chciwie, ciepłe członki pod zębem mu drżały. —

Nie bezkarnie, gdyż Ulis itacki³²⁸, krzywd braci

Pamiętny, pośród ciężkich chwil głowy nie traci.

Skoro bowiem nażarty i zmożon od wina

Na spoczynek w jaskini legnie i kark zgina

Olbrzymi, krew rzygając przez sen i mięsiwo

Zbroczone winem krwawym my, wezwawszy żywo

Wielkich bogów, rzucamy wnet losy i społem

Wpadłszy, oko jedyne ostrym wiercim kołem,

Ogromne, co pod czołem mu sępim się chowa

Jak puklerz argolicki lub tarcza Febowa.

Tak w końcu cienie naszej pomścilim drużyny.

Lecz uchodźcie, nieszczęśni — i od brzegu liny

Zerwijcie!

Bo takich jak Polifem, co w dom ów zadymion

Spędza owce i mleko sam doi z ich wymion,

Stu okropnych Cyklopów wzdłuż krętego brzega

Mieszka i gór wysokich parowy przebiega.

Trzy razy księżyc tarczę wypełnił swą srebrną³²⁹,

Jak życie wiodę w borach, gdzie ledwo gąszcz przebrną

Zwierzęta — na Cyklopy spoglądam z urwiska,

Ze drżeniem głos ich słysząc i tupot nóg z bliska.

Nędzny pokarm wśród ciągłych mi dają zatrwożeń

Jagody, tarki twarde i rwanych ziół korzeń.

Śledząc — tę flotę pierwszą, ku wybrzeżom w pędzie

Mknącąm ujrzał³³⁰; jej z góry, czyjąkolwiek będzie,

Zdałem się; — dość, żem zdołał potworom ujść skrycie:

Wy raczej, jeśli chcecie, zabierzcie mi życie!«

Ledwo to rzekł, gdy ujrzym, jak na stromej górze

Wśród owiec ciężką stopą kroki stawia duże

Polifem, pasterz, dążąc, gdzie znana zatoka.

Dziw straszny i niezgrabny, ogromny, bez oka;

Odarta z kiści w drodze go wspiera sośnina,

Wełniste owce biegną tuż, rozkosz jedyna

I osłoda niedoli.

Gdy wstąpił na głębinę, gdzie wiry toń mącą,

Z jam oka wybitego krew spłukał płynącą;

Zgrzytając zębem, z jękiem kroczy, gdzie toń modra

Wód pełnych, a nurt jeszcze nie zmoczył mu biodra.

My śpiesznie, wziąwszy z sobą nie bez zasług Greka,

Cichaczem przetniem linę, uchodzim z daleka,

Na wyścigi toń wiosły³³¹ tłukąc bez odwłoki. —

Poczuł i na szmer głosu obrócił swe kroki.

Lecz gdy spostrzegł, że darmo wyciąga dłoń w szale

I nie zdoła tak prędko przez jońskie biec fale,

Podniesie krzyk ogromny, na który w krąg cały

Nurt zadrży, przerażonych ziem wstrząsną się wały

Italskich, ryknie Etna od krętych jam brzega.

Wraz z lasów i gór stromych Cyklopów ród zbiega

Wzburzony, przed przystani stłaczając się progiem.

Widzimy, jak daremnie grożą okiem srogiem

Bracia z Etny, podnosząc w niebo wielkie głowy —

Straszliwy huf³³²! Tak w górach las sterczy dębowy

Górnymi szczyty, cyprys szyszasty nad granie

Tak wzrasta — Jowiszowi ów święty, ten Dianie.

Przelękłych strach popędza, by jakkolwiek liny

Odwinąć, żaglem wzdętym pędzić przez nurt siny.

Inni rady Helena wspomną, byśmy Scylli

I Charybdy brzeg zgubny z dala okrążyli

Łodziami — najbezpieczniej jest skręcić wstecz żagle.

Wtem od cieśnin Peloru Boreasz wstał nagle,

Słan z nieba; ujść Pantagii³³³ omijam opoki³³⁴

Urwiste, toń Megary³³⁵ i Taps niewysoki.

Wskazywał je, wspomniawszy, gdzie jaki brzeg zwisa,

Achemenid, towarzysz biednego Ulissa.

Wprost Sykańskiej zatoki, przed Plemiru knieją

Wilgotną, leży wyspa — z praojców lud zwie ją

Ortygią. Alfej³³⁶, głosi wieść, Elidy rzeka,

Pod morzem skrytą drogą tu przybył; dziś ścieka

Twym ujściem, Aretuzo³³⁷, w sycylijskie fale.

Na rozkaz — bogów miejsca czcim; stamtąd wytrwale

Okrążam grunt Heloru³³⁸ tłusty, pełen bagna;

Stąd na strome Pachinu skały wiatr nas zagna,

Kamaryn³³⁹ błyśnie z dala, którego wyroki

Nie dają ruszać; gelski łan widzim szeroki

I gród Geli, co nazwę od rzeki tej bierze.

Akragas³⁴⁰ stromy z dala ukaże swe wieże,

Gród wielki, niegdyś sławną mający stadninę.

Ciebie z wiatrem, Selinie³⁴¹ palm pełen, opłynę,

Lilibejski omijam bród³⁴², gniazdo raf ślepych.

Stąd Drepanu³⁴³ mnie przystań i dzikich skał przepych

Powita. Tu wśród morza, miotan od burz wiela³⁴⁴,

Osłodę trosk i przygód tracę — rodziciela

Anchiza. Próżno ciosy zmyliwszy zabójcze,

Tu rzucasz znużonego, najlepszy mój ojcze!

Ni Helen wróż, choć różnym złem straszył u proga,

Tej klęski mi nie wieścił, ni Celeno sroga! —

Tu kres trudów i błądzeń mych długich nastaje:

Gdym stamtąd odszedł, w wasze bóg zagnał mnie kraje».

Tak ojciec Enej, jeden wśród wszystkich milczenia,

Fata³⁴⁵ niebian, tułaczki swej głosił zdarzenia — —

Umilkł wreszcie i spoczął, skończywszy swe słowa.

Księga IV

Królowa, ciężką troskę z dawna żywiąc w łonie,

Nie goi lubej rany, ślepym ogniem płonie.

Wysoką cnotę męża i rodu zaszczyty

Rozważa; tkwi lic obraz w dnie serca wyryty

I słowa; troska członkom spoczynku nie daje.

Raz wtóry Feb pochodnią swą rozświecał kraje,

Na niebie mgły wilgotne brzask spędzał poranny,

Gdy wzburzona tak rzecze do siostry swej Anny:

— «Anno, siostro! Bezsenną widziadła mnie straszą.

Jakiż to nowy przybysz w siedzibę wszedł naszą?

Jak dzielną ma postawę, jak nie zna pierś trwogi!

Ja wierzę i nie próżno — że rodzą go bogi.

Ród niski — strach wydaje. Ach! Iluż on smagan

Losami! Ileż bitew opiewał bez nagan!

Gdyby nie zamiar w sercu głęboko ugrzęzły,

Że z nikim małżeńskimi nie złączę się węzły³⁴⁶,

Skoro pierwsza mnie miłość przez zgon tak zawiodła³⁴⁷

Gdyby mi ślubne łoże nie zbrzydło i godła:

Tej jednej pewnie ulec zdołałabym winie.

Wyznam ci bowiem, Anno: on jeden jedynie,

Gdy ołtarz z ręki brata krwią zbroczył mąż Sychej,

On jeden w chęci serca niezłomnej, choć cichej,

Zachwiał mnie: rozpoznaję zagasły żar w łonie!

Lecz pierwej niech mnie ziemia w swym wnętrzu pochłonie

Lub ojciec wszechpotężny piorunem swym do dna

Erebu mroków strąci, gdzie noc jest bezbrodna³⁴⁸,

Nim ciebie, wstydzie, złamię, twe prawa zagrzebię!

Ten, co mnie pierwszy kochał, mą miłość dla siebie

Na zawsze wziął: niech ma ją i pośród mogiły!» —

Tak rzekła — i łzy hojne jej łono zrosiły.

Anna rzecze: «O siostro, nad życie mi droga!

Samaż, smutna, nie zaznasz od młodych lat proga

Miłości, słodkich dziatek, ni nagród Wenery?

Czy sądzisz, że to Cienie cieszy i proch szczery³⁴⁹?

Dość, że smutnej wciąż, ongi³⁵⁰ nie ujęła krasa

Mężów Libii i Tyru; nie chciałaś Jarbasa

I innych wodzów, słynnych z triumfów na łanie

Afryki; dziś chcesz zwalczyć w swym sercu kochanie?

Czy nie wspomnisz, wśród jakiej zasiadłaś tu niwy?

Tu wznoszą mur Getuli, lud w bitwach straszliwy,

Numidzi, co rumakom nie kładą wędzidła —

Tu złe Syrty, tam Barków kraina obrzydła,

Znana z łupiestw. Cóż mówić, że Tyr zagrożony

Przez zbrojną pomstę brata³⁵¹...

Ja sądzę, że z łask bogów i pieczy Junony

Iliackie³⁵² z wiatrem do nas zwróciły się łodzie,

Jakąż siłę, o siostro, i wzrost ujrzysz w grodzie

Po ślubie tym!! Gdy Teukrów dłoń wesprze nas śmiała,

Jak bardzo świetna Penów podniesie się chwała!

Niech jeno dar i prośba gniew bogów odgania —

Gość przybyłych, wynajduj przyczyny zostania,

Póki Orion wilgotny nurt zmąca wśród burzy,

Póki statki zwątlone i niebo się chmurzy».

Tymi słowy miłości podnieci w niej ognie,

Otuchy doda sercu, wstydliwość przemognie³⁵³.

Do świątyń idą naprzód, u progów ołtarzy

Jednają bogów; owce, co lepsza się zdarzy,

Dla Cerery ślą, Ojca beztroski³⁵⁴ i Feba,

A najpierw dla Junony, co troszczy się z nieba

O stadła³⁵⁵. Wznosząc czarę, Dydona dorodna

Między rogi bieluchnej krowy wino do dna

Wysącza albo śpieszy przed tłuste ołtarze;

Darami dzień zaczyna, zabitych tak w darze

Dymiące trzewia zwierząt bada z serca trwogą.

Hej! Błahy rozum wieszczków! Co śluby pomogą,

Co chramy³⁵⁶ — szalejącej? Żar słodki bez miana

Żre szpik, w piersi głęboko cicha żyje rana.

Płonie Dydo nieszczęsna wskroś i przez gród cały

Błąka się niby łania trafiona od strzały,

Którą gnając przez Krety gaje, niespodzianie

Przeszył pasterz i lotny zostawił bełt w ranie,

Nieświadom: — ona w lasach, po górach się wspina

Dyktejskich³⁵⁷, lecz w jej boku śmiertelna tkwi trzcina. —

Raz Eneja ze sobą w środek bierze miasta,

Wskazuje, jak sydoński gród w siłę urasta

Gotowy... Chce powiedzieć i przerwie w pół słowo;

To w tym samym dniu ucztę wydaje na nowo,

O trudy Teukrów znowu, na wszystko w krąg głucha,

Wypytuje, powieści z zapartym tchem słucha,

Gdy odejdą i blaski księżyca przybledną,

A gwiazdy zachodzące snem koić skroń biedną

Radzą — na opuszczonej sofie wśród zaciszy

Cierpi: nieobecnego ogląda i słyszy;

To Askania, obrazem ujęta rodzica,

Na łonie pieści, miłość omyłką nasyca...

Nie rosną wszczęte wieże, młodzieży huf zbrojnie

Nie ćwiczy sił, bezpiecznych zasieków ku wojnie

Nie gotuje; z daleka przerwany mur wielki

Sterczy groźnie i w niebo piętrzące się belki.

Widzi żona Jowisza, w jakim grzęźnie szale,

Że niesława w obłędzie nie wstrzyma jej wcale,

Więc do Wenery ozwie się córka Saturna:

— «Zaiste, zysk to wielki i chwała dość górna

Dla ciebie i dla synka; dziw wielki urasta,

Że z dwóch bogów zdrad — jedna pobita niewiasta!

Wiedziałam, że cię straszył tych murów zrąb nagi

I miałaś w podejrzeniu gród wielkiej Kartagi.

Lecz dlaczegóż ze sobą spierać się niezgodnie?

Nie lepiej zawrzeć pokój i ślubne pochodnie

Zapalić? Wszak masz, czegoś całą duszą chciała:

Miłością płonie Dydo, szał w kościach jej pała.

Nad wspólnym tedy ludem rząd wspólny sprawujmy,

Fryskiemu małżonkowi niech służy bez ujmy,

Z posagiem zaś lud Tyrów dla ciebie przypadnie».

Jej — poznała wnet bowiem, że mówi to zdradnie,

Aby berło Italii wnieść w Libii krainy —

Tak zasię rzecze Wenus: «Kto mógłby, bez winy

Szaleństwa, przeczyć tobie lub parać się bojem,

Jeśli zechce Fortuna za słowem iść twojem.

Lecz nie wiem, czy los zdarzy, co w sercu stanowisz,

Czy w jeden gród Tyr z Troją zespolić chce Jowisz,

Lud wiązać krwi węzłami lub trwałych przymierzy?

Tyś żoną, tobie prośby próbować należy!

Idź — jam z tobą!» — Królewska odpowie Junona:

«Mój w tym mozół, ty sposób, w jaki się wykona

Bliska sprawa, zważ pilnie i przyjmij gotowy:

Jutro Enej z nieszczęsną Dydoną na łowy

Chcą udać się do gaju, kiedy pierwsze zorze

Wznieci Tytan³⁵⁸ i światła zapali w przestworze.

Nad nimi ciemną chmurę gradowej zamieci,

Gdy jazdę rozwinąwszy zagarną miot w sieci,

Stoczę z góry i grzmotem całe niebo wzruszę:

Pierzchną druhy i w nocnej znikną zawierusze;

Dydona i wódz Trojan do jednej jaskini

Schronią się. Ja tam będę — skoro się przyczyni

Twa wola, nierozdzielne małżeństwo ich złączy:

Tam ślub zawrą». — Nie przecząc, wnet poklask da rączy

Cyterejka³⁵⁹ i podstęp uśmiechem pochwali.

Tymczasem Zorza wstała z oceanu fali;

Z pierwszym brzaskiem z bram rusza huf³⁶⁰ młodzi dobrany:

Oszczepy ciężkie wloką, sieć, rzadkie parkany³⁶¹;

Massylscy sadzą jeźdźcy³⁶², psy czujne z daleka.

U progów pani, która ze wstaniem odwleka,

Czekają pierwsi z Penów; koń, z siodłem okrytem

Purpurą, munsztuk złoty żwa, bijąc kopytem.

Wyszła w końcu, dostojnym gronem otoczona:

Płaszcz sydoński ozdobny jej kryje ramiona,

Kołczan złoty ma, złoto włos wiąże bogaty,

Złota sprzączka podpina purpurę jej szaty.

Przy niej druhów frygijskich tłum i Julus śpieszy

Wesoły! Najpiękniejszy sam z całej tej rzeszy,

Idzie Enej i łączy drużyny ochocze:

Tak kiedy zimną Licję i Ksantu roztocze

W kraj matki, w Delos śpiesząc, opuszcza Apollin³⁶³,

Wiodąc chóry wśród Cyntu³⁶⁴ pagórków i dolin —

W krąg ołtarza Dryjopi³⁶⁵, Agatyrsi³⁶⁶, Kreci³⁶⁷

Krzyczą, on sploty włosa, co na czoło leci,

Zielenią wiotką ściska i obrączką złotą,

Przy boku dźwięczą strzały; — z tak raźną ochotą

Szedł Enej, takim wdziękiem twarz piękna mu błyska.

Gdy w góry strome, w głuche weszli uroczyska,

Wnet rój dzikich kóz z grani wierzchołków spłoszony,

Zbiegł ze wzgórzy³⁶⁸ — i pędem z przeciwległej strony

Jeleni zbite stado w popłochu się tłoczy,

Kurz wznosząc, w szczere pola ucieka z gór stoczy.

Chłopiec Askań, wśród dolin, na dzielnym mierzynie³⁶⁹

Z radością raz te w pędzie, raz tamte wyminie.

Pragnie, by wśród bezbronnych zwierząt przez parowy

Spieniony zbiegł odyniec z gór albo lew płowy.

Tymczasem niebo z wielkim się szumem zaczyna

Zaciemniać, ciężka gradem znijdzie chmura sina.

Tyryjskie druhy razem z trojańską młodzieżą

I z dardańskim Wenery wnukiem³⁷⁰ trwożnie bieżą

Pod dachy; z górskich nurtów w krąg zalew się czyni.

Dydona i Trojańczyk do jednej jaskini

Chronią się; pierwsza Ziemia³⁷¹ i swachna³⁷² Junona

Dają znak: błysły gwiazdy i niebo, co świadkiem

Zmów miłosnych, załkają gór nimfy ukradkiem. —

Ten dzień pierwszym dniem zguby był i ciężkiej troski;

Już bowiem pozorami gardząc i pogłoski,

Miłości tajnej nie chce Dydo nieszczęśliwa:

Małżeństwem zwie ją — mianem tym winę zakrywa.

Natychmiast Wieść³⁷³ przez Libii wielkie idzie miasta

Wieść, nad którą nic w świecie prędzej nie urasta,

Ruchem żyje, nabiera raźniejszych sił w pędzie:

Zrazu mała z bojaźni — wnet widać ją wszędzie,

Po ziemi stąpa, głową chmur sięga śreżogi³⁷⁴.

Ostatnią — mówią — Ziemia ją, gniewna na bogi,

Wydała, Encelada³⁷⁵ siostrę i straszydła

Ceusza, szybkie nogi mającą i skrzydła;

Potwór straszny, ogromny; ile piór ma w ciele,

(Jakie dziwo!) ócz³⁷⁶ czujnych wśród nich równie wiele,

Tyleż ust i języków, i uszu się mieni.

Między niebem i ziemią mknie nocą wśród cieni.

Sycząc — nigdy sen słodki nie zmruży jej oczu!

We dnie, na szczycie dachu lub stromych wież stoczu

Siedząc, czuwa i miasta ogromne przeraża,

Zarówno prawdę głosząc, jak kłamstwa plotkarza.

Ta tedy lud plotkami z radością niemałą

Karmi — o tym, co było i co się nie stało:

Że przyszedł Enej, z rodu trojańskich władaczy,

Z którym wnet piękna Dydo połączyć się raczy,

W zbytkach z sobą przez zimę, jak długa jest, błądzą.

Niepomni państw i szpetną uwikłani żądzą.

Te płatki tu i ówdzie rozsiewa w gmin³⁷⁷ jędza;

Do króla też Jarbasa wreszcie się zapędza,

Zapala słowy³⁷⁸ umysł i nieci³⁷⁹ gniew krewki.

Ów, zrodzony z Hammona³⁸⁰ i porwanej dziewki

Garamasa³⁸¹, sto świątnic wielkich w państwie swojem

Jowiszowi, ołtarzy sto stawił ze znojem,

Żar rozniecił, straż bogów wieczną; grunt bogaty

Krwią zwierząt stłuścił, świątyń próg przystroił w kwiaty.

Teraz zdumion, gdy gorzkie go doszły pogłoski,

Jak mówią, przed ołtarzem, odczuwszy żar boski,

Tak błagał, do Jowisza dłoń wznosząc w przestworza:

— «Jowiszu wszechpotężny, któremu Maur z łoża

Tkanego dar Leneja³⁸² poświęca w podzięce,

Widzisz to? — Czyż, gdy gromy miotają twe ręce,

Niesłusznie drżym? Na ślepoż w chmurach piorun złoty

Straszy serca i próżne rozszerza łoskoty³⁸³?

Niewiasta, co w mym państwie pod miasto grunt bierze

Za okup mały, której ja morskie wybrzeże

Dałem orać i berło dzierżeć — śluby memi

Gardzi, władcę Eneja do swej wpuszcza ziemi.

Dziś ten Parys ze swymi miękkimi gagatki,

Meońską³⁸⁴ mitrą spiąwszy brodę i włos gładki,

Zawładnął łupem, my zaś daremnie dań różną

Ślem chramom twym, nadzieje żywimy na próżno!»

Gdy tak błaga i brzegu ołtarzy się trzyma,

Usłyszał go Wszechwładny, wraz rzucił oczyma

Na miasto, na kochanków niepomnych swej sławy

I zaraz Merkuremu ten rozkaz da żwawy:

«Idź, synu, wołaj wiatry, skrzydłami w łan zaleć

Kartagi, gdzie dardański wódz gnuśny jął szaleć

I gardzi miasty, które dłoń losu dlań chowa.

Przemów doń, te z pośpiechem zanosząc mu słowa:

Nie takim go nam matka, bogata we wdzięki,

Przyrzekła, dwakroć z Grajów wyrywając ręki,

Lecz takim, co państw wiele wśród bitew nawały

W Italii zmoże, Fenkra dzielnego wspaniały

Ród wsławi, ziemi całej nadając swe prawa.

Jeżeli dzieł tak wielkich nie nęci go sława

I nie chce znosić trudów dla własnej wielkości,

Czyż — ojciec — Askaniowi Romy pozazdrości?...

Co czyni? Przecz³⁸⁵ wśród wrogów bawi, obiecany

Ród Auzoński, lawińskie zaniedbując łany?

Niech jedzie! — W tym poselstwa treść i tajemnica».

Tak rzekł. Ów spełnić rozkaz wielkiego rodzica

Gotuje się i najpierw przypina do stopy

Sandały złote, co go nad wodne roztopy

I ziemi łan w wichrowej niosą zawierusze.

Następnie różdżkę³⁸⁶ chwyta; nią z Orku on dusze

Pobladłe woła, inne w Tartaru śle tonie,

Sen daje i odbiera, wzrok zwraca po zgonie;

W nią ufny, wiatr prześciga i chmury bez zwłoki

Przepływa. — Już ogląda wierzchołek i boki

Atlasa, co niebiosa wspiera głowy szczytem,

Atlasa, który z czołem borami zakrytem

Stoi w chmurach, przez wichry sieczony i burze;

Barki starca śnieg kryje, płyną rzeki duże

Przez szyję, lodem błyska nastrzępiona broda.

Tutaj najpierw Cylleńczyk³⁸⁷ skrzydłami się poda

Równymi, stąd w dół głową się rzuci na głębie.

Jak ptak, co wokół brzegów rybnych, przy skał zrębie

Nad samą falą leci skrzydłem nieruchomem:

Tak mknęło między nieba i ziemi ogromem,

Ponad Libią piaszczystą, tnąc wichrów zamiecie.

Przez matkę od Atlasa wiodące ród dziecię³⁸⁸.

Gdy stopy skrzydlatymi przedmieść dotknął z bliska,

Eneja, wznoszącego zamek i siedliska,

Widzi. Żółte jaspisy jak gwiazdy bogaty

Miecz mu zdobią, tyryjskie zwisają szkarłaty

Z ramion, możnej Dydony dar, królewski zbytek,

Z wełny przez nią utkany i ze złotych nitek.

Zaraz wpadnie: «Kartagę ty dzisiaj wieżastą,

Babski sługo, ozdobne z posad dźwigasz miasto?!

Z pamięci tron ci wypadł i ojczyzna miła?

Do ciebie mnie z jasnego Olimpu przysyła

Król bogów, świata całym władnący przestworem,

Sam każe ci rozkazy te skrzydłem nieść skorem:

Co czynisz? Czemu w Libów gnuśniejesz tak ziemi?

Jeżeli się nie wzruszasz dzieły³⁸⁹ tak wielkiemi

I nie chcesz znosić trudów dla własnej twej chwały,

Na Askania, co rośnie, bacz³⁹⁰ i jego działy:

Wszak jemu kraj Italii i Romy łan tłusty

Należy się». — To swymi wygłosiwszy usty,

W pół rozmowy, w obłoku, co lekko się wzdyma,

Rozwiał się, przed ludzkimi pierzchając oczyma.

Na taki widok Enej zdrętwiał w głębi łona,

Z przestrachu włos się zdębi³⁹¹, głos w gardle mu skona

Uchodzić wraz i ziemię porzucić chce drogą,

Rozkazem wzruszon bogów takim i przestrogą.

Co uczyni? Jak stanie przed licem surowem

Wzburzonej? Jakim najpierw odezwie się słowem?

Pośpiesznie tedy w sercu liczne ważąc plany,

Ku różnym stronom umysł obraca znękany.

W rozterce ta mu rada się zdała szczęśliwa:

Mnesteja i Sergesta z Serestem przyzywa,

Każe flotę po cichu skupić u wybrzeży,

Broń gotować. Przyczynę tych prac im należy

Ukrywać; on tymczasem, gdy zacna Dydona

O stałym serc przymierzu będzie przeświadczona,

Wynajdzie czas i sposób najlepszy wybierze

Złagodzenia rozłąki. — Te rozkazy szczerze

Wypełni zaraz druhów gromadka wesoła.

Królowa przecież podstęp (któż bowiem zwieść zdoła

Kochającą?) przeczuła, pojęła ruch wioseł,

Przed wszystkim drżąc. Nieszczęsnej taż Wieść, niecny poseł,

Doniosła, że do drogi gotują się łodzie.

Ból serce jej przeszyje, po całym wnet grodzie

Błąka się jak Tyjada³⁹², gdy ją szał zapali

Świąteczny, kiedy Bakcha chór słychać z oddali

I nocnym krzykiem wzywa Cyteronu³⁹³ knieja.

W końcu tymi się słowy ozwie do Eneja:

«Spodziewałeś się, zdrajco, że ukryjesz zbrodnię

Tak wielką, chyłkiem z niw mych uchodząc niegodnie!

Ni miłość cię, ni dana prawica od drogi

Nie powstrzyma, ni biednej Dydony zgon srogi?

Zbierasz flotę, gdy gwiazda zimowa nurt ziębi,

Pośrodkiem Akwilonów chcesz płynąć po głębi,

Okrutny? Wszak, jeślibyś nie obce obszary

I domy gonił, gdyby stał Troi gród stary,

Czybyś płynął do Troi przez burzy huragan? —

Mnie rzucasz? Przez łzy moje, przez twoją bądź zbłagan

Prawicę (gdy innego nic mi nie zostało)

Przez ślub nasz, przez serc związek zaczęty nieśmiało!

Jeżelim zasłużyła, jeśliś zaznał ze mną

Coś słodyczy, miej litość, jeśli nie daremną

Ma prośba — i rzuć zamiar powzięty nieczule!

Z twej przyczyny mnie Libów lud, Nomadów króle,

Tyryjcy nienawidzą; dla ciebie wstyd z łona

Odrzuciłam i sławę, którą wprzód wzniesiona

Pod gwiazdy byłam! — Komuż mnie rzucasz zbolałą,

Gościu? — Bo to mi imię z małżonka zostało —

Na cóż czekam? Czy żeby Pigmalion te mury

Rozburzył, mnie w niewolę wziął Jarbas ponury?

Gdybym choć, nim ucieczesz ode mnie zdradziecko,

Poczęła z ciebie syna, gdyby Enej-dziecko,

Podobny do cię, igrał pod ścian tych osłoną,

Nie do szczętu bym czuła się przez cię zdradzoną».

Rzekła. On, jak chce Jowisz, w ziemię utkwił oczy

Nieruchomo i z trudem troskę w sercu tłoczy.

W końcu krótko rzekł: «Zasług, których twoje słowo

Wyliczyć może wiele, nigdy ja, królowo,

Nie zaprzeczę; w mej myśli ciągle będzie stała

Elissa³⁹⁴, póki duch mój nie opuści ciała.

O rzeczy krótko powiem: tajna mi rozłąka

Nie przyszła na myśl, ani pochodnie małżonka,

Ni ślubów nigdym z tobą nie zawierał skrycie.

Gdyby los według woli urządzić mi życie

Dozwolił, troskom moim kres znaleźć wesoły,

Wpierw gród Troi i drogie mych ojców popioły

Uczciłbym, gmach Pryjama wznowiłbym, znów do dom

Wróciwszy, Pergam wzniósłbym pobitym narodom.

Lecz teraz do Italii grynejski niezwłocznie

Apollo³⁹⁵ mnie przyzywa i Licji wyrocznie³⁹⁶:

Tam miłość, tam ojczyzna! Jeśli ty, Feniska,

Kartagi gród i Libię oglądać chcesz z bliska,

Skąd zazdrość o Auzonię w twym sercu powstaje?

I nam też, Teukrom, wolno w obce dążyć kraje.

Mnie Anchiza rodzica — gdy wilgotne nocą

Mgły skryją ziemię, kiedy gwiazdy zamigocą —

We śnie strasząc, posępna postać napomina;

Boli krzywda Askania, drogiego tak syna,

Któremu berło trwonię i winne³⁹⁷ mu łany.

Teraz poseł Jowisza znów, przezeń wysłany,

(Na głowy nasze klnę się) rozkazy mi boże

Przyniósł; boga ujrzałem, jak ubrany w zorze

W gród wstępował — głos jego jeszcze w uszach drga mi...

Zaprzestań mnie i siebie rozjątrzać skargami:

Do Italii zniewolon płynę».

Gdy tak mówił, od dawna ona wzrok surowy

Utkwiła weń z odrazą; — od stopy do głowy

Cichym okiem go mierząc, tak rzecze wzburzona:

— «Nie z Dardana tyś rodu, nie bogini z łona

Wydałać³⁹⁸, zdrajco, ale Kaukaz z twardej skały,

A hirkańskie³⁹⁹ tygrysy wymiona podały.

Bo czyż, gorszych czekając spraw, skryję gniew kłamnie?

Czy płacz go mój poruszył? Czy zwrócił wzrok na mnie?

Czy uronił łzę? Czy go ma miłość pokona?

Sroższego cóż jest nad to? Już wielka Junona

I Saturna syn złymi to mierzą oczyma. —

Niestała wszędy wierność! Rozbitka, pielgrzyma

Przyjęłam — państwa częścią się dzielę jak mogę,

Krzepię flotę, od śmierci wybawiam załogę...

Ach! Furie mnie unoszą! To wieszczek Apollin,

To wróżby Licji, to znów goniec do tych dolin

Przez samego Jowisza słan, rozkaz mu boski

Niesie! Iście, w tym mozoł niebian, te ich troski

Zajmują! — Jać nie trzymam, nie zbijam słów wcale:

Idź do ziemi Italii, państw szukaj przez fale!

Tuszę⁴⁰⁰, że jeśli bóstwa łaskawe coś mogą,

O skały rzucon, miana Dydony ze trwogą

Często wezwiesz. Z płomieni cię będę czeluści

Ścigać, gdy dusza zimne twe ciało opuści,

Jak cień zgonię cię wszędy, kara nieprzewlekła

Dojdzieć zdrajco! — Wieść o niej usłyszę z dna piekła!»

Wśród takich słów głos przerwie, światła nie­szczęśliwa

Unika i przed okiem się w cieniach ukrywa,

Rzucając go w rozterce, gdy jeszcze chciał wiele

Powiedzieć. Służebnice omdlałą na ciele

Na łoże marmurowe odnoszą i kładą.

Zaś zbożny Enej, chociaż zbolałą i bladą

Cieszyć⁴⁰¹ chciałby i słowy⁴⁰² trosk stłumić odmęty,

Choć ciężko wzdycha, wielką miłością przejęty —

Rozkazy boże pełni i do floty zbiega.

Kwapią się zewsząd Teukrzy i statki od brzegu

Odwodzą. Smołą zlany rząd łodzi mknie wielki;

Z gałęźmi jeszcze wiosła wynoszą i belki

Dla ucieczki wycięte w lasach.

Z całego miasta pędem wybiega młódź karna:

Jak gdy w kopiec ogromny skrzętnie piętrzą ziarna

Pamiętne zimy mrówki i pod dachy kładą —

Idzie czarny rój polem, przez trawy, gromadą,

Wąską ścieżką łup znoszą, zboże część rycerek

Na plecach z trudem dźwiga, inne wiążą szereg,

Karcą zwłokę — na ścieżkach wre wszystkich robota.

Jakiż ból, o Dydono, na widok ten miota

Twym sercem? Z jakim jękiem, spod zamku powały

Na brzeg patrząc, widziałaś, jak przestwór w krąg cały

Napełnia wrzawą ciżba żeglarzy stłoczona?

Zła miłości, do czegóż nie skłonisz ty łona?!

Znów płacze, do próśb znowu się zwraca w rozterce

Znaglona i miłości poddaje znów serce,

By przed śmiercią swą wszystko uczynić, co zdoła:

— «Patrz, Anno, jak się śpieszą na brzegu. Dokoła

Zewsząd zeszli się: wicher dmie w żagiel rozpięty,

Majtkowie raźno w zieleń ubrali okręty.

Jeślim mogła ból przeczuć, co tłoczy mnie biedną,

I znieść go zdołam, siostro. — Nieszczęsnej ty jedno

Uczyń, Anno, bo ciebie czci ów przeniewierca

I tajne nawet czucia powierza ci serca;

Sama wiesz, jak czas znaleźć i sposobność skorą⁴⁰³.

Idź, siostro ma, i przemów do wroga z pokorą:

Nie jam z Greki na zgon wasz sprzysięgła się w szale

W Anlidzie — naw⁴⁰⁴ na Pergam nie słałam przez fale

Nie zgwałciłam Anchiza Manów, grobu głuszy —

Czemuż słów moich w twarde nie chce przyjąć uszy?

Gdzie pędzi? Dar ostatni za miłość niech śle mi:

Niech czeka łatwej drogi pod wiatry dobremi.

Dawnego nie chcę związku, który zdradził kłamnie.

Ni by pięknego Lacjum miał wyrzec się dla mnie.

O marną chwilę błagam, aż spocznie me łono,

Aż los mnie mój nauczy cierpieć zwyciężoną,

Ostatniej błagam łaski, miej litość! Ja za to

Stokrotną mu się w zgonie odwdzięczę zapłatą».

Tak błaga, takie skargi nieszczęśliwa śle mu

Siostra, nagląc. On przecież płaczowi żadnemu

Nie ulega, słów żadnych przychylnie nie słucha,

Los broni, łagodnego bóg zhardził mu ducha.

Tak kiedy dąb leciwy, mocno tkwiący w skale,

To stąd, to stamtąd wichry alpejskie zuchwale

Szarpiąc, wyrwać chcą — słychać łom, wzruszon pień rzęzi,

Zaściela ziemię pomiot strzaskanych gałęzi;

On tkwi w grani — jak wierzchem sięga bez zatrwożeń

Niebiosów, tak w Tartaru głąb zapuszcza korzeń:

Nie inaczej bohater, stąd i zowąd smagan

Słowami, w piersi wzniosłej trosk znosi huragan,

Lecz niezłomnie trwa, próżne spadają łzy z lica.

Wtedy strwożona losy Dydo nieszczęśnica

Chce śmierci; już jej lazur niebiosów niemiły.

By zamiar pełniąc, prędzej w cień zeszła mogiły,

Ujrzała, miecąc⁴⁰⁵ wonne na ołtarz kadzidła,

(Strach rzec!) — iż barwa płynu sczerniała i zbrzydła

I wino krwi plugawej rozblaski rozpostrze;

O zjawie tej nie mówi nikomu, ni siostrze.

Prócz tego wśród jej gmachów przybytek stał stary

Małżonka; wielce czczony częstymi ofiary⁴⁰⁶,

Wśród śnieżnych wstęg i wieńców świątecznych się chowa

Stamtąd, zda się, szept męża usłyszy i słowa

Przyzywań, gdy nad ziemią noc mroki rozszerzy

I tylko puchacz jękiem żałobnym gdzieś z wieży

Skarżyć się i płaczliwie przeciągać głos pocznie.

Prócz tego liczne wieszczków pobożnych wyrocznie

Przestrogami wciąż trwożą. Przeraża ją we śnie

Okrutny Enej. Ciągle też roi boleśnie,

Że sama, porzucona, długą podróż czyni,

Tyryjców swoich w głuchej szukając pustyni. —

Tak w szale Pentejowi Eumenid złych twarze⁴⁰⁷,

Dwa słońca, Teb podwójnych się widmo ukaże,

Takież zjawy Oresta pędzą⁴⁰⁸, gdy z daleka

Przed matką, zbrojną w głownię, przed złymi ucieka

Wężami, a na progu mściwe siedzą Jędze.

Kiedy więc z bólu Furyj uległa potędze

I zginąć postanowi — czas, sposób niebawem

Układa i do siostry smutnej słowem żwawem

Odezwie się, uśmiechem lic kryjąc trosk ostrze:

— «Znalazłam, droga, sposób (powinszuj swej siostrze),

Co mi zwróci go albo miłość wyrwie z łona:

Na krańcach oceanu, gdzie słońca blask kona,

Kraina jest Etiopów: tam Atlas olbrzymi

Na barkach niebo dźwiga z gwiazdy płonącymi.

Poznałam wieszczkę, którą wydały te kraje,

Massylkę, stróżkę chramu Hesperyd⁴⁰⁹, co daje

Smokowi żer, gałęzie drzew świętych ochrania,

Zlewając miód i maki, nęcące do spania.

Zaklęcia zna, przez które od trosk w mgnieniu powiek

Zwolniony lub brzemieniem ich zmożon jest człowiek:

Rzekę wstrzyma; pchnie gwiazdy wstecz wiersz tajemniczy

I nocne wzruszy Cienie; — ujrzysz, jak zaryczy

Pod stopą twoją ziemia, jesiony w to błonie

Z gór zestąpią... Na bogi klnę się i twe skronie,

Najdroższa, że do magii niechętnie się biorę. —

Ty w dziedzińcu wewnętrznym pod niebem stos w porę

Wznieś; — broń, którą nad łożem przybił przeniewierca,

Strój i łoże małżeńskie, zgubę mego serca,

Włóż nań: zniszczyć to wszystko, co przyniósł mi w darze

Niegodziwiec — i serce, i wieszczka mi każe».

To rzekłszy, zmilknie; bladość jej zmieni oblicze;

Nie wie Anna, że siostry plany tajemnicze

Śmierć kryją, nie przeczuwa, że zdjęta jest szały⁴¹⁰

Większymi, niż gdy losy Sycheja zabrały.

Więc pełni rozkaz.

Zaś królowa w dziedzińca wnętrznego pomroce,

W ogromny stos porzniętych dębów piętrzy kloce,

Przystraja miejsce w wieńców żałobnych korony

Dokoła; w górze szaty, miecz pozostawiony

I, przyszłości świadoma, posąg w łoże kładzie.

W krąg ołtarzy po trzykroć — z włosami w nieładzie

Kapłanka sto bóstw, Ereb i Chaos⁴¹¹ przywoła,

I Hekatę, dziewiczej Dyjany trzy czoła⁴¹².

Zdrój Awernu udany rozlewa po ziemi

I ścięte przy księżycu sierpy miedzianemi

Dojrzałe kładzie, czarny sączące mlecz, zioła.

Szuka guza ściętego ze źrebięcia czoła,

Przysmaków wziętych matce.

Dydo mąkę w żar sypie na ołtarz bogaty,

Rozzuje jedną stopę — i podpiąwszy szaty,

Przed śmiercią bóstw przyzywa i gwiazdy, człowieczy

Znające los, i niebian, co mają w swej pieczy

Serca, zdradą w miłości dotknięte boleśnie.

Noc zapadła i błogo spoczywały we śnie

Znużone ciała, zmilknął las i odmęt srogi

Fal morskich, gwiazdy ledwie przebiegły pół drogi,

Śpią łany w krąg; zwierzęta i barwne ptaszęta.

Które żywią jeziora, i wieś zarośnięta

Chaszczami teraz ścichły, snem zdjęte pospołu,

Zapomniawszy trosk dziennych i pracy mozołu.

Lecz nieszczęsna Feniska, w ciężkiej uczuć burzy

W głębi piersi, przez całą noc oka nie zmruży

W śnie słodkim; wstają troski, znów budzi się w łonie

Dawna miłość i wielkim gniewem znowu płonie.

Namiętnie tak więc w sercu do siebie powiada:

— «Cóż uczynię? — ja, dawnym zalotom nierada,

Będęż o ślub Nomadów błagać, których hardo

Tylekroć odrzuciłam od siebie ze wzgardą?

Na flocie Teukrów, niskie ich pełniąc zlecenia,

Popłynę? Wszakże lud ten mą pomoc ocenia

I serca ich wdzięcznością za przeszły czyn płoną!

Choćbym chciała — na łodzie pyszne któż wzgardzoną

Przyjmie?... Jakiż cię zamiar, zgubiona, zaprząta?

Czy nie wiesz, jak zdradliwy ród Laomedonta?...

Cóż zresztą? Samaż z hufcem żeglarzy pośpieszę?

Czy wiodąc z sobą całą Tyryjców mych rzeszę

Wejdę, i ludzi, ledwo ze Sydonu niwy

Wyrwanych, na wir morza znów rzucę burzliwy?

Giń raczej, skoroś winna! Skróć mieczem ból łona!

Ty pierwsza mnie, o siostro, łzy mymi zmiękczona,

Darzysz klęską! Wróg przez cię mnie zgubił przychodni:

Nie mogłam żyć, nie znając co łoże, bez zbrodni,

Jak zwierz leśny, bez troski, od której dziś pałam!

Sycheja szczątkom wierność powinną złamałam!»

Takimi w głębi serca skarżyła się słowy⁴¹³.

Enej w łodzi wysokiej, do drogi gotowy,

Pokrzepiał snem swe siły, nie myśląc już zostać,

Znów tedy z tymże licem co wpierw, boga postać

Zjawiła mu się we śnie i tak napomniała,

Podobna Merkuremu głosem, cerą ciała,

Włosem złotym młodości siejąca czar boski:

— «Bogini synu, jakże spać możesz bez troski?

Nie widzisz, jaki wkoło zdrad nawał cię nagli?

Nie słyszysz szumu wichrów, pomyślnych dla żagli?

Ona podstęp i srogą zbrodnię waży w łonie,

Pewna śmierci — i różnych gniewów burzą płonie.

Czyż nie ujdziesz stąd, póki ujść można bez trwogi?

Ujrzysz łodzie na morzu, pochodni rój srogi

Błyszczących, ognie z brzegów bijące świetlanie,

Gdy tylko cię jutrzenka w tej ziemi zastanie.

Nie zwlekaj! Nuże! Zmienna zawsze i niestała

Kobieta⁴¹⁴!» Rzekł i mroczna noc w cień go schowała.

Wtedy Enej, nagłymi przerażony zjawy⁴¹⁵,

Zrywa się ze snu, druhów budzi na trud żwawy:

— «Śpieszcie się — woła — męże, i siądźcie do wioseł,

Rozpuśćcie prędko żagle! Z niebiosów mi poseł

Skręcone przeciąć liny i płynąć przez morze

Raz wtóry już poleca. — Słuchamy cię, boże,

Ktośkolwiek jest — na rozkaz się bierzem do jazdy,

Ty jeno wiedź łaskawie i pomyślne gwiazdy

Nieć⁴¹⁶ w niebiosach!» —

Rzekł, z pochwy miecz dobył i razem

Błyszczącym niby piorun tnie powróz żelazem.

Jeden żar przejął wszystkich: rwą, pędzą bez słowa;

Opustoszał brzeg, morze pod flotą się schowa —

Z wysiłkiem krają piany i sieką nurt siny.

Z Tytona łoża wstając, już ziemskie krainy

Pierwszym światłem dnia Zorza złociła rumiana;

Królowa, skoro z wieży ujrzała brzask rana,

Flotę, co w drogę rusza rozpostarłszy żagle,

Brzeg i port, przez żeglarzy opuszczon tak nagle —

Wielekroć dłonią kształtne swe piersi uderza

I tnie włos płowy: «Pójdzież z mojego wybrzeża

Ów przybysz? Na Jowisza, z państw naszych drwić będzie?

Czyż z bronią z miasta wszyscy nie ruszą nań w pędzie?

Nie porwą łodzi z portu, by fala je niosła?

Dalej! Nieście żar, strzały! chwytajcie za wiosła!

Co mówię? Gdziem jest? Jakiż szał serce ci zmienia,

Biedna Dydo? Dziś niecne cię gnębią zdarzenia?

Nie wpierw, gdyś berło dała? — Oto dana ręka,

Dłonie, co bóstwa brały z ojczystych izb wnęka!

Oto ten, co niósł ojca na barkach wytrwale!

Nie mogłam ciała jego pociąć i na fale

Rozrzucić⁴¹⁷? Druhów zabić i z Julem pospołu

W potrawie podać ojcu przy uczcie⁴¹⁸, u stołu?

Lecz mógłby zmóc mnie w bitwie? — Niechże więc i zmognie,

Czegóż bać się przy zgonie? Wniosłabym im ognie

W obozy syna z ojcem i rodem zgubiła

Do szczętu — potem mnie by pożarła mogiła!

O słońce, które widzisz wszystkie sprawy ziemi!

Junono, co masz pieczę nad troski takiemi!

Hekate, nocną porą w rozdrożach sławiona!

Mściwe jędze i bóstwa Elissy, co kona!

Przyjmijcie dar, obróćcie wzrok na mnie zbłagani

I prośby mej słuchajcie: gdy wnijść do przystani,

Do lądu dobić zbrodniarz musi z woli nieba,

Gdy z losów i wyroku Jowisza tak trzeba —

To nękan od złych ludów straszną bojów hydrą,

Z dala granic, gdy Jula z objęcia mu wydrą,

Pomocy niech przyzywa, nędzne widzi zgony

Swych druhów, do praw ciężkich rozejmu zmuszony;

Niech berłem się nie cieszy, ni światłem powszedniem,

Lecz padnie w piach wybrzeży, niegrzebion, przede dniem!

O to błagam, z krwią rzucam ostatni krzyk skargi

Wy, Tyryjcy, ród cały wiecznymi zatargi

Prześladujcie, tym darem czcząc prochy me świeże!

Niech ludów nie kojarzy miłość ni przymierze,

A kiedyś niech powstanie mściciel z naszych kości⁴¹⁹,

Co z ogniem do Dardanów i mieczem zagości.

Dziś, jutro, skoro tylko w ramieniu sił stanie!

Brzeg brzegowi, przystaniom wrogimi przystanie

Niech będą! Miecze mieczom! Niech wnuki w bój staną!»

Rzekła i w różne strony myśl waży stroskaną;

Chcąc prędko skończyć życie, obrzydłe już zgoła,

Sycheja mamkę, Barkę do siebie zawoła,

Bo własną w dawnym kraju jej kryje mogiła:

— «Do Anny, siostry, — rzecze — biegnij, nianiu miła,

Powiedz, niech ciało śpieszy źródlaną zmyć wodą,

Niech bydło z nią i dary wskazane przywiodą.

Ty zasię opaskami wieńcz skronie świętemi:

Zaczęte już obrzędy Jowisza podziemi

Spełnić myślę, zakończyć ból dręczący srodze

I wodza trojańskiego stos oddać pożodze».

Tak rzekła; tamta śpiesznie przynagla krok stary.

Dydo, drżąca i złymi zdziczała zamiary,

Krwawymi oczy błądząc, z plamami znaczonem,

Drżącym licem i blada od wzruszeń przed zgonem,

Do wnętrza wpada domu, w szale na wysoki

Wstępuje stos i z pochwy dobywa bez zwłoki

Dardański miecz, nie na to w niedawnej dan porze.

Tu, gdy szaty iliackie i znajome łoże

Spostrzegła, staje, w dłonie spłakaną twarz schowa,

Na łoże pada, takie ostatnie śląc słowa:

«Słodkie szczątki, gdyż szczęście mi wyrok niósł boski,

Weźcie duszę i z ciężkiej zwolnijcie mnie troski!

Żyłam i szłam drogami od losu danemi,

A teraz cień mój wielki zejdzie do podziemi.

Gród sławny wzniosłam, murem umocniłam godnie,

Mszcząc męża, brata mego skarałam za zbrodnie:

Szczęśliwa, zbytnio szczęsna, gdyby mych wybrzeży

Nie tknęły nigdy statki dardańskich szalbierzy».

Rzekła, łoże całuje: «Bez pomsty więc ginę...

Lecz gińmy! Tak, tak, błogo iść w Cieniów krainę.

Niech widok tego ognia w dno duszy się wwierci

Okrutnika, by z sobą niósł wróżbę mej śmierci!»

Rzekła — a pośród tego, pełni przerażenia,

Ujrzą druhy, jak pada, jak miecz krwią się spienia

I krew broczy jej ręce. W sal wielkich wierzeje

Bije wrzask, wieść po grodzie wstrząśniętym szaleje,

Wśród domostw odgłos płaczów rozlega się w mieście,

Grzmią lamenty, jęk, skargi i wycia niewieście —

Nie inaczej, jak gdyby pod napadem wroga

Ginęła Kartagina lub Tyr, a pożoga

Szła w szale poprzez dachy i bogów świątynie.

Zdyszana biegiem, słyszy krzyk, co zewsząd płynie,

Siostrzyca; drapie twarz swą i pierś nieszczęśliwa,

Przez tłum gna i ginącą imieniem przyzywa:

— «Więc podstęp knułaś, siostro, pod cieniem tych pował?

Tę mi zdradę stos, ogień i ołtarz gotował?

Na cóż wpierw się uskarżę? Gubiąc się żelazem,

Wzgardziłaś siostrą? Trzebaż mnie było wziąć razem!

Ból jeden by nas zabrał i jedna godzina!

Na toż dłońmi stos wzniosłam, na toż, o jedyna,

Wzywałam bóstw, bym ciebie odbiegła bez chwały?

Zgubiłaś, siostro, siebie, mnie, lud, senat cały

Sydończyków i gród twój! Dajcie, o najszczersi,

Zmyć rany wodą, oddech ostatni jej piersi

Usty przejąć! — To rzekłszy, wstępuje na stopnie,

Do łona tuli siostrę, pobladłą okropnie,

Z jękiem — i szatą suszy krew, co z ran się toczy.

Tamta, znów ociężałe podnieść pragnąc oczy,

Omdlewa; pod jej piersią krwawa rzęzi rana.

Trzykroć, wsparta na łokciu, dźwiga się znękana,

Trzykroć pada na łoże, błędnymi oczyma

Szuka światła — i znowu jęk piersi jej wzdyma.

Więc można Juno, którą jej boleść wzruszyła

I ciężki zgon, Irydę z Olimpu wysyła,

By duszę jej zbolałą zwolniła od ciała.

Bo nie z losów, należnym zgonem umierała,

Lecz przed czasem, przez obłęd znaglona wichrowy;

I jeszcze Prozerpina złotych włosów z głowy

Nie ścięła jej, skazując do styskich podziemi...

Więc Irys przez niebiosa skrzydły tęczowemi,

Tysiącem w słońcu różnych kolorów spowita,

Zleci i ponad głową stanie: «Ten dla Dita⁴²⁰

Wedle zleceń dar święcę i zwalniam cię z ciała!»

Tak rzecze i włos zetnie — ciepło, którym pała,

Pierzchło i w lekkie tchnienia uleciało życie.

Księga V

Tymczasem Enej flotę po morzu spienionem

Gnał, tnąc fale, ściemnione do dna Akwilonem⁴²¹,

Na gród patrząc, co biednej Elissy już z dala

Świecił łuną. Kto ogień tak wielki rozpala,

Nie zgadnąć; lecz ból twardy, jaki w sercu wzrasta

Zdradzonym, myśl: co w szale potrafi niewiasta,

Złowrogą wróżbą Teukrów w dnie serca rozgorze.

Gdy łodzie na toń wpłyną i żadnej w przestworze

Nie widać ziemi, jeno fale i niebiosa,

Nad głową sina chmura mu zwiśnie z ukosa,

Noc niosąc z burzą — w mrokach bałwany się skłębią,

Sam Palinur, ster dzierżąc wysoko nad głębią:

— «O jakież — jęczy — przestwór zakryły obłoki!

Co niesiesz nam, Neptunie?» To rzekłszy, bez zwłoki

Rozkaże zwijać płótna i mocno jąć wiosła. —

Wnet żagli pierś ukosem do wiatru się wzniosła.

— «Eneju — rzecze — choćby sam Jowisz od siebie

Ręczył, że do Italii dotrzem przy tym niebie,

Nie wierzę. Wiatr przeciwny dmie, burza ponura, —

Od zachodu nad morzem zebrała się chmura:

Nie zdołamy zmóc takiej zawiei od czoła

Przebojem. Gdzie przemożna Fortuna nas woła,

Zwróćmy statki. Opodal Eryksa⁴²² kraj leży

I Sykanów port pośród przyjaznych wybrzeży,

Jeżeli raz widziane dobrze pomnę gwiazdy!»

A zbożny Enej: «Dawno już widzę, że jazdy

Wiatr nam broni i darmo szamocem się w pędzie.

Skręć żagle! Któraż ziemia milszą dla mnie będzie,

Gdzież burzą bite łodzie schronić skorszy jestem,

Jak w kraju, co z dardańskim mnie złączy Acestem⁴²³

I rodzica Anchiza ukrywa popioły».

Tak mówiąc, mkną do portu, a Zefir wesoły

Wzdyma płótna: ochoczo nurt flota przecina

I wnet radosnych znana przyjmuje kraina.

Ze szczytu góry widząc płynące do brzega

Przyjazne statki, zdumion Acestes wybiega

Z włócznią, w skórze libijskiej groźnej niedźwiedzicy.

Trojanka jego matką, ojcem pięknolicy

Zdrój Krynis⁴²⁴; — starych ojców pamiętny, uprzejmie

Wracających powita i hojnie podejmie

Znużonych, krzepiąc strawą z wiejskiego poddasza.

Nazajutrz, skoro tylko gwiazdy porozprasza

Dzień jasny, zewsząd Enej zbiera towarzyszy

I na nasyp wstąpiwszy, tak mówi wśród ciszy:

— «Dardanidzi, z krwi bogów wielkich wzrosłe plemię!

Rok minął cały, odkąd wszedłszy na tę ziemię,

Złożylim w grobie szczątki boskiego rodzica

I ołtarz poświęcilim, łzą zraszając lica.

Ile pomnę, dzień nastał, co zawsze i wszędzie

(Tak bogi chcecie!) smutnym i drogim mi będzie.

Pośród Syrtów getulskich błędne gnając łodzie,

Na morzu argolickim, nawet w Micen grodzie

Doroczne przecież śluby pełniłbym i w darze

Uroczyste obiaty kładłbym na ołtarze.

Dziś na grób sam, co szczątki rodzica ocienia —

Jak myślę w duszy, nie bez niebian zarządzenia —

Przyszlim i w port przyjazny wstąpilim bez ujmy.

Więc nuże! Wszyscy obrzęd radośnie sprawujmy,

Zbłagajmy wiatr! Co roku, gdy gród się rozwinie.

Ofiary tymi będę czcić ojca świątynie.

Wam Acest, zrodzon w Troi, daje po dwa woły

Na łódź każdą; zaproście na obrzęd wesoły

Nasze bóstwa wraz z tymi, których cześć zaprząta

Acesta. — Nadto, skoro dzień błogi dziewiąta

Zorza wniesie⁴²⁵, promienie w krąg śląc pełne krasy,

Wprzód szybkiej floty Teukrów urządzę zapasy.

Potem, kto w biegu przedni, kto do boju śmiały,

Oszczepem miotać umie lub lotnymi strzały,

Lub zbrojny w rzemień twardy chce walki na pięści,

Niech staje: — palmę weźmie, komu się poszczęści.

Uciszcie się i wieńczcie gałązkami czoła!»

Tak rzekł, mirtem matczynym⁴²⁶ skroń zdobi dokoła.

Toż Helim czyni, Acest, już wiekiem dojrzały,

Toż Askań; naśladuje ich młódź, żądna chwały.

Ów z wiecu wraz z licznymi wojowniki⁴²⁷ śpieszy

Na grób, otoczon tłumem cisnącej się rzeszy.

Według obrządku najpierw tam wina dwa kruże⁴²⁸

Zlewa w ziemię, toż mleka i krwi czasze duże,

I kwiaty purpurowe rzuca, z taką mową:

— «Witaj, o święty ojcze! Popioły na nowo

Próżno spotkane, duszo rodzica i Many!

Nie moglim do Italii niw, w kraj losem dany,

Wzejść z tobą, gdzie auzoński Tyber nurty spiętrza».

Tak rzekł, a wraz wąż śliski — od grobowca wnętrza,

Siedmioma ogromnymi wywinął się skręty,

Z mogiły na ołtarze pełznąc wyciągnięty.

Modrymi mu cętkami grzbiet błyszczy, a łuska

Złotem płonie: tak w niebie tęczowy łuk muska

Obłoki, grając w słońcu tysiącznych barw smugiem

Osłupiał Enej, patrząc — wąż zaś cielskiem długiem

Pełznąc między czasz lekkich i kubków obwody,

Skosztował straw i znowu, bez niczyjej szkody,

Do kopca zbiegł, rzucając z resztkami ołtarze.

Więc Enej nowe ojcu ofiary śle w darze,

Niepewny, czy to Geniusz⁴²⁹, co chroni grobowiec

Czy sługa ojca; — zatem dań składa z dwu owiec

I tyluż świń, dwa czarne ofiaruje cielce,

Z pucharów zlewa wina; woła, smutny wielce,

Anchiza wielką duszę i podziemne Many.

Toż i druhy, jak mogą, dar znoszą dobrany,

Obarczają ołtarze i biją cielęta,

Stawiają rzędem kotły; — reszta, rozciągnięta

Na trawie, wątpia⁴³⁰ w ogniu przypieka na gody.

Dzień nastał oczekiwan i pełną pogody

Dziewiątą Zorzę wiozły konie Faetona; —

Rzesza sąsiadów, sławą Acesta znęcona,

Przybywa i na brzegu raźnie się gromadzi:

Ci widzieć Eneadów, tamci walczyć radzi.

Naprzód w pośrodku placu przed widzów oczyma

Stawiają dary, które zwycięzca otrzyma:

Trójnogi święte, wieńce, broń, palmy i szaty

Purpurowe, stos srebra i złota bogaty.

Początek igrzysk z wału surmą⁴³¹ głosi poseł.

Na pierwszy zawód — płetwy⁴³² ciężkimi swych wioseł

Cztery płyną wybrane ze wszystkich okręty.

Szybką «Prystę» Mnest wiedzie, Italczyk zawzięty

(Od którego imienia ród Memmiów się bierze),

Tuż Gijas na potwornej szybuje «Chimerze»

Jak na wieżycy; wioseł potrójny rząd gna ją,

Potrójne ławy młodzi Trojanie w niej mają; —

Sergest, z którego Sergiów wywodzi się sława,

«Centaurem» wielkim jedzie; «Scylla» błękitnawa

Kloanta niesie — odeń Kluenci ród biorą.

Blisko brzegów spienionych widać skałę sporą,

Co zwyczajnie pod nurty fal wzdętych się chowa,

Gdy zimą gwiazdy zamieć zakryje wichrowa —

Wśród ciszy nieruchomy grzbiet wznosi nad wodą.

Chętnie tam nury morskie sejmiki swe wiodą.

Na niej metę z gałęzi dębu Enej kładzie,

Na znak żeglarzom, aby wiedzieli, skąd w ładzie

Zawracać i jak długim biegiem skręcać potem.

Losują miejsca; — strojni purpurą i złotem

Z daleka błyszczą świetni kierownicy łodzi;

Topoli liściem wieńczą skroń majtkowie młodzi,

Oliwą zlana błyszczy pierś każda, odkryta;

Zasiędą ławy — każdy wiosło w dłonie chwyta,

Uważnie czeka znaku; ucieszone łona

Społem bojaźń i chwały chęć wzrusza wzmożona.

Skoro gromki dźwięk dała trąba, bez odwłoki

Kuszą z miejsca: wrzask majtków uderzy w obłoki;

Pod parciem rąk żylastych nurt z szumem się spieni.

Zrazu równo trą fale; na całej przestrzeni

Pod wiosły i dziobami toń wzburzy się wszędzie:

Nie tak w konnych zawodach rydwany rwą w pędzie

Na pole, skoro szranków otworzą się wrota;

Nie tak, wodze wstrząsając, woźnica się miota,

Schylony w przód i biczem tnie w lewo i prawo.

Tymczasem w krąg klaskaniem i przychylną wrzawą

Gaj każdy brzmi — daleko głos niosą wybrzeża

Zamknięte, od wzgórz echo rozgłośnie uderza.

Przed innymi, na przedzie, morskie siecze wały

Wśród wrzasku tłumów Gijas, za nim Kloant śmiały:

Lepszy wioślarz — lecz ciężar statku na głębinie

Opóźnia go. Tuż «Prysta» równie blisko płynie

I «Centaur», wzajem pragnąc ubiec przeciwnika:

To «Prysta» górę bierze, to naprzód pomyka

Ogromny «Centaur» — to znów czoła swe połączą,

Równą bruzdą nurt słony odwalając rączo.

Już dochodzą do skały, gdzie meta się ścieli,

Kiedy Gijas zwycięski na pełnej topieli

Tak krzyknie do Meneta, co siedział przy sterze:

— «Czemu na prawo płyniesz? Bieg w lewo niech bierze

Nasz statek i o skalny brzeg ociera wiosła;

Głębinę innym zostaw! — Lecz świadom rzemiosła

Menet, raf się lękając, dziób zwróci na fale.

— «Gdzie skręcasz? Płyńże znowu, Menecie, ku skale!» —

Napomni z wrzaskiem Gijas. — Wtem oto spostrzega

Kloanta, jak nastaje tuż, bliżej od brzega.

Ów między łódź Gijasa a grzmiące urwiska

W lewo gna krótszym łukiem, wyprzedza go z bliska

Nagle, metę okrąża i bezpiecznej fali

Dobiega. — Wtedy młodzian srodze się rozżali,

Łzy zroszą mu policzki; wnet niepostrzeżenie,

Nie bacząc na swą godność i druhów zbawienie,

Na głowę w toń Meneta z wysokiej pchnie łodzi,

Sam zasię rząd obejmie, do rudla podchodzi

I zachęca wioślarzy, ster kręcąc do brzega.

Tymczasem paszczy wodnej ledwo się wybiega

Menet, w szacie płynący mokrej, już niemłody; —

Dosięgnął skały suchej i dobył się z wody.

Śmiali się Teukrzy, widząc, jak spadł, jak się rzuca

Płynąc — i jak wypluwa słoną wodę z płuca.

Zaraz Serga i Mnesta otucha ożywi,

Że Gijasa w odwłoce zwyciężą szczęśliwi.

Naprzód Serg się wysadzi i do skały zbliża,

Lecz nie o całą długość jego nawa chyża

Wyprzedza: część jej dziobem prze «Prysta» zuchwale.

W pośrodku łodzi Mnestej druhów, krzycząc w szale,

Zachęca: «Nuże teraz! Chwytajcie za wiosła,

Hektora druhy, których, gdy Troja wyniosła

Padła, na towarzyszy mej drogi wybrałem.

Dziś wskrzeście ducha, który was pod Syrtów wałem

Gotulskich, przez wód jońskich i Malei fale

Prowadził. Pierwszej palmy nie żądam już wcale,

Chociaż, o!... Lecz niech biorą, którym Neptun szczęści —

Ostatnim być ohyda! Zwyciężcie choć w części,

Odwróćcie hańbę, druhy!» — Ich zapał wraz chwyta,

Tężą dłoń, grzmi od razów łódź spiżem pobita,

Ląd ucieka, z ust wyschłych szybki oddech zionie,

Strugą zewsząd pot spływa w szumiących fal tonie.

Przypadek sam dał mężom żądanej wian chwały,

Bo kiedy Serg gorący łódź skręca na skały

Krótszym łukiem, bezpieczne porzuciwszy głębie,

Nieszczęsny na sterczących raf ugrzęznął zrębie.

Jęknęły skały, w ostrych głazach pękły wiosła,

Ugrzęzła nawa, przodem nad fale się wzniosła.

Skoczą żeglarze, z krzykiem rozgłośnym do ręki

Chwytają żerdzie, kute żelazem osęki

Sposobią, wioseł szczątki zbierają na fali. —

A Mnestej, wesół, skorszym się ogniem zapali,

Rad z przygody, maszt wiosłom przyda i od brzega

W dogodną toń na morze otwarte wybiega.

Jak gołębica, trwogą znienacka przejęta

W kryjówce, gdzie jej miłe się gnieżdżą pisklęta,

Zrywa się przestraszona i skrzydły bez miary

Szum czyni — lecz wnet w ciche wzleciawszy obszary.

Szybuje w locie chyżo skrzydłem nieruchomem:

Tak Mnestej, tak i «Prysta» nad morza ogromem

Naprzód śmiga i dzielnym rozmachem się ciska.

I najpierw ugrzęzłego mija wśród urwiska

Sergesta, co na płytkiej się miota zatoce,

Pomocy próżno wzywa i wiosłami grzmoce⁴³³

Startymi — wnet Gijasa i wielką pokona

«Chimerę»: ta ustąpi, mistrza pozbawiona.

Już przed nim tylko Kloant zostaje na toni; —

Natęża siły Mnestej i pędem go goni:

Krzyk wzrasta, goniącego zachęcają w pędzie

Widzowie, wrzask uderza o niebios krawędzie.

Tamtych chwała podnieca, zdobyta już prawie,

Do wytrwania — i życie pragną oddać sławie,

Tych szczęście krzepi: mogą, bo sądzą tak sami.

I może by zgodnymi do mety dziobami

Dotarli, gdyby Kloant, wznosząc dłonie obie,

Nie słał próśb i ślubami nie zjednał bóstw sobie:

— «Bogowie morza, którym łódź moja pomyka!

Na wybrzeżu ochotnie białego wam byka⁴³⁴

Poświęcę, ślubem związan; trzewia w słone fale

Wrzucę i pyszne wina wam zleję ku chwale!»

Tak rzekł; Nereid chór cały wśród morskich zaciszy,

Chór Forka⁴³⁵ i dziewica Panopeja⁴³⁶ słyszy.

Sam Portun⁴³⁷ wielką ręką łódź, co naprzód gnała,

Pchnął; ta, szybciej niż wicher albo lotna strzała,

Do lądu mknie i w porcie głębokim przystaje.

Więc Anchiza syn, wszystkich, jak chcą obyczaje,

Zwoławszy przez herolda, zwycięzcą wesoło

Kloanta głosi, laurem uwieńcza mu czoło.

Każdej łodzi w podarku posyła trzy cielce,

Wina i wielki srebra skarb, szacowny wielce.

Samym wodzom szczególne dodaje zaszczyty:

Zwycięzcy płaszcz złocisty, purpurą obszyty

Melibejską⁴³⁸, w meandra szlaki⁴³⁹ zdobion duże:

Wyszyty tam królewicz na idajskiej górze⁴⁴⁰

Lesistej: szybkie goni z dzirytem jelenie,

Żywy, z lic mu nieledwie oddechu znać tchnienie;

Lotny goniec Jowisza krzywymi pazury⁴⁴¹

Porwał go — darmo ręce podnoszą do góry

Starzy stróże i sfora psów w powietrze szczeka. —

Drugiemu w biegu daje przyniesion z daleka

Ze złotych łusek splecion, trójnitny, bogaty

Pancerz (Demoleowi sam zdarł go przed laty

Nad szybkim Symeontem, broniąc Ilium znojnie),

Na ozdobę i pewną osłonę we wojnie.

Ledwo Fegej z Sagarem, dwóch tęgich pachołów,

Niosło go, sparłszy plecy — przecież jak na połów

Biegł w nim Demolej, płosząc blednące Trojany...

Trzeci dar — to dwa kotły z miedzi i dobrany

Srebrny puchar, rzeźbami nasadzon dokoła.

Już wszyscy obdarzeni, dumnie wieńcząc czoła

Punickimi⁴⁴² wstęgami, nad morskie szli wały,

Gdy z trudem, ledwo z groźnej dobywszy się skały,

Bez wioseł, z dziurą w boku, wśród szyderczych świstań

Zwątloną łódź swą Sergest bez chwały gna w przystań.

Jak wąż, którego koło spiżowe na drodze

Zgniotło, albo wędrowiec ciężkim głazem srodze

Zranił i pół-żywego rzucił — rozciągnięty

Próżno ciałem w ucieczce wielkie toczy skręty,

Srogo błyska oczyma i ze sykiem szyję

W górę wznosi; zraniona część próżno się wije,

Skręcając szybko sploty zranionego ciała:

Takimi rzuty łódź się spóźniona miotała.

Z rozpiętym przecież żaglem gna na portu wody.

Enej, wesół, Sergowi nie szczędzi nagrody,

Iż statek mu zachował i druhów ochrania:

Brankę daje mu z Krety, biegłą w sztuce tkania,

Foloję, razem z dwoma przy piersiach bliźnięty.

Po tym zawodzie zbożny Enej w zarośnięty

Jar wchodzi, ku łagodnie pochyłym wzgórz wałom,

Zwieńczonych lasem — kędy skryty za ich załom

Plac widać; tam bohater z wojowników gronem

Zasiada na wzniesieniu w pośrodku spiętrzonem.

Wnet tych, co by do mety biec chcieli w gromadzie,

Zachęca ceną darów i nagrody kładzie.

Schodzą się zewsząd Teukrzy, Sykanów tłum bieży:

Pierwszy Nizus z Eurialem.

Euriala kształt zaleca, młodości wdzięk świeży,

Nizusa tkliwa przyjaźń z chłopięciem tem młodem.

Z nimi Diores, Pryjama króla znaczny rodem,

Dalej Patron i Saliusz — tamtego Akarny

Wydały, ten z Tegei ród wiedzie mocarny;

Helim i Panop, leśne lubiący pustkowie,

Z Trynakrii ziem, starego Acesta druhowie;

Wielu też, których sława nieznaczna w cień chowa,

Pośród nich Enej w takie odezwał się słowa:

— «Słuchajcie i radośnie zapiszcie to w duszy:

Nikt spośród was bez daru z powrotem nie ruszy,

Gnozyjskie⁴⁴³ z lśniącej stali oszczepy dwa twarde

I rzeźbami ze srebra zdobną halabardę

Dam w nagrodę dla wszystkich; za zawód szczęśliwy

Trzej pierwsi dary wezmą i wieniec z oliwy:

Pierwszemu ze zwycięzców koń z rzędem, wspaniały,

Drugiemu amazoński dam sajdak ze strzały⁴⁴⁴

Trackimi, który zdobi pas z litego złota

Szeroki, wraz ze sprzączką; z niej perła blask miota.

Trzeci tę argolicką⁴⁴⁵ przyłbicę dostanie».

Gdy tak rzekł, stają w rzędzie ochotni młodzianie.

Na znak z miejsca się nagle w bieg porwą ochoczy

Jak burza, społem w mecie utkwiwszy swe oczy.

Pierwszy Nizus, nie dając się dognać nikomu,

Odsadził się, od wichru szybszy i od gromu;

Najbliższy mu, lecz w znacznym dość odstępie drogi,

Pędzi Saliusz; po przerwie znowu — szybkonogi,

Trzeci, Eurial.

Euriala Helim goni — za nim zaraz z bliska

Leci Diores i stopę mu stopą naciska,

Plecy piersią — i gdyby większy drogi kawał

Biegli, pierwszy by przyszedł lub wian⁴⁴⁶ by zostawał

Wątpliwym. Dobiegali znużeni do mety,

Gdy na skrzepłej krwi Nizus nieszczęsny, niestety,

Potknął się, gdzie ofiarne zabijano cielce

I trawiasty grunt śliski dla stopy był wielce.

Tu młodzian, już zwycięstwem upojon, krok żwawy

Zmyliwszy, głową na dół w zdeptane padł trawy,

W gnój brzydki i posokę, co ziemię w krąg kala.

Lecz i wtedy na przyjaźń pamięta Euriala,

Bo wstając z traw oślizłych, Saliuszowi w drodze

Nastawi się; ów runął, zarywszy w piach srodze.

Z przysługi druha Eurial skorzysta: na czoło

Wysuwa się wśród wrzasków huczących wokoło

I klaskań. Za nim Helim mknie i Diores, trzeci.

Wtedy przed całą widzów rzeszą Saliusz wznieci

Wielki lament, błagając przednich ojców grono,

By mu zdradnie wydartą chwałę przywrócono.

Euriala urok broni, łza w oczach nieśmiała —

Bo cnotę większym wdziękiem darzy piękność ciała.

Wtóruje, gromkim głosem krzycząc, Diores młody,

Co palmy bliskim będąc, ostatniej nagrody

Wziąć nie mógł, gdyby pierwszą Saliuszowi dano.

Więc ojciec Enej: «Chłopcy, pewnymi zostaną

Wasze dary, wbrew prawu nie weźmie nikt palmy;

Lecz doli niewinnego druha się użalmy!»

Rzekł i skórę kudłatą getulskiego⁴⁴⁷ lwiska

Ze szpony⁴⁴⁸ złoconymi przed Saliuszem ciska.

Więc Nizus: «Gdy zwyciężon taki wieniec łowi

I żal ci upadłego, jakiż dar Nizowi

Godny złożysz? Wszak pierwszy wziąłbym wawrzyn chwały.

Gdyby mnie, jak Saliusza, losy nie ścigały».

To mówiąc, pokazywał twarz, bok i kolana,

Splamione gnojem; Enej uśmiał się z młodziana,

Słynne Dydymaona dzieło mu przysądza:

Neptuna tarcz, przez Greków zerwaną z wrzeciądza⁴⁴⁹

Świątyni; — ten dar cenny dostał junak młody.

Gdy biegi się skończyły i rozdał nagrody:

— «Teraz, kto mężne serce i dzielność ma w łonie,

Niech staje i podnosi w rzemień zbrojne dłonie!

Tak rzekł i dwie nagrody walczącym przedkłada:

Strojny w złoto i wstęgi byk, ozdoba stada,

Zwycięzcy; — pobitemu miecz z pysznym szyszakiem

Wśród głośnej wrzawy tłumu po słowie się takiem

Dźwignie Dares o silnych barach, jeszcze młody,

Co z Parysem sam jeden zwykł chodzić w zawody.

On, kiedy dla Hektora mogiła wstawała,

Zwycięskiego Butesa, ogromnego ciała,

Co z bebryckiej Amyka krwi⁴⁵⁰ wiódł pochodzenie,

Wpółmartwego na płowej rozciągnął arenie.

Ten to Dares ku bitwie śmiałe wznosi czoło,

Prostuje bary wielkie, ramiona wesoło

Ściąga w górę — i siekąc powietrze, w bój śpieszy

Szukają mu równego, lecz nikt z takiej rzeszy

Nie śmie przeciw iść, wdziewać rękawic na dłonie,

Więc rześki, rozumiejąc, że u wszystkich w łonie

Zdobycia świetnej palmy zagasła nadzieja,

Trzymając za róg wołu tak rzekł do Eneja:

«Bogini synu! Gdy się nikł nie śmie bić ze mną,

Na cóż mam stać? Jak długo mam czekać daremno?

Każ dary wieść!» — Toż samo lud Trojan stanowi

Zgodnym szmerem nagrodę przyznając mężowi.

Poważny Acest wtedy na łożu z darniska

Tak strofuje Entella, siedzącego z bliska:

— «Entellu, najdzielniejszy z wojów starej daty,

Dozwolisz, by bez bitwy dar taki bogaty

Był wzięty? Gdzież ów boski mistrz, okryty chwałą,

Wspominan próżno Eryks? Gdzie rozgłos na całą

Trynakrię i łup zwieszon pod cieniem twych pował?»

Ów na to: «Żądzy chwały lęk mi nie zepsował

Ni gnuśność, jeno starość ciężka, beznamiętna

Zwątla siły i wrącej oziębia krwi tętna!

Gdybym miał dawną młodość, którą świszczypałka

Chełpi się, gdybym teraz miał wiek tego śmiałka.

Nie ceną byczka skłonion, co pięknie się chowa,

Stanąłbym — o dar nie dbam!»

Wyrzekłszy te słowa,

Na środek dwa wielkiego ciężaru rzemienie

Wyrzuca; z nimi Eryks w bój nieustraszenie

Zwykł biec, dłoń uzbroiwszy twardą skórą wołów.

Zdrętwiał tłum, siedem widząc skór byczych, skąd ołów

Zaszyty i żelazo swe guzy wyłania.

Nad wszystkich drży sam Dares — i nie chce spotkania

Szlachetny syn Anchiza z podziwem bez miary

Ogląda sprzęt i waży rękawic ciężary.

Wtedy stary zapaśnik takie słowa przyda:

«Cóż, gdyby kto rzemienie samego Alcyda

Zobaczył i bój smutny wśród tej samej niwy!

Te bronie brat twój Eryks nosił nieszczęśliwy,

(Dotąd krew i mózg na nich piętnem błyszczy nikłem),

Z nimi szedł na Alcyda wielkiego. Ja zwykłem

Walczyć nimi, dopóki jeszcze mocna dłoń mi

Nie drżała i wiek włosa nie zbielił nad skrońmi.

Lecz gdy się Dares z Troi przed bronią tą wzbrania,

Gdy zbożny Enej, Acest takiegoż są zdania:

Zrównajmy bój; Eryksa odpuszczę ci rzemień —

Rzuć bojaźń — lecz ty także trojańską broń przemień».

To rzekłszy, płaszcz podwójny zrzuci szermierz stary

Odsłania mięśnie grube i kościste bary

I groźny staje w środku na twardej arenie.

Syn Anchiza jednakie przynosi rzemienie

I dłonie obu równo uzbraja ku walce.

Wnet się każdy z nich silnie wspiął, stając na palce

Ramiona w górę wzniosą na rozmach wichrowy

Bez bojaźni. Przed ciosem uchylą wstecz głowy,

I pięście z pięśćmi plącząc, zaczepką bój wiodą:

Ów zwinnością góruje nóg i siłą młodą,

Ten ogromem — lecz stare mu gną się kolana

I ciężki dech wydaje pierś, wiekiem znękana.

Próżno męże nawzajem częste miecą⁴⁵¹ rany,

To wklęsły bok, to znowu pierś wielka urwany

Jęk wyda; koło uszu i lic nieuchwytnie

Migają pięści, nieraz i szczęka tam zgrzytnie.

Ciężki Entel na miejscu niewzruszon się trzyma.

Chroni się tylko razów ciałem i oczyma

Czujnymi; ów, jak mocarz, co zdobywa miasto

Wyniosłe albo górską fortecę wieżastą,

Raz ten, raz inny dostęp bada, krąży z bliska,

Doskakuje i szturmy⁴⁵² próżnymi naciska.

Entel podniósł prawicę na zamach wichrowy

Wysoko; ów — cios pięści, grożący od głowy,

Przewidział i wnet ciało uchylił obrotnie:

Entel w próżnię uderzył i o ziemię grzmotnie

Ciężko całym brzemieniem ogromnego ciała:

Tak w górach Erymantu⁴⁵³ lub Idy spróchniała

Pada sosna, gdy burza wyważy jej korzeń. —

Skoczą Teukrzy, Trynakrii młódź; okrzyk zatrwożeń

W niebiosa bije; pierwszy doń Acest pomyka

I litośnie podnosi druha-rówieśnika.

Bohater niezrażony, niedostępny trwodze,

Raźniej wraca w bój, siły gniew wzmaga w nim srodze

Wstyd i męstwo go nowym ożywia zapałem.

Jak burza prąc Daresa po boisku całem,

To prawicą, to lewą pięścią zewsząd żga go

Bez przerwy i wytchnienia. Jak nad turnią nagą

Huczą chmury, grad miecąc, tak dłoń bohatera

Gradem razów Daresa tłucze i odpiera.

Więc ojciec Enej dłużej Entella gniewowi

Nie dozwala się srożyć, kres bitwie stanowi,

Omdlałego na poły Daresa w swą pieczę

Zabiera i słowami go krzepiąc, tak rzecze:

— «Nieszczęsny! Jakaż umysł twój mroczy ślepota?

Nie czujesz mocy wyższej bóstw, co tobą miota?

Ustąp bogu!» — Tym słowem bój kończy zawzięty.

Tamtego wierne druhy pomiędzy okręty

Prowadzą; jemu głowa zwisa pod mozołem,

A z ust bucha krew gęsta ze zębami społem;

Przyłbicę i miecz zaraz biorą przywołani.

Palmę i byka Entel otrzymuje w dani.

Pyszny z byka zwycięzca te słowa wypowie:

— «Poznaj, synu bogini, i wy też, Teukrowie,

Jaką siłą mnie darzył młodości wiek luby

I od jakiej Daresa wyrwaliście zguby!»

Rzekł i zaraz naprzeciw głowy byka stanie,

Co jako dar zwycięstwa stał — i niespodzianie

Prawicą, w rzemień zbrojną, wymierzył cios z bliska,

Między rogi: — kość trzasła, z czerepu mózg pryska.

Bez tchu, drżąc, byk na ziemię się wali ukosem,

Ów nad nim z pełnej piersi tym ozwie się głosem:

— «Eryksie! Za Daresa tę lepszą ci duszę

Poświęcam; tu, zwycięzca, broń i sztukę kruszę!»

Zaraz Enej tych, którzy pragną iść w zawody

W miotaniu strzał, zaprasza i stawia nagrody.

Potężną dłonią dźwignie nad toń maszt wysoki

Z Sergesta łodzi, poczem na sznurze bez zwłoki

Gołębia wiąże, jako cel grotów. Łucznicy

Schodzą się. Kładą losy. Z miedzianej przyłbicy,

Wśród gromkich wrzasków rzeszy, co patrzy stłoczona,

Pierwszy los Hyrtacydy padł, Hippokoona;

Za nim, w morskich zapasach, niedawno szczęśliwy,

Mnestej idzie we wieńcu z zielonej oliwy;

Trzeci Eurytion — brat twój, przesławny Pandarze,

Któryś ongi, gdy bogów głos zerwać ci każe

Rozejm⁴⁵⁴, w Achiwów pierwszy grot wypuścił zdradnie.

Ostatni los Acesta w hełmie został na dnie:

I on się jeszcze młodych chce parać mozołem,

Potężnymi siłami zgięte łuki społem

Napnie młódź i z kołczanów strzały wyjmie żywo.

Pierwsza w niebo, ze świstem targnąwszy cięciwą,

Młodego Hyrtacydy lotna śmignie strzała:

Trafiła w maszt z przeciwka i w drągu została.

Zadrgało drzewo masztu, zatrzepotał na niem

Przestraszon ptak — brzeg głośnym grzmi wokół klaskaniem.

Potem z napiętym łukiem wystąpił ochoczy

Mnestej; społem grot w górę skierował i oczy,

Lecz, biedny, nie mógł celu dosięgnąć żelazem,

Rwie jeno węzły lniane, poplątane razem,

Którymi nóżkę ptaka maszt więził wysoki;

Ów na wichry ucieka pod ciemne obłoki.

Wtedy szybko, już strzałę dzierżąc na cięciwie,

Eurytion śluby bratu uczyni szczęśliwie

I gołębia, co wesół skrzydłem bije śmiało

W przestworze, hen pod chmurą przeszyje w lot strzałą

Ów spada: życie w górze, kędy gwiazdy płoną,

Traci — strzałę, spadając, odnosi utkwioną.

Sam Acest już bez palmy pozostał jedynie,

Lecz, by sztukę okazać, ku niebios wyżynie

Z cięciwy głośno brzmiącej ze świstem grot ciska.

Tu z nagła oczom wszystkich dziw nagły zjawiska

Ukaże się; potomność po wiekach go jeszcze

Wspominała i wielcy opiewali wieszcze.

Bo lecąc, w chmur otoku zapłonęła trzcina,

Płomiennym szlakiem niebios bezmiary przecina

I na wiatr się rozwiewa, jak w niebie przeźroczem⁴⁵⁵

Zerwane gwiazdy, z długim lecące warkoczem.

Zdumieni zjawą, modły śląc, korzą się przed nią

Trynakrzy⁴⁵⁶ i Teukrowie; Enej przepowiednią

Nie gardzi, wesołego Acesta obejmie

I dary czci cennymi, tak mówiąc uprzejmie:

— «Weź ojcze, bo król tobie Olimpu wspaniały

Bez losu wróżbą taką chce wieniec dać chwały!

Anchiza starca weźmiesz podarek bogaty:

Puchar zdobny rzeźbami; tracki go przed laty

Cysseusz⁴⁵⁷ oddał w ręce Anchiza, rodzica,

W znak i pamięć przyjaźni, którą go zaszczyca».

Rzekł i laurem zielonym wieńczy starca czoło,

Przed wszystkimi zwycięzcą go mieniąc wesoło.

Wziętej sławy Eurytion zacny nie zazdrości,

Choć on sam ptaka strącił z nieba wysokości.

Zaraz po nim ów idzie, co rozerwał węzły —

Ostatni, co grot w maszcie zostawił ugrzęzły.

Lecz ojciec Enej igrzysk nie zakończył zgoła:

Stróża i druha zabaw Jula do się woła,

Wiernego Epityda, tak nagląc go słowy⁴⁵⁸:

— «Idź, zapytaj Askania, czy ma już gotowy

Orszak chłopiąt, czy gotów swą jazdę gnać w pędzie?

Niech wiedzie huf dziadkowi i w zbroi przybędzie.

Powiedz!» Rzekł. — Zbitej rzeszy sam z wielkiego koła

Zejść każe, aby pola wolne były zgoła.

Przed oczy ojców sprawnie wiedzie chłopców Askań

Na koniach okiełznanych; grzmotem gromkich klaskań

Młódź Trynakrii i Troi jadących powita.

Włos każdego opaska wieńczy z lauru zwita,

Jak zwyczaj chce — dwie włócznie z grotem niosą w ręce,

Część lekkie ma kołczany, a piersi chłopięce

Zdobi wdzięcznie, ze szyi zwieszon łańcuch złoty.

Trzy hufce ich, wodzowie trzej na czele roty

Jadą; chłopiąt dwanaście za każdym z nich bystrze

Dwurzędem mknie — rząd każdy sprawne wiodą mistrze.

Pierwszy hufiec młodzieży, co gracko w pęd rwie się,

Pryjam z dziadka imieniem twój syn, Politesie —

Wiedzie, chluba Italii; koń z Tracji go prędki

Srokaty niesie, lśniący śnieżystymi cętki,

U kopyt biały, w górę czoło wznosi białe.

Drugi — Atys, od niego ród Acjów ma chwałę,

Mały Atys, najszczerszy druh chłopięcia Jula.

W końcu Jul cudny; pod nim koń chrapy roztula

Sydoński; niegdyś chłopcu go Dydo wspaniała

Na pamiątkę i dowód miłości swej dała.

Reszta młodzi na koniach Acesta szerokiem

Sadzi polem.

Klaskaniem przyjmą drżących, ciesząc się widokiem.

Dardanidzi — poznają dawnych ojców twarze.

Gdy radośnie tłum w całym przejrzeli obszarze,

Szukając okiem z koni swych bliskich, hałaśnie

Epityd hasło z dala da i biczem trzaśnie.

Rozbiegną się w szeregu i rzędy rozłączą

Trzy hufce chłopiąt; po czym na nowy znak, rączo

Odwrócą bieg i na się wymierzą dziryty.

Potem w różne ich strony raźnymi kopyty

Niosą konie — naprzeciw siebie toczą koła,

Co obraz zbrojnej bitwy przed widzem wywoła:

To odsłonią w ucieczce plecy, to gromadą

Zwrócą włócznie, to znowu w zgodzie z sobą jadą.

Jako niegdyś Labirynt na kretejskiej ziemi

Mylił kroki, jak głoszą, ścianami ślepemi

W tysiącu dróg zdradliwych, co wijąc się wszędzie

Nieznacznie pogrążały w beznadziejnym błędzie:

Nie inaczej młódź Teukrów w podskokach się ciska,

Ucieczki i walk zwodne dając widowiska,

Podobna do delfinów stada, co wytrwale

Pląsa przez karpatyjskie i libijskie fale.

Te biegi i zapasy, wdzięczne niewymownie,

Pierwszy Askań, gdy Alby zakładał warownie,

Wniósł, wprawiając Latynów w obrzęd, dotąd obcy.

W którym on i trojańscy ćwiczyli się chłopcy.

Alba uczyła swoich. — Przed laty wieloma

Od niej swojski ten zwyczaj wielka wzięła Roma,

Gdzie dotąd hufcem Troi szyk chłopiąt się zowie. —

Takim igrzyskiem ojca wielbili Teukrowie.

Tu pierwszy raz los zmienny nabawił ich szkody

Na nowo: gdy różnymi czczą kopiec obchody,

Irydę z nieba zsyła Juno, gniewna srodze,

Do floty Trojan, wiatr jej pomyślny da w drodze,

Wiele ważąc, bo myśl jej gniew dawny zamąca.

Dziewica, mknąc po łuku z barw różnych tysiąca.

Niewidzialna dla oka, jasną drogą spłynie;

Tłok wielki widzi, wodzi okiem po kotlinie:

Port ją pusty i flota bez straży uderza.

Opodal tłum Trojanek na piasku wybrzeża

Anchiza płakał cicho; na morskie rozłogi

Patrzały wszystkie, płacząc: «Ach! Ileż to drogi

Zostaje biednym!» Jedna chęć przejmie je mocna:

Miasta pragną, żeglugi trud obrzydł im do cna. —

W tłum ich, znając wybornie swobody szkodzenia,

Wmiesza się; twarz bogini i szaty odmienia:

Beroą z Tmaru, żoną Dorykla się stanie,

Od którego ma dzieci, cześć i poważanie;

W takiej to w tłum Dardanek wmiesza się postaci.

— «Biedne! — rzekła — wy, coście obok waszych braci

Z rąk Achajów nie padły pod ojczystym murem!

Jakiż zgon los wam niesie zrządzeniem ponurem?

Już siódmy rok po Troi zburzeniu nastaje,

Jak morza, lądy różne, niegościnne kraje

Przebywszy, przez toń morza wielkiego po fali

Do Italii mkniem, która ucieka w oddali.

Tu bratni kraj Eryksa, Acest chętny szczerze —

Któż broni pod gród rzeszom to obrać wybrzeże?

Ojczyzno! Bóstwa, próżno wyrwane z rąk wroga!

Nie będziesz mieć już nigdy murów, Troja droga?

Fal Ksantu, Symoentu⁴⁵⁹ nigdyż nie zobaczę?

Nuże! W lot spalcie ze mną te łodzie sobacze!

Wśród snu, Kassandra w dłoń mi płonące łuczywo

Zdała się wkładać: Troi tu stawcie gród żywo,

Tu dom wasz, rzekła. — Czas nam wypełnić, co każe

Cud taki, i nie zwlekać. Ot — cztery ołtarze,

Neptuna — żagwie śle nam dłoń boga życzliwa!»

To rzekłszy, pierwsza żagiew złowrogą porywa,

Machając dłonią mocno rozżarzy jej płomień

I miota. — Dziw przejmuje i dreszcz oszołomień

Iliadki: Pyrgo, jedna z wielu nianiek Priama,

Co tylu synów jego wykarmiła sama:

— «Nie Beroe retejska⁴⁶⁰ to, matki! Nie żona

Dorykla! Boskiej krasy uważcie znamiona:

Patrzcie, jak błyszczą oczy, jaka duma w czole!

Jaka twarz! Dźwięk wymowy! Jak kroczy przez pole!

Beroę zostawiłam, odchodząc przed chwilką,

Chorą, narzekającą wciąż, że sama tylko

Powinnej Anchizowi nie może dać chwały».

Tak rzekła...

Kobiety, chwiejne, złymi oczyma patrzały

Na łodzie; w sercach wszystkich miłość płonie żywa

Ziem, które oglądają, i tych, gdzie los wzywa.

Wtem bogini, wzleciawszy; skrzydłami równemi,

Ogromny łuk zatoczy wysoko od ziemi.

Natenczas dziwem zdjęte, zwiedzione od bogiń,

Zakrzykną, z wnętrza domów porywają ogień,

Część ich łupi ołtarze, gałęzie i belki

W żar miota. Wnet, szalejąc, huczy pożar wielki

Przez ławy, zdobne ściany i szeregi wioseł.

Wraz do kopca Anchiza i teatru poseł

Eumelus wieść przynosi. Widzą zresztą sami,

Jak czarna sadza z dymu wybucha kłębami.

Pierwszy Askań, jak wesół wiódł hufiec młodzieży,

Tak spiąwszy konia, w obóz niszczony nadbieży,

Zdyszani mistrze zdążyć nie mogą mu zgoła.

— «Co za szał! W jakim celu, nieszczęsne — zawoła —

Czynicie to? Nie Grekom pożogę niesiecie,

Ale naszym nadziejom! Jam to — spójrzcie przecie! —

Wasz Askań!» — I pod stopy próżny szyszak ciska,

Którym zbrojny, udanej wiódł bitwy igrzyska;

Wraz Enej pędzi, razem Teukrzy zlękli srodze.

Zaś one ponad brzegiem tu i ówdzie w trwodze

Uciekają w bór, w skalne jaskinie ukradkiem

Kryją się; wstyd im czynu, wstyd słońca, co świadkiem

Ich zbrodni; — błąd rzucają i rady Junony.

Lecz niemniej siły pożar nie stracił szalony:

Pod mokrą belką ogień w pakułach na spodzie

Tli, ciężkie zionąc dymy; powoli żre łodzie

Płomień i zguba kadłub ich ogarnia cały.

Na nic się siły mężów, wód strugi nie zdały.

Zbożny Enej na piersi drze szaty w udręce,

Na pomoc bogów woła i wyciąga ręce:

— «Jowiszu wszechpotężny! Gdyś Trojan-tułaczy

Nie do cna znienawidził, gdy tkliwość twa raczy,

Jak wprzód, krzepić nas w trudach, daj klęski ujść, ojcze,

Od floty Teukrów odwróć płomienie zabójcze! —

Lub jeśli zasłużylim na gniewów twych gromy,

Na wszystkich nas prawicą rzuć płomień łakomy!»

Zaledwie rzekł te słowa, gdy z ciemnych chmur lunie

Niezwłocznie deszcz nawalny, piorun po piorunie

Wali w góry i pola, po niebie w krąg całem

Ulewa mętna szumi i wicher dmie z szałem.

Napełnia woda łodzie, na wpół zżarte belki

Wilgotnieją — aż pożar uciszył się wszelki.

Prócz czterech, wszystkie statki wyrwano pożodze.

Zaś ojciec Enej, ciężką klęską wzruszon srodze,

Na różne strony umysł swój waży stroskany,

Niepewien, czy Sycylii zamieszkać ma łany

Wbrew losom, czy na brzegi Italii wypada

Zdążać? Wtem stary Nautes, któremu Pallada

Trytońska sztuką wróżeń dała słynąć w tłumie

(W trafnych on odpowiedziach wytłumaczyć umie,

Co gniewy ściąga bogów i czego surowy

Los wymaga), Eneja tymi cieszy⁴⁶¹ słowy:

— «Bogini synu! Idźmy, gdzie wzywa głos z nieba!

Cokolwiek będzie, każdą nam dolę zmóc trzeba!

Z boskiego rodu Acest cię gości, praw świadom,

Dardańczyk: jego wezwij, jego ufaj radom.

Zdaj mu tych, co na statkach się zmieścić nie mogą,

I tych, którzy przed żmudną wzdrygają się drogą,

Wątłych starców, żeglugą pomęczone baby:

Tych wszystkich, w których siły albo duch jest słaby.

Wybierz, niech na tej ziemi gród mają, znużeni;

Miasto niech, za twą zgodą, Acestą się mieni!» —

Te słowa druha-starca ból nieco ukoją

Eneja, lecz wnet troską znów dręczy się swoją.

Na niebios szczyt Noc czarna wjeżdżała rydwanem,

Gdy z nagła mu Anchiza postać ze świetlanem

Zabłysła licem, słowy tak ciesząc go skrycie:

— «Synu mój! Póki żyłem na ziemi, nad życie

Droższy mi! Ilijackich nawałem klęsk smagan!

Schodzę z woli Jowisza, co ognia huragan

Od floty odparł, litość wam jawiąc bez miary.

Słuchaj rad, które Nautes dziś daje ci stary

Mądrze: wiedź wybór młodzi, śmiałej w każdym czynie,

Do Italii. Lud twardy, co szorstkością słynie,

Masz zwalczyć w Lacjum. Przedtem w Awernu głąb ciemną,

W Plutona wstąp domostwa podziemne, gdzie ze mną

Zobaczysz się, o synu. — Nie Tartar mnie bowiem

Niecny trzyma pomiędzy mar posępnych mrowiem,

Lecz Elizjum, kraj szczęsnych. Gdy czarne bydlęta

Zabijesz, tam Sybilla zawiedzie cię święta;

Natenczas ród twój poznasz i przyszły los Romy.

Już żegnaj! Noc wilgotna wóz zniża ruchomy

I konie Słońca rychło w twarz nozdrzem mi dmuchną».

— Rzekł i niby dym w chmurkę się rozwiał leciuchną.

Wtedy Enej: «Gdzie biegniesz? Gdzie pierzchasz? — zawoła —

Przecz uciekasz? Coć broni uścisków mych zgoła?»

To mówiąc, ogień zgasły z popiołów rozżarzy,

Pergamu Lary z Westą siwą u ołtarzy

Świętą mąką czci, wonne im niosąc paliwa.

Wnet druhów, a najpierwej Acesta przyzywa,

Zlecenia mu Jowisza, rodzica plan kreśli

I wyjawia, co sam ma w tej mierze na myśli.

Bezzwłocznie radzą nad nim; Acest się nie wzbrania:

Spieszą matki z gromadą, chętną do zostania

W nowym grodzie, lud wielkiej niepragnący chwały. —

Sami ławy i belki, co w ogniu zniszczały,

Sprawiają, statki wiosłem opatrzą i sterem —

Nieliczni, lecz w bój sercem garnący się szczerem.

Enej pługiem łan zatnie⁴⁶², na sporym obszarze

Wydziela grunt pod domy, gród Ilium zwać każe,

Kraj Troją. — Acest Troi królestwem się cieszy,

Znaczy forum i prawa daje ojców rzeszy.

Na górze Erycyńskiej świątynię stanowi

Wenerze idalijskiej⁴⁶³, gaj też Anchizowi

Poświęca i kapłana mu przydać rozkaże.

Dziewięć dni już ucztował lud wszystek, ołtarze

Ofiarami czcząc; morza ucichnął nurt siny

I wiatr z południa znowu wzywał na głębiny.

Płacz wielki słychać ponad krętych brzegów skrajem;

Łkając, dzień i noc z sobą ściskają się wzajem.

Nawet matki, dla których wprzód morze olbrzymie

Zdało się twarz mieć srogą i nieznośne imię,

Chcą iść, całej ucieczki trud znosić surowy.

Dobry Enej przyjaźnie pociesza je słowy⁴⁶⁴

I zleca Acestowi, z ócz⁴⁶⁵ lejąc łzy duże.

Trzy cielce Eryksowi bije, uczci Burze⁴⁶⁶

Owcą i rzędem każe odwiązywać liny.

Sam, oliwką uwieńczon, nad falą głębiny

Na przodzie stojąc łodzi z pełną czarą w ręce,

Leje wino, w toń trzewia wyrzuca bydlęce.

W zawody druhy tłuką wiosłami po wodzie,

A wiatr, dmący od tyłu, popędza w przód łodzie.

Tymczasem przed Neptunem Wenus, udręczona

Troską, takie dobywa skargi z głębi łona:

— «Junony gniew i złość jej mściwa mnie przywiodły

Neptunie, by do ciebie wszelakie słać modły.

Nie zbłaga jej czas długi, cnota, ni wyrocznie —

Wbrew zakazom Jowisza, w matactwach nie spocznie.

Nie dość jej, że zburzyła gród Frygów⁴⁶⁷, nie dosyć,

Że wszelki trud tułaczki kazała ponosić

Zbiegom z Troi — dziś popiół zniszczonej i kości

Prześladuje; kto powód zrozumie jej złości?

Sam świadkiem byłeś świeżo, w jak straszną nawałę

Libijskie wzdęła nurty z nagła, morze całe

Z niebem wiążąc — w Eola ufna, do nadużyć

W twym państwie go podżegła...

W zbrodniczy sposób oto zdołała podburzyć

Trojanki i zmusiła z łodźmi straconemi

Porzucić garstkę druhów na nieznanej ziemi.

Dziś, błagam, niech bezpiecznie ci, którzy wytrwali,

Laurenckiego dosięgną Tybru po twej fali,

Gdy proszę o rzecz słuszną i Parka⁴⁶⁸ nie broni».

Na to rzecze Saturna syn, pogromca toni:

— «Godnać rzecz, Cyterejko⁴⁶⁹, że ufasz w me fale,

Skąd twój ród⁴⁷⁰. Wżdyć⁴⁷¹ jam godzien. Wszak nieraz w burz szale

Pod niebo wzdęte nurty stłumiłem mą władzą;

I na lądzie — Ksant wespół z Symoentem dadzą

Świadectwo — o Eneja się troszczę. Gdy dziki

Achil, pędząc do murów Troi wojowniki,

Tysiące kładł, gdy trupem zawalone do dna

Jękły rzeki i Ksantu toń, dotąd łagodna,

Nie mogła spłynąć w morze — dzielnemu Pelidzie⁴⁷²

Eneja, co nań ślepo w nierówny bój idzie,

Wyrwałem w chmurze wzdętej, choć chciałem, by klęski

Doznał stawion przeze mnie gród krzywoprzysięski⁴⁷³.

I teraz taż myśl we mnie. Rzuć serca bojaźnie!

W Awernu port on wstąpi, prowadzon przyjaźnie,

Jednego tylko w toni skłębionej utracisz,

Jeden głowę za wielu da...»

Kiedy tak ją pocieszył wśród niebiańskich zacisz

W złoty zaprzęg zakłada zapienione srodze

Rumaki dzikie — kiełza i puszcza im wodze.

Mknie lekko modry rydwan przez wodne odmęty,

Cichną fale, pod grzmiącą osią przestwór wzdęty

Fal morskich się układa, chmur gęstwa w dal pierzchnie.

Wówczas twarze potworne druhów nad powierzchnie

Fal jawią się: chór Glauka⁴⁷⁴, Palemon, syn Iny⁴⁷⁵

Trytony rącze, Forka wszelakie drużyny⁴⁷⁶;

W lewo Tetys⁴⁷⁷, Melita, Panopa nurt grzmoce

Dziewicza, Nisa, Spio, Talia, Cymodoce.

Zaczem w umysł Eneja, znękany mozołem,

Wciska się znowu radość; rozkaże wnet społem

Podnieść maszty, ramiona porozciągać żagli.

Wraz wszyscy ściągną sznury, w lewo, jak pęd nagli,

To w prawo puszczą płótna, w tę i ową stronę

Skręcają rogi: niesie wiatr statki spienione.

Przed wszystkimi Palinur rząd statków prowadzi

Zwarty; za nim — jak rozkaz — inni płyną radzi.

Pół drogi niemal Noc już wilgotna sięgała

Na niebie; snem żeglarze krzepili swe ciała

Błogo, pod wiosłem twarde zalegając deski,

Gdy lekki Sen⁴⁷⁸, rzuciwszy gwiazd przestwór niebieski,

Rozcina mroczny przestwór, cień płoszy głęboki,

Tobie śląc, Palinurze, snów zgubnych uroki —

Niewinnemu. Siadł bożek na wysokiej łodzi,

Forbasowi podobny, i tak się rozwodzi:

— «Jazydo Palinurze! Nurt sam z łaski nieba

Niesie flotę, wiatr równy dmie, odpocząć trzeba.

Złóż głowę, zmruż powieki, co ciężą jak ołów.

Jać na chwilę zastąpię⁴⁷⁹ w znoszeniu mozołów!»

Ledwie oczy doń wznosząc, Palinur odrzecze:

— «Czy sądzisz, że mórz nie znam? Czy myślisz, człowiecze,

Że zaufam w spokojną poczwary tej postać?

Eneja zdać mam fali, której w zdradach sprostać

Nikt nie zdoła? Pogodzie, co zawsze zawodzi?»

Tak mówił, nie puszczając z ręki steru łodzi

I oczy utkwił w gwiazdy, co z wysoka płoną.

Lecz bożek gałąź, w nurtach Lety⁴⁸⁰ umoczoną,

Stygijską, sen niosącą, nad skrońmi sternika

Z lekka wstrząśnie i oczy mu senne zamyka.

Ledwo pierwszy sen z nagła owładnął mu ciało,

Z częścią rufy zerwanej, ze sterem, zuchwałą

Pchnął go dłonią i strącił we fali toń ciemną

Na głowę, krzyczącego na druhów daremno.

Sam lotnym skrzydłem wzbił się ku niebios wyżynie.

Niemniej jednak bezpiecznie flota naprzód płynie

Bo Neptun, jak obiecał, opiekę jej zsyła.

Do Syrenich raf⁴⁸¹ gnana wiatrem dochodziła

Dzikich, które od kości rozbitków zbielały

(Z głośnym hukiem tam morze wciąż drze się na skały).

Gdy Enej poznał, że się na fali chyboce

Statek, i sam nim w nocnej kierował pomroce,

Ciężko jęcząc, przygodą druha wstrząśnion do dna:

— «Palinurze, którego toń zwiodła pogodna,

Nagi, na nieznajomym leżeć będziesz piasku!»

Księga VI

Tak mówi, płacząc; flocie puszcza wodze w pędzie

I do brzegu eubejskich Kum⁴⁸² w końcu przybędzie.

Ku morzu zwrócą dzioby, osadzi okręty

Kotwica krzywym zębem, rząd łodzi wygięty

Uwieńczy brzegi. Rześko młodzieńcy wyskoczą:

Na brzeg Hesperii⁴⁸³; jedni z krzemienia ochoczo

Krzeszą iskry, a inni, mknąc w lasu gąszcz dziki,

Tną drzewa, znalezione wskazują strumyki.

Zbożny Enej wielkiego zamek Apollina

Nawiedza i Sybilli⁴⁸⁴ grotę, co się wcina

W jar głuchy; tam Delijczyk⁴⁸⁵ mocą niepoślednią

Wieszczkę darzy i przyszłe dni odsłania przed nią.

W gaj Trywii⁴⁸⁶ wchodzą, w złoty dom, spiętrzon w niebiosa.

Dedal⁴⁸⁷ (jak wieść powiada), z królestwa Minosa

Uciekając, skrzydłami śmiał wzlecieć lotnemi

I drogą tak niezwykłą do północnej ziemi

Zbiegłszy, na Chalcydyjskim zamku skrzydła zwinie;

Tam wróciwszy na ziemię, tobie, Apollinie,

Poświęca wiosła skrzydeł i wielki chram⁴⁸⁸ stawia.

Na drzwiach zgon Androgeja⁴⁸⁹; za karę bezprawia

Chłopców siedmiu Cekropsa lud na zamek górny

Co rok śle z losowania: zgubne stoją urny.

Z przeciwka ziemię gnoską⁴⁹⁰ oko napotyka

Nad morzem; tu płód sprośnej miłości do byka,

Dwukształtny syn Pazyfy⁴⁹¹ zamieszkał, pół-zwierzę:

Minotaur, zła spuścizna po niecnej Wenerze⁴⁹²;

Tu bez wyjścia Labirynt podnosi się zdradny; —

Lecz Dedal, gdy go miłość wzruszyła Ariadny⁴⁹³,

Rozmotał sidła gmachu i podstępy wraże⁴⁹⁴,

Kierując krok za nitką; — ty także, Ikarze,

Gdyby nie boleść ojca, ujrzałbyś twe lica:

Dwakroć w złocie chciał rzeźbić cię, dwakroć rodzica

Opadły ręce. — Wszystko zwiedziliby zaraz,

Gdyby Achat, wprzód wysłan, nie przybył na taras,

A z nim Trywii kapłanka i wieszczka Febowa,

Deifobe, córka Glauka⁴⁹⁵, głosząca te słowa:

— «Nie takich dziś widowisk czas żąda. Ze stada

Nietkniętego, jak zwyczaj chce, zabić wypada,

Siedem cielców i tyleż owieczek bez skazy». —

Tak rzekła do Eneja. Wnet święte rozkazy

Pełnią męże, za wieszczką w chram wszedłszy wysoki.

Jest w Kumach wielka jama wśród skalnej opoki,

Dokąd sto wejść prowadzi, sto bram w noc i we dnie;

Stąd w tyluż głosach płyną wieszczki przepowiednie.

Przystąpili do progu, gdy nagle dziewica:

— «Czas wróżb żądać — zawoła — oto bóg». — Jej lica

Zmienią się przy tych słowach, zdębi się⁴⁹⁶ bezładnie

Włos trefiony, oddechem pierś drżąca nie władnie,

Pierś dzikim wzbiera szałem — większą się wydała,

A mowa jej nadludzką, gdy tchnieniem zapała

Bliskiego boga: «Zwlekasz ze śluby⁴⁹⁷ — zakrzyczy —

Eneju z Troi? Zwlekasz? Gmach ten tajemniczy

Nie wpuści nas za bramy wpierw». — Po takiej mowie

Zmilkła, Teukrów przeniknie aż do kości mrowie

Zimne, a z piersi króla prośba się dobywa:

— «O Febie, u którego Troja nieszczęśliwa

Znalazła zawsze litość, coś Parysa strzałą

Kierował, gdy miał przeszyć Eacydy⁴⁹⁸ ciało!

Pod wodzą twą mórz tyle przebylim i łany

Massylów⁴⁹⁹, kraj miałkimi Syrty opasany;

Na Italii brzeg wreszcie, co wciąż nam ucieka,

Weszlim, dokąd los Troi nas pędził z daleka.

Wy, bogi i boginie wszystkie, którym w drodze

Pergamu sława stała, znękanej tak srodze

Przebaczcie już Dardanii! O wieszczko najświętsza,

Znająca przyszłość! Daj nam — błagam z piersi wnętrza

O kraj z losów należny — niech na Lacjum ziemi

Osiędą Teukrzy z bóstwy⁵⁰⁰ Troi tułaczemi.

Trywii z Febem z trwałego marmuru do nieba

Chram wzniosę, ustanowię świąteczny dzień Feba,

Tobie też w mym królestwie gmach wielki niezwłocznie

Zbuduję, gdzie twe wróżby i tajne wyrocznie

O losach ludu dobór kapłanów najszczerszy

Przechowa; — ale nie pisz na liściach twych wierszy,

By w nieładzie ich zamieć nie gnała wichrowa —

Sama głoś je!» — Tu umilkł i skończył swe słowa.

Niezupełnie w moc Feba wzięta prorokini,

Chcąc wydrzeć się bogowi wielkiemu, w jaskini

Miota się; — ów tym silniej, im bardziej nierada,

Spiekłe usta i dziką pierś cisnąc, owłada.

Już setne, ciężkie domu otwarły się wrota

Same — i odpowiedzi wieszczki niesie grota:

— «O ty, jakkolwiek wielką na mórz głębi jest twa

Niedola, większej zaznasz na lądzie. W królestwa

Lawińskie wejdą Teukrzy — bądź o to spokojny —

Lecz chcieliby tam nie wejść! — Wojny, straszne wojny

I hojnie krwią spienione widzę Tybru fale!

Symoentu i Ksantu nie zbraknie ci wcale

Ni doryckich obozów. Wśród Lacjum, zrodzony

Z bogini wstanie Achil; nie braknie Junony,

Szkodzącej Teukrom. Ciebie, znękanego nędzą,

W jakież ludy i miasta losy nie zapędzą!

Z dziewki obcej dla Teukrów zło będzie się brało

I z obcych znowu ślubów.

Ty złemu nie ustępuj, lecz przeciw idź śmiało⁵⁰¹!

Idź nawet wbrew Fortunie! Ratunek w żałobie

(O czym nawet nie myślisz) — Grajów gród⁵⁰² da tobie!»

Takimi słowy⁵⁰³ z groty Kumejska Sybilla

Grzmi i tajnie straszliwe przyszłości rozchyla,

Niejasną prawdę głosząc: tak Febus jej wodze

Rozpuszcza i bodźcami katuje pierś srodze.

Gdy tylko szał jej ustał i porywcze słowa,

Zaczął Enej bohater: — «Rzecz dla mnie nie nowa,

O panno, to, co głosisz; wszystko obmyślałem

Już wprzód w duchu, z niedoli się licząc nawałem.

O jedno proszę: skoro tu brama jest blisko

Podziemia, Acherontu⁵⁰⁴ rozlane bagnisko,

Dozwól mi ujrzeć ojca drogiego oblicze,

Wskaż drogę i podwoje otwórz tajemnicze.

W tysiącu strzał, gdy wokół huczała pożoga,

Na tych barkach wyrwałem go z pośrodka wroga;

Mój trud dzieląc, przez morza wszystkie idąc ze mną,

Gniew nieba nieraz znosił i morza toń ciemną,

Niemocny, ponad siły starcze i los srogi;

Owszem prosił, bym kornie przed twoje szedł progi

I dawał mi rozkazy. Więc ojca i syna

Ulituj się! Wszak wszystko twa może przyczyna.

Nie darmo ci Hekate gaj zwierza w Awernie!

Jeśli cień żony Orfej, stroskany niezmiernie,

Mógł wywieść trackiej cytry struny⁵⁰⁵ dźwięczącemi,

Gdy mógł Polluks za brata schodzić do podziemi

Tylekroć — o Tezeju zmilczę i Alcydzie —

I mój ród od Jowisza najwyższego idzie».

Takimi błagał słowy i ołtarz oplecie

Rękoma. Wieszczka na to: «O niebianki dziecię,

Anchizjado! Wstęp łatwy do Awerna domu:

Dniem i nocą bram Dita⁵⁰⁶ nie bronią nikomu;

Ale wrócić na górny świat spod jego pował,

W tym trud cały. Niewielu, których umiłował

Jupiter lub żar cnoty rozsławił — półbogi

Zdołali to. Te kraje zakrywa bór srogi

I Kocytu⁵⁰⁷ fal czarne objęły zwierciadła.

Lecz jeśli taka żądza twym sercem owładła

Po dwakroć bagno Styksu i czarny jak ołów

Tartar przebyć, szalonych nie szczędząc mozołów —

Posłuchaj, co wprzód czynić. Wśród gąszczy igliwia

Jest gałązka, co złotym prętem wzrok zadziwia

I liśćmi: — Prozerpiny krzew święty; głęboki

Jar i gąszcze ciemnymi osłania go mroki⁵⁰⁸,

Próżno się wstąpić w skryte podziemie spodziewa,

Kto złotej tej gałązki nie zerwał wprzód z drzewa:

Tę piękna Prozerpina otrzymać chce w darze.

Zerwiesz jedną, wnet druga się złota ukaże

I podobnym metalem jej listki się płonią.

Spoglądaj tedy pilnie — a gdy ujrzysz, dłonią

Rwij zaraz; bo jeżeli wyroki tak padną,

Sama chętnie się skłoni — inaczej jej żadną

Nie zmożesz siłą, na nic żelazo się zdało. —

Prócz tego leży martwe druha twego ciało...

Ach, nie wiesz! — Flotę całą zaraża trup blady,

Podczas gdy tu przebywasz i szukasz mej rady!

Wprzód wprowadź go w te ziemie, spraw pogrzeb bogaty.

Wiedź owce czarne: pierwsze to będą obiaty.

Tak ujrzysz gaje Styksu i kraj, co się chowa

Oczom żywych». — To rzekłszy, urwała swe słowa.

Tedy Enej, utkwiwszy w ziemię smutne oczy.

Opuszcza głąb jaskini i z powrotem kroczy,

Wypadki ważąc⁵⁰⁹ ślepe. Wierny Achat społem

Idzie za nim, trosk równych nękany mozołem.

Różnych pytań w rozmowie mieszają niemało:

O kim wieszczka powiada? Jakie grzebać ciało

Im każe? — Wtem, gdzie wydma podnosi się sucha,

Nieszczęsnego Mizena zobaczą bez ducha,

Eolidę; nikt nadeń potężniej w bój śmiały

Nie pędził surmą mężów na wroga nawały.

Hektora on był druhem. Przy Hektorze hucznie

Grzmiał w trąbę podczas bitew albo miotał włócznie

Gdy tamtego Achilles do podziemnych kwater

Strącił, życie mu biorąc, waleczny bohater

Z Enejem się skojarzył, bez ujmy w honorze.

Lecz kiedy w pustą muszlę dmie na pełne morze

Szalony i na boje wyzywa grą bogi,

Jeśli prawdę wieść głosi, wypadł tryton srogi

I pogrążył rywala w spienionej nurt fali. —

Wszyscy tedy z głośnymi go krzyki płakali,

Najbardziej zbożny Enej. Wnet gromadną rzeszą

Za rozkazem Sybilli na wyścigi śpieszą

Z płaczem, by zwozić drzewo na ołtarz wysoki.

W bór stary, leża zwierząt, idą bez odwłoki:

Padają świerki, dzwoni na bukach siekiera,

Jesionów pnie i dęby łupliwe rozdziera

Klin ostry, z urwisk graby olbrzymie się toczą.

Enej pierwszy w tym dziele, zachęca ochoczo

Druhów i sam narzędzia takie chwyta w dłonie,

Przecież smutek głęboki skrycie żywi w łonie

Na widok gęstej kniei — i skargi te miota:

— «Oby teraz rzeczona gałązka nam złota

Błysła w tym gęstym gaju, gdy wróżby znaczenie

Aż nadto się na tobie sprawdziło, Mizenie!»

Zaledwo rzekł te słowa, gdy przed jego oczy

Gołąbków para z niebios nadleci przeźroczy

I siada na murawie; ze szczęsnej oznaki

Wesół, poznał bohater matki swojej ptaki⁵¹⁰.

— «Wodzami bądźcie — błaga — gdy można w te gaje

Prowadźcie mnie, gdzie złota gałązka cień daje

Żyznej ziemi! Ty, matko, tkliwymi oczyma

Spójrz na mnie wśród udręki!» — To rzekłszy, krok wstrzyma

Bacząc, jaki znak dadzą i kędy polecą?

One pokarm zbierają, podlatując nieco,

Tyle, żeby idący dobrze je widzieli.

Gdy doszły do cuchnącej Awerna gardzieli,

Szybko porwą się z ziemi i powietrznym szlakiem

Mknąc, siadają opodal na drzewie dwojakiem,

Kędy złoto przez liście blask rzuca wesoły.

Jak pośród mrozów zimy krzew bujny jemioły

Zielenią błyska nową z nieswojego drzewa⁵¹¹

I smukłe pnie okiścią złocistą odziewa:

Tak z dębu gałąź złota blask sieje wspaniały,

Tak blaszki liści z wiatrem lekko szeleściały.

Zaraz porwał pręt Enej, chciwie go nakłania,

Odłamie i w Sybilli zanosi mieszkania.

Tymczasem już Mizena na brzegu pospołu

Płakali Teukrzy, szczątkom niewdzięcznym popiołu

Niosąc obrzęd ostatni: smolne najpierw belki

I kloce ściętych dębów piętrzą na stos wielki,

Gałęźmi boki zwieńczą, cyprysowe drzewa

Z przodu stawią — szczyt oręż błyszczący odziewa.

Część ich pod kotły z wodą, co wre już niemało,

Drew podkłada, obmywa i namaszcza ciało.

Jęk słychać. Opłakane członki na posłanie

Niosą potem i szaty purpurowe na nie

Narzucą. — Część ogromne podejmuje mary

W posłudze smutnej, twarze, jak zwyczaj chce stary,

Odwracając od głowni; zniesione wnet płoną

Kadzidła, kąski, czasze z oliwą spienioną

Gdy zgliszcza się zapadły i płomień na poły

Przygasnął, winem zleją łakome popioły;

Korynej kości druha do urny gromadzi,

Potem, gałąź oliwki zanurzając w kadzi,

Po trzykroć druhów wodą pokropi dokoła

I ostatnich pożegnań orędzie obwoła.

Zbożny Enej wnet sypie mogiłę wyniosłą,

Na szczycie kładzie męża broń, trąbę i wiosło —

Pod górę, co imieniem Mizena nazwana⁵¹²,

Do dziś jeszcze, po wiekach, z tego słynie miana.

Spełniwszy to, Sybilli radom zadość czyni.

Jest blisko wielka czeluść przepastnej jaskini,

Chropawa, kryta bagnem i knieją dokoła;

Żadne ptaszę bezkarnie przelecieć nie zdoła

Nad nią; taki ohydny od ciemnych jam głębi

Zionie zaduch i w niebo unosząc się, kłębi

(Stąd Aornu⁵¹³ nazwiskiem Grek miejsce to zowie).

Wnet cztery czarne byczki w tym głuchym parowie

Stawia wróżka, na czoła nalewa im wina,

Potem między rogami sierść wierzchnią przycina

I miecąc w ogień święty na pierwsze paliwa,

Hekatę, możną w niebie i w piekle, przyzywa.

Podstawią inni noże i ciepłą krew garną

Do czary. Enej owcę ofiaruje czarną

Dla matki Eumenid⁵¹⁴ i wielkiej jej siostry.

Na twą cześć, Prozerpino, utopił miecz ostry

W jałowicy. W ofierze nocnej na ołtarze

Władcy Styksu⁵¹⁵ całego byka składa w darze,

Tłusty olej na wrące zlewając jelita.

Wtem oto, skoro pierwszy brzask słońca zaświta,

Zaryczy grunt pod stopą, bór z urwisk się ruszy,

I rzekłbyś psów szczekanie wśród cienia grzmi głuszy

Na nadejście bogini. — «Z dala, świeccy goście! —

Krzyknie wróżka — z całego się gaju wynoście!

Ty za mną idź, Eneju — miecz goły weź w dłonie;

Teraz ducha ci trzeba, teraz mocy w łonie!»

Tu zdjęta szałem w groty mrok skoczy głęboki;

On, niezlękły, równymi zdąża za nią kroki.

Bogowie, co rząd macie dusz — wy, głuche Cienie,

Chaosie⁵¹⁶, Flegetonie⁵¹⁷, gdzie nocy milczenie,

Dajcie mi to, com słyszał, za waszą przyczyną

Odkryć: rzeczy, co w ziemi i pomroku giną.

Szli w ciszy, noc ich wiodła mgłami zasępiona

Przez puste głusze, państwo milczące Plutona:

Tak przy świetle niepewnym i skąpym księżyca

Wiedzie droga wśród borów, gdy niebiosów lica

Zmroczy Jowisz i rzeczom noc czarna zabierze

Barwy. W samym przedsionku, w pierwszej Orku sferze,

Płacz z Troskami mściwymi swe leże ukrywa,

Choroby zbladłe kryją się, Starość zgryźliwa,

Strach z doradcą złym Głodem, brzydka Nędza, Cienie

Okropne oczom — przy nich Śmierć i Udręczenie,

Brat Śmierci Sen i Rozkosz zła, co ducha wierci;

Z przeciwka zasię Wojna, przesłanniczka śmierci,

Eumenid twarde łoża i Niezgoda sina,

Co żmijowy włos wstęgi⁵¹⁸ krwawymi podpina.

W środku wznosi ramiona od wieku omszały,

Cienisty wiąz ogromny — tam miejsce obrały

Sny⁵¹⁹ płoche: wszystkie liście ich rzesza obsiadła.

Prócz tego w stajni stoją przeróżne widziadła:

Centaury u wrót, Scylla⁵²⁰ dwukształtna, bezmierny,

Sturamienny Bryjarej⁵²¹, drapieżny gad Lerny⁵²²,

Syczący groźnie, zbrojna w płomienie Chimera⁵²³,

Gorgony⁵²⁴, Harpie, tudzież postać, co się zwiera

Z trzech ciał⁵²⁵. Enej ze trwogą, dobywając miecza,

Naprzeciw nadchodzącym pierś swą zabezpiecza;

I gdyby towarzyszka przestróg mu nie dała,

Że w obrazie czczym larwy wzlatują bez ciała,

Wpadłby z mieczem i w ślepym rąbałby je szale.

Stąd wstęp nad tartaryjskie Acherontu fale:

W ogromnych wirach błotnych, zmącona aż do dna,

Z Kocytu miecąc piasek, wre topiel bezbrodna⁵²⁶.

Nad rzeką straże groźny przewoźnik odbywa,

Okropnie brudny Charon; w nieładzie mu siwa

Na piersi spada broda, wzrok pała, a z ramion

Na węzeł spięty zwisa płaszcz, mułem poplamion.

Sam on tratwę pcha żerdzią i żagle rozwodzi

I sam ciała przewozi na rdzawej swej łodzi —

Starzec, lecz starość boga pełna krzepkiej siły.

Tu wszystkie tłumy na brzeg w rozsypce pędziły:

Matki, męże i ległych bohaterów ciała,

Wśród nich chłopcy, gromada dziewczątek nieśmiała

I młodzieńcy, przed ojców oczyma spaleni⁵²⁷.

Tak w borach, gdy zawieje chłód pierwszy jesieni,

Opadłe lecą liście, tak na ląd od głębi

Stłoczone pierzcha ptactwo, gdy nurt się oziębi

I za morzem słonecznych ziem szukać im każe.

Stojąc i wznosząc ręce, błagali nędzarze

O przewóz, rwąc się tęsknie na drugi brzeg bagna,

Lecz ponury przewoźnik tych, to owych nagna,

A innych z dala trzyma od piasku wybrzeży.

Enej zdziwion i wzruszon wrzawą, co się szerzy:

«Mów — rzecze — o dziewico, skąd tłum ten nad rzeką?

Czego chcą dusze? Czemu z nich jedna daleko

Od brzegów, druga wiosłem nurt siny przebywa?»

Na to krótko kapłanka tak powie leciwa:

— «Z Anchiza urodzony, bogów synu prawy!

Kocytu widzisz bagna i stygijskie stawy,

Na które klnąc się, bogi są wierni przysiędze.

Tamci — to niegrzebanych tłum, pogrążon w nędze;

Przewoźnik — Charon; ci, co płyną — pogrzebani:

Bo nie wprzód można przebyć brzeg strasznej otchłani

I nurt rwący — aż kości w mogile odpoczną.

Sto lat błądzą wzdłuż brzegów tych ścieżyną mroczną,

Nim w końcu pożądanej toń ujrzą zatoki».

Przystanął syn Anchiza i wstrzymał swe kroki

Wiele ważąc, a w piersi mu litość zapłonie.

Ogląda tam posępnych i bez chwały w zgonie

Leukaspa i Oronta, lickiej wodza floty,

Których w ucieczce z Troi, z płynącymi roty

I statkiem Auster w morzu zatopił do szczętu.

Oto Palinur, sternik nadchodzi okrętu,

Który w drodze od Libii, gdy patrzał na gwiazdy,

Wpadł strącony z pokładu we fale wśród jazdy.

Ledwo ujrzy smutnego przez pomroki duże,

Tak pierwszy rzecze: — «Któryż z bogów, Palinurze,

Nam cię zabrał i w odmęt mórz rzucił głęboki?

Powiedz; bo dotąd zawsze prawdziwe wyroki

Apollina tym jednym mnie zwiodły orędziem,

Mówiąc, że ocalejesz z fal i wraz przybędziem

Do Auzonii. Więc próżno my wróżbie wierzyli?»

Ów zaś rzekł: «Święty Feba trójnóg cię nie myli,

Anchizjado; nie zgubił mnie bóg wśród fal piany:

To ster mnie, wielką mocą ze mną oderwany,

Któremu byłem stawion na straż w każdej porze,

W upadku porwał z sobą. Klnę się na złe morze,

Że nie o siebie trwoga przejęła mnie dzika,

Lecz by statek bez steru i bez kierownika

Nie zginął wśród fal wzdętych przy takiej pomroce.

Gwałtowny wicher morzem gnał mnie przez trzy noce

Burzliwe; — dnia czwartego zaledwie, na fali

Wyniesion, zobaczyłem Italię z oddali.

Zwolnam płynął do lądu, już doń się dowlokłem,

Wtem sroga rzesza na mnie, gdy w odzieniu zmokłem

Za skał zręby kurczowo chwytałem rękoma,

Napadła z mieczem, za łup biorąc nieświadoma.

Dziś fala mną na brzegu miota i wiatr dziki...

Więc przez nieba cię miłe światło i wietrzyki,

Przez ojca twego błagam, przez Jula, co rośnie,

Wybaw mnie — niezwyciężon — z nędz albo litośnie

Złóż w ziemi, przeszukawszy Weliji port wielki,

Lub gdy można, gdy drogę ci dłoń rodzicielki

Ukaże — bo nie wierzę, byś bez bogów sprawy

Tak groźne nurty Styksu przebywał i stawy —

Daj rękę strapionemu, weź z sobą przez fale,

Bym umarły choć spoczął po cierpień nawale

W przystani błogiej!» — Ledwo rzekł, wieszczka przerywa:

— «Skądże to, Palinurze, żądza tak straszliwa?

Niepogrzebion, chcesz Styksu toń ujrzeć od razu

I nad rzeki Eumenid brzeg przejść bez rozkazu?

Przestań mniemać, że prośba bieg losów zniewoli,

Lecz pomnij na me słowa, pociechę w niedoli:

Bo sąsiedni lud, trapion po grodach dla ciebie

Znakami niebiańskimi, twe kości pogrzebie,

Wzniesie kopiec, postara się, by żertwy⁵²⁸ dano,

A miejsce weźmie wieczne Palinura miano⁵²⁹».

Tymi słowy ból troski, co smutną pierś ściska,

Koi nieco — ów cieszy się z ziemi nazwiska.

Śpiesząc naprzód, do rzeki już się przybliżali,

Gdy przewoźnik, ujrzawszy ze styksowej fali,

Jak idą ku brzegowi przez milczące gaje,

Tak pierwszy ich nagabnie słowami i łaje:

— «Ktokolwiek zbrojno śpieszysz nad nurt ten głęboki,

Mów stamtąd, po coś przyszedł, i wstrzymaj swe kroki!

Tu kraj Cieni, snów ciężkich i nocy. Na łodzi

Stygijskiej ciał mi żywych wozić się nie godzi.

Nie cieszę się, żem przyjął Alcyda⁵³⁰ tak skoro⁵³¹,

Żem Tezeja z Pirytem przewiózł przez jezioro,

Chociaż z bogów się rodząc, są niezwyciężeni:

Ów sam w pęta wziął stróża tartaryjskich Cieni,

Od króla tronu wlokąc drżącego po sali —

Ci z łoża Dita żonę uwieść próbowali».

Na to wróżka amfryska⁵³²: «Napaści znienacka

Nie bój się, żadna tutaj nie grozi zasadzka

Ani rażą pociski. Niechaj niewzruszenie

Ogromny stróż, szczekając, blade straszy Cienie —

Dom stryja⁵³³ Prozerpinę czystą zabezpiecza!

Trojańczyk Enej z cnoty znan światu i z miecza,

By ujrzeć ojca, schodzi do Erebu głuszy.

Jeśli cię obraz cnoty tak wielkiej nie wzruszy,

Tę gałązkę — (tu skrytą gałązkę odsłania) —

Rozpoznaj!» — W jego piersi milkną zagniewania;

Ni słowa więcej. — Charon, niewidzianą z dawna

Gałązkę podziwiając, co z czarów jest sławna,

Nawraca rdzawy statek do brzegów krawędzi,

Długim rzędem siedzące dusze z ław napędzi,

Czyni przejście, przyjmując w czółno o dnie starem

Wielkiego Eneasza. Jękła pod ciężarem

Obszyta łódź, przez szpary moc błota nabiera;

W końcu za rzeką wróżkę oraz bohatera

Wysadzi na muł brudny i szare sitowie.

Tych państw potworny Cerber o potrójnej głowie

Szczekaniem strzeże, leżąc z przeciwka w jaskini.

Widząc, jak węże z karku wzdyma, prorokini

Kąsek w miody zaprawny i ślące sen ziele

Ciska; — ów, z głodu wściekły, trzy rozwarł gardziele,

Rzuconą zdobycz porwał, grzbiet gruby wnet zwinie,

Pada i cielskiem całą zapełnia jaskinię.

Owładnie wejściem Enej, gdy stróż w śnie się wali,

I szybko brzeg przebywa bezpowrotnej fali.

Natychmiast łkanie słyszy wraz z kwileniem srogiem

Dusz dziateczek, płaczących tuż za pierwszym progiem,

Które od piersi matek w słodkiej życia wiośnie

Dzień smutny wziął i w zgonie pogrążył zazdrośnie.

Przy nich na śmierć niesłuszną skazani bez winy

Nie bez sądu i losu te wzięli dziedziny:

Minos urnę tam wstrząsa, milczącym gromadom

Sąd głosi, życie bada i zbrodnie, praw świadom.

Blisko nich ci mieszkają, co w obłędu dobie,

Niewinni zresztą, życie odebrali sobie

Własną dłonią. Jakżeby dziś chcieli na ziemi

Z ubóstwem się i z trudy borykać twardemi!

Los wzbrania; wstrętnych jezior topiel nieruchoma

Więzi ich i Styks trzyma strugi dziewięcioma⁵³⁴.

Niedaleko stąd wokół jest widne pustkowie:

Płaczące pola — tym je nazwiskiem lud zowie.

Tutaj tych, których miłość srogim zżarła jadem,

Tajemne ścieżki kryją i w pomroczu bladem

Mirtowy gaj; trwa troska żywiona wprzód mile...

Widzi Fedrę⁵³⁵, Prokrysę⁵³⁶, smutną Eryfilę⁵³⁷,

Wskazującą z rąk syna okrutnych ran tyle,

Euadnę⁵³⁸, Pazyfaę⁵³⁹, Laodamii⁵⁴⁰ postać

Cenis, co z dziewki chłopcem wprzód musiała zostać⁵⁴¹

I znów jej z losu dawna postać przywrócona.

Wśród nich ze świeżą raną fenicka Dydona

Błądziła w wielkim lesie. Trojański bohater,

Skoro tylko wśród mrocznych rozpoznał ją kwater,

Nieuchwytną jak światło niepewne miesiąca,

Kiedy w pierwszych dniach mgliste pomroki roztrąca,

Zapłakał i z miłosnym tak rzecze porywem:

«Nieszczęsna Dydo! Goniec więc słowem prawdziwem

Oznajmił mi, żeś sama się mieczem zabiła?

Jam był przyczyną... Klnę się na gwiazdy, o miła

Na bogi, wierność, jeśli w podziemiach kto zna ją,

Żem niechętnie z twych brzegów ustąpił. Mną gnają

Nakazy bóstw, co dziś też mnie wiodą przez mroki,

Przez pustych pól rozłogi, cień nocy głęboki —

One naglą mnie z mocą. Nie mogłem ja wierzyć,

By odjazd mój tak ciężkich powodem był przeżyć!

Stój! Nie uchodź! Przed okiem nie pierzchaj surowa!

Gdzie uciekasz? Ostatnie to moje są słowa!»

Tak srogą, w gniewnych uczuć tonącą powodzi,

Ze łzami Enej słowy słodkimi łagodzi.

Ona w ziemię wzrok utkwi z obliczem surowem,

I nie więcej rzeczonym porusza się słowem,

Jak twarda grań krzemienna lub Marpejska skała⁵⁴².

Niechętna, do ucieczki w końcu się porwała

W cienisty gaj, gdzie troski jej wśród kniei cichej

Miłością swą rozprasza poprzedni mąż, Sychej.

Niemniej Enej, którego myśl rany jej mącą,

Ze łzą litości z dala patrzy za idącą.

Stąd dalej śpieszą. Łany nawiedzą spokojne,

Ostatnie — gdzie mieszkają wsławieni przez wojnę.

Tu przybiega doń Tydej⁵⁴³, ówdzie pełen chwały

Partenopej⁵⁴⁴ i obraz Adrasta⁵⁴⁵ nieśmiały,

Tu płakani od swoich, w bojach potraceni

Dardanie⁵⁴⁶. Westchnął, widząc tak długi rząd Cieni:

Medonta, Tersylocha, Glauka wita szczerze,

Trzech synów Antenora, świętego Cererze

Polibota, Ideja⁵⁴⁷, co jeszcze broń trzyma. —

Kupią się zewsząd dusze przed jego oczyma

Ze szmerem; nie dość ujrzeć: każda niecierpliwa

Z bliska witać i poznać chce, czemu przybywa.

Przedniejsi z Greków, hufce Atrydy⁵⁴⁸, wśród cieni

Męża i miecz błyszczący widząc, przerażeni

Mieszają się: część pierzcha w popłochu po bagnie,

Jak niegdyś do swych łodzi — część wydać głos pragnie.

Lecz zaczęty krzyk w ustach rozwartych zamiera.

Tu Priamidę Deifoba⁵⁴⁹ ujrzy, bohatera,

W ranach na całym ciele, z twarzą poszarpaną:

Twarz, skronie, obie ręce — jedną broczą raną,

Uszu brak mu, gdzie nos był — blizna szpetna srodze.

Ledwie go poznał, straszne piętna w niemej trwodze

Kryjącego, i cieszy⁵⁵⁰ znanej dźwiękiem mowy:

«Deifobie dzielny, sławny potomku Teukrowy⁵⁵¹,

Któż tak okrutnie pociął członki twego ciała?

Któż na to się odważył? Bo wieść doleciała,

Żeś wśród nocy ostatniej, tnąc na wszystkie strony

Pelazgów⁵⁵², na stos trupów runął wycieńczony.

Więc grób pusty w Reteum⁵⁵³, nad morskim pian wałem

Wzniosłem i trzykroć gromko Many przyzywałem.

Broń i imię go strzeże; mimo starań wielu,

Nie mogłem cię w ojczyźnie pogrześć, przyjacielu!»

Na to Priamid: «Niczegoś nie zaniedbał, miły,

Wszystkoś zrobił dla smutnej Deifoba mogiły;

Lecz los mój i Lacenki⁵⁵⁴ zaciekłość namiętna

Zgubiły mnie: z jej ręki zostały te piętna.

Jak ostatnią noc, zwodną radością przejęci,

Spędzilim — pomnisz; zbytnio tkwi ona w pamięci.

Gdy złowieszczy koń w miasto wszedł raźnymi skoki,

Niosąc w brzuchu garść zbrojnych na Pergam wysoki,

Ona, chóry i orgie udając niegodnie,

Trojanki wokół wiodła i wielką pochodnię

Dzierżąc, ze szczytu zamku przyzywała Greki.

Mnie, troską znużonemu, ciężyły powieki,

W nieszczęsne ległem łoże i wnet moje oczy

Sen błogi, tak podobny do śmierci, zamroczy.

Tymczasem zacna żona wszelaką broń z domu

Wyniosła, miecz spod głowy wzięła po kryjomu;

W dom wzywa Menelaja i sale otwiera,

Sądząc, że takim czynem jej miłość nieszczera

Ujmie męża i zatrze dawniejszych ślad zbrodni.

Przecz zwlekam? — Na me łoże wpadają niegodni

Z Eolidą⁵⁵⁵, doradcą zła... Grekom, o bogi,

Jeśli słuszna ma prośba, spłaćcie ich czyn srogi! —

Ale ty, jaką dolą gnan, wzajem mi powiedz,

Przybywasz żyw? — Czy jako zbłąkany wędrowiec,

Czyli z bogów rozkazu? Jaka gna cię dola,

Iż smutne, bezsłoneczne nawiedzać śmiesz pola?»

Gdy tak mówili, Zorza z obliczem różanem

Pół obiegu już lotnym przebyła rydwanem.

I może wszystek dany czas tak by strawili,

Gdyby nie krótkie słowa obecnej Sybilli:

«Noc zapada, Eneju; godziny u proga

Na płaczu trawim. W miejscu tym dzieli się droga:

Na prawo gród jest, kędy wielki Pluton mieszka,

I pola Elizejskie; w lewo wiedzie ścieżka

Do Tartaru, gdzie ściga grzech Kara-mścicielka».

Na to Dejfob: «Nie gniewaj się, kapłanko wielka!

Odejdę, gdzie me miejsce, i skryję się w cienie.

Idź, chwało nasza, w lepsze niż me, przeznaczenie!» —

Tak rzekł i wśród tej mowy krok cofnie nieśmiało.

Patrzy Enej i z nagła pod nieszczęsną skałą

Gród spostrzega, potrójnym opasany murem.

Tocząc skały ogromne z warczeniem ponurem

Płomiennych fal, Flegeton opasał go dumny.

Od przodu brama wielka: z diamentu kolumny

Twarde — żadna od ludzi uszczerbku nie zazna

Ni bogów; wieża w przestwór się spiętrza żelazna —

Tyzyfone⁵⁵⁶ tam w krwawej szacie bez ustanku,

Dniem i nocą bezsenna, pilnuje krużganku.

Z wnętrza słychać jęk, biczów trzask srogi wybucha,

Szczęk żelaza, wleczenie ciężkiego łańcucha.

Stanął Enej i w krzyki te wsłucha się z trwogą:

«Co za rodzaj zbrodniarzy, panno? — za co srogą

Znoszę karę? Skąd wrzask ten bije rozszalały?»

Na to wieszczka: «O wodzu Teukrów, pełen chwały,

Nikomu z dobrych wstąpić w te progi nie dajem.

Mnie Hekate, rząd zdawszy nad Awernu gajem,

Wskazała kary, wszystko odkryła dokładnie:

Gnozyjski⁵⁵⁷ tu Radamant⁵⁵⁸ twardym berłem władnie,

Rozsądza zbrodnie, zmusza, by wyjawić grzechy,

W których ktoś próżnej szukał za życia uciechy,

Do zgonu przeciągając swe czyny szalone.

Zaraz groźny bicz wznosząc, mściwa Tyzyfone

Chłoszcze winnych wśród szyderstw i srogie u czoła

Wstrząsając węże, siostrzyc huf na pomoc woła.

Z okropnym wtedy zgrzytem zgubna się odmyka

Bramica. — Czy spostrzegasz, jaka stróżka dzika

W przedsionku? Jaki potwór czuwa przed tym progiem?

Z pięćdziesięciu paszcz ziejąc, Hydra cielskiem srogiem

Zalega wewnątrz jamę. Tartaru głąb za nią

Dwa razy tak głęboko w dół sięga otchłanią,

Jak wysoko się Olimp pod nieba strop spiętrza,

Tu Tytani, płód Ziemi stary, do głusz wnętrza

Strąceni gromem, wiją się. Tamem ujrzała

Potwornych Aloidów dwóch⁵⁵⁹ ogromne ciała;

Podważyć oni chcieli niebiosów krąg siny

I dłońmi z górnej strącić Jowisza krainy,

Salmoneja⁵⁶⁰ też karę ujrzałam, niecnoty,

Który ognie Jowisza udawał i grzmoty:

Czterema końmi pędząc i trzęsąc pochodnię,

Przez kraj Greków, przez miasto Elidy niegodnie

W tryumfie szedł i boskiej domagał się chwały,

Szalony! Niedościgły piorun i burz szały

Spiżem śmiał naśladować i tętentem koni!

Lecz ojciec wszechpotężny ze wzdętych chmur toni

Grom rzucił, nie pochodnię i smolne zarzewie,

I na głowę go burzą strącił w strasznym gniewie.

Płód tam Ziemi, Tytiosa⁵⁶¹ ujrzysz, dziwoląga,

Co cielskiem swym na dziewięć morgów się rozciąga:

Krzywym dzióbem potworny sęp wątrobę żre mu

Nieśmiertelną, nie dając folgi zbolałemu —

W trzewiach grzebie, ucztując, pod wydętą gości

Piersią; odrastające nie spoczną wnętrzności.

Czyż wspomnieć mam Lapitów, Iksjona⁵⁶², Piryta⁵⁶³,

Nad których głową skała bruzdami poryta

Wciąż grozi zawaleniem; blaskami się żarzą

Podpory złote łożnic, uczty przed ich twarzą

Z królewskim zbytkiem. Obok nich jędza łakoma

Spoczywa i tknąć stołów nie daje rękoma,

Pręży się, wznosząc głownię, i przekleństwa miota. —

Tu ci, co źle życzyli braciom za żywota,

Dłoń wznieśli na rodzica, podeszli zdradami

Klienta albo skarbów używali sami,

Nie dając bliźnim w nędzy (tych sporo się błąka),

Cudzołożni, co padli od zemsty małżonka,

Zdrajcy panów i oręż dający złej sprawie —

Zamknięci, kar czekają. Nie pytaj ciekawie,

Na jakie kary mężów tych ciężki los woła:

Ci toczą głaz ogromny, tamci w szprychy koła

Wpleceni wiszą. Siedzi i wciąż siedzieć będzie

Nieszczęsny Tezej. — Flegiasz⁵⁶⁴, niedolą gnan wszędzie,

Wielkim głosem wśród mroków śle słowa przestrogi:

»Uczcie się cnót, karceni, i szanujcie bogi!«

Ten ojczyznę tyranom, nad wszystko zysk ceniąc,

Za złoto sprzedał, prawa złe pisał za pieniądz —

Ów łoże własnej córki zbezcześcił niegodnie:

Na wszystko śmiali, ciężkie popełnili zbrodnie.

Chociażbym sto języków, sto ust miała jedna

I żelazny głos, jeszcze występków bezedna

Nie mogłabym wysłowić, ni wszystkich kar za nie».

Tu przerwie stara wieszczka swe opowiadanie:

«Pójdź, niech w podjętym dziele nic cię nie opóźni!

Śpieszmy — rzecze — wykute w Cyklopowej kuźni

Mury widzę z przeciwka i bramy zrąb szary:

Tam rozkazy nas naglą powinne⁵⁶⁵ nieść dary».

Tak rzekła i oboje razem przez dróg cienie

Śpieszą i wnet pod bramy podejdą sklepienie.

Zajmuje dostęp Enej, wodą ze strumyka

Skrapia ciało i gałąź u progu zatyka.

Gdy tak darem boginię uczcili podniośle,

Wstąpili w miejsca miłe, rozkoszne zarośle,

Szczęśliwych gaje, przystań błogiego wesela,

Jaśniejsze niebo pola tu światłem zaściela

Purpurowym; swe gwiazdy ma kraj ten, swe słońce.

Część rzeszy ciała ćwiczy w gonitwach na łące,

Uprawia gry i walczy na płowej arenie,

Część znów pląsy urządza i podnosi pienie.

Wśród nich i tracki kapłan⁵⁶⁶, w płaszcz długi odziany,

Na lutni siedmiostrunnej gra pieśń na przemiany

To palcem, to pałeczką ze słoniowej kości.

Tu stare plemię Teukra, dorodny ród gości

Wojów dawnych, co żadnych się trudów nie boi:

Ilus, Assarak, Dardan, założyciel Troi⁵⁶⁷...

Podziwia oręż mężów i wozów czczych rzędy —

Sterczą w ziemi dziryty, a na polach wszędy

Pasą się konie. Jak się rydwanem na ziemi

Lubili bawić, bronią lub końmi pysznemi,

Tak i teraz, pod ziemią, też lubią igrzyska.

Na prawo i na lewo wśród łąki tłum błyska

Ucztujących i pean⁵⁶⁸ wznoszących radośnie

W ustroniu, kędy⁵⁶⁹ wonnych wawrzynów gaj rośnie,

Skąd Erydan⁵⁷⁰ przez lasy rwie i pola żyzne.

Tu ci, co rany wzięli, walcząc za ojczyznę,

Kapłani, czyste życie wiodący jak trzeba,

I poeci, głoszący pieśni godne Feba,

Ci, co sztukami byli za życia zajęci,

Których cnoty się wryły w potomków pamięci —

Wszystkim tym czoła śnieżna przepaska umila.

Do nich, wokół zebranych, tak rzecze Sybilla,

A naprzód do Muzeja⁵⁷¹, który otoczony

Liczną rzeszą, nad wszystek tłum sterczy ramiony⁵⁷²:

«Powiedzcie, szczęsne dusze, i ty wieszczu drogi,

Gdzie Anchiz bawi? Bowiem dlań weszlim w te progi,

Wielkie bagien Erebu przebywszy pustkowie».

Krótkimi słowy⁵⁷³ na to bohater odpowie:

«Nikt domu tutaj nie ma; mieszkamy w pomroczy

Gajów, nad brzegiem strugi, co fale swe toczy

Wśród łąk świeżych. Lecz jeśli taka wasza wola,

Przejdźcie łęg, ścieżką łatwą powiodę w te pola».

Rzekł, pierwszy idzie naprzód i łany urocze

Z góry wskaże; tam zaraz zbiegli przez skał stocze.

Właśnie tam ojciec Anchiz w dolinie na łące

Dusze na ziemskie światło wychodzić mające

Oglądał; pilnie zastęp opatrując cały,

Drogich wnuków swych losy, dzieje przyszłej chwały,

Obyczaje i czyny ich śledził ciekawie.

Gdy ujrzał idącego z przeciwka po trawie

Eneja, obie ręce wyciągnie ochoczo,

Tak mówiąc wśród łez, które po twarzy się toczą:

«Więc przyszedłeś na koniec? Zmogła ciężką drogę,

Jak ufałem — twa czułość? Twarz twą widzieć mogę,

Synu, znany głos słyszeć, odpowiadać z bliska?

Roiłem ja, że kiedyś przyjdziesz w te siedliska,

Dnie licząc — i nadzieja nie zwiodła mnie wcale.

Przez jakieś, słyszę, ziemie, przez jakie gnał fale,

Ileż przygód miotało tobą, synu miły!

Jak drżałem, by ci Libii państwa nie szkodziły⁵⁷⁴!»

Ów zaś: «Twój, rodzicielu, twój cień zasępiony,

Często jawiąc się, zmusił mnie dążyć w te strony;

Ma flota na Tyrreńskim Morzu. — Daj uprzejmie

Prawicę, niech cię dłoń ma w uścisku obejmie!»

To mówiąc, rzęsistymi łzami zrasza lica.

Trzykroć wokół za szyję chce ścisnąć rodzica,

Trzykroć, chwytan daremnie, z rąk pierzchnie cień szary,

Podobny do wietrzyka albo sennej mary.

Tymczasem Enej ujrzy w zacisznej dolinie

Ustronny gaj, zarośla, skąd cichy szum płynie,

I rzekę Letę między brzegi szczęśliwemi;

Liczne szczepy i ludy krążą po tej ziemi,

Tak w pogodę, na łąkach rój pszczółek skrzydlaty

Unosi się w krąg ziółek i nad lilij kwiaty

Śnieżnymi — brzęczy zewsząd rzesza pracowita.

Zdumiał się Enej z nagła, o przyczynę pyta

Zjawiska, zgoła bowiem odgadnąć nie umie,

Co za rzeka i męże tłoczący się w tłumie.

Natenczas ojciec Anchiz: «Dusze, którym dała

Łaskawość losów w nowe przyoblec się ciała,

Zapomnień napój piją nad letejskim zdrojem. —

Dawnom już szczere chęci żywił w sercu mojem

Twój ród i jego przyszłość ci odkryć, dziś ciemną,

Byś więcej się Italią cieszył razem ze mną».

«Prawdaż, ojcze, że z pól tych gromada niemała

Na ziemię wraca, by znów śmiertelne wziąć ciała?

Skąd biedni tę za słońcem powzięli tęsknicę?»

«Powiem ci i ciekawość twą, synu, nasycę» —

Rzekł Anchiz — i tak wątek wyłuszcza zaczęty:

«Z początku niebo, ziemię, fal morskich odmęty,

Księżyc i gwiazd sklepienie, co w górze się spiętrza,

Żywotny duch swym tchnieniom przenikał do wnętrza,

Moc swoją i ruch dając wszelakiemu ciału:

Stąd ród ludzi i zwierząt, i ptaków pomału

Wyłonił się, i dziwy żyjące w mórz fali.

We wszystkich duszach ogień żywotny się pali,

Wzięty z nieba, o ile zgubna gnuśność ciała

Mocy jego śmiertelnym członkom nie zabrała.

Stąd drżą, pragną, boleją, cieszą się, ze ślepych

Kryjówek nie śmią spojrzeć w niebiańskich sfer przepych.

Stąd i po śmierci ciała dusza, choć swobodna,

Cielesnych przywar pozbyć nie może się do dna,

One bowiem przez długie wzajemne pożycie

W dziwny sposób w jej wnętrze wszczepiają się skrycie.

Więc nim kara występków dawnych ślady zetrze,

Męczarnie cierpią. Jedne zawisły na wietrze

W przestworzu; inne pośród bezmiernych fal głębi

Czyszczą się z win — w krąg innych żar ognia się kłębi.

Każdy z nas los swój znosi — potem się udajem

Do Elizjum, gdzie garstka nas cieszy się rajem,

Reszta czeka, aż długi czas rdzę oszołomień

Zetrze z nich i zostawi czysty ducha płomień,

Niebiański zmysł, żar w górnej poczęty krainie.

Tych wszystkich, kiedy tysiąc lat pełnych przeminie,

Nad rzekę Letę wielką gromadą Bóg woła,

Skąd znowu, swej przeszłości niepamiętne zgoła,

Za ziemią tęskniąc, w ciałach na świat się wychylą».

Tak rzekł Anchiz i syna razem ze Sybillą

Pociąga w środek rzeszy, szemrzącej dokoła,

I na wzgórze wychodzi, skąd zobaczyć zdoła

Długi szereg idących i poznać ich twarze.

«Spójrz, rodu dardańskiego przyszłą ci okażę

Chwałę: jakieć w Italii czekają potomki,

Dusze, co imię nasze wsławią przez czyn gromki,

Opowiem, wskażę losy, co na ciebie idą...

Spójrz! Czy widzisz? Ów młodzian, co wspiera się dzidą

Bez żeleźca, najbliższy jest światła: w okresie

Niedalekim Italii ród pod niebo wzniesie

Sylwiusz, z miana albańczyk⁵⁷⁵; Lawinia, królowa,

Po śmierci twej go zrodzi i w lesie wychowa

Na króla i rodzica królów. Pełne chwały

Dziatki jego nad Albą będą panowały.

Tuż Prokas idzie, Troi w nim świetność rozbłyska,

Kapys, Numitor oraz mąż twego nazwiska:

Eneasz Sylwiusz — cnotą i męstwem zasłynie,

Gdy tylko berło w Alby mu dadzą krainie.

Jaka młodzież! Patrz, jaka moc bije z wejrzenia!

Ich skroń obywatelski wian z dębu⁵⁷⁶ ocienia.

Założą Noment⁵⁷⁷, Gabie⁵⁷⁸ i miasto Fideny⁵⁷⁹,

Na górach gród Kolatyn⁵⁸⁰ dźwigną wielkiej ceny,

Pomet⁵⁸¹, Kastrum Inui⁵⁸², Bolę razem z Korą⁵⁸³:

Bez miana dzisiaj ziemie, z nich miana pobiorą.

Marsowy Romul wstąpi w ślad dziadka od młodu:

Ilia, matka z sławnego Assaraka rodu,

Wychowa go. Czy widzisz? Dwie kity znad czoła

Sterczą mu, a sam Jowisz w rząd niebian go woła.

Pod jego wróżbą czegóż Romie będzie trzeba?

Potęgą świat obejmie, cnotą sięgnie nieba,

Siedem swych zamków otoczy jednym murem wkoło,

Dumna z dzieci: Tak wznosi uwieńczone czoło

Berecyntka, jadąca przez frygijskie miasta⁵⁸⁴,

Szczęśliwa z płodu bogów, co rześko jej wzrasta:

Sto wnuków, z których każdy niebiański wian trzyma.

A teraz na ten naród chciej rzucić oczyma,

Na twych Rzymian: Tu Cezar i Jula ród cały,

Co niebios kiedyś sięgnie rozgłosem swej chwały.

Tam — patrz: mąż, przyrzekany często, choć daleki,

August Cezar, z krwi bogów, który złote wieki

Na niwy Lacjum berłem swym ściągnie powtórnie

Po błogo królującym przed laty Saturnie;

Garamantów i Indów podbije krainy⁵⁸⁵

Za torem gwiazd i słońca, gdzie nieba strop siny

Na barkach dźwiga Atlas⁵⁸⁶ i z gwiazdami kręci.

O przyjściu jego wiedząc z wróżb, lękiem przejęci

Już dzisiaj króle Kaspu drżą i kraj Meota,

I siedem ujść, którymi Nil w morze się miota.

Ni Alcyd ziem nie zwiedził tych, co przygód skory,

Choć ścigłą łanię⁵⁸⁷ dosiągł, Erymantu bory⁵⁸⁸

Uspokoił i hydrę z Lerny przemógł strzałą,

Ni Bakchus, co tygrysy winogradem śmiało

Kieruje, z gór niseńskich jadąc⁵⁸⁹ na rydwanie. —

Będziemyż jeszcze wątpić, czy męstwu sił stanie,

Będziemyż bać się wstąpić na Auzonii niwy?

Któż to tam postępuje z gałązką oliwy,

Świętości niosąc? Znany mi włos ten i broda

Króla Romy, co pierwszy miastu prawa poda;

Kureci⁵⁹⁰ z drobnych siedlisk wysłali go biedni

Na tron wielkiego państwa. Za nim niepośledni

Tullus⁵⁹¹, co pokój przerwie, zgnuśniałych poruszy

Mężów i od tryumfów odwykłe już w duszy

Zastępy. Obok niego z postawą wspaniałą

Ankus, zbytnio cieszący się pospólstwa chwałą.

Chcesz ujrzeć Tarkwiniuszów? Duszę bohatera

Bruta, co mszcząc się, rózgi ciemięzcom odbiera⁵⁹²?

Konsulów on majestat, znak siekier dostojny

Ustanowi — i synów rwących się do wojny

Ukarze, piękną wolność wciąż mając na względzie,

Biedny! Co bądź potomność głosić o nim będzie,

Zwycięży miłość kraju i wielka chęć sławy. —

Tam Decjusze⁵⁹³, Druzusy i z toporem krwawy

Torkwat⁵⁹⁴ i Kamil⁵⁹⁵, wzięte odnoszący godła. —

Te dwie dusze, na których jednaka, niepodła

Lśni zbroja — zgodne dzisiaj, gdy noc je przyciska,

W życie wszedłszy, na jakież wstąpią bojowiska,

Jak wielkie stawią hufce, ileż krwi wytoczą!

Teść z alpejskich gór, z grodu Moneka ochoczo

W bój zestąpi — zięć⁵⁹⁶ cały Wschód wzruszy ku walce.

Tak srogich bojów młodzi przestańcie zuchwalce,

Przestańcie w pierś ojczyzny możne zwracać siły!

Ty wpierw, którego szczyty Olimpu zrodziły,

Odrzuć pocisk z twej ręki, o dziecię!...

Ów z Koryntu swój rydwan zatoczy szczęśliwy

Na Kapitol, pobiwszy na głowę Achiwy.

Tamten Argos, Miceny, gród Agamemnona

Zniszczy i Eacydy ród⁵⁹⁷ w boju pokona,

Mszcząc dziady i Minerwy zgwałcone świątynie. —

Któż Katona wielkiego i Kossa pominie?

Kto ród Grakchów, Scypiony, wojenne dwa gromy,

Klęskę Libii? — Fabrycjusz komuż nieznajomy,

W małem wielki? Serrana siewcy komuż imię

Nieznane? Toż Fabiuszów? Tyś to jest Maksymie,

Co wahaniem sam zbawisz kraj w ciężkich klęsk wirze?

Niech inni życiem tchnące zręczniej kują spiże —

Nie bronim! Niech w marmurze żywo rzeźbią lica,

Niech mowy głoszą lepiej, przemiany księżyca

Mierzą i wschody gwiazdy, co w przestworze płynie —

Ty władnąć nad ludami pomnij, Rzymianinie!

To twe sztuki: — Nieść pokój, jak twa wola samać

Nakaże, szczędzić kornych, a wyniosłych łamać!»

Tak ojciec Anchiz mówił; ich zachwyt oniemi.

«Patrz! — doda — Marcel kroczy z łupy bogatemi,

Nad wszystkich mężów wyższy, w zwycięskiej purpurze!

On Romę, gdy zahuczą wielkich wojen burze,

Ocali — Penów, Gallów pogromem zasłynie

I trzecią broń zdobytą da tobie, Kwirynie⁵⁹⁸!»

Tu Enej — ujrzał bowiem idącego społem

Pięknego chłopca, w zbroi lśniącej, ale z czołem

Posępnym i z oczyma spuszczonymi na dół —

«Któż to, ojcze, z nim smutny kroczy przez ten padół?

Syn to czy który z wnuków potężnych mocarzy?

Jaki tłumu szmer wokół, jaka godność w twarzy!

Lecz ciemna noc na głowę smutne rzuca mroki».

Ze łzami ojciec Anchiz odpowie bez zwłoki:

«Nie badaj, synu, jaki płacz wznieci ta postać:

Los pokaże go ziemi, lecz na niej mu zostać

Nie dozwoli. Zbyt wielkiej, według bogów, chwały

Doszłaby Roma, gdyby dar taki był trwały.

Jakiż jęk polem Marsa żałosny popłynie

Na wielkie miasto! Jakiż pogrzeb, Tyberynie,

Ujrzysz, gdy płynąć będziesz przy świeżej mogile!

Żadne chłopię u Rzymian wprzód nadziei tyle

Nie budziło w rodzicach i nigdy się miła

Romula ziemia takim dzieckiem nie szczyciła!

O cnoto, dawna wiaro, nieugięta w wojnie

Prawico! Nikt by jemu nie mógł stanąć zbrojnie

Bez szwanku, czyby pieszo na bitwę szedł srogą,

Czy konia spienionego boki kłuł ostrogą!

Biedny chłopcze, jeślibyś zmógł los, twoja Roma

Marcella by ujrzała! — Pełnymi rękoma

Lilie sypcie, ja kwiaty różane rozprószę:

Tym drobnym chociaż darem wnuka mego duszę

Uweselę». — Tak błądzą po całej przestrzeni

Szerokich pól i wszystko badają zdumieni.

Skoro już Anchiz syna przez Cieni kraj cały

Oprowadził i przejął żądzą przyszłej chwały,

O wojnach, jakie stoczyć wypadnie, wspomina,

O Laurentu narodach i mieście Latyna,

Jakiej doli się podda, przed jaką zachowa...

Dwie są bramy, jak mówią, Snu: jedna rogowa,

Którą Cienie prawdziwe w ziemskie schodzą włości,

A druga lśniąco biała, ze słoniowej kości,

Właściwa przecież Manom, co złudą w śnie mylą.

Tą bramą Eneasza społem ze Sybillą

Wypuści Anchiz słowy⁵⁹⁹ pożegnawszy syna.

Ów śpieszy do okrętów, gdzie czeka drużyna,

I do portu Kajety⁶⁰⁰ niebawem dochodzi.

Kotwica z dzioba spada, brzeg wieńczy rząd łodzi.

Księga VII

I twa — mamko Eneja, Kajeto — mogiła

Wieczystą sławą nasze wybrzeża okryła;

I dziś w wielkiej Hesperii grób sławny i miano

(Jeśli w tym chwała) głosi, gdzie kości chowano.

Zbożny Enej, spełniwszy pogrzebu obrzędy,

Wzniósł kopiec, a gdy tonie głębokie już wszędy

Spoczęły, rozpiął żagle i rzuca przystanie.

Wśród nocy wiatr pomyślnie dmie, księżyc świetlanie

Rozbłyska, drżącym blaskiem ziskrzone drga morze.

Najbliższą ziemi Cyrce⁶⁰¹ toń flota już porze⁶⁰²,

Gdzie córa Słońca⁶⁰³ w gajach niedostępnych zgoła

Ciągle śpiewa i w pysznym pałacu, wesoła,

Wonny cedr nocną porą zapala i żywo

Grzebykiem ostrym czesze leciuchne przędziwo.

Stękanie lwów tam słychać gniewnych, które nocą

Rycząc, w ciężkich łańcuchach rwą się i szamocą;

Szczeciaste świnie oraz niedźwiedzie przy żłobie

Srożą się, straszne wilki wyją w każdej dobie.

W te postaci zwierzęce tłum ludzi zaciekła

Cyrce mocą potężnych ziół swoich oblekła.

By czarów onych uszli cnotliwi Trojanie

I nie wpadli w tę groźną przystań niespodzianie,

Neptun wichrem pomyślnym wzdął żagle bez zwłoki

I dał im uciec, srogie mijając zatoki.

Już morze zrumieniło się blaskiem, z przestworza

Na różowym rydwanie złota błysła Zorza,

Gdy wichr ustał i nagle wszelkie wiatru tchnienie

Ścichło — wiosła toń gładką tłuką niestrudzenie.

I wnet Enej gaj ujrzy ogromny z mórz fali;

Przezeń Tyber ponętnym nurtem z szumem wali,

Skłębią wiry i żółty piach miota dokoła,

Rwąc w morze. Różnych ptasząt gromadka wesoła,

Nawykła do wybrzeża i koryta rzeki,

Napełnia śpiewem przestwór i gaj niedaleki.

Wesół, rozkaże druhom zwrócić dzioby łodzi

Do brzegu — i ku rzece zacisznej podchodzi.

Jacy króle, jak władli⁶⁰⁴ — Erato⁶⁰⁵, opowiedz!

Jak żyło stare Lacjum, gdy z flotą wędrowiec

Do auzońskich wybrzeży najpierw dobił zbrojny!

Wyśpiewam one dzieje i początki wojny:

Ty wspieraj wieszcza, boska! Staczane nieczule

Wsławię bitwy, gnające na krwawą rzeź króle⁶⁰⁶,

Spędzone pod broń hufce tyrreńskie⁶⁰⁷ i całą

Hesperię⁶⁰⁸. — Większe dzieło przede mną zostało,

Większy ważę twór. —

Pola tameczne⁶⁰⁹ i grody

W pokoju długim Latyn dzierżył, już niemłody.

Faun go zrodził i Nimfa Laurentu, Marika,

Jak słyszelim; Faun zasię za ojca miał Pika⁶¹⁰,

Ten — Saturna: od niego się ów ród zaczyna.

Z tajnych bóstwa wyroków Latyn nie miał syna,

Bo zrodzon, w pierwszej wiośnie zszedł w Orku bezedna⁶¹¹.

Tak wielki dom i spadek miała córka jedna,

Już dojrzała, w lat pełni, co ślubów nie bronią.

Wielu z Lacjum i z całej Auzonii się o nią

Starało: przed wszystkimi piękny i z pradziada

Potężny Turn; królewska żona jemu rada,

Ujrzeć w nim zięcia sercem zapragnęła chętnem,

Lecz różne znaki jawnym bronią tego piętnem:

W środku dworca, ukryty w wyniosłych ścian tajnie,

Rósł laur święty, od wielu lat czczon nadzwyczajnie.

Znalazłszy go, gdy wznosił gród wśród biednych chatyn,

Febowi go, jak mówią, poświęcił sam Latyn

I stąd miasto Laurentu mianem się nazywa.

Szczyt tego lauru pszczoły (niepojęte dziwa!),

Z ogromnym brzękiem z niebios zleciawszy w koronę,

Obsiadły — i nóżkami ze sobą sczepione,

Rój z nagła wśród zielonych zwiesiły gałązek.

Zaraz wieszcz: «Obcy — rzecze — mąż małżeński związek

Zawrzeć śpieszy; z nim hufiec z tejże samej strony

Zdąża, by zająć zamek pod niebo spiętrzony». —

Nadto gdy przed ołtarzem, tuż obok rodzica

Stojąc, pali kadzidła Lawinia dziewica,

Zda się, że długie włosy jej ogień łakomie

Pożera, że jej stroje z trzaskiem pali płomię⁶¹²,

Płonie warkocz królewny i pyszna korona

Perły⁶¹³ zdobna, złotymi blaski⁶¹⁴ otoczona,

Dymiąc, zda się dokoła pożar miotać na dom.

Strasznym się zjaw⁶¹⁵ ten wyda przelękłym gromadom;

Głoszą, że sławną będzie i los jej dostojny,

Lecz ludowi znak taki wielkie wróży wojny.

Król, stroskany dziwami, błaga o wyrocznie

Wieszczego ojca, Fauna; sam śpieszy niezwłocznie

W gaje pod Albuneją⁶¹⁶ wysoką, gdzie tryska

Zdrój święty i złe wonie biją z uroczyska.

Tu Italii i całej Enotrii kraj⁶¹⁷ stary

W wątpliwościach rad szuka. Tu, gdy złoży dary

Kapłan i pośród nocy milczącej zupełnie

Spocznie, i na zabitych owiec zaśnie wełnie —

Spostrzega widma, w dziwny latające sposób,

I różne głosy słyszy nieznajomych osób,

Z bóstwy⁶¹⁸ gada, Acheront ogląda w Awernie...

Tu i sam ojciec Latyn, wróżb spragnion niezmiernie.

Jak zwyczaj chce, sto owiec rznie Manów⁶¹⁹ gromadzie

I na ich skórach łokciem podparłszy się kładzie.

Wtem z głębi gaju z nagła głos huczeć zaczyna:

«Twej córki za żadnego nie dawaj Latyna,

O dziecię moje! Nie wierz w zgotowane łoże!

Obcy przyjdzie zięć, który do gwiazd w bliskiej porze

Ród nasz dźwignie; obydwa Oceanów⁶²⁰ końce

Owładną jego wnuki; kędy wschodzi słońce

I zachodzi — świat ujrzą pod swoimi nogi⁶²¹!...»

Odpowiedzi tej ojca Fauna i przestrogi

Danej wśród nocy cichej, powróciwszy do dom,

Nie tai Latyn; szybka wieść Auzonii grodom

Poniosła ją, gdy raźnie młódź Laomedonta⁶²²,

Do brzegu wiążąc flotę, przy statkach się krząta.

Enej, pierwsi wodzowie i Jul pełnej krasy

Pod drzewami się kładą, wyjmują zapasy,

Zaczną ucztę i placek pszeniczny podłożą

Pod potrawy, Jowisza wolę pełniąc bożą,

Owoce na nim kładą i Cerery plony.

Skoro wszystko spożyli, głód nieposkromiony

Przynaglił ich, iż śmiało rozpoczęli ręką

I zębem społem kruszyć ciasta tarczę cienką,

Nie folgując kanciastym ćwiartkom. — «Oho! Stoły

Zjadamy nawet» — Julus zakrzyknie wesoły,

Bez dalszych uwag.

Głos ten mozołom niezwłocznie

Kres szczęsny wieścił. Pierwszy niebiańskie wyrocznie

Z ust chłopca podjął ojciec i zdumiał się żywo.

Zaraz: «Witaj mi, z losów przynależna niwo,

Rzekł — i penaty, Troi obrońce niezłomne!

Tu dom nasz, tu ojczyzna! Tak, teraz już pomnę,

Ojciec Anchiz wyroków odsłaniał mi tajnie,

Mówiąc: »Gdzie, synu, głód cię srogi nadzwyczajnie

Na nieznanym wybrzeżu zjeść stoły przynagli,

Tam domu się spodziewaj po zwinięciu żagli,

Tam pierwsze stawiaj miasto i otocz je wałem«. —

To był ów głód! Tej klęski ostatniej zaznałem,

Kres ona kładzie biedom...

Nuże więc! Z pierwszą zorzą dnia, pełni swobody,

Jaki kraj tu i ludzie, gdzie mają swe grody,

Zbadajmy — ląd za portem oglądnijmy sami!

Teraz czcijcie Jowisza libacją — modłami

Anchiza sławcie, wina nieście w to ustronie!»

Rzekł, zieloną gałązką uwieńczy swe skronie,

Geniusza miejsca⁶²³, Ziemi przyzywa opieki,

Pierwszej z bogów — nieznane dotąd wielbi rzeki,

Nimfy, Noc oraz znaki, które przed nią bieżą,

Idajskiego⁶²⁴ Jowisza wraz z fryską Macierzą⁶²⁵,

Potem matkę swą w niebie z rodzicem w podziemi.

Tu ojciec wszechpotężny po trzykroć jawnemi

Gromami dał się słyszeć i całą w pożarze

Łun złotych chmurę, trzęsąc sam, z niebios ukaże.

Więc wieść nagle wśród Trojan mknie, że z łaski nieba

Nadszedł dzień, w którym dźwignąć należny gród trzeba.

Na wyścigi tę wróżbę czcząc, wznowi drużyna

Biesiadę, stawia czasze i uwieńcza wina.

Ledwie dnia następnego brzask pierwszy uderzy,

Już badają gród, łany i zręby wybrzeży

Różni gońce: tu nurty powolne Numika⁶²⁶

Tam Tybr, ówdzie się mężnych Latynów spotyka.

Natenczas syn Anchiza stu posłów stanowi

Wybranych i ku króla świetnemu grodowi

Iść każe: każdy różdżkę oliwy niech bierze,

Niesie dary i prosi władcę o przymierze

Dla Teukrów. Pełnią rozkaz i szybkimi kroki⁶²⁷

Śpieszą. On pod gród bruzdę zakreśla bez zwłoki:

Na brzegu plac wyznaczył jak na obóz, wokół

Wał sypie i ze sosen postawi ostrokół.

Już domostwa Latynów i wysokie z dali

Wieże ujrzą młodzieńcy; pod gród się zbliżali.

Przed miastem chłopcy drobni i młódź w pierwszej wiośnie

Hasa konno, w kurzawie gna wozy radośnie,

Napina rześko łuki giętkie bez bojaźni,

Miota włócznie i w pędzie nawzajem się drażni.

Wnet konny goniec głosi staremu królowi,

Że w obcych strojach wielcy jacyś męże nowi

Nadeszli, ów rozkaże, by podać im dłonie

I w dom wieść. Sam zasiada na praojców tronie.

W górnym mieście, wielkimi stu zdobny kolumny⁶²⁸,

Piętrzył się laurenckiego Pika pałac dumny,

Otoczon lasem, z dawna czczon. W cieniu tych pował

Z dobrą wróżbą król każdy w dłoń berło ujmował

I rózgi⁶²⁹; tu komnata była zbudowana

Dla świątecznych uczt. Tutaj, zabiwszy barana,

Za rzędem stołów zwykło siadać ojców grono;

Tu też przodków posągi szeregiem stawiono

Z dawnego cedru: Ital stał z hodowcą wina

Sabinem, co sierp krzywy ku ziemi nagina;

W przedsionku starzec Saturn, Janusa dwulicy

Posąg i rzędem inni króle-wojownicy,

Co walcząc za ojczyznę, w boju wzięli ranę.

Przy świętych też podwojach oręże zebrane,

Zdobyczne wozy widać i krzywe topory,

Kity hełmów, niejeden z bramic rygiel spory,

Włócznie, tarcze i statków oderwane dzioby.

Sam Pik, kij kwirynalski w dłoni dzierżąc gruby,

Z tarczą krągłą, w płaszcz krótki opiąwszy ramiona,

Siedział, koni pogromca; — żądzą pobudzona

Cyrce złotą go różdżką i jadem, zuchwała,

Zmieniwszy w ptaka⁶³⁰, skrzydła barwami przetkała.

W przybytku bogów siedząc tak strojnym dokoła,

Król Latyn Teukrów w pałac ojczysty przywoła

I tak się do wchodzących w miłej ozwie mowie:

«Powiedzcie, Dardanidzi — bo wiem, jak się zowie

Miasto i ród, i z wieści jesteście mi znani —

Czego chcecie? Do brzegów auzońskiej przystani

Jakiż powód przez fale przywodzi was sine?

Bądź zbłąkani, bądź burzą gnani przez głębinę

(Bo przygód morze ludziom dostarcza obficie),

Weszliście w ujście rzeki i w porcie siedzicie,

Nie strońcież od gościny, wiedzcie, że Latyni,

Lud Saturna, z ochoty wolę boga czyni

Starego, żadnym zresztą nie zmuszony prawem.

Pomnę ja, chociaż wieść się zatarła niebawem,

Aurunkowie⁶³¹ głosili starzy, że zrodzony

W tym kraju Dardan zaszedł w Idy fryskiej strony

I trackiej Samos, co dziś Samotracją zwie się;

Stąd przybysza z Korytu w życia jego kresie

W podwoje złote pałac gwieździstego nieba

Przyjął, i dziś cześć niebian oddawać mu trzeba».

Tak rzekł, a Ilijonej w te ozwie się słowa:

«Królu, Fauna potomku sławny! Nie wichrowa

Zamieć nagli nas, byśmy ląd wasz nawiedzili,

Ani też gwiazda żadna i brzeg nas nie myli.

Umyślnie my i z dobrą wolą tej przystani

Szukamy, z największego królestwa wygnani,

Jakie kiedy widziała tarcz słońca świetlana.

W Jowiszu źródło rodu, w nim młodzież Dardana

Ma dziada; król, któremu sam Jowisz ród daje,

Trojański Enej w twoje przysyła nas kraje.

Jaka ze srogich Micen na idajskie pola

Spadła burza i jaka nas pędzi niedola

W Europie i Azji przez morza toń siną,

O tym słyszał mieszkaniec ziem, co w zmierzchu giną

Z dala od Oceanu, i ostatnie końce

Wielkich pustyń, ustawnie⁶³² palonych przez słońce.

Z potopu tego gnani przez wzdętych wód wały,

O siedzibę dla bogów i brzeg prosim mały,

Bezpieczny, wszystkim wspólne powietrze i fale!

Nie będziem ujmą państwu, nie przelotną wcale

Pamięć czynu takiego będzie — lecz niestartą.

Poznacie, że w Auzonii Trojan przyjąć warto.

Klnę się na los Eneja, prawicę, dostojnie

Znaną ze swej wierności i biegłą we wojnie,

Że liczne nas narody, że nas (nie gardź nami,

Iż cię z wieńcami w ręku błagać śpieszym sami)

Liczne ludy pragnęły obdarzyć przymierzem;

Lecz za bogów rozkazem do was przedsiębierzem

Wędrówkę. Tu nas Dardan, zrodzon wśród tych dolin,

Tu woła zleceniami wielkimi Apollin,

Gdzie tyrreński Tybr, zdrojów Numika toń święta...

O darach dla cię Enej niewielkich pamięta,

Co resztką są zostałą po Troi pożarze:

Z tej czary złotej zlewał sam Anchiz ołtarze,

Tę tiarę Pryjam nosił, gdy dawał przed laty

Prawa ludom, to berło dzierżył i te szaty,

Iliadek⁶³³ dzieło».

Gdy to mówił Ilionej, Latyn bystre oczy

Weń utkwił; nieruchomo siedząc, wzrokiem toczy

Wytężonym. Nie tyle purpura go sama

Zdobna wzrusza, nie tyle to berło Pryjama,

Ile córki ślub przyszły i małżeńskie łoże.

Zważa w sercu starego Fauna wróżby boże:

Więc o tym zięciu, który z obcej wyszedł ziemi,

Mówiły znaki, jego los wróżby równemi

Na tron przyzywa, z niego potomki powstaną,

Co cały świat owładną mocą niesłychaną...

W końcu wesół rzekł: «Zamiar nasz niech wesprą bogi

I wróżbę swą! — Twe prośby spełnię, Teukrze drogi,

I nie gardzę darami. Pod berłem Latyna

Bogatej Troi dla was odkwitnie kraina.

Niech no tylko sam Enej, gdy chętny mi szczerze,

Gdy droga dlań gościna moja i przymierze,

Przybędzie i przyjaznej się twarzy nie lęka;

Za pokój mi przez niego dana starczy ręka.

Wy odnieście, co wola Latyna stanowi:

Mam córkę, której oddać w małżeństwo ziomkowi

Wróżby w domu i znaki rozliczne mi bronią

Z nieba: zięć z obcej ziemi, głoszą, przyjdzie po nią

Do Lacjum, co me imię i ród pod wysoki

Strop nieba dźwignie. Sądzę, że jego wyroki

Chcą, i gdym prawdy dociekł, jego życzę sobie».

To rzekłszy, wybór czyni ze trzystu przy żłobie

Świetnych koni, co pyszne zajmowały stajnie.

Wnet Teukrom wieść rozkaże ścigłe nadzwyczajnie

Rumaki, strojne w krasne, purpurowe koce;

Na każdym z nich naszyjnik ze złota migoce —

Złotem kryte, zębami żółte żwają złoto.

Dla Eneja zaś rydwan oddaje z ochotą

I dwa konie niebiańskie; żar z nozdrzy im strzela.

Ród ich Cyrce podstępna, zwiódłszy rodziciela⁶³⁴,

Wywiodła z podstawionej klaczy po kryjomu. —

Z tymi dary i słowy Teukrzy z króla domu

Wracają na bachmatach⁶³⁵ i niosą przymierze.

Właśnie z Argos, Inacha opuszczając wieże,

Sroga Juno wracała na lotnym rydwanie,

Gdy Eneja i flotę Teukrów niespodzianie

Z sycylskiego Pachinu⁶³⁶ spostrzega w oddali.

Widzi, jak domy wznoszą, jak poopuszczali

Okręty. — Staje ciężko zbolała królowa

I trzęsąc głową, w takie odezwie się słowa:

«Wrogie plemię! Wyrokom mym wroga prawdziwie

Dolo Frygów! Czyż padli na sygejskiej niwie⁶³⁷?

Czy, wzięci, — wziąć się dali? — Czyli⁶³⁸ od pożogi

Zginęli w Troi? Poprzez szyki, przez żar srogi

Znaleźli drogę. Teraz myślę, że znużona

Spocznę, nienasycony gniew stłumię wśród łona...

Nie! Wydartych ojczyźnie, wroga im, przez fale

Po wszystkich morzach zbiegów ścigałam wytrwale! —

Darmo się niebo z morzem na Teukrów wysila!

Co Syrty, co potworna Charybda i Scylla

Pomogły? Gród budują przy Tybru korycie,

Mórz ni mnie się nie bojąc. Mógł Mars wydrzeć życie

Lapitom wielkoludom⁶³⁹; Kalidon⁶⁴⁰ był zdany

Przez ojca bogów gniewom obrażonej Diany —

Jakież są złe Lapitów, Kalidona dzieła?...

A mnie, żonę Jowisza, com się nie wzdrygnęła

Przed niczym, com na wszystko ważyła się śmiało,

Zwycięża Enej?! Jeśli ma siła za małą,

Prośbami pomoc zjednam, co jest niezawodna:

Gdy niebo mi oporne, piekło wzruszę do dna⁶⁴¹.

Gdy go od państw latyńskich oddalić nie mogę

I do ślubu z Lawinią pewną znalazł drogę,

Wszelakiej zwłoki wolno mi zażyć sposobu,

Wolno mi rzezią niszczyć ludy królów obu!

Tę nagrodę zięć z teściem weźmie nienaganną:

Krew Trojan i Rutulów jako posag, panno,

Wniesiesz do dom! Bellona swachną⁶⁴² twą. Nie sama

Cyssejka żagiew rodzi na zgubę Pryjama⁶⁴³:

Podobnie syn Wenery, niby Parys wtóry,

Płomienie zgubne wniesie w pergameńskie mury!»

To rzekłszy, w ciemną otchłań zaraz się zapuści.

Niosącą smutki woła z podziemnych czeluści,

Z mieszkania jędz, Allektę⁶⁴⁴, w której sercu zawsze

Podstępy, wszelkie zbrodnie i wojny najłzawsze.

Nienawidzi sam Pluton, nienawidzą siostry

Tartaskiego potwora: w taki wyraz ostry

Twarz mieni, tak wężami nasroża się wściekła. —

Ją tedy zachęcając, Junona tak rzekła:

«Dziewico, córko Nocy, daj pomoc łaskawie,

By w ziemi tej me miano nie było w niesławie;

Niech lud Teukrów Latynek za żony nie bierze,

Niech rzucą Eneadzi Italii wybrzeże.

Ty umiesz gnać w bój braci, co byli wprzód zgodni,

Kłótniami burzyć domy, stos biczów, pochodni

Zgubnych wnosić pod dachy. Tobie objawiono

Tysiące dróg szkodzenia: płodne wstrząśnij łono,

Zburz pokój już zawarty, nieć wojny zarzewie:

Niech młódź broni chce, żąda i porwie ją w gniewie!»

Gorgony jadem zionąc, Allekto straszliwa

Do Lacjum, w laurenckiego gmach króla przybywa

Wysoki — i w zaciszne ustronie Amaty,

Którą o przyjście Teukrów, ślub Turna bogaty,

Niewieścia troska pali i zawiść żre sroga.

Z włosów czarnych bogini, przystając u proga,

Jednego węża w pierś jej ciska po kryjomu,

By szalejąc, po całym srożyła się domu.

Między szaty i piersi gad cielskiem swem gładkiem

Wślizga się, zdradnie durząc gniewną i ukradkiem

Tchnąc w nią gniewy żmijowe: łańcuchem się stanie

Złocistym na jej szyi, wstęgą, co świetlanie

Zdobi włos — i nieznacznie przebiega przez członki.

Gdy tak wąż jadem zmysły królewskiej małżonki

Przesycił, sącząc w kości jady oszołomień,

A jeszcze duszy całej nie owładnął płomień —

Łagodnie, jako zwykły matki, na nieluby

Los córki swej narzeka i frygijskie śluby:

«Wygnani tedy Teukrzy Lawinię powiodą?

Ojcze! Więc się nad sobą, nad córką twą młodą,

Nad matką nie litujesz? Gdy pierwszy wiatr wionie,

Podstępny łotr ma dziewczę uwieźć przez mórz tonie?

Czy nie tak w Troję Parys, pasterz z Frygii, wtedy

Helenę z niw spartańskich uwiódł, córkę Ledy?

Gdzie wierność twa? Gdzie troska, co bliskich zaszczyca⁶⁴⁵?

Gdzie krewnemu Turnowi⁶⁴⁶ podana prawica

Tylekroć? Gdy do zięcia obcego cię skłania

Twa wola i rodzica Fauna rozkazania,

Spójrz: obok niepodległe ziemice sąsiednie

Obce są — o nich, sądzę, mówią przepowiednie.

I Turn, gdy dzieje domu wybadasz w tej mierze,

Z Inacha, Akryzjusza i z Micen ród⁶⁴⁷ bierze!»

Gdy tymi słowy próżno chce zjednać Latyna

Niezłomnego, gdy piersi jej zgubna gadzina

Szałem trapi i wreszcie ogarnie ją całą —

Nieszczęsna, wielkich zjawisk gnębiona nawałą,

Szalejąc, w krąg po mieście ogromnym się błąka,

Podobna do gnanego raźnym biczem bąka,

Którego wokół pustych krużganków wesoła

Gromadka chłopców pędzi; on, bity, dokoła

Wśród kręgów mknie. Ciekawym okiem, dziwem zdjęci,

Patrzą malcy na krążek, co wirem się kręci,

Dodają pędu razy. — Nie mniej szybko ona

Środkiem miasta i tłumów gna, szałem pędzona.

Ba, nawet w bór, udając obłęd Bakcha zwodnie,

We większy szał wpadając, większą ważąc zbrodnię,

Ucieka, córkę w górach lesistych ukrywa,

By Teukrów zwieść i ślubne odwłóczyć łuczywa.

«Evoe Bakche! — krzyczy, — tyś jeden jedynie

Godzien tej panny, dla cię tyrs⁶⁴⁸ liściem owinie

I tańcząc w świętym chórze, rozpuści włos gładki!»

Wieść szerzy się; wnet szałem podniecone matki,

Również nowych szukają siedzib, całą zgrają

Rzuca dom, na wiatr karki i włos odkrywają,

Inne pod niebo głośne wycia wznoszą hucznie;

Odziane w skóry, niosą winem strojne włócznie.

Ona w środku pochodnię płonącą pochmurna

Trzyma w dłoni, opiewa ślub córki i Turna,

Wzrok krwawy tocząc: «Io⁶⁴⁹! Słuchajcie mnie — woła —

Latyńskie matki! Gdy was wzruszy niewesoła

Amaty biednej dola, jeżeli złowieszcze

Gwałcenie praw matczynych oburzy was jeszcze,

Rozpuśćcie włos i Bakcha spełniajcie obrzędy!»

Tak wśród borów, wśród siedzib dzikich zwierząt wszędy

Królowę gna Allekto bakchowymi szały⁶⁵⁰.

Gdy pierwszy zamęt wokół wznieciła, gdy cały

Plan Latyna zburzyła i dom wstrząsła do dna,

Czarnymi skrzydły⁶⁵¹ porwie się wiedźma⁶⁵² niegodna

Do śmiałego Rutula grodu (Akryzjusza

Plemieniu go Danae wzniosła). Tam wyrusza,

Niesiona wichrem. Niegdyś gród Ardeją zwano,

Do dziś wielkie Ardei pozostaje miano.

Ale dawna potęga przeminęła wcześnie.

W pałacu o północy spoczywał Turn we śnie.

Allekto srogie lica, furii straszne cielsko

Składa, bierze staruszki postać przyjacielską,

Brzydkie czoło zmarszczkami kryje, wstęgą siwy

Włos okrywa, gałązkę weń wplecie oliwy,

Kalibą jest, kapłanką Junony świątyni

I stając przed młodzianem, ten wyrzut mu czyni:

«Czyż, Turnie, tyle starań twych próżno zaginie

I dasz kmieciom dardańskim berło w swej krainie?

Posagu, zdobytego krwią, miłej dla serca

Żony król przeczy — obcy wchodzi spadkobierca

W państwo. Idź i niewdzięcznych mozołów znoś ogrom,

Broń Latynów, na głowę tyrreńską⁶⁵³ czerń⁶⁵⁴ pogrom!

Z tymi słowy, gdy we śnie noc trzyma cię miła,

Wszechwładna mnie Saturnka do ciebie przysyła...

Nuże więc! Uzbrój młodzież na bój niedaleki,

Ochoczo z bram wyjdź: Frygów, co przy ujściu rzeki

Zasiedli, poraź klęską i zdobne spal łodzie!

Bóstwa wielkie tak każą. Gdy król Latyn w zgodzie

Nie zechce dać dziewicy i dotrzymać słowa,

Niech dozna, co potrafi w boju dłoń Turnowa!»

Wtedy młodzian tak rzecze, drwiąc z wieszczki zuchwale:

«Wieść o przybyciu floty na tybrowe fale

Nie uszła mej uwagi, jak mniemasz strapiona.

Nie czyń mi strachów tyle. Królewska Junona

Nie zapomni mnie.

Lecz ciebie, matko, starość przygniata nieczule

Próżną troską, i kiedy chwytają miecz króle,

Fałszywym zgoła strachem prorokinię mami;

O posążki się bogów troszcz, zajmuj chramami⁶⁵⁵,

Wojnę i pokój męskie niech sprawują dłonie!»

Na takie słowa gniewem Allekto rozpłonie.

Wśród mowy strach młodzieńca przejmie tajemniczy,

Wzrok się zaćmi: tyloma wężami zasyczy

Erynia, tak twarz zmieni, krwawe oczu białka

Obróci na chcącego tłumaczyć się śmiałka;

Odpycha go, dwa węże najeżyła z głowy,

Trzaska biczem, wściekłymi tak karcąc go słowy:

«Otom ja, którą starość przygniata nieczule,

Fałszywym strachem mamiąc, gdy biorą miecz króle!

Patrz! Oto z jędz-sióstr jedna, srogich niewymownie.

Bój i śmierć w dłoni niosę!»

To rzekłszy, na młodzieńca smolną rzuca głownię,

Co zaraz czarnym dymem pierś jego owiała.

Lęk wielki ze snu wyrwał go, z całego ciała

Pot spływa mu obficie. W szale szuka broni

Nad łożem i po gmachu pędem za nią goni.

Sroży się żądza boju z pragnieniem krwi dzikiem,

Nad wszystko gniew: jak kiedy płomień z głośnym sykiem

Ogarnia chrust pod kotłem, wzburzona do głębi

Od żaru woda wewnątrz wre, w szale się kłębi

Dymiący nurt i w górę gwałtownie się spienia

Wzbierając — ciemna para gna w niebios sklepienia.

Więc pokój rwie; by ruszyć do Latyna, straże

Zaraz zwoła i oręż gotować rozkaże,

By strzec Italii, z wrogów oczyścić kraj miły;

Na Teukrów i Latynów wystarczy mu siły.

Gdy to rzecze i bogów na śluby przywoła,

Na wyścigi Rutule broń biorą dokoła:

Tych porusza wdzięk miły i krasa młodziana,

Tamtych ród i prawica, z głośnych czynów znana.

Gdy tak Turn męstwo swoich Rutulów podżega,

Allekto stygijskimi skrzydły mknie do brzega

Przez Teukrów zajętego, podstęp ważąc nowy,

Gdzie piękny Jul gnał zwierza leśnymi parowy.

Tu dziewica z Kocytu niepokoi psiska

I w nozdrza dobrze znaną woń z nagła im ciska,

By goniły jelenia; — stąd pierwsze się krzesze

Zarzewie, co porwało w bój wieśniacze rzesze.

Był jeleń piękny, z rogi ogromnymi; dziatki

Tyreja, spod wymienia porwawszy go matki,

Chowały i sam Tyrej, co królewskie stada

Ma w pieczy i nad wielkim obszarem pól włada.

Nawykły do rozkazów, szczególnie on drogi

Był siostrze Sylwii: nieraz wieńczyła mu rogi,

Czesała, myła w czystym źródełku co rana.

On z ręki jadł — nawykły do zagrody pana,

Błądził po gęstwie lasów w oddaleniu sporem

I sam w znany dom późnym powracał wieczorem. —

Jego szybkie psy Jula od domu daleko

Ruszyły, gdy wzdłuż brzegów cichą płynął rzeką,

Pod cieniem drzew przed słońca się kryjąc upały⁶⁵⁶.

Askań, żądzą niezwykłej zapalony chwały,

Z krzywego łuku strzałę weń lotną wymierza.

Prawicę drżącą bogi wsparły: przez brzuch zwierza

I trzewia z głośnym świstem przeszedł pocisk srogi.

Zraniony zwierz ucieka w dobrze znane progi,

Do obory się kryje skrwawion, dom dokoła

Napełnia jękiem: rzekłbyś, że o pomoc woła.

Wnet pierwsza Sylwia dłońmi w ramiona uderzy,

Pomocy wzywa, wiejskich zwołuje pasterzy.

Biegną z nagła, bo sroga jędza, w lesie skryta,

Podjudza ich: ten głownię osmoloną chwyta,

Ów kół sękaty — co im pod ręce podpadło,

Gniew zmienia w broń. Wnet Tyrej czerń skrzyknie zajadłą

I jak łupał klinami dąb na części cztery,

Ciężko sapiąc, ogromnej się ima siekiery.

Korzysta z chwili srogich kłótni przyjaciółka:

Na dach stajni wybiega i z jego wierzchołka

Pasterski gromki sygnał zagra, krętym rogiem

Tartarejski wydając głos; wraz echem srogiem

Odegrzmiał jej gaj każdy, przepastne grzmią bory.

Słyszy ją Trywii topiel⁶⁵⁷, słyszy i Nar⁶⁵⁸ skory,

Zbielon siarką, i fala Welinu⁶⁵⁹ spieniona,

A drżące matki cisną dziateczki do łona.

Wnet szybko na głos trąby i złowrogi sygnał

Chwytając włócznie, zewsząd nieugięty przygnał

Tłum wieśniaków. — I młodzi Teukrzy, w bój gotowi,

Z otwartych bram na pomoc śpieszą Askaniowi.

Zewrą szyk. Już nikt dłoni po chłopsku nie ściąga

Do twardego ożoga lub smolnego drąga:

Halabardą bój toczą, stłoczone we wirze

Dobyte miecze sterczą, rozbłyskują spiże

Na słońcu i pod chmury blask miecą pożogi...

Tak zrazu się zaczyna zapieniać nurt srogi,

Z wolna wzdyma się morze i wyżej swe fale

Dźwiga — wreszcie pod niebo z dna spiętrza się w szale.

Tu pierwszy w szyku młodzian od świszczącej strzały

Najstarszy syn Tyreja runął, Almon śmiały,

Pod samym bowiem gardłem grot utkwił i skrycie

Drogę głosu i wiotkie krwią zaparł mu życie.

Koło niego stos trupów. Padł i Galez, starzec,

Który, w środek skoczywszy, chciał krwawy spór zarzec,

Mąż prawy, najbogatszy na auzońskiej niwie:

Pięć miał stad owiec, tyleż stad wołów szczęśliwie

Wypasał i setnymi ziemię orał pługi⁶⁶⁰.

Gdy tak bój z różnym szczęściem toczy się czas długi,

Gdy spełniła zapowiedź jędza, kiedy zlała

Krwią świeżą łan i pierwsze w boju padły ciała,

Opuszcza kraj Hesperii, pod niebiosa wionie

I dumny głos zwycięsko tak rzuca Junonie:

«Patrz! Spełniona niezgoda, śmierć smutny plon bierze

Powiedz, niech przyjaźń zawrą i czynią przymierze!

Gdy krwią Teukrów auzońskie pokropiłam pola,

To jeszcze dodam, jeśli taka twoja wola:

Pogłoskami bój wniosę i w sąsiednie grody,

Rozpalę w sercach krwawej zarzewie niezgody:

Niech zewsząd mkną na pomoc, broń będę im znosić».

Na to Juno: «Dość strachów i zdrady już dosyć!

Dana wojny przyczyna, bój wre w tej krainie;

Przypadkiem porwan oręż krwią nową opłynie.

Taki obrzęd weselny niech święci i śluby

Dostojny syn Wenery⁶⁶¹ i król Latyn luby.

Tobie dłużej nie daje błądzić przez obłoki

Ojciec, co berłem Olimp owłada wysoki.

Ustąp! — Mozoły, jakie los jeszcze mi chowa,

Sama zniosę». — Tak kończy Junona swe słowa.

Wzniósłszy skrzydła wężami groźne, jędza pierzchnie

W Kocytu kraj i górnych niw rzuca powierzchnie.

Wśród wysokich Italii gór leży polana

Czcigodna i we wielu krajach uwielbiana:

Ampsankta Jar⁶⁶². Od obu stron gęste ją gaje

Kryją, między skałami wciąż łoskot wydaje

Ze szumem groźne wiry skłębiająca rzeka.

Tu grota straszna, okno Plutona, z daleka

Widnieje — czeluść Orku, zionąca zaduchem,

Gardziele swe otwiera. W pomroczu jej głuchem

Znikła jędza. Świat cały odetchnął spokojnie.

Niemniej tymczasem córka Saturna⁶⁶³ ku wojnie

Zapala dalej serca. Gna do miasta cała

Pasterzy rzesza, niosą pokrwawione ciała

Almona i Galeza z zeszpeconym czołem,

Wzywają bóstw, Latyna zaklinają społem.

Wbiega Turn; między mordem rozognioną zgrają

Wzmaga grozę: że Teukrom królestwo oddają,

Jego pędzą, ród fryski przyzywają na tron!

I synowie wśród lasu pląsających matron

Na cześć Bakcha (bo znaczne jest Amaty miano)

Zewsząd biegną i krzyczą, by pokój zerwano.

Wnet, wbrew wróżbom i woli bogów, lud dokoła

Przewrotną żądzą zdjęty o niecny bój woła;

Na wyścigi się cisną przed Latyna domem.

On jak skała stercząca stoczem nieruchomem

Opiera się; tak skała, z głośnym hukiem w szale

Bita wokół przez dziko szczekające fale,

Trwa ciężarem; daremnie spienione urwiska

I głazy grzmią, a morze porosty w nią ciska. —

Lecz w końcu, gdy się ślepym oprzeć nie mógł radom,

Gdy srogiej plan Junony lud spełnia nieświadom —

Na świadki społem bogów biorąc i powietrze:

«Łamią nas losy — rzecze — pęd burzy nas zetrze!

Świętokradzką krwią zbrodnie płacić będzie trzeba

Nieszczęsnym! Ciebie, Turnie, dosięgnie gniew nieba

Srogi — ślubem niewczesnym ołtarze zbogacisz.

Mnie bowiem pokój czeka, przystań pełna zacisz;

Pogrzeb szczęsny mnie minie». — Więcej nie rzekł słowa,

Puszcza z dłoni spraw wodze i w dom swój się chowa.

Taki zwyczaj był w Lacjum przed laty wieloma

Przez grody Alby święcon — i dziś wielka Roma

Chowa go, zanim pierwsze zapasy nastaną,

Czy to Getom⁶⁶⁴ nieść trzeba wojnę opłakaną,

Czy Hirkanom⁶⁶⁵, Arabom, czy też będzie wiodła

Na wschód droga, do Indyj, do Partów⁶⁶⁶, po godła

Zabrane. Dwie są Bramy Wojny (to im miano

Z religijnej dla Marsa czci ongi nadano),

Stu sztabami ze spiżu i żelazem srogiem

Zaparte, z dębu; Janus czuwa nad ich progiem.

Kiedy już wojnę ojców postanowi grono,

Konsul, modłą gabińską mając zarzuconą

Togę⁶⁶⁷, sam te podwoje otwiera ze zgrzytem,

Sam wojnę wieści; staje młódź obecna przy tem,

A surmy ślą wieść gromką do najdalszych chatyn.

Tak wojnę Eneadom ogłosić miał Latyn,

Tak zwyczaj chce, i smutne otworzyć bramice.

Wzdryga się przecież starzec, odwracając lice

Od haniebnej posługi, w mrok ślepy się chowa.

Wtedy niebios rzuciwszy próg, bogów królowa

Własną dłonią pchnie bramę, i zawiasy razem

Rwąc — otwiera podwoje okute żelazem.

Wre zbudzona Auzonia, niewzruszona wprzódy:

Ci pieszo ruszą w pole, tych na krwawe trudy

Wśród kurzawy koń niesie; każdy o broń woła;

Ci lekkie tarcze, włócznie smarują dokoła

Tłustym sadłem, na brusie topór ostrzą płaski.

Niosą godła, rozgłośne wkrąg słychać surm⁶⁶⁸ wrzaski.

Pięć miast wielkich, broń kując, do bojów się ślepych

Rwie: Atyna⁶⁶⁹ potężna, Tybur⁶⁷⁰ strojny w przepych,

Ardeja, Krustumera⁶⁷¹, wieżaste Antemny⁶⁷².

Przyłbice twarde drążą, gną wierzby pręt ciemny

Na tarcze; część ze spiżu sporządza pancerze

I srebrne nakolanka na nogi swe bierze.

Odbiegła chęć do pługa, do kosy i radła,

Ojcowskie miecze idą znowu na kowadła;

Już trąby grają, hasła wojny mkną przez błonie,

Ten szyszak raźno chwyta, ów spienione konie

Sprzęga, bierze tarcz złotą o trójnitnej blasze,

Wdziewa zbroję i wierny miecz z boku przypasze.

Otwórzcie mi Helikon⁶⁷³, boginie! Niech powiem,

Jacy w bój szli królowie, jakich się wojsk mrowiem

Okryły pola, jakich Italii łan miły

Miał mężów wtedy, jakie ich boje wsławiły...

Pomnicie, boskie! Wątek przypomnieć tej treści

Możecie; — do nas ledwo głuche doszły wieści.

Pierwszy w bój rusza srogi król z tyrreńskiej ziemi,

Wzgardziciel bogów Mezent, z hufcami zbrojnemi.

Przy nim syn jego Lauzus, krasy dziwnej zgoła,

Której jeden laurencki Turn dorównać zdoła;

Lauzus, koni pogromca, do łowów jedyny,

Na próżno wiedzie z sobą z miasta Agilliny⁶⁷⁴

Tysiąc mężów — tron ojca godzien zasiąść w chwale

I ażeby mu Mezent nie był ojcem wcale.

Za nimi świetny rydwan gna przez bujne trawy

Zwycięskimi rumaki syn Alcyda⁶⁷⁵ żwawy,

Awentyn; z tarczy godła ojcowskie mu płoną:

Sto węży społem z Hydrą, w węże oplecioną.

W Awentynu go lesie⁶⁷⁶ Rea z licem gładkiem

Porodziła, kapłanka, przez bożka ukradkiem

Tyrynckiego⁶⁷⁷ w laurenckiej ziemi uwiedziona,

Gdy w tryumfie tam przybył, zabiwszy Geriona⁶⁷⁸,

I bawoły z Hibernii pól w tyrreńskiej fali⁶⁷⁹

Pławił. Za nim ze spisą⁶⁸⁰ i włócznią tłum wali

Dzielny, mieczów błyszczących i spis szereg błyska.

On sam pieszo, odziany w wielką skórę lwiska,

Groźną grzywę, łeb zwierza z zębami białymi

Na głowę zarzuciwszy, tak idzie olbrzymi

Do zamku króla, straszny jak Alcyd za młodu.

Za nim śpieszą bliźniacy dwaj z Tyburu grodu

Który brat ich założył: młody Katyl oraz,

Jak on⁶⁸¹ z Argos wiodący ród, waleczny Koras.

Przed pierwszym szykiem idą, gdzie włóczni las błyska

Jak centaury, synowie chmury⁶⁸², gdy z urwiska

Stromego schodzą, Otrys śnieżną i Homolę⁶⁸³

Rzucając w szybkim pędzie; ogromny las w dole

Rum im czyni i trzeszczą zarośla od spodu.

Tuż Cekul, założyciel szedł Prenesty grodu⁶⁸⁴

Którego na ognisku pasterska drużyna

Znalazłszy wśród stad, wzięła za Wulkana syna,

W co wszyscy uwierzyli; z nim hufiec stłoczony

Z Prenesty gór, z Gabijów, ziemicy Junony,

Znad Anienu⁶⁸⁵, z hernickich skał⁶⁸⁶, które zabagnia

Strug wiele; i ci, których bogata Anagnia⁶⁸⁷

Żywi oraz Amazen⁶⁸⁸. Nie wszędzie migoce

Broń, tarcz i huczny rydwan: największa część proce

Z ołowiem niesie albo podwójne dziryty⁶⁸⁹

W dłoni dzierży, zaś kołpak z wilczej skóry szyty

Głowę im kryje; naga jest noga ich lewa,

Prawą proste obuwie skórzane odziewa.

Messap, koni pogromca, co ojcem się chwali

Neptunem, niedosięgły dla ognia i stali,

Lud gnuśny i odwykły od zapasów zgoła,

Dobywszy miecza, z nagła do oręża woła.

Idą szyki z Fescenii, z Faliski Ekwowie⁶⁹⁰,

Lud, co zamki Sorakty⁶⁹¹, Flawiny pustkowie,

Cymin dzierży, Kapenę, co w lasy się wtula

Nad jeziorem... Szli rzędem, wysławiając króla:

Tak pod chmurą skłębioną śnieżyste łabędzie,

Gdy wracają z żerowisk i krzyk miecą w pędzie

Nad wzgórzami — grzmi rzeka i Azji w oddali

Bagnisko. — Nikt by nie rzekł, że hufiec spiżowy w bój wali

Rzędem, lecz że w powietrzu, bijąc w lotne pióra,

Ku wybrzeżom chrapliwych ptaków pędzi chmura.

Oto ze krwi Sabinów dobrane oddziały

Wielkie, sam za huf starcząc, Klauzus wiedzie śmiały.

Z którego ród Klaudiuszów krew bierze i miano

W Lacjum, odkąd w dział Romę Sabińczykom dano.

Razem huf Amiternów i starzy Kwiryci⁶⁹²,

Ereci, lud Mutusków⁶⁹³, co chowem się szczyci

Oliwek, Nomentanie, Welińców garść duża,

Ci, co Tetryk, Seweru zamieszkują wzgórza

I Kasperię, Forulcy, znad Himeli fali,

Znad Tybru, Fabarysu lud, mężowie śmiali

Z zimnej Nursji⁶⁹⁴, bortyński hufiec, Latynowie

I lud, co się od Allii⁶⁹⁵ imieniem jej zowie:

Jak toczą się libijskich fal liczne bałwany,

Gdy srogi Orion w odmęt kryje się wezbrany,

Lub jak z początkiem lata szemrzą nieprzerwanie

Kłosy nad Hermem albo na licyjskim łanie⁶⁹⁶

Dźwięczą tarcze, drży ziemia stopami tłoczona.

Tutaj Halez, wróg Trojan, druh Agamemnona,

Zaprzęga w rydwan konie, dla Turna huf dziki

Tysiąca mężów wiodąc, co wokół Massyki⁶⁹⁷

Uprawia wino, tych też, których ślą ojcowie

Aurunku, Sydycyny pobliskie pustkowie,

Gród Kalesu i brzegi płytkiego Wolturna⁶⁹⁸.

Razem ze Satykułu idzie rota chmurna

I hufiec Osków. Lekkie oni niosą włócznie,

Jak zwyczaj chce, rzemieniem opatrzone sztucznie,

W lewicy tarcze krągłe, przy boku miecz krzywy.

I ciebie natchnień naszych nie miną porywy

Ebalu: Sebetydy nimfy ciebie Telon

Zrodził, kiedy Kaprei tron, sobie przydzielon,

Zasiadł, starszy już wiekiem. Ojca swego niwą

Nienasycon syn, wtedy już władał szczęśliwą

Sarrastów ziemią, Sarnu brzeg dzierżył przyjemny,

Kraj Rufrów i Batulów, obszary Celemny,

Gród Abelli, co z chowu jabłek nabył chwały.

Ci zwyczajem Teutonów zwykli miotać strzały.

Z dębowej kory szyszak osłania ich głowy;

Świecą tarcze ze spiżu, miecz błyska spiżowy.

I tobie górskie Nersy⁶⁹⁹ w bój każą iść zbrojnie,

Ufensie, pełen sławy i szczęśliwy w wojnie,

Coś władcą Ekwikuli skalnej i narodu

Srogiego, nawykłego do łowów od młodu.

Zbrojno on łany orze i łakomy na łup

Żyje z tego, co zwiezie z wyprawy do chałup.

Od Marruwii⁷⁰⁰ pól kapłan też dzielny przybywa.

Którego szyszak szczęsna przystraja oliwa,

Przez Archippa słan króla: Umbro, który zdoła

Żmije i węże, groźnie podnoszące czoła,

Usypiać śpiewem, gniew ich koić niezbłagany

I sztuką leczyć przez nie zadawane rany.

Lecz przed włócznią dardańską sztuka go nie skryła

Lekarska ni śpiew, który łagodne sny zsyła,

Ani na górze Marsów zbierane dziewanny...

Ciebie gaje Angwicji, Fucinu⁷⁰¹ nurt szklanny

I stawy ciche płaczą.

Szedł też i Hipolita syn, co męstwem pała,

Wirbiusz, którego matka z Arycji wysłała,

Gdzie był w Egerii gajach wilgotnych chowany

Nad jeziorem, gdzie ołtarz jest łaskawej Diany.

Hipolit niegdyś (mówią) obwinion o zbrodnię

Przez macochę, na rozkaz rodzica niegodnie

Rozdarty końmi, znowu rzucił Orku bezdna,

I za sprawą Dyjany toń nieba go gwiezdna

Ujrzała wskrzeszonego przez Peona⁷⁰² zioła.

Wtedy ojciec wszechmocny gniewny, że się zdoła

Śmiertelnik wyrwać z Orku pod promienne nieba,

Wynalazcę tych leków, zrodzonego z Feba⁷⁰³,

Piorunem swym w stygijskiej rzeki strącił tonie;

Lecz Trywia⁷⁰⁴ Hipolita w zaciszne ustronie

Skryje, nimfie Egerii zleca wśród gaiku,

Gdzie sam w lasach Italii wśród cierpień bez liku

Przebywał pod zmienionym imieniem Wirbiusza.

Stąd od świątyni Trywii prawo dotąd zmusza

Usuwać konie za to, że morskimi dziwy

Spłoszone, wóz z młodzieńcem stłukły nieszczęśliwy.

Przecież syn jego żwące munsztuk niespokojnie

Zaprzęgał konie w rydwan i rwał się ku wojnie.

Wśród przednich rot Turn piękny, jaśniejący chwałą,

Dzierży broń i przewyższa wszystkich głową całą.

Potrójną kitą strojny szyszak jego świetny

Chimera zdobi, z paszczy zionąc ognie Etny;

Tym srożej ona warczy, żar zgubny śląc z pyska,

Im obficiej wśród bojów przelana krew tryska.

Gładką tarcz, wznosząc rogi do walki gotowe,

Ze złota, Ijo zdobi przemieniona w krowę⁷⁰⁵,

Dziw wielki; przy niej Argus, stróż, i rodzic chmurny

Inach, potok lejący ze rzeźbionej urny.

Za Turnem pierwszych hufców rój, głowa przy głowie

Kupią się⁷⁰⁶ dzierżąc tarcze młodzi Argiwowie⁷⁰⁷,

Aurunków garść, Rutule, lud sykańskiej ziemi.

Sakrani, Labikowie z tarczami barwnemi,

Lud, co Tybru, Numiku brzeg święty w mozole

Orze, co pługi wiedzie na rutulskie pole

I cyrcejski łan — ludy z ziem, gdzie Anksur plony

Ochrania i Feronia gaj dzierży zielony.

Gdzie bagna saturyjskie i przez dolin wnętrza

Zimny Ufens, do morza mknąc, bałwany spiętrza.

Prócz tych, z Wolsków narodu Kamilla nadchodzi,

Prowadząc konny hufiec zakutej w spiż młodzi,

Wojowniczka; — nie bawi jej z wikliny splecion

Koszyczek i Minerwy nie ima się wrzecion;

Bój twardy lubi, wichry szybkie przemóc zdoła,

Biegnąc przez łany zboża po wierzchu i zgoła

Leciuchnych kłosów w lotnym nie trącając pędzie,

Albo przez pełne morze, co wzdyma nurt wszędzie,

Nie maczając stóp szybkich, śmigłym pędem bieży.

Wybiegając z chat, w polach tłum wiejskiej młodzieży

I niewiast pilnie patrzy na idącą, zwłaszcza

Podziwiając purpurę królewskiego płaszcza,

Co kryje jej ramiona, i obręcz ze złota,

Co spina włos, licyjski kołczan, co blask miota

Z dala, i włócznię, którą pasterski mirt wieńczy.

Księga VIII

Gdy wojny znak z Laurentu zamczyska Turn srogi

Wywiesił i chrapliwym dźwiękiem wrzasły rogi,

Gdy wspiął konie, gdy chrzęsła na nim zbroja tęga,

Wnet wzburzą się umysły, w zgiełku się sprzysięga

Skwapliwie całe Lacjum, młódź sierdzi się srodze

Buńczuczna. Messap oraz Ufens, pierwsi wodze,

Z Mezentem, wzgardzicielem bóstw, zewsząd dobrany

Huf kupią⁷⁰⁸, wielkie z żeńców ogołocą łany.

Wenula ślą do grodu wielkiego Diomeda

Z wieścią, że w Lacjum Teukrów wtargnęła czereda,

Że Enej flotą przybył ze zwyciężonemi

Penaty, prawym królem się mieniąc tej ziemi;

Że pośród wielu ludów Dardańcowi dano

Posłuch; szeroko w Lacjum słynie jego miano.

Co knuje, czego dopiąć chciałby w swojej dumie,

Gdy wygra bój — to lepiej on sam wyrozumie,

Niźli obaj królowie: Turn i Latyn stary.

Tak sprawy stały w Lacjum. Widząc te zamiary

Bohater z Troi, miotan trosk wielkich nawałą,

Raz w tę, raz w tamtę stronę obraca myśl śmiałą,

Wszystko ważąc wśród deszczu trwożnych oszołomień:

Tak drżące światło słońca lub księżyca promień

Srebrzysty, w kotle z wodą odbity od brzega

Spiżowych warg, po wszystkich ścianach lekko biega

A wreszcie do najwyższych domu wzlata pował.

Noc była i głęboki sen już obejmował

Pomęczone zwierzęta ziemi z ptactwem społem,

Gdy ojciec Enej w chłodną noc, pod niebem gołem

Znużon rozterką myśli splątanych we wojnie,

Położył się i późnym snem krzepił spokojnie.

Natenczas sam bóg rzeki Tyberyn mu z bliska

Zjawił się wśród topoli, nad gąszcz uroczyska

Wstając, w płaszczu leciuchnym, żółtawym — na głowie

Wplecione we włos bujne się wiło sitowie.

Wraz tak mówi i troski słowami tak koi:

«Synu bogów, co z ręki wroga gród nam Troi

Wracasz i zachowujesz wciąż Pergam sędziwy,

Czekany wśród laurenckiej i latyńskiej niwy!

Tu dom twój i penaty! Nie ustawaj w drodze,

Niech wojny cię nie trwożą: gnębiący cię srodze

Gniew bogów ustał.

Byś nie sądził, że złudne sny twoją myśl mącą.

Maciorę ujrzysz wielką, pod dębem leżącą,

Przy niej płód głów trzydziestu, białych jak ich matka,

Ssać będzie jej wymiona. Kres trudów ostatka

Tam znajdziesz, tam gród przyszły swe mury pomieści.

Gdy od tej chwili pełnych lat minie trzydzieści,

Askań miasto założy z głośnym Alby mianem.

Pewne rzeczy obwieszczam; jak będzie ci danem

Osiągnąć cel ten, w krótkim pouczę cię słowie:

W krainie tej Pallasa plemię, Arkadowie,

Co za królem Ewandrem szli i jego znaki,

Obrali łan i w górach gród nie lada jaki

Stawili: Pallanteum od Pallasa dziada⁷⁰⁹

Zwie się. Tych z Latynami ciągła dzieli zwada.

Z nimi złącz się przymierzem na każdą przygodę.

Ja sam cię do nich rzeką wzdłuż brzegów powiodę,

Byś zmógł wiosły⁷¹⁰ przeciwny prąd wśród żmudnej jazdy.

Powstań, synu bogini! — Zanim zajdą gwiazdy,

Junonie zanoś modły — gniew, groźby niemałe

Pokornymi zmiękcz śluby. Mnie później dasz chwałę,

Zwycięzca. Jam jest, który nurt rzeki wezbrany

O brzeg miotam i bujnych niw przecinam łany:

Modry Tyber, najmilsza dla niebiosów rzeka.

Tu dom mój — źródło w górach wysokich, z daleka».

Rzekł i w nurtów głębokich skryje się czeluści,

Na dno dążąc. Eneja sen nocny opuści.

Wstaje i patrząc w niebo, co brzaskiem zórz płonie,

Zaczerpnie wody z rzeki w złączone wraz dłonie,

Jak zwyczaj chce, i takie do nieba śle słowa:

«Nimfy, nimfy Laurentu, skąd rzek kryształowa

Mknie fala, i ty Tybrze ze świętymi wody,

Weźcie mnie w swoją pieczę, brońcie od przygody

Gdziekolwiek cię, pełnego litości nade mną,

Topiel kryje, gdziekolwiek twarz jawisz przyjemną,

Zawsze sławę i hojne odbierzesz obiaty,

O rzeko, hesperyjskich wód królu rogaty⁷¹¹,

Jeno broń mnie i bliżej twe określ wyrocznie!»

Tak mówi; dwuwiosłowce dwa z floty niezwłocznie

Wybiera, zbroi druhów i opatrzy żagle.

Wtem oto przed ich okiem dziw zjawi się nagle:

Pod lasem biała, białe karmiąca prosięta,

Na zielonym wybrzeżu świnia rozciągnięta. —

Zbożny Enej wnet tobie, Junono, ją w darze

Zabija i z prosięty kładzie na ołtarze.

Bogini nurty Tybru, co wprzód się wzdymały

Przez całą noc, ukoi; ucichną wód wały,

Niby staw lub zatoka; fal błysną zwierciadła

Pogodne, praca wioseł mozolna odpadła.

Zaczem z pluskiem pomyślnym mkną dalej wytrwale:

Kraje toń smolna jodła, w krąg dziwią się fale,

Dziwią się gaje, widząc tarcze, co migocą

Z dala, i zdobne statki, prące naprzód z mocą.

Oni dzień i noc płyną po spokojnej toni,

Mknąc przez wielkie zakręty: raz rząd ich zasłoni

Drzew różnych, to wśród lasów zielonych nurt sieką.

Ogniste słońce stało w górze, gdy nad rzeką

W dali mur ujrzą, zamek z domy⁷¹² niewieloma,

Które w niebo spiętrzyła dziś potężna Roma,

Wtedy zasię Ewander z biedną dzierżył rzeszą.

Raźno w bok zwrócą dzioby i do grodu śpieszą.

Przypadkiem w dniu tym z rodu Arkadów król stary

Alcydowi⁷¹³ i bogom sprawował ofiary

Przed grodem w gaju; Pallas, syn jego, z młodzieżą

I z ubogim senatem kadzideł woń świeżą

Słali — ciepła krew, dymiąc, broczyła ołtarze.

Gdy ujrzą wielkie statki w cienistym wiszarze

Wśród gaju i w milczeniu poruszane wiosła,

Zlękli się nagle, wszystka rzesza się podniosła

Od stołów. Lecz przerywać uczt Pallas ochoczy,

Nie daje — sam z oszczepem naprzeciw poskoczy

opodal z pagórka: «Chłopcy! Co w te sioła

Nieznaną gna was drogą? Gdzie mkniecie — zawoła —

Skąd ród? Gdzie dom wasz? Pokój czy bój was przywodzi?

Więc ojciec Enej, stojąc na wysokiej łodzi

I gałązkę oliwy wznosząc, tak zaczyna:

«Trojan widzisz, lud wrogi zastępom Latyna,

Co w pysze odtrąciły nas, znękanych srodze.

Do Ewandra dążymy. Odnieścież, iż wodze

Dardańscy przyszli szukać u druhów obrony».

Osłupiał Pallas, takim mianem uderzony:

«Ktośkolwiek jest, pójdź — rzecze — i z rodzicem pomów

Do woli; gościem będziesz pośród naszych domów».

Po tych słowach prawicę mu żywo uściska;

Rzucają brzeg i wchodzą w gaju uroczyska.

Wtedy Enej do króla z przyjazną rzekł twarzą:

«Najlepszy z Grajów! Ciebie dziś losy mi każą

Błagać, wstęgami pęki spowiwszy gałązek.

Nie zląkłem się, żeś z Grecji, wódz Greków, że związek

Pokrewieństwa z Atrydy⁷¹⁴ cię łączy oboma.

Mnie męstwo, wola bogów z wyroczni wiadoma,

Wspólny ród nasz i odgłos twej sławy niepodły

Łączą z tobą i tutaj chętnego przywiodły.

Dardan, pradziad, co Troi pierwsze wznosił mury,

Z Elektry — mówią — zrodzon, Atlasowej córy,

W Teukrii osiadł. Elektrę, matkę bohatera,

Atlas rodzi, co niebo barkami podpiera;

Waszym przodkiem Merkury, któremu na szczycie

Cylleny chłodnym piękna Maja dała życie,

Ta sama Maja, twierdzą, jest córką olbrzyma

Atlasa, co gwieździsty strop na barkach trzyma:

Tak ród nas obu z jednej krwi początek bierze.

W to ufając, nie słałem posłów o przymierze

Ni pism — siebie i głowę własną tu bez trwogi

Stawiam i z tymi prośby wstępuję w twe progi:

Nas lud Dauna⁷¹⁵, co ciebie srogim trapi bojem,

Nęka; gdy nas odpędzi, ufa, że pod swojem

Jarzmem całą Hesperię ugnie bez przeszkody,

Zawładnąwszy obydwóch italskich mórz wody⁷¹⁶.

Przyjm i daj nam prawicę. Są u nas ku wojnie

Chętne serca i młodzież ćwiczona przystojnie».

Tak rzekł Enej. Ów, długo w mówiącego lice

I oczy wpatrzon, utkwił w nim bystre źrenice,

W końcu krótko rzekł: — «Jakże oglądam cię chętnie,

Najdzielniejszy wśród Teukrów! Poznaję w lic piętnie

Anchiza lica, w głosie — głos, któremu sprzyjam!

Pomnę: na Salaminę gdy wybrał się Pryjam

Do siostry swej, Hezjony, także chłodną srodze

Arkadię wraz z druhami nawiedził po drodze,

Mnie wtenczas pierwsza młodość rumieniła lica...

Wodzów Teukrów, Pryjama, ich tronu dziedzica,

Podziwiałem; nad wszystkich przecież wyżej skronie

Niósł Anchiz. Wnet młodzieńcza chęć we mnie rozpłonie

Uścisnąć mu prawicę, przemówić doń z bliska;

Przystąpię i w Feneja go wiodę siedliska.

Z licyjskimi on strzały pyszny kołczan potem

Zostawił mi, płaszcz cudny dał, przetykan złotem,

I dwie uzdy ze złota — dziś Pallas je bierze. —

Więc, jak pragniecie, z wami zawieram przymierze

I skoro brzask rozbłyśnie jutro, z hufcem w drogę

Wesołych was wyprawię i skarby⁷¹⁷ wspomogę.

Tymczasem, gdyście przyszli jako przyjaciele,

Dorocznych świąt wraz z nami obchodźcie wesele

I dziś już przywykajcie do druhów zastawy».

To rzekłszy, każe wnosić uprzątnięte strawy,

Stawia czasze i mężów na darni sadowi.

Przed innymi uprzejmie wskaże Enejowi

Klonowy tron, lwa skórą zaścielon kudłatą.

Rześcy chłopcy i kapłan, piękną zdobny szatą,

Pieczone wątpia⁷¹⁸ niosą, kosz, co się ugina

Pod darami Cerery, i wyborne wina.

Spożywa Enej z młodzią trojańską pospołu

Smaczne uda i combry⁷¹⁹ ogromnego wołu.

Gdy już zaspokoili głód, tłumiąc chęć jadła,

Rzekł król Ewander: — «Ucztę, która nam wypadła

Ze zwyczaju, te bóstwa wielkiego ołtarze,

Nie zabobon bóstw starych niepomny nam każe

Poświęcać: z wielkich, gościu trojański, wyrwani

Niebezpieczeństw, obiaty niebianom ślem w dani.

Przypatrz się tym zwieszonym w górze skalnym bryłom:

Strzaskane leżą głazy, opuszczony wyłom

Kryjówki, ległych grani olbrzymie brzemiona.

Jaskinia była wielka tam, w gąszczu tajona,

Srogiego półczłowieka, Kaka⁷²⁰, skryte leże,

Niedostępne dla słońca; krwi strugi wciąż świeże

Wilżyły wokół ziemię. Nad bramą wysoką

Wisiały głowy, ciemną zbroczone posoką.

Wulkan ojcem potwora był; jego to żary

Z pyska ziejąc, wlókł cielsko swe wielkie bez miary.

Przyszła nam jednak w końcu pomoc upragniona

Ze strony boga: bowiem zabiwszy Geriona

Trójkształtnego⁷²¹ i z łupu wielkiego wesoły,

Nadszedł Alcyd⁷²² zwycięski, pędząc tędy woły

Ogromne: jar i rzekę zajmowały całą.

Lecz Kak dziki, by zgoła nic już nie zostało,

Na co by podstęp jego nie czyhał i zdrada,

Cztery byki ogromne ze stajni wykrada

I tyleż równie pięknych jałowic. By śliski

Grunt zwykłymi się racic nie znaczył odciski,

Za ogony wlókł bydło po urwistej drodze,

Myląc ślady, i w jamie ukrył ciemnej srodze.

Żadne znaki nie wiodły do groty tej z bliska.

Tymczasem, kiedy Alcyd wypędzał z pastwiska

Swe stada napasione w drogę, zaryczały

Odchodzące już woły; i zaraz gaj cały

Rozebrzmiał rykiem, wzgórza ślą gromkich ech krocie,

Razem i woły w wielkiej ukrywane grocie

Zaryczą: podstęp Kaka od razu się wyda.

Wtedy ból i gniew w piersi rozpłonie Alcyda:

Sękaty dąb porywa w dłonie i bez zwłoki

Szybkim pędem na góry zrąb wbiega wysoki.

Pierwszy raz wtedy Kaka ujrzano z daleka,

Jak z trwogą w oczach, szybszy niż Eurus⁷²³, ucieka

Do jaskini: strach skrzydła mu przypnie u nogi.

Gdy zamknął się i łańcuch rozerwawszy srogi

Strącił skałę, co kunsztem ojcowskiego młota

Wisiała na żelazie, i zaparł nią wrota,

Nadbiegł oto Tyryntczyk i wśród stromych stoczy

Dostępu śledzi, wokół pilnie zwraca oczy,

Zgrzytając zębem. Trzykroć, płonąc gniewu szałem,

Bada stok Awentynu, trzykroć z sercem śmiałem

Podważa głaz — i trzykroć siadł w jarze znużony. —

Niebotyczna grań, z każdej niedostępna strony,

Nad grzbietem się jaskini wznosiła pochyło;

Drapieżne ptactwo chętnie swe gniazda tam kryło.

Tę skałę, jak na lewo od strugi się spiętrza,

Z prawej strony prąc, wstrząsnął silnie i od wnętrza

Z posad wyrwał, a potem z nagła mocno pchnie ją: —

Zagrzmiały od łoskotu przestwory nad knieją,

Rwą się brzegi, przelękły strumień w bok odpłynie.

Odsłaniają się Kaka ogromne jaskinie

Do wnętrza, pełna mroków pieczara głęboka.

Nie inaczej, gdy ziemia pęknie i dla oka

Podziemnych siedzib wnętrzne odsłoni tajniki,

Kraj cieniów, bogom wstrętny, przepaści głąb dziki

Widnieje, drży rój Manów⁷²⁴, kryjąc się w otchłanie...

Zaczem przychwyconego w świetle niespodzianie,

Ryczącego okropnie z wklęsłej jamy wnęka⁷²⁵,

Strzałami Alcyd praży, wszelką bronią nęka,

Ogromne głazy miecąc⁷²⁶ i grube konary.

Ów, nie mogąc uciekać, przerażon bez miary,

Z paszczęki dym potworny (okropne zjawiska!)

Wyrzyga, na dom cały gęste chmury ciska,

Kryjąc widok dla oczu, i mroki olbrzymie

W grocie skłębia: noc z ogniem, błyskającym w dymie.

Nie ścierpiał Alcyd, ale przez płomień do głębi

Na oślep skoczył, kędy najsrożej się kłębi

Fala dymu i ciemną mgłę z jamy dna żenie⁷²⁷.

Tam Kaka, zionącego w mroku czcze płomienie,

Oburącz chwyta dłońmi za szyję i tłoczy

Suche gardło, aż na wierzch wystąpią mu oczy.

Wraz odsłonią się domu wnętrza tajemnicze

Przez drzwi rozbite: woły, złupione zdobycze

Ukażą się na światło; za nogi tłum ściąga

Potworne cielsko, groźnym oczom dziwoląga

Przygląda się do syta, oblicze, kark spasły

Podziwia i gardziele, gdzie ognie zagasły.

Odtąd cześć dajem zbawcy, w potomnych pamięci

Radosny dzień ten. Potyt nasz pierwszy go święci

I Pinariów ród, starzy Alcyda wieszczkowie.

On w gaju wzniósł ten ołtarz, co wielkim się zowie⁷²⁸

I wielkim go na zawsze kraj będzie zwać cały.

Więc, młodzieńcy, tak wielkiej obchodząc dzień chwały,

Uwieńczcie liściem włosy i czasze do ręki

Z winem biorąc, wspólnemu bogu czyńcie dzięki!»

Rzekł, Alcyda topolą wieńczy⁷²⁹ uroczyście

Swą skroń, we włos dwubarwne wplatając jej liście,

I w puchar wino wlewa. Z nim wszyscy pospołu

Radośnie wielbią bogów libacją⁷³⁰ u stołu.

Tymczasem słońce już się chyliło ku ziemi.

Już kapłani i Potyt, pierwszy przed wszystkiemi,

Ubrani w skóry, śpieszą niosąc żagwie żwawo.

Wznowią uczty, powtórną nakryją zastawą

Stoły i półmiskami obarczą ołtarze.

Przy ogniu ich tłum Saliów⁷³¹ rześki się ukaże,

Gałązkami topoli wieńczący swe czoło —

Tu chłopców, a tam starców chór.

Sławią wesoło Alcyda, jak w kolebce już, dziecina mała,

Dwa węże zdusił, które nań Juno nasłała.

Jak w boju zburzył do cna dwa grody kwitnące,

Troję i Echaliję, jak trudów tysiące

Pod królem Eurystejem, za sprawą Junony,

Ponosił: — «Tyś chmur dzieci, o niezwyciężony,

Hyleja oraz Fola⁷³², prawicą zmógł śmiałą,

Dziw Krety i lwa zwalił pod nemejską skałą;

Ciebie Styks i stróż Orku zląkł się, w głębokości

Jamy leżąc na stosie wpół zgryzionych kości;

Ciebie żadne straszydło, ni Tyfej niezmierny

Nie przeraził swą bronią, ni groźny smok Lerny⁷³³,

Co gromadą głów wokół siepał nastroszoną.

Witaj, synu Jowisza, wliczon w niebian grono,

W święto twoje racz ku nam raźną zstąpić nogą!»

To w pieśni sławią. Kaka jaskinię też srogą

Wspominają i z pyska miotane płomienie.

Grzmią gaje w krąg, wiatr echa na pagórki żenie⁷³⁴.

Spełniwszy obrzęd święty, do miasta się rzesza

Udaje zaraz cała. Król stary pośpiesza

Wraz ze synem, Eneja prowadząc na przedzie,

Rozmowy różne w drodze wespół z nimi wiedzie.

Dziwi się, żywo oczy swe zwraca dokoła

Enej, a każde miejsce w nim zachwyt wywoła;

Wiele pyta, spraw dawnych ciekaw niewymownie,

Król Ewander, co Romy założył warownię,

«Fauny — rzecze — i nimfy dzierżyły te kraje,

I ród mężów, co z twardych pni dębu powstaje.

Obcą im była roli uprawa rozumna

I sprzężaj wołów; plonów nie zwozili w gumna —

Owoce ich i łowy mozolne żywiły.

Pierwszy Saturn, Olimpu rzuciwszy szczyt miły,

Uchodząc jako tułacz przed gniewem Jowisza,

Lud szorstki, rozprószony w górzyste zacisza,

Zgromadził, dał mu prawa — Lacjum kraj on zowie,

Ponieważ łacno w ono się ukrył pustkowie⁷³⁵.

Wieść niesie, że pod królem tym nastał wiek złoty:

Tak w pokoju swym berłem wiódł naród do cnoty.

Lecz z wolna wiek podlejszy ludziom się wyłania:

Szał wojny i niesyta żądza posiadania.

Auzońce potem przyszli, Sykańce olbrzymie,

I nieraz kraj Saturna nowe przybrał imię⁷³⁶

Nastali króle: szorstki Tybr wielkiego ciała;

Od niego potem Tybrem Italia nazwała

Albulę, dawne miano odmieniając rzeki.

Mnie, z kraju wygnanego w mórz odmęt daleki,

Los i Fatum, któremu ludzie ujść nie mogą,

Tu przywiodły, tu matka nimfa swą przestrogą,

Karmenta⁷³⁷, mnie przyzwała i boski Apollin».

Tak rzekł, ołtarz mu wskaże wśród zacisznych dolin

Bramę Karmentalską, w Romie czczoną święcie,

Gdzie z dawna chwałę nimfie oddają Karmencie,

Wieszczce boskiej, co pierwsza przyszłe wielkie dzieła

Teukrów i Pallanteum piękne sławić jęła.

Gąszcz też wielki, co w miejscu Azylu wysterkał⁷³⁸

Wskazuje i pod chłodnym urwiskiem Luperkał⁷³⁹,

(Który tak się od Pana licejskiego⁷⁴⁰ zowie),

I gaju Argileta zaciszne pustkowie;

Wskaże plac, gdzie gość Argus z rąk zginął czeladzi,

Na tarpejską grań i na Kapitol prowadzi —

Dziś złoty, wtenczas puszczą zarośnięty srogą;

Już wtedy nań wieśniacy spoglądali z trwogą

Religijną, las straszył ich i głazy duże.

«Ten gaj — rzecze — to lasem porośnięte wzgórze,

Nie wiedzieć który dzierży bóg. Wierzą Arkadzi,

Że widziano Jowisza, jak burze gromadzi

I prawicą Egidy krąg⁷⁴¹ wstrząsa ponury.

Tam dwu grodów oglądasz rozwalone mury,

Zabytki mężów dawnych, cenne niewymownie:

Tę — Janus, tamtę — Saturn zakładał warownię,

Tu Janikuł⁷⁴², tam zasię Saturnia⁷⁴³ jest nasza».

Tak gwarząc, pod ubogie się zbliżą poddasza

Ewandra; tu i ówdzie usłyszą ryk stada,

Gdzie dziś Forum jest Romy i Karyn osada.

Gdy doszli do domostwa, ów rzekł: «W te to progi

Alcyd wstąpił, ten domek go przyjął ubogi.

Śmiej, gościu, gardzić zbytkiem, wnijdź śladem Alcyda

I niech ci niedostatek przykrym się nie wyda!»

Rzekł, wielkiego Eneja w ciasne wiedzie ściany,

Na tapczan suchym liściem suto podesłany

I skórą niedźwiedzicy z puszcz libijskiej ziemi.

Noc padła, ziemię skrzydły objąwszy ciemnemi,

Gdy matka Wenus, zdjęta niedaremną trwogą,

Laurentu groźby słysząc oraz wrzawę srogą,

Na złotym łożu męża Wulkana wśród troski

Tak zacznie, w słowa uczuć wlewając żar boski:

«Kiedy wojną nękali argoliccy wodze

Pergam, co zasłużonej miał ulec pożodze,

Nie prosiłam o pomoc ni oręż — twej siły

I sztuki nie wzywałam, nie chcąc, mężu miły,

By cię darmo nużyła praca tak niełatwa —

Choć wiele czci Pryjama świadczyła mi dziatwa

I płakałam, klęsk syna twarde widząc brzemię.

Dziś z rozkazu Jowisza na Rutulów ziemię

Wstąpił; błagam więc, ufna, że głos mój coś wskóra,

O broń dla mego syna. Wszak Nereja córa⁷⁴⁴

I Tytona małżonka⁷⁴⁵ łzami cię zjednała...

Patrz, jakich ludów zewsząd zbiera się nawała,

Wśród murów ostrząc miecze na Teukrów mych zgony!»

Rzekła, ociężałego śnieżnymi ramiony⁷⁴⁶

Obejmie, wśród rozkosznych pieszcząc oszołomień.

On zwykłe żary przejął zaraz, znany płomień

Wszedł mu w tętna i przebiegł przez bezwładne kości.

Nie inaczej, gdy grzmoty huczą wśród ciemności,

Ognistej błyskawicy smug w chmurach się błąka.

Odczuła to świadoma swej krasy małżonka —

Zaś rodzic, wieczną zmożon miłością, tak powie:

«Czemu z dala zaczynasz w oględnym tak słowie?

Czy nie ufasz mi, boska? Dla takich twych pieszczot

Już wprzódy Teukrom w dłonie tarcz dałbym i brzeszczot.

Ani Jowisz, ni losy nie broniły wcale,

By Pryjama gród dziesięć lat dalszych stał w chwale,

I teraz, gdy wojenną chcesz wzniecić pożogę,

Czegokolwiek po sztuce spodziewać się mogę,

Co się zrobić ze stali da, co ulać ktoś by

Ze spiżu w ogniu zdołał, to... Zaprzestań prośby

I ufaj swojej mocy...» Tak rzekł; upragniony

Uścisk oddał, i chyląc skroń na piersi żony,

W głębokiego snu błogie zapadł ukojenie.

Po północy, gdy rzednąć zaczynają cienie

Płosząc sen, gdy niewiasta biedą przyciśniona,

Co żyje z prac Minerwy drobnych i z wrzeciona,

Krząta się, zgasły ogień roznieca z popiołu

W noc pracę ze służebnic swych gronem pospołu

Wszczynając, tak iż czystym męża swego łoże

Zachować i dziateczki swe wyżywić może —

Tak właśnie Ogniowładca⁷⁴⁷, rzuciwszy posłanie

Miękkie, do rzemiosł swoich ochotnie powstanie.

Jest wyspa przy Sycylii, tuż obok Lipary

Eolskiej, gdzie ze szczelin skał bucha dym szary.

Pod nią huczy Cyklopów jaskinia zapadła,

Groźna jak czeluść Etny, gdzie jęczą kowadła

Tęgo bite, stal chrzęści, rozpalona w głębi

Wielkich pieców i ogień ze sykiem się kłębi:

Wulkana dom, Wulkanią zwana skalna gleba.

Tam zstąpił Ogniowładca z wysokiego nieba.

Cyklopi tam żelazo z wielkimi mozoły

Kuli: Brontes, Steropes i Pyrakmon goły;

Rękoma ich już wokół była wygładzona

Część gromu, jaki rodzic, ująwszy w ramiona,

Miota w ziemię; część była niedokuta jeszcze.

Do niej trzy strzały z gradu, trzy nawalne deszcze

Dodali, trzy z błyskawic i wichru promienie,

A teraz straszne błyski, huk i przerażenie

Mieszali, oraz płomień niezbłagany zgoła.

Opodal rydwan Marsa i dwa wartkie koła

Kuli, którymi w grody ów niesie strach blady,

I egidę okropną, broń gniewnej Pallady,

Na wyścigi zdobili łuskami ze złota,

Dwa węże i Gorgonę, co dziki wzrok miota

Ze ściętej głowy, dłutem gładząc z każdej strony.

«Złóżcie wszystko — rzekł — rzućcie trud nie­dokończony,

Cyklopy Etny, bacząc na zlecenie z nieba:

Mąż dzielny o broń błaga, teraz sił potrzeba,

Teraz sztuki mistrzowskiej — teraz zwinnej dłoni!

Nie zwlekajcie!»

Nic nad to nie wyrzekł, zaś oni

Szybko porwą się wszyscy i wnet się robota

Zaczyna. Płyną strugi spiżu oraz złota,

Śmiercionośna stal w piecu wre. Ogromnej tarczy

Krąg kują, co sam jeden na wszystkie wystarczy

Latynów strzały — siedem blach zbijają społem

Potężnych. Inni miechy stłaczają, z mozołem

Dmąc w ogień. Reszta spiże syczące zanurza

W wodzie. Szczękiem kowadeł jaskinia grzmi duża.

Oni z mocą ogromną podnoszą ramiona

W takt kując stal, co zgrzyta w obcęgach kręcona.

Gdy tak w Eolii Wulkan kwapi się co siły,

Ewandra w skromnym domu budzi ranek miły

I ptactwo, co pod strzechą świegotać zaczyna.

Wstaje zaraz, przywdziewa szaty starowina,

Tyrreńskie łapcie rześko nakłada na nogi

I przy boku tegejski⁷⁴⁸ zawiesza miecz srogi,

Pantery skórą ramię osłaniając prawe.

Przed nim stróże domostwa, dwa psy biegną żwawe.

Z wysokich progów śpiesząc tuż za krokiem pana.

Do komnaty, co była Enejowi dana,

Szedł, słów swych i obietnic pamiętny bohater.

Lecz i Enej już rankiem próg rzucił swych kwater.

Ten Achata ma obok, ów Pallasa, syna.

Spotkawszy się, dłoń ścisną; wśród domu się wszczyna

Rozmowa, której wprzód się zagaić nie dało.

Pierwszy zaczął król:

«O wielki wodzu Teukrów! Gdyś ty wyszedł cało,

Nie przyznaję, iż Troja do cna legła w dymie!

My, by pomoc nieść w boju za tak wielkie imię,

Zbyt słabi: stąd zamyka nas Tybr, stamtąd Rutul

Ze szczękiem broni ciśnie. Przecież troskę utul:

Ja tobie wielkie ludy i bogate kraje

Sprzymierzę w bój, bo pomoc niespodzianą daje

Przypadek; same losy cię tutaj wezwały...

Jest opodal, zbudowan na urwisku skały,

Agilliny gród stary⁷⁴⁹, gdzie wsławion we wojnie

Lud Lidów⁷⁵⁰ wzgórz etruskich jary zajął zbrojnie.

Ziemię, długo szczęśliwym kwitnącą pokojem,

Pyszny król Mezent w końcu berłem owładł swojem.

Wspomnęż mordy i zbrodnie, jakie tyran srogi

Spełniał? Weń i w ród jego obróćcie to, bogi!

Umarłych wiązać społem ze żywymi każe,

Z rękoma łącząc ręce, a z twarzami twarze

Ku długiej męce: ropą i krwią zlane ciała

Śmierć powolna w uścisku strasznym zabierała.

Znękane rzesze oręż chwycą po kryjomu

I oblegną zbrodniarza w jego własnym domu,

Mordują druhów, ogień na dachy miotają.

On wśród rzezi uchodzi przed wzburzoną zgrają

Do Rutulów, gdzie Turn go swą bronią osłania.

Więc Etruria, słusznego pełna zagniewania,

Żąda, by wydał króla na pomstę w tej dobie.

Nad wojskiem jej, Eneju, ja władzę dam tobie.

Nad całym brzegiem z łodzi stłoczonych grzmią gwary,

Każą nieść znaki; kapłan wstrzymuje ich stary,

Los wieszcząc: «O Meonii⁷⁵¹ chlubo, młodzi droga,

Kwiecie męstwa! Ból słuszny cię wiedzie na wroga,

Gniew prawy na Mezenta uzbraja twe ramię;

Lecz wiedz: Italczyk ludów tak wielkich nie złamie:

Obcych wodzów szukajcie! — Te bogów przestrogi

Słysząc, hufce Etrusków zdrętwiały od trwogi.

Sam Tarchon mi przez posłów berło i koronę

Przysłał, błagając, abym między zgromadzone

Wszedł szyki i tyrreńskie w mą władzę wziął włości.

Ale mnie zimna starość już berła zazdrości

I siły nie dostaje⁷⁵² na żaden czyn wielki.

Wezwałbym syna, ale ten z matki Sabelki⁷⁵³

Italską krew dziedziczy. — Tobie starość czoła

Nie marszczy, ród nie broni, a bóstwo cię woła:

Śpiesz, Teukrów i Italii wodzu, pełen sławy!

Z tobą chluba i szczęście moje, Pallas żwawy,

Złączy się. Niechaj śpiesząc pod wodzą twą w boje,

Wdraża się w dzieła Marsa, niechaj czyny twoje

Oglądać i podziwiać przywyknie od młodu.

Dwustu jeźdźców arkadzkich, kwiat mego narodu,

Przydam ci — tyleż Pallas od siebie wieść każe».

Gdy to mówił, schylili zamyślone twarze

Enej i wierny Achat pod twardym mozołem

Troski — i wiele ważą w sercu niewesołem,

Gdy nagle Cyterejka⁷⁵⁴ widomy znak dała:

W czystym niebie piorunu błysk nagle zapała

Wśród grzmotu, świat się walić zdaje niespodzianie

I w powietrzu tyrreńskich surm ozwie się granie...

Spojrzą — znów przestwór gromkim zahuczy łoskotem

I na niebie pogodnym, w obłoku, wnet potem

Szczękną bronie, od zbrojnych się hufców zaroi...

Zdrętwieli wszyscy z lęku, lecz bohater z Troi

Poznał dźwięk, obietnice matki uroczyste;

Zaczem powie: «O druhu, nie badaj zaiste,

Co znaczą te zjawiska: mnie to Olimp woła!

Ten znak matka przyrzekła zjawić, gdy dokoła

Bój grozić będzie, mówiąc, że Wulkana bronie

Z nieba w pomoc mi ześle.

Och! Jaki bój w nieszczęsnym Laurencie zapłonie,

Jak skaran będziesz, Turnie! Ileż do twej fali

Tarcz mężów, przyłbic oraz ciał dzielnych się zwali,

Ojcze Tybrze! Niech depcze Turn sojusz, niech rwie go!»

Te słowa rzekłszy, z tronu wstaje wysokiego,

Żar ze stosu Alcyda, jak zwyczaj chce stary,

Roznieci na ołtarzu, penaty i lary⁷⁵⁵

Wesół uczci; wraz owce na ofiarę świeżą

Ewander bije społem z trojańską młodzieżą.

Enej łodzie nawiedza i druhów pozdrowi.

Spośród tych, co na boje ruszyć są gotowi,

Mężniejszych sam wybiera zaraz; pozostali

Bez pracy wioseł płyną rzeką z prądem fali,

By donieść Askaniowi o ojcu i sprawie.

Teukrom konie tyrreńskie król daje łaskawie:

Dla Eneja w dział rumak idzie przystrojony

Lwa skórą płową — złote błyszczą na niej szpony.

Wnet po małym miasteczku głoszona wieść hula,

Że ruszy huf ku brzegom tyrreńskiego króla.

Zdwajają śluby matki, wobec bliskiej trwogi

Drżą serca, większej grozy nabiera Mars srogi,

Ewander idącego w bój uściska syna

Nienasycon i ze łzą tak mówić zaczyna:

«O, niechby mi Juppiter miniony wiek młody

Wrócił, gdym u Prenesty⁷⁵⁶ bram szyki w zawody

Rwał, stosy tarcz podpalał i nieustraszenie

Erula tą prawicą w Tartaru słał cienie —

Dziw, któremu Feronia, matka⁷⁵⁷, trzy aż razem

(Straszno rzec!) dała dusze; po trzykroć żelazem

Powalony być musiał, przecież wszystkie społem

Dusze i tyleż mieczy tą ręką mu wziąłem. —

Nigdybym z twych uścisków słodkich, drogie dziecko,

Nie wyrywał się teraz, i Mezent zdradziecko

Drwiąc ze mnie, tak by wielu swym mieczem nie naciął

Wśród miasta, tylu moich nie zgubił przyjaciół!...

Lecz, o bogi! Jowiszu wielki przed wszystkiemi!

Zlitujcie się nad królem arkadyjskiej ziemi

I słyszcie ojca, który błagalne śle słowa!

Jeśli mi los Pallasa nietkniętym zachowa,

Jeśli znowu zobaczyć mam jego twarz młodą:

Pragnę żyć i przed żadną nie zadrżę przygodą. —

Jeśli zaś, o Fortuno, zdradę knujesz skrycie,

Dzisiaj już, dzisiaj gorzkie skończyć pragnę życie,

Gdy wątpliwa jest troska, co w pierś mą się wrzyna,

Gdy cię chłopcze, rozkoszy późna i jedyna,

W objęciu trzymam, gdy mi serca nie rozrania

Wieść gorsza...» Takie rodzic śle mu pożegnania; —

Do domu niosą słudzy bladego, bez siły.

Już przez otwarte bramy hufce wychodziły:

Pośród pierwszych rot Enej wraz z wiernym Achatem.

Potem przedni Trojanie; w odzieniu bogatem

Środkiem Pallas — tarcz barwna mu zorzą się pali:

Tak Jutrzenka skąpana w Oceanu fali,

Gwiazda, co ponad inne Wenerze jest miła,

Pojawia się wśród mroków i cudny blask zsyła.

Śledzą matki trwożliwe, wstąpiwszy na mury,

Błyszczące spiżem hufce pośród pyłu chmury.

Oni przez chaszcze, kędy prosta droga wiedzie,

Rwą pancerni; zgiełk dudni, za rotą na przedzie

Gna druga w trop i sypki piach trąca kopyto.

Jest wielki gaj nad Cery⁷⁵⁸ rzeczułką w jar skrytą,

Z dawna czczony szeroko; pagórki dokoła

Piętrzą się, ciemne jodły zwieńczają ich czoła,

Sylwanowi, co pola i trzodę swą darzy

Opieką, jak wieść niesie, Pelazgowie starzy

Gaj ten oddali, pierwsi władcy ziem Latyna.

Blisko stąd Tarchon oraz tyrreńska drużyna

Miała obóz; ze wzgórza można było okiem

Dostrzec legie stojące na polu szerokiem.

Tam ojciec Enej, a z nim dobrana młódź cała

Znużeni śpieszą, krzepią rumaki i ciała.

Tymczasem boska Wenus ze śnieżnych chmur spłynie

Z darami; kiedy syna w zacisznej dolinie

Ujrzy, gdzie chłodnej rzeki lśni toń kryształowa,

Przystąpi doń, witając, i rzecze te słowa:

«Oto męża mojego dar, sztucznej⁷⁵⁹ roboty:

W zbroicy tej Laurentów pysznych zwarte roty

Zmóc zdołasz i dzielnego Turna wyzwać z bliska».

Tak rzecze Cyterejka i syna uściska,

Pod dębem naprzeciwko broń kładąc wspaniałą.

On, ciesząc się podarkiem i tak wielką chwałą,

Nie może się nasycić — oczyma zdumiony

Po niej wodzi, rękoma pieści i ramiony⁷⁶⁰

Straszliwy szyszak z kitą, miotający płomię⁷⁶¹,

Miecz śmiercionośny oraz potężną w ogromie

Spiżową zbroję, która się krwawo rumieni,

Jak chmura, z dala lśniąca od słońca promieni,

Nakolanka ze srebra i złota, i włócznie,

I piękną niewymownie tarcz, rzeźbioną sztucznie.

Na niej dzieje Italii i triumfy Romy

Wybornie wróżb i czasów następnych świadomy

Po Askaniu i wojny wszystkie nieprzerwanie

Wyrzeźbił Ogniowładca. Tam ród, co powstanie

Przedstawił: w grocie Marsa⁷⁶², widać, rozciągnięta

Wilczyca leży, wokół jej wymion bliźnięta

Igrają, chłopcy, mleko ssąc zgoła bez trwogi;

Ona zaś, lekko ku nim zginając kark srogi,

Liże obu i gładzi językiem ich ciała.

Niedaleko tuż Roma potężna jaśniała;

Porywane Sabinki wśród świąt przez tłum zbrojny

Bezecnie, i stąd wszczęte z nagła nowe wojny

Przez Romy lud, Tacjusza⁷⁶³ i Kuretów społem

Surowych. Lecz wnet bitwy znużeni mozołem

Zbrojni króle maciorę składają w ofierze

Jowiszowi, ucztują i czynią przymierze.

Obok — Metta w dwie strony rwą w pędzie rydwany

(Obyś trwał, Albańczyku, w słowie niezachwiany!).

Wlecze zdrajcę Tul, w gniewie zacięty niezmiernie,

Przez las, a krwią dokoła zrosiły się ciernie.

Tuż Porsenna, gród z mocą oblegając, zmusza

Wygnanego na powrót przyjąć Tarkwiniusza.

Eneadzi za wolność porywają miecze;

On żywo zda się grozić; gniew widać go piecze,

Że rozerwać most Kokles odważył się młody,

A Klelia uszła, płynąc przez tybrowe wody.

Manliusz zamków tarpejskich i świątyni strzeże

Pilnie, dzierżąc wysokie Kapitolu wieże;

Strzechą ze słomy błyszczy Romulowa chata;

Tuż srebrna gęś w krużgankach wyzłacanych lata

Głosząc, że Gallów wojska czyhają za progiem;

W krzach pod zamkiem Gallowie siedzą z licem srogiem,

Głuchą nocą zakryci wśród ciemności ślepych;

Złote włosy ich, płonie złocistych szał przepych

I płaszczy prążkowanych; śnieżyste ich szyje

Spina złoto; z dwu włóczni alpejskich blask bije

Wokół, a długie tarcze osłaniają ciała.

Saliów⁷⁶⁴ też i Luperków⁷⁶⁵ nagich tam jaśniała

Gromada — czapy z czubem, tarcze niespodzianie

Spadłe z nieba; i matki w wygodnym rydwanie

Wiezione wśród obrzędów przez gród. — Tuż mrok siny

Tartarskich pól, Plutona głębokie krainy

Widać, kary za zbrodnie: przykuty do skały

Katylina, na twarze jędz patrzy struchlały;

Cnotliwi są osobno: tym prawa śle Kato.

W środku lśni morza obraz, rzeźbiony bogato

W złocie: błyska biel piany z tła ciemnej głębiny;

Ze srebra wyrzeźbione naokół delfiny

Wzburzone fale zwinnie w krąg sieką ogonem.

Z przodu flota w spiż strojna. Na morzu spienionem

Aktyjską widać bitwę; Leukate⁷⁶⁶ wre w szale

Wojennym; szczerym złotem połyskują fale.

Tu August Cezar wiedzie italskie w bój srogi

Zastępy — z nim lud, senat i potężne bogi.

On na statku wyniosłym stoi, obie skronie

Płomień zioną, rodowa gwiazda z czoła płonie.

Tuż z wróżby pomyślnymi Agryppa dostojny

Wiedzie zastęp potężny; mocarny znak wojny,

Okrętowy mu wieniec błyska wokół czoła.

Antoniusz barbarzyńców pod znaki swe woła.

Zwycięzca z krajów Wschodu, z Czerwonych Wybrzeży,

Z Egiptu hufce zbiera — lud Baktry z nim bieży;

Społem idzie (o hańbo!) Egipcjanka, żona.

Wraz wszyscy gnają, morza toń huczy spieniona

Od wioseł, dziobów, osęk. Suną nad głębiną;

Rzekłbyś, że to Cyklady oderwane płyną

Po morzu lub z turniami zbiegają się turnie:

Tak z mocą walą statki, piętrzące się górnie.

Lecą w krąg szybkie strzały i w kłębach płomieni

Pakuły — krwawą rzezią morze się rumieni.

Królowa w środku, hufce brząkadłem w bój woła,

Dwóch wężów za plecami niewidząca zgoła.

Przeróżnych bogów larwy i szczekacz zuchwały

Anub⁷⁶⁷ — w Neptuna, Wenus i Minerwę strzały

Miecą. Sroży się Mawors w okrutnej potędze,

Zakuty w stal, posępne lecą w górze jędze;

Ucieszona Niezgoda w rozdartej odzieży

Gna, a za nią Bellona z krwawym biczem bieży.

Widząc to, łuk Apollo aktyjski napina

Z wysoka: drży Egiptu i Indu drużyna,

I Arabi Sabejcy podają tył nagle.

Królowa sama każe w lot rozpinać żagle,

Puścić liny i z wichrem gnać morzem spienionem.

Ją, wśród rzezi blednący niedalekim zgonem,

Wyrzeźbił Ogniowładca jak z pędem Japyga⁷⁶⁸

Gna; ogromny Nil w dali od smutku się wzdryga,

Otwiera jej ramiona i na ciche łono

Swych modrych fal przyjmuje rzeszę zwyciężoną.

Potrójny tryumf święcąc Cezar, w mury Romy

Wiezion, bogom Italii w znak chwały widomy

Nieśmiertelny ślub czyni, wielkich świątyń trzysta

Wznosi w mieście. Lud z igrzysk wesoło korzysta;

W świątyniach tłumy matron, w zieleni ołtarze,

Przed nimi cielce, bogom poświęcone w darze,

On w śnieżnym chramie Feba siedząc, wybór czyni

Z darów, łupem obwiesza podwoje świątyni

Przepyszne. Długim rzędem idą zwyciężeni,

Różni mową — strój różny i oręż się mieni:

Tu Nomadów tłum, Afrów rzesza rozbrojona;

Lelegi, Kary, łowczych Gelonów plemiona;

Eufrates, już uciszon, szedł drżący od trwogi,

Szedł daleki Morynów naród, Ren dwurogi,

Dzicy Daje i Araks, który mosty zrywa.

Te na tarczy Wulkana oglądając dziwa,

Cieszy się obrazami, choć spraw nieświadomy,

Na barkach wznosząc sławę wnuków i los Romy.

Księga IX

Gdy w innej zgoła stronie te sprawy się toczą,

Saturnka Juno z nieba Irydę ochoczą

Do śmiałego śle Turna. — W Pilumna rodzica

Świętym gaju Turn siedział. Córa pięknolica

Taumasa⁷⁶⁹ różanymi doń usty tak powie:

«Turnie! Czego proszącym obiecać bogowie

Nie śmieliby — nam przyniósł dzień ledwo zaczęty:

Enej, rzuciwszy obóz, druhów i okręty,

Nawiedził gród Ewandra, stołeczny Palatyn.

Nie dosyć! Do najdalszych Korytu wszedł chatyn

I zbiera pod broń Lidów lud nieokrzesany.

Przecz⁷⁷⁰ wahasz się? Czas konie kiełzać, brać rydwany.

Nie zwlekaj i lęk miecąc⁷⁷¹, zgnieć obóz obrzydły!»

Rzekła i w niebo wzbiła się równymi skrzydły⁷⁷²,

Ogromny łuk pod chmurą zatoczy z ukosa.

Poznał ją młodzian, obie wzniósł dłonie w niebiosa

I tak do pierzchającej rzekł, zdumion ogromnie:

«Irydo, nieb ozdobo, któż cię z chmury do mnie

Na ziemię zesłał? Skądże nagle tak pogodna

Jasność? O, widzę, niebo rozchyla się do dna,

Krążące błyszczą gwiazdy tam. Śpieszę w zapale,

Ktokolwiek pod broń woła!» — To rzekłszy, nad fale

Pobiegnie, czerpie wodę z wierzchu i skroń skłania

Przed bóstwy, śluby czyniąc i wznosząc błagania.

Już na pola otwarte za rotą szła rota,

Rwą rumaki, blask bije szat zdobnych i złota.

Pierwszy huf⁷⁷³ Messap, tylne szyki wiodą młodzi

Tyreidzi; pośrodku Turn wojsku przewodzi,

Broń dzierżąc, a przewyższa wszystkich głową całą:

Tak wielki Ganges, siedmiu rzek wzmożon nawałą,

Cicho bieży, tak Nilu toń pianą okryta,

Gdy spływa z pól i w brzegi się chowa koryta.

Wnet ciemną, zbitą chmurę pyłu niespodzianie

Ujrzą Teukrzy i cienie wstające na łanie.

Pierwszy Kaik zakrzyknął z oszańcowań głębi:

«Jakiż kurz, druhy, czarną zawieją się kłębi!

Bierzcie broń, znoście strzały, wstępujcie na mury!

Wróg blisko, hej!» — Wrzask zewsząd się rozległ ponury.

Przez wszystkie bramy Teukrów tłum w szańce się chowa;

Odchodząc bowiem, dzielny Enej te im słowa

Głosił: jeśli tymczasem przygoda się zdarzy,

Niechaj, szyk wiążąc, w pole nie śpieszą w bój wraży⁷⁷⁴,

Lecz obozu i murów strzegą, skryci wałem. —

Więc choć wstyd im i bitwy chęć w sercu wre śmiałem,

Zaprą bramy wszelako i — jak Enej każe —

Czekając wroga, wieżom zbrojne stawią straże.

Ubiegłszy piesze hufce Turn, zuchwały młodzian,

Dwudziestu wiodąc jeźdźców dobranych, niespodzian

Przed szańcem stanie; pod nim koń srokacz się miota,

Tracki; z kitą pąsową przyłbica lśni złota.

«Kto za mną — krzyknie — chłopcy? Kto pierwszy się zetrze

Z wrogiem? — Ot!» Kręcąc oszczep, rzucił go w powietrze

Wszczynając bój, i groźnie po polu rwie płaskiem.

Krzyk druhów mu odpowie, pomkną za nim z wrzaskiem

Gromkim. Dziwi ich gnuśność Teukrów niewymownie,

Iż w pole nie wychodzą na bój przed warownię,

Jeno obozu strzegą. — Turn z konia się sroży,

Bada szańce, dostępu szuka wśród bezdroży.

Jak pod pełną owczarnią pomruki złowieszcze

Wydaje wilk, u płotu wiatr znosząc i deszcze

Po północy; bezpieczne wśród matek jagnięta

Beczą — jego złość zasię zdejmuje zawzięta

Na ukryte, głód długo znoszony go nęka

I wściekłość, schnie krwi ciepłej pragnąca paszczęka

Tak w Rutulu, co mury i obóz w bliskości

Ogląda, wre gniew — twarde ból pali mu kości.

Nie wie, jak znaleźć dostęp, jak za szańców załom

Zwabić Teukrów na pole i wydrzeć ich wałom.

Więc flotę, co port obok miała niedaleki,

Szańcami otoczona w krąg i falą rzeki,

Napadnie; woła druhów, by nieśli łuczywo,

I w dłoń żagiew płonącej sosny chwyta żywo.

Prą z mocą; pierś ich Turna obecność zapali⁷⁷⁵.

Wnet wszyscy w dłonie smolne pochodnie porwali,

Rozrywają ogniska — pod gwiazdy wiatr żenie⁷⁷⁶

Snop iskier i zmieszane z popiołem płomienie.

Któryż to bóg, o Muzy, odwrócił tak srogi

Żar od Teukrów? Kto łodzie z tej wyrwał pożogi?

Powiedzcie! Czyn to dawny, lecz wieczystej sławy...

Kiedy na fryskiej Idzie pierwsze łodzie żwawy

Stawiał Enej i flota na głębie zejść miała,

Mówią, że matka bogów, Berecyntka⁷⁷⁷ śmiała,

Tak rzekła do Jowisza: «Wprowadzony na tron

Olimpu, słuchaj, synu, głosu pierwszej z matron!

Miałam bór, umiłowan już przed wielu laty —

Na szczycie gaj był, gdzie mi składano obiaty,

W mroku świerków i klonów tnąc chaszcze na pował;

Enejowi go, kiedy floty potrzebował,

Oddałam; dzisiaj troska mi serce rozrania.

Rozprosz mą trwogę, matki wysłuchaj błagania:

Niech statków tych nie niszczy pęd, ni wichru siły

Nie złamią, skoro w moich górach się zrodziły».

Syn, co biegiem gwiazd rządzi, tak zasię rzekł Jowisz:

«O matko, przecz⁷⁷⁸ los kusisz? Co zjednać stanowisz?

Czyli⁷⁷⁹ dłonią śmiertelną uczynione łodzie

Nieśmiertelne być mogą? Czyż wszelkiej przygodzie

Wyrwany ma być Enej? Kto z bogów to zdoła?

Lecz tym, co celu dopną i falą mórz zgoła

Niezmożone w auzoński port wpłyną szczęśliwie

I Trojan wodza stawią na Laurentu niwie,

Ziemską postać odmienię, skoro prosisz o to:

Bóstwami morza będą, jak nereida Doto

I Galatea, które piersiami tną morze».

Rzekł i na rzekę brata w stygijskim przestworze⁷⁸⁰

Klnie się, na smolne nurty i brzegów ich wały...

Skinął i wraz skinieniem wstrząsnął Olimp cały.

Nastał dzień obiecany i Parek wrzeciona

Dosnuły czas... Więc szałem Turna przerażona

Cybele śpieszy pożar odwrócić od łodzi.

Blask nagły strzela wkoło, wśród świateł powodzi

Od wschodu wielki obłok przez niebiosa sunie,

Idajskie widać chóry⁷⁸¹, głos straszny grzmi w łunie,

Wśród Trojan i Rutulów budząc lęku mrowie:

«Nie śpieszcie łodzi moich osłaniać, Teukrowie,

Nie zbrójcie dłoni! Pierwej Turn morza zapali,