Figlik mojego dziadka

Pro publico bono¹...

Mój dziadek (niechaj mu światłość świeci)

Był i po mieczu² i po kądzieli³

Szczery⁴ karmazyn⁵, człek od Waszeci;

Przódkowie jego w bójkach słynęli —

I on ku temu zawsze był gotów,

I dużo szramów⁶ miał na łysinie,

Nawet z węgierska znał po łacinie;

Lecz — nie wiem za co — w zbiorze Klejnotów

Jego szanowne miano nie słynie.

Raz, gdy wspomnieniem bójek, biesiadek,

Wieczne mu chmury z czoła zegnano,

Wesołym gestem przyzwał mnie dziadek,

Ja osiodłałem jego kolano,

A on mi prawił taki wypadek:

„Dawno to było, lepszymi laty —

Ciołek⁷ się rozsiadł na tronie Piasta,

A w starym Barze konfederaty,

A w kraju obcy żołdak się szasta.

Mnie wówczas szkolnym karmiono pyłem;

Lecz Mars pomazał Muzeczkom plany:

Bowiem praeruptus animo⁸ byłem,

To jest, w gorącej wodzie kąpany.

Więc wziąłem na kieł⁹: bądź zdrów, Alwarze!

Cichaczem zbieram swoje manatki,

Kęs chleba, soli — w jednej czamarze¹⁰ —

Szabelka przy mnie — czmychnąłem z klatki.

Dzień prawie cały biegłem bez ducha

Przez rowy, lasy, kwitnące niwy;

Aż głód zawzięty, w gardle posucha

Dały mi wiedzieć, żem przecie żywy.

Tedy do siebie przyszedłem wreszcie;

Lecz kapsa¹¹ chora, a głód uciska,

A tu do Baru mil ze trzydzieście,

A tam, co poczniesz sam bez koniska?

Krótko, gorąco — widzę najjaśniej;

Ściska za serce troska zajadła;

Chciałem już wracać — kiedy, jak w baśni,

Biała przedemną chatka usiadła.

Prawda, że młynka coś nie wywija,

Wkoło murawa, schludny podwórek:

Więc dla odwagi — Zdrowaś Maryja,

I het do chatki na podwieczórek.

W chacie staruszka, cudo kobiéty,

Wita pątnika ludzkiemi słowy;

Gdy mi Abaddon, czart pospolity,

Trefny¹² swój kruczek¹³ wsadził do głowy.

A trzeba wiedzieć, że u nas w szkole.

Miało swą łyżkę każde pacholę¹⁴.

Więc gdy mi prawi: że mąż leśniczy

Gdzieś za borsukiem po nocy brodzi;

Że jej Marysia, kwiatek dziewiczy,

Czysta oskoma dla wszystkiej młodzi;

Gdy mnie pociesza wżyciu sierocém

Dobrą otuchą zieleńszej doli —

Ja do niej rzekłem tollere vocem¹⁵:

„Dajcie jeść, matko, tylko bez soli!

Każdemu jakąś cząstkę sądzono:

Bóg daje łyżkę na moję dolę.

Przynieś potrawę nieosoloną;

Ja swoją łyżką wnet ją osolę;

Choćby jak trawa była, mospanie,

Zmieszam ją tylko — słoną się stanie!”

Jęła¹⁶ się krzątać babka ruchawa;

Ja do tłomoka skoczyłem żwawie,

Łyżkę do ręki — sól do rękawa,

Mieszam potrawę, i baśnię¹⁷ prawię:

„Że przeznaczenie (cześć mu i dzięki)

Nie tylko w łyżce cuda zawarło,

Lecz królom Gallów wlało do ręki,

By swym poddanym leczyli gardło.

A jak ów kamień, co rubin zową

Przez wieki płonąc, ognia nie traci,

Toż samo z łyżką i z ręką ową —

Zysk wiekuisty dla ludzkiej braci”.

Patrzy się na mnie, dziwi babula,

Ja kończę baśnię¹⁸, z rękawa solę...

Wyszło — accepit fidem fabula¹⁹.

To jest, staruszkę wywiodłem w pole.

Wraz targ o łyżkę — po krótkiej chwili

Schwyciłem za nią piękne talary;

Ale do Baru za to przybyli

Gorący chłopiec i konik kary.

Poszliśmy w taniec²⁰ — rotati poli²¹,

Płacili dług swój i krwią, i pracą;

Lecz Bóg tak zechciał w świętej swej woli,

Że w końcu bić się nie było za co...

Skoro wróciłem — pomnę jak dzisia —

Wraz²² do leśniczych poszedłem z kieską...

Tam... co to gadać!... owa Marysia

To twoja babka, moja pralesko²³!”

Przypisy:

1. Pro publico bono (łac.) — dla dobra publicznego. [przypis edytorski]

2. po mieczu — w linii męskiej. [przypis edytorski]

3. po kądzieli — w linii żeńskiej. [przypis edytorski]

4. szczery (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]

5. karmazyn — szlachcic z prawem do noszenia karmazynowego żupana. [przypis edytorski]

6. szramów — dziś popr. forma D.lm: szram. [przypis edytorski]

7. Ciołek — herb Stanisława Augusta Poniatowskiego. [przypis edytorski]

8. praeruptus animo (łac.) — gwałtownego ducha. [przypis edytorski]

9. wziąć na kieł — (o koniu) ponieść. [przypis edytorski]

10. czamara (daw.) — męskie okrycie wierzchnie. [przypis edytorski]

11. kapsa (z czes.) — kieszeń. [przypis edytorski]

12. trefny (daw.) — tu: żartobliwy. [przypis edytorski]

13. kruczek — sztuczka. [przypis edytorski]

14. pacholę (daw.) — dziecko, chłopiec. [przypis edytorski]

15. tollere vocem (łac.) — podniósłszy głos. [przypis edytorski]

16. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]

17. baśnię — dziś popr. forma B.lp: baśń. [przypis edytorski]

18. baśnię — dziś popr. forma B.lp: baśń. [przypis edytorski]

19. accepit fidem fabula (łac.) — opowieść zyskałą wiarę. [przypis edytorski]

20. taniec (daw.) — omowne określenie na bitwę. [przypis edytorski]

21. rotati poli (łac.) — gdy obracały się bieguny (Abl. abs.). [przypis edytorski]

22. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]

23. praleska — pierwiosnek; tu wyraz użyty pieszczotliwie. [przypis edytorski]