FOOTNOTES:

[127] Title Incipit—dicitur CE om. GDL

[128] 4 narrat CE fingit GD

[129] 5 bestiarum species GD

[130] 7 sumpserunt E

[131] Prol. Heading om. L

[132] margin Nota de nomine Iohannis Gower CE Nota nomen L Nomen compilatoris est Iohannes Gower vt patet in his tribus versibus T om. GD

[133] 21 Godefri des atque D

[134] 25 adscribe EL ascribens D

[135] 27 nil vt laudes D nichil vt laudes L

[136] 32 Sicque DL

[137] 36 censeat C sensiat GEH₂ senceat T senciat D(p. m.)L

[138] 37 Penna madet C (ras.) E Sepeque sunt GDLTH₂ hec] de D

[139] 38 Text C (ras.) E Humida fit lacrimis sepeque penna meis GDLTH₂

[140] 44 fauent DH₂

[141] 49 confracto DLH₂

[142] 56 conturbat D conturbant CEGLT

[143] 58 Huius ergo DL

Hic declarat in primis sub cuius regis imperio, in quibus eciam[144] mense et anno, ista sibi accidencia, cuius tenor subsequitur, contingebat.[145] Commendat insuper, secundum illud quod esse solebat, fertilitatem illius terre[146] vbi ipse tunc fuerat, in qua, vt dicit, omnium quasi[147] rerum delicie pariter conueniunt. Et loquitur vlterius de amenitate temporis, necnon et de diei serenitate, que tunc tamen sompnium nimis[148] horribile precedebant.

Incipit liber Primus.

Capm. i.

Contigit vt quarto Ricardi regis in anno,

Dum clamat mensem Iunius esse suum,

Luna polum linquens sub humo sua lumina condit,

Sponsus et Aurore Lucifer ortus erat;

Surgit ab occasu noua lux, Aurora refulget

Orbis ab occidua parte, paritque diem;

Luce diem reparat mirandaque lumina prebet,

Dum fuga dat noctem, luxque reuersa diem.

Clara repercusso radiabant lumina Phebo,

Et facies celi leta refulsit humo:10

Splendida mane videt pulsis Aurora tenebris,

Quam spectans hilarem quisquis in orbe colit:[149]

Purpureas splendore fores et plena rosarum

Atria glorificat de nouitate sua.

In curru Phebus claris rutilante smaragdis

Estuat in Cancro feruidus igne nouo.

Omnia fecundat, nutrit, fouet, auget, habundat,

Cunctaque viuificat, que mare, terra creat.

Que melius poterant ornant redolencia currum,[150]

Gloria, lux renitens, splendor et omne decus.20

Aureus axis erat, nec temo fit alter ab auro,[151]

Splendet et in curuis aurea pompa rotis.

Per iuga gemmatus argenteus ordo choruscat,

Crisolitis radios prebuit vnde suos;

Ignitique suum currum post terga vehentes

Aera discurrunt celsitonantis equi.

Purpurea residens velatus veste refulsit,

Cuius in aspectu secula cuncta patent.

Ante suum solium gradiuntur quatuor anni

Tempora, que variis compta diebus erant:30

Tunc tamen a dextris stetit alba propinquior estas

Serta gerens, et eam cuncta creata colunt.

Omnia tunc florent, tunc est noua temporis etas,

Ludit et in pratis luxuriando pecus.

Tunc fecundus ager, pecorum tunc hora creandi,

Tunc renouatque suos reptile quodque iocos;

Prataque pubescunt variorum flore colorum,

Indocilique loquax gutture cantat auis;

Queque diu latuit tunc se qua tollat in auras

Inuenit occultam fertilis herba viam;[152]40

Tuncque pruinosos mollitur Lucifer agros,[153]

Inque suos pullos concitat ales opus.

Tunc glacialis yemps canos hirsuta capillos

Deserit, et placidi redditus orbis erat:

Quicquid yemps operit gelido de frigore cedit,

Et periunt lapse sole tepente niues.

Arboribus redeunt detonse frigore frondes,

Regnat et estatis pompa per omne nemus:

Rore refudit humum, dat terre gramina, siluis

Frondes, arboribus pomaque grata satis:50

Mille fuit variis florum renouata coronis,

Herbifer in cuius lege virescit ager.

Flos sua regna petit, florumque coloribus amplus

Ludit ager, que suus gaudia vultus habet.

Iam legit ingenua violas sibi compta puella

Rustica, quas nullo terra serente vehit.

Tot fuerant illuc quot habet natura colores,

Pictaque dissimili flore superbit humus:

O quia digestos volui numerare colores,

Nec potui, numero copia maior erat.60

Orta fragrant clausis sicut paradisus in ortis

Candida cum rubeis lilia mixta rosis:

Deforis in campis stat primula cincta ligustris,

Omnis et hec herba quam medicina probat:

Herbarum vires fuerant, que semine, succo,

Seu radice queunt ferre salutis opem:

Purpureum viridi genuit de cespite florem,

Quam natura suis legibus ornat, humus:

Balsama, pigmentum, cum nardo cassia, mirra

Cum gutta sedes hic statuere suas.70

Purpuree viole, rosa rocida, candida semper

Lilia certabant hunc habitare locum.

Ille locus solus sibi vendicat omne quod aer,

Quod mare, quod tellus, nutrit habetque bonum:

Hic decus est orbis, flos mundi, gloria rerum,

Delicias omnes, quas petit vsus, habet;

Insitus arboribus, herbis plantatus, et omni

Munere prepollens, que sibi poscit homo.

Est alter paradisus ibi, nam quicquid habere[154]

Mens humana cupit, terra beata parit,80

Fontibus irriguis fecundus, semine plenus,[155]

Floribus insignis fructiferisque bonis;

Terraque cum rore dulces commixta vigores

Concipit, et varia gramina nata fouet.

Frondibus inde nemus vestitur, floribus ortus,

Graminibus campus, seminibusque solum;

Siluaque fronde suo renouatur, et omne virescit

Pratum, quod lutea sorde subegit yemps.

Mulcebant zephiri natos sine semine flores,

Et calor a superis lucidus ornat humum.90

Tempus et in volucres cantum fundebat, et altis

Vocibus ex variis personat omne nemus:

Semper idem repetens cuculus de gutture plano

Clamat, et est testis temporis ipse noui:

Nuncius Aurore modulans volutabat Alauda[156]

Desuper, et summi cantat in aure dei;

Turtur et ex viridi congaudens tempore fidum

In maris obsequium cor vouet ipsa suum;

Amissamque sue suplet Philomena loquele

Naturam, que suis predicat acta notis:[157]100

Concinit et Progne de virginitate sororis[158]

Lesa, dum tanti sunt in amore doli.

Milia mille sonant volucrum velut organa cantus,

Et totidem flores lata per arua fragrant:

Inter eos certant, ferat vtrum cantus ad aures

Aut odor ad nares de bonitate magis:[159]

Lis tamen ipsa pia fuit et discordia concors,

Dum meriti parilis fulsit vterque status.

Cum natura sue legis dulcedine siluas

Replet, et ex omni parte resultat auis;110

Cum decus et florum vastos sic induit agros,

Ac herbosa coma florida prata colit;

Flat leuis in ramis resonans quam dulciter Eurus,[160]

Dulcis et in ripa murmure plaudit aqua;

Omneque sic animal placido de tempore gaudet,

Piscis et ob solem fluminis alta petit;

Non fuit hoc viuens, cui non renouata voluptas[161]

Temporis ex aura dulciter huius erat.

Talia cumque videns oculus letatur, et illa

In thalamum cordis ducit ad yma viri;120

Auris et auditu cordis suspiria pulsat,

Quo Venus in iuuene poscit amoris opem.

Ecce dies talis fuit, in qua tempus amenum

Me dabat in lusum girouagare meum.[162]

Omnia finis habet: aderat sic vespere tandem

Cum solet occasus intitulare diem:

Illa quieta dies solitas compleuerat horas,

Dulcibus atque silent organa clausa notis:

Merserat in tenebris nox feruida lumina solis,

Et sopor ad lectum strinxerat ire virum:130

Deficiente die tunc flexi corpus ad ymum,

Quo lassata solet membra fouere quies.

Tristia post leta, post Phebum nebula, morbi

Tempora post sana sepe venire solent:

Non ita clara dies fuerat transacta per ante,

Quin magis obscura noctis ymago venit.

Ecce tegunt nigre latitancia sidera nubes,

Aurea luna fugit, nox caret igne suo.

Flexerat obliquo plaustrum temone Boetes,

Nec via directa tunc fuit acta poli;140

Infortunata set constellacio centrum

Dissoluens rabide tartara misit humo.

Prima quies aberat, nec adhuc mea lumina mulcet

Sompnus, quem timide mentis origo fugat:

En coma sponte riget, tremit et caro, cordis et antrum[163]

Soluitur, et sensus fertur ad instar aque;

Sic magis assidua iactatus mente reuolui,

Quid michi tam subiti causa timoris erat:

Sic lecto vigilans meditabar plura, que mentem

Effudi, variis corde vagante modis.150

Tempus erat quo cuncta silent, quo mente sopita

In vaga nonnulla sompnia corda ruunt;

Set neque sompnus adhuc neque sompnia me laquearunt,

Dum pauor ex subito spondet adesse malum.

Noctis erat medium, grauis et palpebra querelas

Ponderat ex oculis, set mora tardat opem.

Sic vigil in curis consumpsi tempora noctis,

Nescius ex quali sorte propinquat opus:

Tempora preterita vidi, metuique futura;

Tandem sic oculos clauserat vmbra meos.160

Sic, vbi decepte pars est michi maxima noctis

Acta, subit subito lumina fessa sopor:

Exiguam subii requiem, dum Lucifer ignem[164]

Prouocat Aurore, sompnia tuncque fero.

Hic incipit sompnium, vbi quodam die Martis dicit se varias vulgi turmas vidisse, quarum primam in similitudinem asinorum mutari subito speculabatur.

Capm. ii.

[165]Dumque piger sompnus inmotos fixerat artus,[166]

Iam fuerat raptus spiritus ipse meus:

Vt flores legerem me campis ire putabam,

Quando suam propriam Mars colit ipse diem.

Nec michi longa via fuerat, dum proxima vidi

Innumerabilia monstra timenda nimis,170

Diuersas plebis sortes vulgaris iniquas

Innumeris turmis ire per arua vagas:

Dumque mei turbas oculi sic intuerentur,

Miror et in tanta rusticitate magis,

Ecce dei subito malediccio fulsit in illos,

Et mutans formas fecerat esse feras.

Qui fuerant homines prius innate racionis,

Brutorum species irracionis habent:

Diuersas turmas diuersaque forma figurat,

Quamlibet et propria condicione notat.180

Sompnia pondus habent, hinc est quod mira reuoluam,

Vnde magis vigilans sum timefactus adhuc.

Elatos asinos subita nouitate rebelles

Vidi, nec frenis quis moderauit eos;

Viscera namque sua repleta furore leonum

Extiterant predas in repetendo suas.

Perdidit officium capitis sine lege capistrum,

Dum saltant asini cuncta per arua vagi;

Terruit en cunctos sua sternutacio ciues,

Dum geminant solita voce frequenter yha.190

Sunt onagrique rudes asini violenter, et omnis

Que fuit vtilitas vtilitate caret.

Amplius ad villam saccos portare recusant,

Nec curuare sua pondere dorsa volunt;

Set neque rurales curant in montibus herbas,

Ammodo set querunt deliciosa magis;

A domibus alios expellunt, ius et equorum

Iniuste cupiunt appropriare sibi.

Presumunt asini gemmatis ammodo fungi

Sellis, et comptas semper habere comas:200

Vt vetus ipse suam curtam Burnellus inepte

Caudam longari de nouitate cupit,

Sic isti miseri noua tergaque longa requirunt,

Vt leo de cauda sint et Asellus idem.

Pelle leonina tectum se pinxit Asellus,

Et sua transcendit gloria vana modum:

Cauda suo capiti quia se conferre nequibat,

Contra naturam sorte requirit opem.

Attemptant igitur fatui, poterint vt aselli[167]

Quod natura vetat amplificare sibi:210

Quam sibi plantauit caudam qui contulit aures

Non curant, set eam vilius esse putant.

Voluere plura solet animi meditacio stulta,

Que magis impediunt quam sua vota ferunt:

Omnes stulticia stultis innata dolores

Parturit, et finem prestat habere malum.

Magnos magna decent et paruos parua, set illi,

Qui sunt de minimis, grandia ferre volunt.

Mens oritur subito, diuturnos que parat actus,

Incipit et leuiter que sine fine grauant:220

Sic asini fatui, quos fastus concitat, omni

Postposita lege condita iura negant.

Hos intemperies sic aeris inficiebat,

Quod transformati sunt quasi monstra michi:

Auribus in longis potui quos noscere dudum

In frontis medio cornua longa gerunt.

Ille biceps gladius non scindit forcius illis,

Vulneris atque noui fusa cruore madent.

Qui de natura pigri tardare solebant,

Precurrunt ceruis de leuitate magis.230

Nonne leui saltu vincit Leopardus Asellum?[168]

Tunc tamen ad saltum vicit Asellus eum.[169]

Longior in cauda fuerat tunc vilis Asellus

Quam fuit insignis, prodolor! ipse leo.

Quicquid velle iubet asinorum legis habebat

Vires, et nouitas ius vetus omne fugat.

Vt stolidos tamen atque rudes hos mos asininus

Signabat, quod eis nil racionis erat:

Et quia sic fatuos vidi timui magis ipsos,

Nec dabat vlterius pes michi fidus iter.240

Hic dicit se per sompnium secundam vulgi turmam in boues vidisse mutatam.

Capm. iii.

Cum quibus ecce boues veniunt quos cuspide nullus

Pungere tunc ausit, immo timebat eos:

Contra iura bouis bos spernit habere bubulcum,

Ammodo nec duci de nouitate sinit.

Cornutando furit hodie bos qui fuit heri

Per cornu leuiter ductus vt arua colat:

Qui fuerant domiti nuper, modo fronte minaci

Cornibus elatis debita iura negant:

Amplius ex aratro se dicunt nolle iugari,

Colla set erecta libera ferre volunt:250

Ammodo non comedunt paleas neque stramina grossa,

Est vbi set granum de meliore petunt.

Sic transformatas formas natura reliquit,

Et monstris similes fecerat esse boues;

Vrsinosque pedes caudas similesque draconum

Gestant, quo pauidus omnis abhorret eos:

Sulphureas flammas emittunt oris ab antro,

Quas, vbi disperse sunt, aqua nulla fugat:

Sit lapis aut lignum, fuerit set quicquid ab estu[170]

Tactum, comminuens ignea flamma vorat.260

Hec armenta nequit aliquis defendere pastor,

Quin magis in dampnum ruris et vrbis agunt.

In Colchos thauri, quos vicit dextra Iasonis,[171]

Non ita sulphureis ignibus ora fremunt,

Quin magis igne boues isti crepitancia tecta

Incendunt, que suis flatibus illa cremant.

Non Minos taurus, quem Neptunus dedit illi,

Sic nocuit campis, dum furibundus erat,

Quin magis arua boues isti vastant, et in vrbe

Horrida rite suo dampna furore parant.270

Nessus et in tauri specimen mutatus et armis

Victus ab Eacide, dum sibi bella mouet,

Tam neque Centauri nec et ipse ferox Minotaurus

Hoc metuenda viris tempore bella dabant,

Quin magis ecce boues isti violenter aratra

Linquentes, hominum constituere necem.

Arma sui vacuos operis dispersa per agros

Linqunt, nec solitum ius sibi vomer habet;

Ecce iacent rastri, sic sarcula sicque ligones,

Buris, trabs, crapulus sunt neque restis eis;[172]280

Nil iuga, nil torquis, nichil aut retinacula prosunt,

Nil sibi paxillus, temo vel ansa iuuant:

Vsus abest aratri, vacat et dentale relictum,

Nec sua tunc crates debita ferre sinunt:

Currus et auriga cessant, cessatque carecta,

Que nichil vlterius vtilitatis habent:

Agricoleque bonis iter vnum legibus absque

Restat, et indomiti sunt racionis idem.

Sic, vbicumque vides, campi cultore carentes,

Vastaque, que nemo vendicat, arua iacent:290

Expectant frustra promissas horrea messes,

Annua si talis regula seruet agros.

Bos leo, bos pardus, bos vrsus, set bouis ipsum

Constat naturam non meminisse suam.

Sic ego pestiferos errare boues quia vidi

Indomitos sulco, mens mea mota fuit.

Prodolor! o! dixi, cessabit cultus agrorum,

Quo michi temporibus est metuenda fames.

Hic dicit se per sompnium terciam vulgi turmam in porcos vidisse transmutatam.

Capm. iiii.

Sompnus adhuc creuit, et lassos occupat artus,

Auget et vlterius sompnia plura michi.300

Cristatos porcos, furiosos, demone plenos,

Post ea percepi stare frequenter ibi:[173]

Associata simul fuit horum concio multa,

Aera stercoribus inficiendo suis.

Porculus en porcum furiens et aperculus aprum

Consequitur, nec eos amplius artat ara.

Federa cum socio dat verres iuncta nefrendo,

Vt magis euertant congradiuntur humum;

Scropha que Sus sociam porcam sibi consociarunt,

Que magis vt noceant, plura maligna mouent.310

Inmundos porcos sic vidi ledere mundum,

Vix quod erat mundus tutus vt obstet eis:

Non erat aque bladis hominum porcarius vllus,

Qui tunc de solito more fugauit eos;

Non erat in nares torques qui posset eorum

Ponere, quin faciunt fossa timenda nimis;

Nullus et hirsuta nexus constringere colla

Tunc potuit, set eis omne licebat iter.

Deuia natura sic errat ab ordine, mores

Porcus quod porci non habet, immo lupi.320

Inter eos aper vnus erat quem Kancia duxit;[174]

Terra sibi similem ducere nulla potest.

Emicat ex oculis, spirat quoque pectore flammas,

Cuius ab igne procul vix fuit vna domus:

Fulmen ab ore volat, vrbis afflatibus ardet,[175]

Ac elephantinis dentibus arma parat:

Feruida cum rauco latos stridore per armos

Spuma, set humano sanguine mixta, fluit;

Stridentemque nouo spumam cum sanguine fundit,

Quem fera de iugulo plebis in arua ruit:330

Que ferit ex capite fortissima subruit ipse,

Preualet insultus vincere nemo suos:

Erigit ad bellum se signifer horrida ceruix,

Inque furore suo tigridis instar habet;

Et sete rigidis similes hastilibus horrent,

Que magis inferni noxia signa gerunt.

Sicut onusta carecta fremit, seu frendet aquarum

Cursus, sicque suus murmura passus habet:

Hec fera crescentes segetes proculcat in herba,

Et cererem paleas triuerat inque leues.340

Creuit aper quod eo maiores herbida monstro

Educat agrestes pascua nulla feras.

Non locus est tutus in quem fera tanta minatur,

Sit nisi celestis, quo mala ferre nequit.

Ira fere mota furias excedit abissi,

Cuius in aduentu patria tota fremit:

Ex aquilone tamen verres venit alter, et apro

Conuenit, vt pariter fossa parare queant.

Tegia silua ferum talem non protulit aprum,[176]

Quamuis in Archadia maximus ille fuit:350

Non ita commouit in montibus Herculis iram,

Gentibus aut aliis obstitit ipse viis,

Quin magis hii porci, per sompnia quos ego vidi,

Dampna ferunt variis milia mille modis.

Non aper ille ferox, agitabat quem Meleager

In nemorum latebris, tam violentus erat,

Quin magis in porcis furit et violencius istis

Ira nocet, que suis dentibus arma parat.

Nil sedimen vel amurca placet, nichil atque segistrum

Confert, vt dictis sint alimenta feris;360

Non siliquas silue quercinas aut sibi glandes

Querunt, set rapiunt que meliora vident;

Spisse nil feces, aqua nec communis eorum

Sufficit ad potum, set bona vina vorant.

Rustica natura, dum fert incognita vina,

Mortuus vt truncus ebrietate iacet:

Sic gula porcorum viguit, quod in vrbe quietos

Vix poterat proprios diues habere cibos.

Amplius hospicium porcorum non ara fertur,

Sordidus aut puluis lectus habendus eis:370

Immo sua sorde calcarunt regia tecta,

Vrbis et in medio nobiliora petunt.

Nuper deformes modo transformantur, et illos

Qui fuerant porci forma superba colit:

Vt leo qui rugit fuerat grunnitus eorum,

Ad quorum sonitus concutit Eccho nemus.

Hii fuerant porci, maledictus spiritus in quos

Intravit, sicut leccio sancta refert.

Hic dicit se per sompnium quartam vulgi turmam in canes vidisse mutatam.

Capm. v.

Post vidique canes stantes quasi millia dena[177]

Latrantes, que suis vocibus arua tremunt.380

En dederat cantus lucis prenuncius ales,

Aera iam furiens verberat ira canum.

Mica set a mensa dominorum que cadit esca

Non fuit hiis canibus, ossa nec ulla placent;

Faucibus immo suis meliora cibaria poscunt,

Ac vbi perueniunt singula crassa vorant.

Gentiles tamen ecce canes hiis associati

Non sunt, set viles quos scola nulla docet:

Hii neque venatu spaciantur, set neque gaudent

De cornu, nec eis quid nisi vile manet:390

Non nemus vt leporem capiant transcurrere querunt,

Nec ceruos agitant de leuitate sua;

Set magis ad talos retro latrare virorum

Affectant, et eis tedia multa ferunt.

Cutte que Curre simul rapidi per deuia currunt,

Linquentes miseras degenerando casas:[178]

En pastoris adest canis, et qui nocte latrando

Atria conseruat, hii duo sepe grauant:

Omnis pistrine proprium pariterque coquine

Rupta cathena suum laxat abire canem:400

Carnificum grandes vidique venire molosos,

Atque molendini nec manet ipse domi;

Nec stabulum veteres poterat retinere latrantes,

Quin veniunt sociis et sociantur eis.

Est ibi monoculus, set et ille tripes quasi furtim

Claudicat a retro, latrat et ipse comes:

Voce sua rauca tunc rinx ringendo fimumque

Deserit, atque loca spirat habere noua.

Hii sunt quos dorsa nullus planare valebit,

Tangere nec caudas, nec retinere caput;410

Irati semper denudant nam tibi dentes,

Nec sua rusticitas quicquid amoris habet.

Omnes conueniunt iuuenes que senes, et in vnum

Concurrunt, que sua morsibus ora parant:

Erectis caudis gradiuntur more superbo,

Est nichil hiis sanum quod lacerare queunt.

Aprini dentes deformant ora canina,

Est quorum morsus pestifer atque grauis:

Quanto plus escas sumunt minus hii saturantur,

Insaciata fames semper inheret eis.420

Hii quibus in nocte solito fimus extitit hospes,

Mollibus in lectis sordida membra fouent.

Copia tanta fuit, quod eorum nullus habebat

Respectum proprii quomodocumque status.

O tunc si quis eos audisset, quomodo mundus

Vocibus attonitus hic et vbique fremit,

Dicere tunc posset similes quod eis vlulatus

Auribus audiuit nullus ab ante status.

Cumque canum strepitus Sathane descendit in aures,

Gaudet et infernus de nouitate soni,430

Cerberus ecce canis baratri custosque gehenne[179]

Prebuit auditum letus et inde furit;

Aque suo collo, quibus extitit ipse ligatus,

Ignea disrupit vincla furore suo;

Exiliensque statim centri penetrauit abissos,

Promptus et in terras accelerauit iter.

Sic socius sociis, sic par paribus sociatur,

Prefuit et canibus dux malus ipse malis;

Dux ita tartareus violens violencius omne

Vertit, et ex homine conficit ipse canem.440

Dumque canis rabidi sumpsit mutata figuram,

Ipsa dolens Hecuba non ita seua fuit,

Quin magis in canibus istis furit ira, que morsus

Figere quo poterant singula membra terunt.

Tale canes, Cadmi qui dilaniare nepotem

Acteon instabant, non coluere nephas.

Ille gigas Gereon ingens, Hispannia dudum[180]

Quem genuit, capita trina canina gerens,

Non ita sanguineos dentes de morte virorum

Exacuit, nec ita pestifer ille fuit,450

Quin magis humana strages madefacta cruore

Fertur ab hiis canibus de quibus ipse loquor.

Bestia pestifera, nuper quam misit Athenas,

Destruat vt ciues, mota Diana palam

Vrbis in exilium, neque talia bella parauit,

Nec sub ea tanti procubuere viri:

Nec Cephali canis ipse, feram qui prorsus ab vrbe

Depulit, in nullo robore talis erat,

Sicut erant isti, de quorum morsibus omnis

Ciuis et ingenuus contremuere magis.460

Hic dicit se per sompnium quintam vulgi turmam in murelegos et vulpes vidisse mutatam: dicit murelegos, vt seruos domesticos; dicit vulpes, quia fures ruptis vbique Gaiolis liberi tunc eos comitabantur.

Capm vi.

Taliter in sompnis cum me vidisse putassem,

Visio discurrens en noua monstra dabat.

Vulpes, murelegos, numero sine post venientes

Vidi, qui canibus se tribuere pares.

Quod super est terram nichil aut quod subtus eisdem[181]

Occultum latuit, set magis omne vident:

Discurrunt campis, scrutantur et inde cauernas,

Et nemus et pratum quid sit vbique petunt:[182]

Vrbs neque castellum lapidum nec in ordine murus

Denegat introitum, quando venire volunt:470

Hii penetrant cameras fortes, sine claueque cistas

Intrant, vt preda stet patefacta sua.

Dentibus ex ferro longis que ferocibus omnes

Corrodunt artes, quod nichil obstat eis.

Hoc tamen in morsu viuens quod virus eorum

Leserat, ad vitam non medicina iuuat:

Mortis habent morsum, nec scorpio plus grauat illis;

Quo veniunt tales, mors venit ipsa comes.

En statuunt cani nemoris dimittere vulpes[183]

Antra, que gentiles vrbis adire domos:480

Que nocturna solent latitanter furta parari,

Illa dies clara tunc manifesta parat.

Ammodo quid sibi sunt nec ouis nec pauper ouile,

Nec sibi de predis pullus et agna placent,

Que tamen existunt maioris in vrbe valoris,

Hec rapiunt, nec eis lex aliqualis obest.

Qui suberat terra seruilis vulpis in aulas

Scandit, et hospicium liber vbique petit:

Qui prius extiterant canibus vulpes inimici,

Mutua concordes federa pacis habent:490

Fit lupus, atque fere rapidus vestigia seruat,

Qui solet ante magis esse bidente pius.

Hiis quoque murelegus sociatur, et horrea linquens

Nititur in vetitum rusticus ipse malum.

Ammodo murelegus desistit prendere mures,

Nec natura suum curat habere modum:

Qui solet a domibus expellere rite nociua,

Tunc nocet, et nocuas prouocat esse domos.

Non ita mordebant mures, qui nuper in vrbem

Accharon intrarunt, quo fuit archa dei,500

Illa nec hos rabies sic terruit Accharonitas,

Hoc neque vindicta tempore talis erat,[184]

Quin furor ex istis que vidi lurida monstris,

Plus grauat et ciues terret vbique magis.

Hic dicit se per sompnium sextam vulgi turmam in aues domesticas vidisse mutatam, quibus dicit quod bubones, id est[185] predones, commixti associebantur.[186]

Capm. vii.

Res michi mira fuit, dum talia prospiciebam,

Et stupor in mente cordis ad yma ruit.

Non erat ex brutis animal quodcunque creatum,

Quod de seruili condicione fuit,

Quin genus in campis vidi de talibus omne,

Mixtaque sic pariter sunt metuenda magis.510

Per iuga, per colles, per deuia queque locorum

Diruptis stabulis soluitur omne pecus:

Ex omni genere venit incola rusticitatis,

Maior et est subito quam seges orta solo.

Nunc huc nunc illuc trepidus dum lumina volui,

Aspiciendo suis singula monstra locis,

Affuit en auium mutata domestica turba,

Quorum ductores gallus et ancer erant.

Qui residere domi que fimum calcare solebant,

Presumunt aquile sumere iura sibi:520

Falconis rostrum rapuit sibi gallus et vngues,

Ancer et ex alis sidera tacta cupit:

Et sic de bassis succumbunt alta, que cara

Vilibus ex causis exule lege cadunt:

Nam quo non poterant animalia figere gressus,

Vt predas capiant, hii super omne volant.

Mutatos subito vidi variare colores

Anceris et galli, quos noua forma rapit:

Transformat corui noua penna nigredine gallum,

Ancer et in Miluum vertitur ecce statim.530

Non tantum pennas sibi sumunt sic alienas,

Immo modos similes condicione pares:

Quos natura prius pascebat ad horrea granis

Contentos minimis, alterat error eos;

Nam magis vt comedant sibi grossa cadauera poscunt

Corporis humani, que sibi sola placent.

Qui patuere pii dudum cuicumque vocanti,

Spectabantque manus que tribuere cibos,

Hii magis ecce feri falconibus atque rapaces

Pretendunt predas vi rapuisse suas.540

Qui solet in nocte gallus cantare, quod omnes

Eius in auditu gaudia ferre solent,

Clamat vt infernus, superatque tonitrua vocis

Horrida terribilis eius ab ore sonus;

Multociensque suum fera Coppa pedisseca gallum

Prouocat ad varia que putat esse mala;

Quod nequit in factis ex dictis garrula suplet,

Ad commune nephas milleque sola mouet.

Ancer et ipse suam, cum qua se miscuit, aucam

Linquit, et in predam spirat vbique nouam:550

Sibula per tenua nuper qui terruit ancer

Infantes tantum simplicitate sua,

Nunc nimis horribili sonitu perterret adultos,

Atque magis fortes dilacerare cupit.

Nuper et hec volucrum bubones que solet ira

Spernere, cessat, et est tunc amor inter eos.

Esse dies licitos statuunt, quibus atra frequenter

Furtiuas dederat noctis ymago vias:

Conuolat vt socius auium de carcere bubo,

Liber et in campis associatur eis.560

Hoc fuerat tempus, quo bubo per aera pennas

Colligat, vt predas tuta mouere potest:

Ista tamen turma pennata suas acuebat

Pennas cum ferro, quo moreretur homo.

Hic dicit se per sompnium septimam vulgi turmam in muscas et ranas vidisse mutatam.

Capm. viii.

Sompnus continuus mea sompnia continuauit,

Et dabat vlterius plura videre noua.

Amplior vt rabies monstrorum multiplicetur,

Et quod iniqua magis sit manus aucta malis,

En venit omne genus muscarum, que lacerare

Morsibus et stimulis omne salubre vouent;570

En redeunt vaspe que nuper Vaspasianum

Torquebant, varia dantque nouata mala.

Horrida muscarum furiens tunc copia tanta

Creuit, vt a stimulo vix latitauit homo:

Vt furit infernus, agitant hinc inde dolores,

Omnia prestimulant, omnia lesa dolent.[187]

Rana quidem musce plures sociata pervrget,

Hec volat ad facinus, saltat et illa sequens.

Verterat in ranas quos Latona turba colonum

Ecce redit, que nouo dampna furore parat.580

Vlcio ranarum fuit horrida valde nouarum,

Omnibus in domibus non nocuere parum:

Omnia fercula, cuncta cibaria rana comedit,

Fudit et in variis dira venena locis.

Hee fuerant rane, sterilis quas nuper abhorret

Egiptus, que pari iam grauitate nocent:

Non erat in terra sapiens illesus ab istis,

Plangunt philosophi vulnera facta sibi.

Rana grauat, set musca magis, violencia cuius

Spergitur et cuncta torquet vbique loca.590

O vindicta grauis, grauior qua nulla perante

Contigit, vnde viri plus doluere boni!

Non fuit horridior Egipti musca nociua,

Nec magis ingenuos terruit ipsa viros,

Quin magis hee furie penetralia cuncta volantes

Scrutantur que viris dant nocumenta probis.

Nil seruile tamen ledunt, set ledere querunt[188]

Quos magis ingenuus ornat in orbe status:

Sic similis similem, sic rustica rusticitatem

Turba iuuat, quod eis sint mala mixta malis.600

Conueniunt musce, vaspe glomerantur in vnum,

Aera conturbant improbitate sua.

Toruus oester adest, ciniphesque, cynomia, bruchus,

Est quibus vt noceat ipsa locusta comes.

Vrbibus et villis volutant sine lege vagantes,

Obstabantque suis recia nulla viis:

A musca carnes tunc servans non fuit olla,

Vas ita nec clausum, quin noua rima patet,

Muscarum veniens princeps excercitus huius[189]

Belzebub accessit, heeque sequntur eum:[190]610

Ex vario genere muscarum tunc variatur

Pena, que diuersis dant nocumenta modis:

Hec ferit, illa rapit, hec mordet et altera pungit,

Hec saltat que sua de pugione nocet.

Musca grauis pestis, qua nulla nociuior vnquam

Extitit, aut mundo plus violenta lues:

Tanta fuit rabies tantus feruorque diei,

Tutus vt in nullo quis valet esse loco.

Ex nimio musce subito feruore calescunt,

Quas prius oppressit cana pruina gelu:620

Sic calor estatis subito feruore per agros

Spersit, yemps modica quas retinere solet.[191]

O res mira nimis, vaga dumque locusta labores

Formice proprios vendicat esse suos!

O res mira nimis, cum musca rapacior omni

Niso de predis feruet vbique suis!

O res mira nimis, pennati quando superbe

Pauonis fastum sordida musca tulit!

O res mira nimis, cum sit velocior alis

Musca volans minimis, quam sit Alauda suis!630

O res mira nimis, dum viribus atque volatu

Debilis attemptat vincere musca gruem!

O res mira nimis, aquilam dum musca supremam

Precellit, que suum spirat habere gradum!

Hec erat illa dies, que muscas dente caninas

Misit, et ex viciis conviciauit humum:

Hec erat illa dies, qua vix fortuna iuuabat,

Vel loca que musca tangere nulla potest:

Hec erat illa dies, asino dextrarius in qua

Succubuit, que suo victus honore caret:640

Hec erat illa dies, in qua fera corda leonum

Subduntur, que boum pressa vigore pauent:

Hec erat illa dies, qua porcus sordidus omnes

Sorde sua mundos commaculauit agros:

Hec erat illa dies, canis in qua forcior vrso

Fit, neque murelego pardus obesse potest:

Hec erat illa dies, mediis qua liber in aruis

Ad predas rapidus errat vbique lupus.

Hec erat illa dies, fortem qua debilis, altum

Infimus, et magnum paruus vbique terit:650

Hec erat illa dies, subito qua maxima quercus

A modico leuiter stramine vulsa cadit:

Hec erat illa dies, fragilis qua tegula vires

Marmoreas vicit viribus illa suis:

Ecce dies, in qua sua stramina stramen habebat,

Que nullo precio grana valere putant:

Hec erat illa dies, qua libertate dolente,

Gaudet rusticitas rusticitate sua:

Hec erat illa dies, seruos que duxit in altum,

Subdidit et proceres, nec sinit esse pares:660

Hec erat illa dies, virtutum dira nouerca

Que fuit et cuncti mater in orbe mali:

Hec erat illa dies, qua preteriisse futuram

Est qui vir sapiens omnis in orbe cupit.

Hec erat illa dies, manifestam numinis iram

Qua pro peccatis quisque venire timet:[192]

Hec erat illa dies, que sola tremenda per orbem

Tanquam iudicii plena timoris erat:

Hec erat illa dies, de qua, si vera fatemur,

Cronica consimilem nulla per ante docet.670

Heu quam terribilis! heu quam tristis vel amara!

Quam districta malis tunc fuit illa dies!

Vlcio celestis grauis et velox et aperta

Destruat hos per quos sic furit illa dies.

Tarda sit illa dies, nostro redeat nec in euo,

Absit et hec causa qua reditura foret:

Si prius est aliquid nobis hac luce petendum,

In loca ne redeat amplius ista rogo.

Hic dicit se per sompnium vidisse, quod, quando omnes predicte furie in vnum extiterant congregate, quidam Graculus[193] auis, anglice Gay,[194] qui vulgariter vocatur Watte, presumpsit sibi statum regiminis aliorum, et in rei veritate ille Watte fuit dux eorum.

Capm. ix.

Copia dum tanta monstrorum more ferarum

Extitit vnita, sicut arena maris,680

Graculus vnus erat edoctus in arte loquendi,

Quem retinere domi nulla catasta potest.

Hic, licet indignus, cunctis cernentibus, alis

Expansis, primum clamat habere statum.

Prepositus baratri velut est demon legioni,

Sic malus in vulgo prefuit iste malo.

Vox fera, trux vultus, verissima mortis ymago,

Eius in effigiem tanta dedere notam.

Murmura compressit, tenuere silencia cuncti,

Eius vt auditus sit magis ore sonus:690

Arboris in summum conscendit, et oris aperti

Voce suis paribus talia verba refert:

‘O seruile genus miserorum, quos sibi mundus

Subdidit a longo tempore lege sua,

Iam venit ecce dies, qua rusticitas superabit,

Ingenuosque suis coget abire locis.

Desinat omnis honor, periat ius, nullaque virtus,

Que prius extiterat, duret in orbe magis.

Subdere que dudum lex nos de iure solebat,

Cesset, et vlterius curia nostra regat.’700

Singula turba silet, notat et sibi verba loquentis,

Et placet edictum quicquid ab ore tulit:

Vocibus ambiguis deceptam prebuit aurem

Vulgus et in finem nulla futura videt.

Exaltatus enim cum sic de plebe fuisset,

Ad se confestim traxerat omne solum:

Nam sine consilio cum plebs sibi colla dedisset,

Conuocat hic populum iussaque verba dedit.

Vt solet ex magno fluctus languescere flatu,

Et velut a vento turbinis vnda tumet,710

Vocis in excessu reliquos sic commouet omnes

Graculus, et mentes plebis ad arma trahit:

Stultaque pars populi que sit sua curia nescit,

Que tamen ipse iubet iura vigoris habent.

Dixerat ille, ‘Feri,’ ferit ille;—‘Neca,’ necat alter;—

‘Solue nephas,’ soluit, quis neque fata vetat.

Auribus extensis quemcumque vocat furor ille

Audit, et ad vocem concitus vrget iter:

Sic homo tunc multus suadente furore coactus

Sepe suam posuit mestus in igne manum.720

Omnes, ‘Fiat ita,’ proclamant vocibus altis;

Est maris vt sonitus, sic fuit ille sonus.

Ex nimio strepitu concussus vocis eorum

Vix potui tremulos ammodo ferre pedes;

Attamen a longe prospexi qualiter ipsi[195]

Complexis manibus mutua pacta ferunt.

Hoc etenim dicunt, quod quicquid perstat in orbe

Ingenui sexus rustica turba ruet.

Hiis dictis pariter omnes gradiuntur in vnum,

Ductor et inferni ducit iniqus iter.[196]730

Nubes nigra venit furiis commixta gehenne,[197]

Cordibus infusum que scelus omne pluit;

Roreque sic baratri fuerat tellus madefacta,[198]

Crescere quod virtus ammodo nulla potest:

Omne tamen vicium, quod homo perfectus abhorret,

Crescit, et ex illo tempore corda replet.

Fecerat incursus tunc demon meridianus,

Inque dolente die torta sagitta volat:

Ipse solutus adest Sathanas omnisque caterua

Pauperis inferni preuaricata simul.740

Perditur ecce pudor indocti cordis, et vltra

Criminis aut culpe nulla verenda timet:

Dumque duces Herebi sic vidi ducere mundum,

Celica nullius iura valoris erant.

Cum magis hos vidi, magis hos reor esse timendos,

Ignorans qualis finis habendus erit.

Hic dicit se per sompnium vidisse progenies Chaym maledictas vna cum multitudine seruorum nuper regis Vluxis,[199] quos Circes in bestias mutauit, furiis supradictis associari.

Capm. x.

Estus erat nimius, rabies fera, turmaque magna,[200]

Dum furit infernus associatus humo.

Sicut arena maris, monstrorum concio feda

Vndique progrediens innumeranda fuit.750

Demonis ex stirpe furiens fuit illa propago,

Horrida facta viris et violenta deo;

Contemptrix superum, seueque auidissima cedis,

Vt lupus est, ouium dum furit ipse fame.

Protinus irrupit vene peioris habundans

Omne nephas, que viros inficit aura probos.

Septem progenies, quas ipse Chaÿm generauit,[201]

Cum furiis socii connumerantur ibi.

Terribilis, fedus, celer ad scelus, ad bona tardus,

Quilibet arte sua deteriora parat.760

Praua creatura spernit metuenda futura,

Omne quod imponunt sub paritate ferunt:

Semper amans crimen fuit hec, actrixque ruine,

Moreque carnificis aspera cede furit.

Narrat Ysaïas, Ysidorus, Apocalipsis,[202]

Tangit et in titulis magna Sybilla suis:[203]

Gog erat atque Magog dictum cognomen eorum,

Actibus in quorum stat magis omne scelus.

Quid sit rex vel lex furiis nescitur ab illis,

Regula nulla ligat ordo nec vllus eos:770

Non homines metuunt, superos cultu nec adorant,[204]

Sed quod habet mundus turpius illud agunt.

Carnibus humanis solet hec gens sordida vesci,

Taleque dat populo vita ferina forum:

Turpia sunt plura quibus vtitur atra figura,

Quo capit exemplum turba maligna malum.

Hec etenim rabies furiens connexa malignis

Conuenit hiis furiis, de quibus ante loquor:

Conueniunt eciam socii quos nuper Vluxis[205]

Mutauit Circes, et sociantur eis:780

Nunc facies hominum, nunc transformata ferarum

Gestabant capita, que racione carent.

Hic dicit secundum visionem sompnii qualiter audiuit nomina et eorum voces diuersas et horribiles. Dicit eciam de Iohanne Balle, qui eos ad omne scelus tunc[206] instigabat, et quasi propheta inter eos reputabatur.

Capm. xi.

Watte vocat, cui Thomme venit, neque Symme retardat,

Bette que Gibbe simul Hykke venire iubent:[207]

Colle furit, quem Geffe iuuat, nocumenta parantes,

Cum quibus ad dampnum Wille coire vouet.

Grigge rapit, dum Dawe strepit, comes est quibus Hobbe,

Lorkyn et in medio non minor esse putat:[208]

Hudde ferit, quos Iudde terit, dum Tebbe minatur,[209]

Iakke domos que viros vellit et ense necat:[210]790

Hogge suam pompam vibrat, dum se putat omni

Maiorem Rege nobilitate fore:[211]

Balle propheta docet, quem spiritus ante malignus

Edocuit, que sua tunc fuit alta scola.

Talia quam plures furias per nomina noui,[212]

Que fuerant alia pauca recordor ego:

Sepius exclamant monstrorum vocibus altis,

Atque modis variis dant variare tonos.

Quidam sternutant asinorum more ferino,

Mugitus quidam personuere boum;800

Quidam porcorum grunnitus horridiores

Emittunt, que suo murmure terra tremit:

Frendet aper spumans, magnos facit atque tumultus,

Et quiritat verres auget et ipse sonos;

Latratusque ferus vrbis compresserat auras,

Dumque canum discors vox furibunda volat.

Vulpis egens vlulat, lupus et versutus in altum

Conclamat, que suos conuocat ipse pares;

Nec minus in sonitu concussit garrulus ancer

Aures, que subito fossa dolore pauent:810

Bombizant vaspe, sonus est horrendus eorum,[213]

Nullus et examen dinumerare potest:

Conclamant pariter hirsuti more leonis,

Omneque fit peius quod fuit ante malum.

Ecce rudis clangor, sonus altus, fedaque rixa,

Vox ita terribilis non fuit vlla prius:

Murmure saxa sonant, sonitum que reuerberat aer,[214]

Responsumque soni vendicat Eccho sibi:

Inde fragore grauis strepitus loca proxima terret,

Quo timet euentum quisquis adire malum.820

Contigerat plures infamia temporis huius,[215]

Que velut ex monstris obstipuere magis.[216]

Terruerat magnas nimio pre turbine gentes

Graculus, a cuius nomine terra tremit.[217]

Rumor it et proceres sermonibus occupat omnes,

Consilium sapiens nec sapientis erat.

Casus inauditus stupefactas ponderat aures,

Et venit ad sensus durus ab aure pauor.

Attemptant medicare, sed inmedicabile dampnum,

Absque manu medici curaque cessat ibi.830

Hic dicit secundum visionem sompnii qualiter furie supradicte precones sibi et tribunos constituebant, et quomodo senes et iuuenes eorum fuerunt armati.

Capm. xii.

Inter eos statuunt precones atque tribunos,

Et pro lege suum velle licere iubent.

Hoc sua iura ferunt preconis voce, quod omnis

Sit domus exusta que maledicit eis:

Qui scelus illorum non fortificat sceleratus,

Decapitatus erit, et domus igne perit.

Constituunt socios sceleris comitesque furoris,[218]

Ex quorum manibus pendeat istud opus.

Hac quoque de causa vidi quam plurima dampna,

Dum preco fatui clamat in aure fori:840

Rusticus intonuit, datus est celer ignis in edes,

Fitque repente sonus, plena fit igne domus.

Hec sibi rusticitas furiens statuebat, vt omnis

Et vetus et iuuenis que valet arma ferat:

Hii palos veteres gestant, qui sunt veterani,

Aut contos cicius quam sibi desit onus.[219]

Membra leuant baculis fessique senilibus annis,

Quos, velut est ouium, tussis eundo notat.

Rusticus hic veniens fert euersamque pharetram,

Hic fractos arcus, hic sine luce facem;850

Quique colum baiulat non se reputauit inermem,

Debilis armatus sic furit ipse senex.

Rusticitate tamen iuuenilis quos furit etas

Quicquid adest manibus asperiora gerunt;

Ascia, falx, fede quos roderat atra rubigo,[220]

Gestantur, que suo cuspide colla secant.

Quem vagina tegit ensem vix dimidiata,[221]

Gestat et ingenuos rusticus inde ferit:

Est ibi vanga loco gladii, baculus velut hasta

Vibratur, que simul prompta securis adest:860

Arcus ibi multus fumo que etate retortus,

Et sine tunc pennis multa sagitta volat:

Tribula, furcula tunc quasi rumphea rite feruntur,

Fertur et vt gladius malleus ipse ferus.

Dixerat, ‘Ista decent humeros gestamina nostros,’

Rusticus, et tali murmure transit iter.

Sic saltant iuuenes catulorum more per arua,

Et transire feras de leuitate putant.[222]

Est ibi funda manu lapides quoque limpidiores,

Vnde dedit varias rusticus ipse minas.870

Hii glebas, hii direptos et ab arbore ramos,

Est vbi nil aliud, de feritate ferunt:[223]

Pars gerit et silices, ne desint tela furori,

Menteque mortifera dant fera bella sua:

Perfusam multo sapientum sanguine terram

Hoc genus insipiens inmaduisse ferunt.

Hii gradibusque suis iter arripuere gradatim,

Quo sibi non racio velle set ire iubet.

Hic dicit secundum visionem sompnii qualiter et quando dicte furie instigante diabolo, nouam Troiam, id est[224] ciuitatem Londoniarum, ingresse sunt: nam sicut Troia nuper desolata extitit, ita ista ciuitas protunc[225] quasi omni consolacione destituta pre dolore penitus ignominiosa permansit.

Capm. xiii.

A dextrisque nouam me tunc vidisse putabam

Troiam, que vidue languida more fuit:880

Que solet ex muris cingi patuit sine muro,

Nec potuit seras claudere porta suas.[226]

Mille lupi mixtique lupis vrsi gradientes

A siluis statuunt vrbis adire domos:

Non erat in terris monstrosum quicquid abortum,

Seu genus, vnde furor ledere posset humum,

Quin venit et creuit, spersus velut imber ab austro,

Qualibet ex parte parsque furoris adest.

Tunc in aperta loca que monstra prius latuerunt

Accedunt, paribus suntque recepta suis:890

Belua vasta, ferox, siluis que palustribus exit,

Qui tantum rabie non furit, immo fame;

Plus tamen ex rabie dispersam seuit in urbem,[227]

Que stupet ignotum tale venire malum.

Agresti furia iurat siluestris, vt vno

Legibus excussis iura furore ruent:

Tantus adest numerus seruorum perdicionis,

Cingere quod murus vix valet vllus eos.

Cum furor vrget opus, remanet moderacio nulla,

Set magis in vetitum quodlibet ipse ruit:900

Sponte sua properant, nichil est prohibere volentes,

Sic valet inceptam tollere nemo viam:

Omnia traduntur, postes reserauimus hosti,

Et fit in infida prodicione fides.

Vt fremit acer equs, qui bellicus ere sonoro

Saltat, et ignorat proximiora mala,

Sic fera rusticitas incircumspecta malorum

Incipit, et finem non videt inde suum:

Victricem repetit dextre coniungere dextram

Concio seruilis, quam furor omnis habet.910

Sic adeunt vrbem turbe violenter agrestes,

Et maris vt fluctus ingrediuntur eam.

O quam magna nimis res et spectabile mirum

Creuit in introitu de nouitate mali!

Aula palentina grandis mutatur in vrbe,

Omnis et in formam vertitur ipsa case;

Atque casas minimas subito mutauit in aulas

Sors, que iudiciis tunc fuit egra magis.

Ecce Iouis festiua dies de Corpore Cristi,

Cum furor accinxit vrbis vtrumque latus:[228]920

Precedens alios Capitaneus excitat vnus

Rusticus, vt cuncti consequerentur eum.

Ipse viris multis prefultus conterit vrbem,

Ense necat ciues, concremat igne domos:

Non solus cecinit, set secum milia traxit,

Involuitque malo milia multa suo;

Colligit os rabiem seueque cupidine cedis

Auribus in vulgi concinit, ‘Vre, feri.’

Que via salua fuit, furit ignibus impetuosa,

Quo longum castrum ductile nescit iter;930

Baptisteque domus, sponso viduata, per ensem

Corruit, et flammis mox fuit illa cinis;

Flagrabant sancte sceleratis ignibus edes,

Mixtaque fit flamme flamma proterua pie.

Attoniti flebant trepido de corde ministri,

Abstulerat vires corporis ipse timor.

Qui fera terribili iaculatur fulmina dextra,

Iussit vt igne polus torqueat orbis humum.

Si qua domus mansit poteratque resistere tanto

Indeiecta malo, dat pia vota deo.940

Est nichil vt queram dominans si vulgus in vrbis

Spirat opes et eo tempore furta parat:

Vt multe gracili terrena sub horrea ferre

Limite formice grana reperta solent,

Sic vehit examen furiarum furta per vrbem,

Nec valet in numero quis recitare forum.

Hic tenet, iste trahit, stetit ille que circuit alter,[229]

Fit cito per multas predaque lecta manus.[230]

Hos Bachus attingens tandem precordia vino

Mersit, et in finem clauserat ipse Iouem:950

Nox erat, et vinis oculi mentesque natabant,

Membra mouent, nec habent quo sibi ferre pedes.

Postera sidereos Aurora fugauerat ignes,[231]

En dolor excrescens iam noua dampna parat.

Si prius ira Iouis nocuit violenta, sequenter

Mota Venus duplo facta furoris agit.

Discurrunt agiles furie, quasi fulgur ab austro;

Sunt, vbi perueniunt, prodolor, heuque! pares.

Tunc simul vnanimes lupus et canis vrsus in vrbe

Depredant, que suas constituere moras.960

Ecce senem Calcas, cuius sapiencia maior

Omnibus est, nullum tunc sapuisse modum:

Anthenor ex pactis componere federa pacis

Tunc nequit, immo furor omne resoluit opus:

A vecorde probum non tunc distancia nouit,

Fit cor Tersitis et Diomedis idem:

Lingue composite verbis nil rethor Vluxes[232]

Tunc valuit, nec ei sermo beatus erat:

Et quoniam tantis fatum conatibus obstat,

Quisque sua sorti frena relaxat homo.970

Tunc neque bella iuuant, nec tela, nec vsus equorum,

Nec probitas veteris quid probitatis habet:

Vt lactante furit catulo priuata Leena,

Et ruit in pecora proximiora sibi,

Sic fera rusticitas iuris priuata salute

Irruit in proceres de feritate magis.

Omnibus est casus communis, non tamen vnum

Omnibus attribuit vna ruina locum.

O denaturans vrbis natura prioris,[233]

Que vulgi furias arma mouere sinis!980

O quam retrograda res est, quod miles inermis[234]

Expauit, que ferus vulgus ad arma vacat!

Prelia Thebarum, Cartaginis, illaque Rome

Non fuerant istis plena furore magis.

Non hic Capanëus valuit, nec et ille Tidëus,

Non facit excursus iste vel ille ferox:

Non hic Palamades superat, neque nobilis Aiax,

Nec regimen gladius Agamenontis habet.

Subdita Troiana cecidit victoria victa,

Troiaque preda fero fit velut agna lupo.990

Rusticus agreditur, miles nec in vrbe resistit,

Hectore Troia caret, Argos Achille suo:

Hectoris aut Troili nil tunc audacia vicit,

Quin magis hii victi rem sine corde sinunt;

Nec solito Priamus fulsit tunc liber honore,

Set patitur dominus quid sibi seruus agat.

Vix Hecube thalami poterant tunc esse quieti,

Quin dolor interius languida corda mouet;

Set neque tunc poterat in turribus Ilion altis[235]

A furiis clausum fortificare virum.1000

Hic tractat secundum visionem sompnii, quasi per figuram, de morte Cantuariensis Archiepiscopi.

Capm. xiiii.

O qui palladium Troie seruabat ab ara,

Helenus Antistes raptus in ense perit:

Predicat ipse satis prius vt sibi vita daretur,

Nec tamen in melius corda ferina mouet.

Est satis hoc quod ait, si gracia tangeret aures,

Set sua pro nullo pondere verba ferunt:

Quicquid in exemplis ibi dixit ab aure recessit,

Et magis in facinus credula turba fuit.

Tunc resonat murmur ingensque tumultus ad horam

Tollitur, et multum sedicionis habet:1010

Litibus agreditur virtutes plebs viciorum,

Conturbatque sacrum sordida turba forum:

Bella mouet cum fraude fides, cum crimine virtus,

Cum pietate scelus, cum racione furor:

Affectus de corde pios non suscipit hospes

Impietas, mentem deserit exul amor.

Scit deus hos homines siluestres igne perhenni

Dignos et reprobos a racione vagos.

O dolor in gestis, O gesta nephanda doloris![236]

Sunt magis hec baratri quam malefacta viri.1020

Non fuit humanum scelus hoc, quod demon agendum

Duxit ab inferno tam violenter humo.

Plebs furit in tanto, Cristi quod amore relicto

Turba rudis patrem nescit habere deum.

Deficit hic virtus, viciorum copia surgit,

Et quem deseruit hec, rapit illa locum:

Inde cadit bonitas, pietas perit, omnis honestas

Exulat, atque fugam consulit omne bonum:

Hinc amor et requies, pax et concordia mentis,

Spesque fidesque suas deseruere domos:1030

Sobrietatis amans modus et moderacio rerum

Et pudor a longe constituere moram:

Transtulit ad sedem paciencia se meliorem,

Mens humilis sequitur eius vbique comes:

Agmine virtutum sublato surgit in illum

Plebs inimica, manus impia, turba grauis.

Undique concursus ingens conuentus, ad istum

Conflictum mortis plurima turba ruit:

Qui simul astabant spectantes vltima cause

Longius, ex illis vnus et alter ait,1040

‘Hic reus est mortis, sentencia sit capitalis,

Sit cruor in nobis inque perhenne suus.’

Verbaque dicuntur dictis contraria verbis,

Mutua vox tandem garrula dampnat eum.

Presulis in mortem, violatis numinis aris,

Prosiliunt hostes, et latus omne tenent:

Clamant carnifices nulla pietate miserti,

‘Hic manibus nostris interimendus erit.’

Impositis manibus collum cum falce secabant,

Nulla fides Cristi iura veretur ibi;1050

Ipse tamen facinus pacienter sustulit omne,

Cum mala tanta ferat, ipse quietus erat.

Non ignorat eos malediccio debita Cristi,

Qui cum sint membra, sic coluere caput.

Quatuor in mortem spirarunt federa Thome,

Simonis et centum mille dedere necem:

De vita Thome rex motus corde dolebat,

Simonis extremum rex dolet atque diem:

Ira fuit regis mors Thome, mors set ab omni

Vulgari furia Simonis acta fuit:1060

Disparilis causa manet et mors vna duobus,

Inmerito patitur iustus vterque tamen.

Illeso collo gladiis periit caput vnum,

Quod magis acceptum suscipit ara dei;

Alterius capite sano fert vulnera collum,

Cuius erat medio passio facta foro:

Miles precipue reus est in sanguine Thome,

Simonis inque necem rusticus arma dedit:

Ecclesiam Cristi proceres qui non timuerunt,

Martirii Thome causa fuere necis;1070

Iusticie regni seruile genusque repugnans[237]

Simonis extremum causat in vrbe diem:

Corruit in gremio matris Thomas, medioque

Natorum turba Simon in ense cadit:

Thomam rex potuit saluasse, set illa potestas

Simonis ad vitam regia posse caret:

Vlta fuit Thome mors, et nunc vlcio mortis[238]

Simonis ante fores cotidiana grauat.

Fecerat exiguas iam sol altissimus vmbras,

Fitque die media sanguine tinctus Ephot:1080

Candida sic paciens collum percussa securi

Victima purpureo sanguine pulsat humum.

Qui pater est anime, viduatur corporis expers,

Pastor et a pecude cesus abhorret agros:

Qui custos anime fuerat, custode carebat,

Huncque necant nati, quos colit ipse pater.

Qui fuerat crucifer que patrum Primas in honore,

Hic magis abiectus et cruciatus erat:

Qui fuerat doctor legum, sine lege peribat,

Cesus et atteritur pastor ab ore gregis.1090

Ante diem moritur sine culpis et sine causa,

Quo tam natura quam Deus ambo dolent:

Sit licet ex falsa seruorum lege subactus,

Liber perpetuas ambulat ipse vias.

Fortitudo quidem virtus, licet exteriora

Perdidit, affirmat interiora deo;

Temperiesque sibi, quicquid furor egerit extra,

Interius patitur simplicitate sua.

Tollitur a mundo quamuis sapiencia, virtus

Prouidet in celo cum sapiente locum:1100

Obruta iusticia quamuis videatur, ad astra

Se leuat et summum permanet ante deum.

Viuere fecerunt quem mortificare putarunt,

Quem tollunt mundo, non potuere deo.

O probra transacto quis tempore talia nouit,[239]

Que necis in speculo presulis acta patent?

Multa per ante bona communia fecerat vltro,[240]

Sponteque pro meritis vulgus abhorret eum.

Tale patrasse malum non norunt Nestoris anni,

Fitque magis mira res, quia raro cadit.1110

Non michi tam grauia sunt que prius acta fuerunt,

Set magis ad presens cogniciora grauant;

Nam quod adesse meo iam vidi tempore dampnum

Horrida maioris facta doloris habet.

O quid agit vicium de longo continuatum,

Hoc docet in vulgo res patefacta modo.

Hii sunt credo Chaÿm peiores, hic nisi tantum[241]

Occidit fratrem, set pater iste fuit.

Nescio quis laudem facinus per tale meretur,

Hoc scio quod crimen diruta Troia sinit:1120

Iste iuuat quod et ille facit, consentit et alter,

Vt malus et peior pessimus inde forent:

Iura volunt quod homo facinus qui mittit, et alter

Qui consentit ei, sint in agone pares.

O tibi commissos vrbs que lapidare prophetas

Audes, quo doleas est tibi causa satis.

Agrestes tamen hoc facinus specialius omni

Plebe dabant furie, dum mala prima mouent.

O maledicta manus caput abscisum ferientis!

Culpa fit horribilis, pena perhennis erit.1130

O qui tale deo crimen prohibente parasti,

Perfide, qua pena, qua nece dignus eris?

O furor insane, gens rustica, plebs violenta,

Quam tua fraus sceleris est super omne scelus!

Dic qua fronte potes discrimina tanta patrare;

Equiperat fraudem, perfida, nemo tuam.[242]

Huc properate senes, huc florida confluat etas,

Cernite que sceleris rusticus arma tulit.

Tundite pectus, fundite fletus, plangite funus,

Cuius inaudita mors perhibetur ita:1140

Vtque salire solet mutulati cauda colubri,[243]

Palpitat et moritur qui solet esse caput.

Mors etenim sacris fuit, heu! furiosior aris,

Et minor a pecude presulis extat honor.

Venturi memores estote, que temporis huius

Casus inauditus instruat omne solum:

Exemplo caueant qui spiritualia seruant,

Ne simul officium det sibi terra suum.

Que Cassandra solet predicere more prophete,

Eueniunt vrbi pondere valde graui.1150

Hec manus alma dei mala permittendo sinebat,

Que tamen inde fuit causa scit ipse deus.

Insolita cuncti tali de morte stupebant,

Saltem quos racio stringit amore dei.

Non Heleno potuit Priamus succurrere, Regis

Imperii set eo tempore iura silent;

Rex tamen vt sciuit quod sic fuit ordine rerum,

Plangit et hinc doluit cordis amore sui:

Rex doluit factum, nec habet quo frangere fatum,[244]

Iura nec ecclesie debita ferre sacre.[245]1160

Ante sacras vidi proiecta cadauera postes,

Nec locus est in quo desinit esse nephas.

Hic tractat vlterius secundum visionem sompnii de diuersa persecucione et occisione, quas in dicta ciuitate quodammodo absque vlla protunc[246] defensione furie supradicte, prodolor! faciebant, et qualiter huiusmodi[247] fama vicinas perterruit ciuitates.

Capm. xv.

Quique magis celebres fuerant hoc tempore ciues,

Sicut oues mortis procubuere manu.

Corpora missa neci nullo de more feruntur,

Immo iacent patulis vndique spersa viis:

Et quod nulla viris, rabies, monumenta manerent,

Mortua membratim corpora scissa terit:

Corpora cesorum muris suspensa reponunt,

Brutaque brutorum more sepulta negant.[248]1170

Horrida plaga fuit dum sanguine terra madescit,

Fons vbicumque tumet, sanguinitate rubet:

Mors furit in foribus, mors pulsat ad ostia iuris,[249]

Viuere siue mori rusticus ipse iubet.

Quicquid erat forte manibus succumbit eorum,

Vrbs que summa fuit, cede repressa ruit:

Turribus euersis inuenta cibaria vastant,

Omnia diripiunt que meliora sciunt.

Fit nouus ergo dolor, fit planctus, luctus invndat,

Deuiat a cultu regis iniqus homo:1180

Annos per centum veteres quos duxerat etas,

Flebant de casu quem dedit vna dies.

Plus quam piscis aquam rabies cupit ipsa cruorem,

Pacis in auxilium nec miserere iuuat:

Pro nato genitor si verba precancia dixit,

Corruit ex verbo cesus vterque simul:

Si veniam peteres, fleres et ad hoc maris vndas,

Non tamen hee lacryme pondera vocis habent.

Tunc magis indomitas ardescit vulgus in iras,

Vt rediat pietas nil valuere preces:[250]1190

Consumptis precibus furiens violencior extat

Rusticus, et peius quod valet ipse facit.

Sic nec aper media silua tam seuus in ira

Fulmineo rapidos conrotat ore canes;

Quin cicius verbo, furiis quod dixeris, vno

Sensisses lesum in caput arma tuum.

Confusum tanto subite terrore ruine,

Vix genus ingenuum scit genus esse suum.

Diffugit ingenuus, vagat, et nec menibus vrbis[251]

Aut nemorum latebris fert loca tuta satis:1200

Mille domos adiit sortem repetendo salutis,

Set potuit nullo ferre quieta loco:

Nunc huc, nunc illuc, quasi mocio nubis aquose,

Se mouet ingenuus, fit neque firma salus:

Vir cubat in puteis, latebras magis optat Auerni,

Quam periturus erat, dum latitare queat.[252]

A siluis silue, set ab aruis arua timescunt,

Vrbs et ab vrbe, locus nescit habere loca.

Quam subito positas aspergit sanguine mensas[253]

Ille furor, cuius horruit acta deus!1210

Spersaque sanguineis maduerunt pabula guttis,

Nec locus aut thalamus dat loca salua viris.[254]

Tunc nisi sub centro res aut super ethera nulla

Salua potest fieri proprietate loci.

Aduena preda fuit, quam rusticus inchola mortis

Morsibus exagitans ensis in ore terit.

O dolor in sponsa mortis cum viderit ensem,

Quo caderet sponsus, nec fuit ipse reus!

Occupat amplexu lacrimasque per oscula siccat,

‘O pariter celi summa petamus,’ ait:1220

Accipiunt lacrymas spersi per colla capilli,

Oraque singultu concuciente sonant.

Sic magis orbatas quam sepe rigare maritis

Femineas vidi corde dolente genas;

Sepe manus stringi, dirumpere sepeque crines,

Vngues et propriam dilaniare cutem.

Qui tamen est omnis auctor feritatis, ob ipsos

Gaudia fert luctus et magis auget eos;

Monstraque sic hominum calido de sanguine gaudent,

Quod nichil impietas de pietate sapit.1230

Sperserat ambiguas huius vaga fama per vrbes

Rumoris sonitum, cordaque firma mouet;

Euentuque graui recitatur publica clades,

Nec de fortuna quo cadet ipse sapit.

Sic magis ecce viros perterruit impius ensis,

Cuius non redimunt aurea dona manum:

Vrget amara sitis, que torrida viscera torquet,

Dum timor exsiccat pectoris antra viri:

Inuictumque virum potuit quem nullus ab ante

Vincere, tunc vicit de grauitate pauor:1240

Ymber vt ipse cruor rubefactaque sanguine tellus[255]

Tunc magis audacis interiora mouet.

Set tamen vt curet morbum lex nulla medetur,[256]

Nec sibi pre manibus quis properauit opem:

Auxilium nullus rebus prestabat amaris,

Lance suam reputat quisque tenere necem:

Est inmota manus procerum nec temporis obstat

Ire, set paciens sustulit omne malum:

Nulla potentis erat hominis tunc salua potestas,

Deprimit immo suum cauda maligna caput:1250

Tunc sua cuique domus homini funesta videtur,

Nec fuit a mortis vlcere certus homo.

In nimio tinxit elatos sanguine cultros,

Dum sua ruralis rusticus arma gerit:

Parcere nec pueris vult impius aut mulieri,

Vastat cunctorum res, loca, iura, forum.

Nemo potest veniam sub ea feritate mereri,

Impetus illorum terruit omne solum:

Omnis enim vulgi furiis tunc turba fauebat,

Nec fuit ingenuus vnus vt obstet eis:1260

Non fuit in toto gladius vel lancea regno

Militis in manibus, quo tueatur opus:

Dum furor excrescit, dum rustica turba tumescit,

Miles vt ambiguus fit magis inde pius.

Milicies cessit paciensque locum dedit ire,

Dum terit improbitas que probitatis erant:

Occupat en talus loca cordis, iuris et error,

Nec medicus morbo quis reputauit opem.

Sic neque nobilium scutum vel lancea quicquam[257]

Obstitit, vnde vetus fortificetur honor;1270

Cassaque iusticia cessat, nec cordis agresti[258]

Amplius indomiti debita iura tenet.

Spacia nulla sinunt medicamina ferre furori,[259]

Set furit ebrietas maior ad omne scelus:

Hec mala corripere qui vellent nec potuerunt,

Hii lacrimas animi signa dedere sui:

Quisque suas lacrymas alto de corde petitas

Edidit, et finem spectat adesse suum.

Lumina que fuerant prius arida letaque risu,

Erumpunt lacrime more fluentis aque;1280

Qui prius ex nullo casu deflere solebant,

Vt flerent oculos erudiere suos:

Flebat auus flebatque soror flebantque gemelli,

Que videant oculi nil nisi triste ferunt.

Vox fuit ‘Heu! ve! ve!’ sunt, prodolor! omnia luctus,

Omnia solliciti plena timoris erant;

Omnis habens lacrimas, ‘Quis me manet exitus?’ inquit,

Nescius ad mane que sibi sero foret.

‘Fer, precor,’ inquit, ‘opem, nostroque medere timori,

Egraque sors abeat, o deus!’ omnis ait.1290

Rusticus ingenuis, ‘Stat magna potencia nobis,’

Dixerat, ‘et vester ammodo cesset honor.’

O genus attonitum gelide formidine mortis,

Quam variata tibi sors dedit ista mali!

Est in thesauris abscondita causa supremis,

Cur ruit ingenuos tanta procella viros.

Pax perit atque quies, animalia namque pusilla

Intrepido corde bella tremenda ferunt:

Que fuerant prede nuper, sibi querere predas

Vidi, set preda nulla resistit eis.1300

Vidi nam catulos minimos agitare leonem,

Nec loca tuta sibi tunc leopardus habet:

Aspera grex ouium pastori cornua tendunt,

Cordis et effuso sanguine tincta madent:

Postpositaque fide Cristi, furientibus illis,

Ecclesiam reputant atque lupanar idem.

Perfida stulticia tunc temporis omne negauit,

Quod natura sibi vel deus ipse petit:[260]

Non timet ipsa deum neque mundi iura veretur,

Set statuit licitum criminis omne malum:1310

Ordine retrogrado sic quilibet ordo recessit,

Nec status ipse sapit quid sit habere statum.[261]

Frumenti spicas tribulus vastauit, et ipsas

Cardo supercreuit et viciauit agros.

Loth capitur, pastor rapitur, locus expoliatur,

Et qui cuncta videt secula ceca sinit.

Tunc pro peccatis populi fit pena beatis,

Cunctaque sacra furor esse nephanda putat:

Demonibus homines subici culpis meruerunt,

Tunc quia non hominem nec timuere deum.1320

Murmurat ex more plebs improba digna dolore,

Murmur et in populo iurgia multa mouet:

Iura sacerdotum presumentes, et honores

Tollentes, iram commeruere dei.

Fulgurat interius dolor huius turbine pestis,

Intonat exterius horrida turba sonis:

Conclamant furie, respondet flebile tellus,

Heu, quod in hoc fient tempore tanta mala!

Leticie facies tunc nulla videtur in vrbe,

Compatitur vultus cordis amara sui:1330

Nulla quies mentis lese nullumque iuuamen

Extitit, vt sanum tempus habere queat.

Sic amor ecce vetus Troie mutatur in iram,

Cantus et ex planctu victus vbique silet:

In lacrimas risus, in dedecus est honor omnis

Versus, et in nichilum quod fuit ante satis.

Ora rigant fletus, tremit et formidine pectus,

Gaudia que fuerant deuorat ipsa dolor:

Aspiceres alios flentes terraque iacentes,

Quos dolor alterius proprius atque dolet,1340

Et sua multociens ad celum brachia tendunt,

Si magis ex superis sit medicina malis.

Qui bonus extiterat magis est bonitate remorsus,

Planctus erat celebris, meror vbique nouus.

‘Omnia perdidimus,’ dicunt, quia nullus in vrbe,

Quem status expectat, quicquid honoris habet.

Qui de lege magis florebant tunc sapientes,

Impositis gladiis colla secantur eis:

Quos magis et furie reputabant esse peritos,

Vulneribus paribus corpora cesa ruunt.1350

Garrula culpa volat, timidasque perhorruit aures,

Nec sciuit sapiens quid sibi iura valent:

Floruit omne scelus, bonitas perit, egraque iura

Deveniunt, que regens non habet vnde regat.

Hec et plura ferox rabies, que nullus ab ante

Viderat, insolita fecit in vrbe mala:

Vrbes non tantum generaliter, immo per omnem

Iste furor patriam subpeditauit humum.

Hic plangit secundum visionem sompnii quasi in propria persona dolores illorum, qui in siluis et speluncis pre timore temporis illius latitando se munierunt.

Capm. xvi.

Hec ita cum vidi, me luridus occupat horror,

Et quasi mortifera stat michi vita mea;1360

Semper in interius precordia mortis ymago[262]

Pungit, et vt gladius viscera tota mouet.

Iamque dies medius tenues contraxerat vmbras,

Iamque pari spacio vesper et ortus erat:

Ter quater affligi sociorum corpora terre

Vidi, datque sua mors michi signa mori.

Aspiciens vultus aliorum cede madentes,

De propria timui morte remorsus ego;

Crudelesque manus, orbem sine lumine iuris[263]

Percipiens dixi, ‘Iam cadit ordo viri’;1370

Bestia cum regimen hominum rapuisset et arma,

Et quod nulla suis legibus equa forent.

Hoc michi solliciti certissima causa timoris

Extitit et sortis peior origo mee;

Nam quia sic proceres vidi succumbere seruis,

Spes magis in fatis nulla salutis erat.

Est michi rupta domus per eos, quos rupta gehenna[264]

Miserat, vt leges perderet ordo suas:

Sic fugiens abii subite contagia cladis,

Non ausus lese limen adire domus.1380

Tuncque domum propriam linquens aliena per arua

Transcurri, que feris saltibus hospes eram.

Morsus ego linguis a dorso sepe ruebar,

Et reus absque meo crimine sepe fui:

Sic reus infelix agor absens, et mea cum sit

Optima, non vllo causa tuente perit.[265]

Inde ferens lassos aduerso tramite passus,

Quesiui tutam solus habere viam:

Attamen ad tantam rabiem pedibus timor alas

Addidit, et volucris in fugiendo fui.1390

Sic vagus hic et ibi, quo sors ducebat euntem,

Temptaui varia cum grauitate loca:[266]

Pes vagat osque silet, oculus stupet et dolet auris,

Cor timet et rigide diriguere come.

Sicut aper, quem turba canum circumsona terret,[267]

Territus extrema rebar adire loca.

Ha, quociens certam sum me mentitus habere

Horam, proposito que foret apta meo!

Si qua parte michi magis expediens foret ire,

Perstetit in media pes michi sepe via:1400

Excidit omne decus michi tristi, nulla tuebar

Rura, nec in precio fertilis ortus erat.

Mens agitur, que diu pugnat sentencia mecum,

Quis locus ad vitam fert pociora meam;

Vixque michi credens solo quasi vota momento

Millesies varians corde vagante tuli.

Si loca tuta forent, loca tuta libenter adissem,

Set quo non potui corpore, mente feror;

Cumque domum volui quandoque redire diebus,

Vt me prepediat, occupat hostis iter.1410

Si progressus eram, caperer ne nocte timebam;

Sic michi de nullo tempore tempus erat:

Hostis adest dextra, surgit de parteque leua,

Vicinoque metu terret vtrumque latus.

Ha, quociens furiis visis cessi, que sub vmbris

Auris ad extrema semper aperta fuit!

Ha, quociens siluis latui vix ausus in antris,

Desperans sero quid michi mane daret!

Ha, quociens mentem pauor incutit hec michi dicens,

‘Quid fugis? hic paruo tempore viuus eris!’[268]1420

Ha, quociens fuerat mea mens oblita quid essem,

Dum status anterior posteriora tenet!

Sepius inque die dum sol clarissimus esset,

Nox oculis pauidis venit aborta meis.

Sompnia me terrent veros imitancia casus,

Et vigilant sensus in mea dampna mei:

Sic mea sompniferis liquefiunt pectora curis,

Ignibus appositis vt noua cera solet:

Aut nisi restituar melioris ymagine sompni,

Aspicio patrie tecta relicta mee.1430

Concaua vallis vbi fuerat nemorosa, per vmbras

Vt lepus obliquas sepe viator eram:

Purus ab arboribus spectabilis vndique campus

Tunc michi pro nullo tempore fidus erat;

Silua vetus densa nulla violata securi

Fit magis ecclesiis tunc michi tuta domus.

Tunc labor insolitus sic me lassauit, vt egros

Vix passus potui ferre vel hic vel ibi:

Sic fugiendo domos proprias mens horruit antra;

Peius vt effugiat, sustinet ipsa malum.1440

Absque supercilio michi nubis sub tegumento

Copula cum foliis prebuit herba thorum.

Si potui, volui sub eodem cortice condi,

Nulla superficies tunc quia tuta fuit;

Perque dies aliquot latitans, omnemque tremescens

Ad strepitum, fugi visa pericla cauens.

Glande famem pellens mixta quoque frondibus herba

Corpus ego texi, nec manus vna mouet:

Cura dolor menti fuerat, lacrimeque rigantes

In fundo stomachi sunt alimenta quasi.1450

Tunc cibus herba fuit, tunc latis currere siluis

Impetus est, castra tunc quia nulla iuuant:

Rore meo lacrimisque meis ieiunia paui,

Fert satis ad victum langor in ore meum.

Plura dolens timui tunc temporis, et super omne

Ira dei magni causa timoris erat:

Tristis eram, quia solus, egens solamine, cogor

Tunc magis ignotas vt vagus ire vias:

Sic loca secretos augent secreta dolores,

Vt releuet luctus quisque sodalis abest:1460

Fert tamen, vt possum mestos depromere vultus,[269]

Solus in exilio gaudia magna dolor.

Sic lacrime lacrimis, sic luctus luctibus assunt,

Dum queror, et non est qui medicamen agat;

Pectoribus lacrimeque genis labuntur aborte,

Dum fuerat fati spes inimica michi.

Fine carent lacrime, nisi cum stupor obstitit illis,

Aut similis morti pectora torpor habet:

Tunc pariter lacrimas vocemque introrsus abortas,

Extasis exemplo comprimit ipse metus.1470

Brachia porrexi tendens ad lumina solis,

Et, quod lingua nequit promere, signa ferunt;

Cumque ferus lacrimas animi siccauerat ardor,

Singultus reliquas clamat habere vices.

Pallidiora gerens exhorruit equoris instar

Multa per interius mens agitata malis;

Discolor in facie macies monstrauerat extra,[270]

Que magis obtruse mentis ad yma latent:

Nam pauor et terror, trepidoque insania vultu,

Me magis ignotum constituere michi.1480

Dum mens egra fuit, dolet accio corporis, in quo

Ossa tegit macies, nec iuuat ora cibus:

Iam michi subducta facies humana videtur,

Pallor et in vultu signa reportat humi;

Sanguis abit mentemque color corpusque reliquit,[271]

Pulcrior est et eo terra colore meo.

Sic magis a longo passum quod corpus habebam,

Vix habuit tenuem qua tegat ossa cutem;

Sicque diu pauidus pariter cum mente colorem

Perdideram, que fui sic nouus alter ego.1490

Vix fuerat quod ego solida me mente recepi,

Dum bona promisit sors michi nulla fidem:

Non michi libertas cuiquam secreta loquendi

Tunc fuit, immo silens os sua verba tenet.

Si michi quem casus socium transduxerat illuc,

Miscuimus lacrimas mestus vterque simul:

Raro fuit quod ego verbis solabar amicis,

Vix quia tunc fidus vnus amicus erat:

Illud erat tempus dubium, quo nullus amicum

Certum certus habet, sicut habere solet.1500

Qui prius attulerat verum michi semper amorem,

Tunc tamen aduerso tempore cessat amor:

Querebam fratres tunc fidos, non tamen ipsos

Quos suus optaret non genuisse pater.

Memet in insidiis semper locuturus habebam,

Verbaque sum spectans pauca locutus humum:

Tempora cum blandis absumpsi vanaque verbis,

Dum mea sors cuiquam cogerat vlla loqui.

Iram multociens frangit responsio mollis,

Dulcibus ex verbis tunc fuit ipsa salus;1510

Sepeque cum volui conatus verba proferre,

Torpuerat gelido lingua retenta metu.

Non meus vt querat noua sermo quosque fatigat,

Obstitit auspiciis lingua retenta malis;

Sepe meam mentem volui dixisse, set hosti

Prodere me timui, linguaque tardat ibi.

Heu! miserum tristis fortuna tenaciter vrget,

Nec venit in fatis mollior hora meis.

Si genus est mortis male viuere, credo quod illo

Tempore vita mea morsque fuere pares.1520

Sic vbi respexi, nichil est nisi mortis ymago,

Quam reputo nullum tollere posse virum:

Sepe mori volui ne quicquid tale viderem,

Seu quod ab hiis monstris tutus in orbe forem;

Velle mori statui, quia scribitur, ‘Omnia soluit[272]

Mors et ab instanti liberat ipsa malo.’

‘Fortune,’ dixi, ‘dolor, vndique parce dolenti,

Da michi vel plene viuere siue mori.’

Set michi pro fine spem tantum mortis habebam,

Plusque nec ausus eram limen adire domus.1530

Murmura tunc subite subeunt habitacula mentis,[273]

Talia pro luctu sepeque verba ferunt:

‘O tibi quem presens spectabile non sinit ortus

Cernere, quam melior sors tua sorte mea est!

Heu! mea consueto quia mors nec erit michi lecto,

Depositum nec me qui fleat vllus erit:

Spiritus ipse meus si nunc exibit in auras,

Non positos artus vnget amica manus.

Si tamen impleuit mea sors quos debuit annos,

Et michi viuendi tam cito finis adest,1540

Ecce, deus, tu scis quia non tua fata recuso;

Dum feris, en pacior que meruisse reor.’

Cumque mei luctus torrens michi maior invndat,

Et magis ex sterili sorte volutus eram,

Ecce Sophia meis compassa doloribus inquit,

‘Siste, precor, lacrimas et pacienter age.

Sic tibi fata volunt non crimina, crede set illud

Quo deus offensus te reparando vocat.

Non merito penam pateris set numinis iram:

Ne timeas, finem nam dolor omnis habet.’1550

Talibus exemplis aliis quoque rebus vt essem

Absque metu paciens sepe Sophia monet;[274]

Conscia mensque michi fuerat, culpe licet expers,

Spes tamen ambigue nulla salutis adest.

Non fuerant artes tanti que numinis iram

A me tollentes tempora leta ferunt.

Tanta mee lasse fuerat discordia mentis,

Quod potui sensus vix retinere meos.

Quid michi tunc animi fuit aut quid debuit esse,

Cum michi rem certam mors neque vita tulit?1560

Nunc id, nunc aliud, dubitata mente reuolui,

Quo michi nulla quies fit neque leta dies.

Cum fuit in sompnis mea desperacio maior,

Exiguo dixi talia verba sono:

‘Crudeles sompni, cur me tenuistis inermem?

Quin prius instanti morte premendus eram.’

Arguit ergo meos ita mens quam sepe dolores,

‘Quid fles hic paruo tempore,’ dixit, ‘eris.’

Sic tenuant vigiles corpus miserabile cure,

Quas vigili mente sompnia ferre dabant:1570

Me timor inuasit, stabam sine lumine mestus,

Et color in vultu linquit habere genas:

Attonitus tanto miserarum turbine rerum,

Vt lapis a mente sepe remotus eram.

Mens tamen vt rediit, pariter rediere dolores,[275]

Mortem dum menti vita negare nequit:

Sic mortem cupiens timui presagia mortis,

Nec fore quid melius mens michi fida refert.

Verbis planxissem, set viscera plena dolore

Obsistunt, nec eo tempore verba sinunt;1580

Obice singultu vocis stetit impetus horrens

Aduentum lacrime, lingua refrenat iter.

Est michi vita mori, mors viuere, mors michi vita

Dulcior est, redolet viuere mortis amor:

Solus, inops, expes, vite peneque relictus,

Attendi si que sors mea certa foret.

Talia mira nimis longum narranda per annum,

Que modo vix recolo, tunc paciebar ego.[276]

Scire meos casus si quis desiderat omnes,

Quo loquar hos finem non breue tempus habet:1590

Sic tamen in variis mea lassa doloribus ipse[277]

Tempora continuans asperiora tuli.

Hic eciam secundum visionem sompnii describit quasi in propria persona[278] angustias varias que contingebant hiis qui tunc pro securitate optinenda in Turrim Londoniarum se miserunt, et de ruptura eiusdem turris: figurat enim dictam turrim similem esse naui prope voraginem Cille periclitanti.

Capm. xvii.

Amplius vt vidi quia lex non nouerat orbem,

Creuit et ex variis rumor vbique malis,

En stupor in sompnis magis ac magis inde timorem

Prouocat, et dubias fert michi sepe vias:

Quid facerem metuens, aut quid michi cercius esset

Ignorans, oculos sperserat ira meos.

Haud procul aspexi nauem, properansque cucurri,

Sors mea si forte tucior esset ibi;1600

Ecceque scala michi patuit, qua scansus in altum,

Intraui, que pius dat michi nauta locum.

Ingenui sexus alios conscendere nauem

Vidi quam plures, quos timor omnis habet:

Vix fuit a planta capiti gradus vllus eorum

Qui tunc de stirpe nobilitatis erant,

Quin maris in medio pauidus conscenderat ille

Classem, quo requiem, si foret vlla, petat.

Set quid agant alii, semper michi cura remansit

Vna, quod a furiis tutus abire queam.[279]1610

Nauis in ingressu pauida de mente rogaui,

Vt michi det faciles vtilis aura vias:

Quem mare quemque colunt venti, per vota reclamo,

Vt michi det placidum per mare Cristus iter:

‘Tu michi, stella maris, sis preuia, quo ferar vndis;

Sit tibi cura mei, te duce tutus ero.’

Cum maris vnda procul a litore nos rapuisset,

Nauis et optato flumine carpsit iter,

A furiis terre tunc amplius esse quietum

Me dixi, set in hoc spes mea vana fuit;1620

Nam mea quando fuit spes maior vt ipse salutem

Consequerer, subito causa doloris adest.

Terribilem picea tectus caligine vultum

Ether ab excelso commouet arma fretis:

Quatuor ora fremunt ventorum sic, quod inermem

Anchora non poterat vlla iuuare ratem.[280]

Extra se positus madidis Nothus euolat alis,

Cuius enim gutte dampna furoris agunt:

Quas sibi non poterat terre comprendere virtus,

Pendula celestes libra mouebat aquas;1630

Sic defrenato voluuntur in equora cursu,

Quo maris vnda nimis aucta subegit humum.

Seuiit in nauem ventis discordibus aura,

Et maris in remos vnda coacta ruit;

Fit fragor, et densi funduntur ab ethere nimbi,

Nauis et est variis exagitata malis.

Nuncia Iunonis varios tumefacta colores

Induit, et vario more refudit aquas:

Nulla set est gutta dulcis quam fuderat, immo

Turpis, amara, rudis, vilis, acerba, grauis;1640

Nil valet ad gustum liquor hic, qui corda bibentum

Perforat, et quassat viscera tota simul.

O felix, tales qui tunc euaserat ymbres,

Qui sunt Stige magis et Flegetonte graves!

Ipse tamen naui turbatus semper adhesi,

Quam furiens pelagi merserat ira quasi.

Huius aque fluuio bubo natat inter alaudas,

Nat lupus inter oues, inter honesta nephas.

Huius aque subite magis insulcata carina

Forcia que subiit tecta que castra ruit.1650

Pre nimia rabie timuerunt grandia cete,

Dum magis atque magis aucta fit ira maris.

Ecce cadunt largi resolutis nubibus ymbres,

Aeris et medio fulminis ira tonat;

Inque fretum credas totum descendere celum,

Terruit et terras Iris vbique minis;

Inque plagas celi tumefactus scandit et equor,

Vt si de proprio vellet abire loco.

Sternitur interdum spumisque sonantibus albet,

Et redit in subtus quod fuit ante super;1660

Et modo cum fuluas ex ymo vertit arenas,

Tincta superficies fulua patebat aquis.[281]

Que freta seu venti poterant tormenta parare,

Fluctibus et grauibus flatibus illa parant:

Equoree miscentur aque celestibus auris,

Mixtaque cum pluuia salsa tumescit aqua.

Vela madent nimbis, tegumenta nec vlla iuuabant,

Vnus vt in sicco contegat inde caput;

Pugnaque ventorum spumantes mouerat vndas[282]

Vertit et in variis fluctibus Auster eas.1670

Desuper emissi tenuerunt equora venti,

Est ita naualis regula ceca magis;

Tetraque nox premitur, tenebrisque micancia lumen

Fulmina fulmineis ignibus ipsa dabant.

Cum mare sub noctem tumidis albescere cepit[283]

Fluctibus, et preceps Eurus ad arma furit,

‘Ardua iam dudum dimittite cornua nauis,’

Clamat, ‘et ad velum currite,’ rector ait.

Hic iubet, impediunt aduerse iussa procelle,

Nec fragor auditum tunc sinit esse maris;1680

Sponte tamen properant alii subducere remos,

Pars munire latus quisque labore suo.

Egerit hic fluctus equorque refundit in equor,

Hic rapit antemnas, que sine lege vagant:

Bella gerunt venti fretaque indignancia miscent,

Cassus et vlterius fit labor ille viris.

Tanta mali moles classem compresserat audax,

Vt vecors animum laxat abire vagum;

Ipse pauet nec se quis sit status ipse fatetur,

Dum timor ex mentis frigore corda gelat.1690

Quippe sonant clamore viri, stridore rudentes,

Rector et in remis fert nichil ipse magis.

Omnia pontus erat, deerant quoque litora ponto,[284]

Regis et ad solium fert sua monstra fretum.

Hic dicit secundum visionem sompnii qualiter tanta superhabundauit tempestas, quod de certo absque manu diuina[285] remedio omnes in dicta naui hesitarunt, et deum super hoc precipue quilibet sexus ingenui deuocius exorabat.

Capm. xviii.

Ceruleus, rubeus, pingit geminus color arcum,

Et furor ethereus vndique spersus adest;

Desuper ira tonat, subtus rumpuntur abissi,

Et de visceribus terra fluenta vomit;

Insolitas pluuias nubes effundit et vndas,

Sustinet innumeras vndique nauis eas.1700

Nescia sicque vagans nauis qua sorte fruatur,

Equoris et pluuie sic natat inter aquas;

Et mare terribili confundit murmure mentes,

Quod timor ex solo terret vbique sono.

Tristius et celum tenebris obducitur atris,

Vix videt ex oculis iste vel ille manus.[286]

De celo veniunt tunc signa minancia mortem,

Omnis et expectat quid sibi fata volunt:

Desuper impletur flammis vltricibus aer,

Et furor ex omni parte perurget aquas:1710

Ignea tunc sonitus diffundit flamma feroces,

Et scintilla quasi fulmina spersa volat.

Igniuomus fluuius sic nos torquebat, vt omnis

Submisso capite mutus in ore silet:

Deficit ars animique cadunt viresque fatescunt,

Nec fuit vlterius spes aliqualis eis.

En super hoc veniens inmensus belua ponto

Eminet, ex cuius naribus vnda tonat:

Ipse velut nauis prefixus concita rostro

Sulcat aquas, et eum cuncta propinqua timent:1720

Ipse ferox latum sub pectore possidet equor,

Et propriata sibi iura marina petit:

Frater erat Cille, furiens magis ipse Caribdi,

Et velut os Herebi, que voret ipse petit.[287]

Perdidit hiis visis audacior intima cordis

Robora, que subito surripit ille pauor;

Iamque gubernator, tollens ad sidera palmas,

Exposcit votis inmemor artis opem:

Vincitur ars vento, neque iam moderator habenis

Vtitur, immo vaga per freta nauis arat.1730

Tunc quasi febricitans os omnes horruit escas,

Mensque vomit sensus absque salute suos:

Brachia cum palmis, oculos cum menteque tristi

In celum tendens, postulat omnis opem:

Non tenet hic lacrimas, stupet hic, vocat ille beatos,

Proque salute sua numina quisque vocat.

Rector cuncta deo commendans talia dixit,

‘Celestis celerem det michi rector opem.’

Rima patet, que viam prebet letalibus vndis,

Nec stat qui mortis non reputaret iter.

Visa michi Cilla fuit et tunc visa Caribdis,1740

Deuoret vt nauem spirat vtrumque latus.

O quam tunc similis huic naui Londoniarum

Turris erat, quod eam seua procella quatit;

Turris egens muris, vbi sumpsit petra papiri

Formam, quam penetrans sordida musca terit;

Turris, vbi porta sibi seras ferre recusat,

Quo patitur thalamus ingredientis onus;

Turris, vbi patula furiis via restat, et omnis

Rusticus ingrediens res rapit atque loca;1750

Turris, vbi vires succumbunt debilitati,

Turris, vbi virtus non iuuat vlla viros;

Turris in auxilium spirans, custode remoto,

Et sine consilio sola relicta sibi;

Turris in obprobrium patricida que sanguine feda,

Cuius ineternum fama remorsa volat;

Turris, vbi rupta spelunca fuit leopardi,

Ipseque compulsus vt pius agnus abit;

Turris, vbi pressit vi tegula feda coronam,

Quo cecidit fragili sub pede forte caput;1760

Turris, non thuris olefacta salute set egra,

Lugens non ludens, tedia queque ferens;

Turris diuisa linguis Babilonis ad instar,

Turris, vt est nauis Tharsis in ore maris.

Sic patitur pressa vicii sub gurgite turris,

Nescia qua morum parte parare viam.

Quisque dolet, set non vt ego, dum talis amarum

Spectat ad interitum naufraga Cilla meum.

Hec ita sompnifero vigilans quasi lumine signa

Vidi, quo timui dampna futura rei.1770

Nimirum quod ego, dum talia ferre putabam,

Territus in sompnis et timefactus eram:

Ductus in ambiguis dixi quam sepe periclis,

Quod michi naue mea tucius equor erat.

Sic ego concussus Euros Zephirosque timebam,

Et gelidum Boream precipitemque Nothum:[288]

Quatuor hii venti partes per quatuor orbis

Flant, nec obesse suis flatibus vlla queunt.

Nostra per aduersas agitur fortuna procellas,

Sorte nec vlla mea tristior esse potest.1780

Talia fingebam misero michi fata parari,

Demeritoque meo rebar adesse malum.

Sic mecum meditans, tacito sub murmure dixi,

‘Hec modo que pacior propria culpa tulit.’

Non latuit quicquam culparum cordis in antro,

Quin magis ad mentem singula facta refert:

Cor michi commemorat scelerum commissa meorum,

Vt magis exacuat cordis ymago preces.[289]

Non fuit ex sanctis quem non mea lingua precatur,

Dum maris interitum preuia signa parant:1790

Accensam summi precibus mulcere paratus

Iram, cum lacrimis sic mea verba dedi.

‘Conditor O generis humani, Criste redemptor,

Est sine quo melius nil vel in orbe bonum,

Dixisti, que tuo sunt omnia condita verbo,

Mandasti, que statim cuncta creata patent;

Inque tuo verbo celi formantur, et omnem

Spiritus ornatum fecerat inde tuus.

Per te sunt et aque, certus quoque terminus illis,

Est per te piscis et maris omne genus:1800

Aera cum genere volucrum sermone creasti,

Quatuor et vento partibus ora dabas:

Cunctipotensque tuo fundasti numine terram,

Fixit quam stabilem prouidus ordo tuus:

Cunctaque terrigena viuunt animalia per te,

Subque tua lege reptile quodque mouet.

Sicut ymago tua tandem fuit et racionis

Factus homo, quod opus sit super omne tuum;

Qui precepta tua veteri serpente subactus

Preterit, et pomi mors sibi morsus erat.1810

Set pietate tibi quod eum de morte resumas,

Virginis ex carne tu caro factus eras;

Sicque parens nostri generis de carnis amore

Efficeris, nobis gracior vnde fores.

Vt te credo deum sic esse meumque parentem,

Micius, oro, pater, tu mea fata rege!

Vt de morte crucis te non pudet esse cruentum,

Hoc ita, Criste meis tempore parce malis!

Qui Paulum pelago, Petrum de carcere, Ionam

Eripis a piscis ventre, memento mei!1820

Nescit abesse deus in se sperantibus, egros

Visitat, elisos erigit, auget opem.

Peccaui, redeo, miserere precor miserendi!

Tempus adest, miseros te refouere decet.

Parce, precor, fulmenque tuum tua tela reconde,

Que michi nunc misero tristia tanta parant.

‘O! cui fundo preces, te deprecor, intret in aures

Hec mea diuinas vox lacrimosa tuas!

Iam prope depositus sum mundo, frigidus, eger,

Seruatus per te, si modo seruer, ego.1830

O superi, fractis,’ dixi, ‘succurrite remis,

Et date naufragio litora tuta meo!

Que genus humanum curauit origine Cristi,

Materiam cure prebeat illa mee!

Te precor, alme deus, sit vt illa michi mediatrix,

Que peperit florem flore manente suo.

Cur mala que pacior nullo michi tempore soluis?

Ecce simul morimur, respice, plaga monet!’

Cum magis in precibus prostratus proxima dampna

Expectans timui speque salutis egens,1840

Impetus en subito ruit, et concussit ad ymum

Nauem, quam Cille deuorat ira prope:

Vis tamen alma precum sitibunda voraginis ora

Obstruxit, nec ea fit saciata vice.

Semper in incerto fuimus quid fata pararent,

Nec spes pro nobis, nec timor equs adest.

Micius ille perit subitis qui mergitur vndis,

Quam sua qui timidis brachia iactat aquis.[290]

Absque quiete tamen rogat omnis votaque suplex

Impendit, que pias fundit ad alta preces.1850

Hic fingit secundum visionem sompnii de quadam voce diuina in excelsis clamante, et quomodo deus placatus tandem precibus tempestates sedauit, et quomodo quasi in holocaustum pro delicto occisus fuit ille Graculus, id est Walterus, furiarum Capitaneus.

Capm. xix.

Clamor in excelsis, lacrime gemitusque frequentes,

Non veniam cassi preteriere dei;

Attamen ipse maris Neptunus qui deus extat,

At mare pacificet, tunc holocausta petit.

Dona valent precibus commixta, per hec deus audit

Micius, et votis annuit ipse precum:

Cum magis ergo furit tumidi maris aucta procella,

Et magis in mortem visa pericla patent,

Vnus erat Maior Guillelmus, quem probitatis[291]

Spiritus in mente cordis ad alta mouet;1860

Iste tenens gladium quo graculus ille superbus

Corruit, ex et eo pacificauit opus.

Vna peribat auis, quo milia mille reviuunt,

Et furibunda deus obstruit ora maris.

Sit licet hoc tarde, tunc nauis post scelus actum

Induit infelix arma coacta dolor.

Graculus en moritur! sic non moriuntur invlti,

Quos prius ex rostro lesit ad arma suo:

Qui ferit ex gladio periit gladiator in illo,

Et magis infelix imbuet auctor opus:[292]1870

In scelus addendum scelus est, in funera funus,

Sic luet exactor quod tulit ante malum;

Inque leues abiit morientis spiritus auras,

Si petat inferius antra scit ipse deus.[293]

Sic quia miliciam transumpsit ymagine monstri,

Irrita decepti vota colonis erant.

Cum magis est quicquid superi voluere peractum,

Desinit a furiis sors maledicta suis:

Forsitan illa dies erroris summa fuisset,

Si deus in tali morte negasset opus.1880

O michi quanta tulit tantus solacia victor,

Obruta qui tante sortis ad alta leuat!

O benedicta manus, tam sufficiens holocaustum

Que dedit, vnde maris victa procella silet!

Nam deus vt voluit, plus dum furit equoris vnda,

Grata superveniens hora salutis adest.

Quod deus ipse suam pro tempore distulit iram,

Vocis ab excelso protulit ista sonus;

Aeris e medio diuina voce relatum

Tunc erat et nostris auribus ista refert:1890

Dixit, ‘Adhuc modicum restat michi tempus, et ecce

Differo iudicium cum pietate meum.’

Cilla per hoc verbum paciens restrinxit hiatum,

Quod prius exhausit protinus illa vomit;

Sicque iubente deo nauis, quam seua vorago

Sorbuit, erigitur equoris alta tenens:

Sic prius austerus stat sub moderamine motus,

Tantus celesti venit ab ore vigor:

Et iam deficiens sic ad sua verba reuixi,

Vt solet infuso vena redire mero.1900

Conclamant naute, surgunt pariter properantque

Quilibet officium fortificare suum:

Sic inter medium vite mortisque reformant

Cursum, quo breuiter tucius ire putant:

Exiguam veli, que tunc tamen integra mansit,

Extollunt partem, ducat vt ipsa ratem.

Tanta fit ingluuies et aquarum fluxus habundans,

Vix quod sedatas terra resumpsit aquas:

Set mare qui pedibus calcauit in orbe misertus,

Horrida compescens tempora leta dedit:1910

Equora constrinxit celique foramina clausit,

Et minus iratas cedere iussit aquas:

Nebula deiecit nimbis aquilone remotis,

Nec fragor vlterius voce tonante furit:

Equoris arcet aquas, iubet vt sit terminus illis,

Ne maris infirmam plus terat ira ratem.

Tunc celo terras ostendit et ethera terris,

Et pelagi furias pescuit ipse feras:

Tunc loca concrescunt, quia decrescentibus vndis

Pax redit, atque probis fit renouata salus.1920

Fusca repurgato fugiebant numina celo,

Fulsit et optata clarior illa dies;

Ortaque lux radiis solidum patefecerat orbem,

Cessit et anterior sors tenebrosa malis.

Sic mare litus habet, plenos capit alueus ampnes,

Legibus atque noue tunc patuere vie:

Sic, deus vt voluit, cum sit moderacior vnda,

Leticie mixti convaluere metus.

Omnes tunc Cristum laudant, quod ab ore procelle

Non sinit extinctos, set reparauit eos.1930

Tunc ego, deflexis genibus set ad ethera palmis

Tensis, sic dixi: ‘Gloria, Criste, tibi!’

Hoc iterans gelida formidine frena resolui,

Leticieque noue spes michi mulcet iter.

Dum mare pacatum, dum ventus amicior esset,

Spes redit et nautis corda subacta leuat.

Viribus ergo suis pauidus sibi nauta resumptis

Nauigat, vt portum pacis adire queat.

Carbasa mota sonant, iubet vti nauita ventis,[294]

Subque noue sortis spe noua vela dari.1940

Hic loquitur adhuc de naui visa in sompnis, id est[295] de mente sua adhuc turbata, vt si ipse mentaliter sompniando, quasi per nauem variis ventis sine gubernaculo agitatam, omnes partes mundi pro pace mentis scrutanda investigasset, et tandem in partes Britannie maioris, vbi raro pax est, dicit se applicuisse. Dicit eciam qualiter vox in sompnis sibi iniunxit quod ipse omnino scriberet ea que de mundo in illo scrutinio[296] vidisset et audisset; et ita terminatur sompnium.

Capm. xx.

Clausit adhuc oculos sompnus, quo sompnia nauem

Semper pretendunt, que loco tuta petit,

Nec timor ambigue poterat cito cedere menti,

Quam prius ad portum salua venire queat.

Deficiunt remi iam ventis vndique fracti,

Ac vbi sors duxit nauis habebat iter:

Littora pacifica scrutans temptabat in omnem

Partem, nec poterat pacis habere locum;

Turbo set equoreis hanc tandem, prodolor! vndis

Expulit in portum quo furit omne malum.1950

Sic Cillam fugiens minus est nec lesa periclis,

Dum Cilla grauior Insula cepit eam.

Insula lata quidem fuit hec vallata rotundo,

Que maris Occiani cincta redundat aquis.[297]

Ad portum veniens de naui concito litus

Egressus pecii, turbaque magna michi

Plebis in occursum iam venerat, ex quibus vnum

Pre reliquis dignum contigit esse virum:

A quo quesiui, ‘Dic, Insula qualis, et vnde

Tantus adest populus, quis sit et inde modus?’1960

Ecce senex ille, portu qui stabat in illo,

Reddidit ista meis horrida verba sonis.

‘Exulis hec dici nuper solet Insula Bruti,

Quam sibi compaciens ipsa Diana dabat.

Huius enim terre gens hec est inchola, ritus[298]

Cuius amore procul dissona plura tenet.

Nam quia gens variis hec est de gentibus orta,

Errores varie condicionis habet:

Egregie forme sunt hii, set condicione

Ecce lupis seue plus feritatis habent.1970

Non metuunt leges, sternunt sub viribus equm,

Victaque pugnaci iura sub ense cadunt:

Legibus inculta fraudes, scelus, arma, furores,

Pluraque pestifera plebs nocumenta parit:

Que gestant homines terre de partibus huius

Pectora, sunt ipso turbidiora mari.

Hec humus est illa vario de germine nata,

Quam cruor et cedes bellaque semper habent:

Tristia deformes pariunt absinthia campi,

Terraque de fructu quam sit amara docet.1980

Non magis esse probos ad finem solis ab ortu

Estimo, si populi mutuus esset amor.’

Pluribus auditis que singula displicuerunt,

Heu! michi corda dolor iam renouatus agit:

Dulcius ipse michi numen nunc quando putabam,

Fortune species obstat acerba mee.

Cum video quam sunt mea fata tenacia, frangor,

Spesque leuis magno victa timore silet:

Sic ego fortune telis confixus iniquis

Pectore concipio nil nisi triste meo:1990

Attigeram portum, portu terrebar ab ipso,

Plus habet infesta terra timoris aqua.

Sic magis in terris dubiis iactatus et vndis,

Nescio quo possum tutus habere fugam:[299]

Sic simul insidiis hominum pelagique laboro,

Et faciunt geminos ensis et vnda metus.

Cur ego tot gladios fugii, tociensque minata

Obruit infelix nulla procella caput?

Iam mea spes periit, tali dum sors mea portu,

Est vbi nulla quies, duxit habere moram.2000

Fugerat ore color, macies subduxerat artus,

Sumebant minimos ora subacta cibos;

Vtque leui Zephiro graciles vibrantur ariste,

Frigida populeas vt quatit aura comas,

Pergere cum volui, tremulus magis ipse iacebam,

Et dolor in corde parturientis erat:

Sic ego dumque queror, lacrime mea verba sequntur,

Deque meis oculis terra recepit aquam.

Viderit ista deus qui nunc mea pectora versat;

Nescio quid terris mens mea maius agat:[300]2010

Sic iterum corde nouiter spasmatus ab infra

In terram cecidi mortis ad instar ego.

Tandem cumque leuans oculos et corpus ab ymo

Erexi, vidi post et vtrumque latus,

Ecce nichil penitus fuerat, velut vmbra set omnis

Turba que nauis abest, solus et ipse fui.

Cum me perpendi solum, magis vnde dolebam,[301]

Fit contristatus spiritus atque meus,

Ipsa michi subito vox celica, quam prius ipse

Audieram, verbi more sequentis ait.2020

‘Nil tibi tristicia confert; si dampna per orbem

Circuiendo mare te timuisse liquet,[302]

Immo tibi pocius modo prouideas, quia discors

Insula te cepit, pax vbi raro manet.

Te minus ergo decet mundanos ferre labores,

Munera nam mundus nulla quietis habet:

Si tibi guerra foris pateat, tamen interiori

Pace, iuuante deo, te pacienter habe.

Dum furor incurrit, currenti cede furori,

Difficiles aditus impetus omnis habet;2030

Desine luctari, referant tua carbasa venti,

Vtque iubent fluctus sic tibi remus eat.

Siue die laxatur humus seu frigida lucent

Sidera, prospicias que freta ventus agit:

Tempora sicut erunt sic te circumspice, nulla,

Sint nisi pre manibus, secula visa cape:

Ludit in humanis diuina potencia rebus,

Et certam presens vix habet hora fidem.

Semper agas timidus, et que tibi leta videntur,

Dum loqueris fieri tristia posse putes:2040

Qui silet est firmus, loquitur qui plura repente,

Probra satis fieri postulat ipse sibi.

Ocia corpus alunt, corpus quoque pascitur illis,

Excessusque tui dampna laboris habent:

Gaudet de modico natura, set illud habundans

Quod nimis est hominem semper egere facit:

Te tamen admoneo, tibi cum dent ocia tempus,

Quicquid in hoc sompno visus et auris habent,

Scribere festines, nam sompnia sepe futurum

Indicium reddunt.’ Vocis et ecce sonus2050

Amplius hiis dictis non est auditus, et illo

Contigit vt gallus tempore more suo

Lucis in aurora cantum dedit, vnde remoto

Euigilans sompno sic stupefactus eram,

Vix ego quod potui cognoscere si fuit extra

Corpus quod vidi, seu quod abintus erat.

Nunc quia set vigilo viuens terrore remoto,

Est mea cum domino spes magis aucta meo.

Hic reddit vigilans gracias deo, qui eum in sompnis a pelago liberauit.

Capm. xxi.

Clarius aspiciens oculis vigilantibus orbem,

Nubeque depulsa convaluisse diem,2060

Percipiens furias veteri de lege repressas,

Et noua quod fractum lex reparasset iter,

Illesosque mei nunc palpans corporis artus,

Exultans humeros sustinuisse caput,

Creuit amicicia vetus et fugit impetus ire,

Et renouantur eo tempore iura viri.

Tunc prius ad dominum cordis nouitate reviuens

Cantica celsithrono laudis honore dedi:

Non tamen ad plenum fateor mea corda redisse,

Qui mala tam subito tanta per ante tuli.[303]2070

Qui semel est lesus fallaci piscis ab hamo,

Sepe putat reliquis arma subesse cibis;

Vix satis est hodie tutus qui corruit heri,[304]

Tranquillas eciam naufragus horret aquas:

Sic ego dum recolo steteram quibus ipse periclis,

Dampna priora michi posteriora timent:

In pelago positus sic me meminisse procellam

Nosco, quod a mentis non cadet ipsa viis.

Me miserum! quanto cogor meminisse dolore

Temporis illius, quo dolor omnis erat!2080

Nunc tamen euasus, quia viuo furore remoto,

Cum laudis iubilo cantica soluo deo.[305]

Stella Maria maris, michi que mulcebat amaros

Fluctus ne periam, laudo quietus eam.

Gaudeo pre cunctis quia non me Cilla vorauit,

In cuius positus gutture totus eram:

Hostibus in mediis interque pericula versor,

Set pietate dei sum modo liber ego:

Sic ego transiui latebras horrenda ferarum

Oraque, nec mortis morsus habebar eis.2090

Vt rosa per spinas non nouit acumine pungi,

Eripior gladio sic ferientis ego.

Sic cum rusticitas fuerat religata cathenis,

Et paciens nostro subiacet illa pede,[306]

Ad iuga bos rediit, que sub aruis semen aratis

Creuit, et a bello rusticus ipse silet.

Sic ope diuina Sathane iacet obruta virtus,

Que tamen indomita rusticitate latet;

Semper ad interitum nam rusticus insidiatur,

Si genus ingenuum subdere forte queat.2100

Nam fera rusticitas nullo moderatur amore,

Corde set aduerso semper amara gerit:

Subditus ipse timet nec amat seruilis arator,

Fedat et hunc cicius qui magis ornat eum.

Forcius ergo timor stimulans acuatur in ipsos,

Et premat hos grauitas quos furit illa quies:

Qui premunitur non fallitur ingeniosus,

Per mala preterita dampna futura cauet.

Dextra tamen domini virtutem fecit, vt illa

A me transiret plena furore dies:2110

Contritus laqueus est, a quo liber abiui,

Et velut a sompno sum renouatus homo.

Vt cecidi subito, subiti releuamina casus

Dat deus, et lapsum subleuat ipse pedem:

Viuere nunc video michi sompnum, nunc puto vitam

Esse meam, nouitas cor michi tanta tenet:

Me polus absoluit, quamuis sua fulmina misit,

Terret nec nocuit illa procella michi.

Qui michi consilium viuendi mite dedisti,

Cum foret in misero pectore mortis amor,2120

Est michi, quod viuens tibi iam pro munere laudes

Reddo, quod vlterius sis michi vita deus:

Gaudia posco michi renoues, deus, est quia longo[307]

Tempore leticie ianua clausa mee.

O mea si tellus, quam non absorbuit equor,

Debita sciret eo reddere vota deo!

Castigauit eam dominus, nec in vlcera mortis

Tunc tradidit, set adhuc distulit ira manum.

Quicquid agant laudis alii, non ipse tacebo,

Quem deus in furiis vulsit ab ore maris:2130

Set quia tunc variis tumidis iactabar in vndis,

Que mea mens hausit, iam resoluta vomet.

Me licet vnda maris rapuit, mea numina laudo,

Fluctibus ingenium non cecidisse meum.

Dum mea mens memor est, scribens memoranda notabit,

In specie sompni que vigilando quasi

Concepi pauidus, nec dum tamen inde quietus

Persto, set absconso singula corde fero.

Non dedimus sompno quas sompnus postulat horas,

Tale licet sompnis fingo videre malum.2140

O vigiles sompni, per quos michi visio nulla

Sompniferi generis set vigilantis erat!

O vigiles sompni, qui sompnia vera tulistis,

In quibus exemplum quisque futurus habet!

O vigiles sompni, quorum sentencia scriptis

Ammodo difficilis est recitanda meis!

Vt michi vox alias que vidi scribere iussit,

Amplius ex toto corde vacare volo:

Quod solet esse michi vetus hoc opus ammodo cedat,

Sit prior et cura cura repulsa noua.2150