FOOTNOTES:

[308] Heading L resumes here

[309] 1 vocem] visionem DH₂

[310] 2 acceperat et ex plebis voce communi concepit L

[311] Incipit prologus &c. om. L

[312] 20 Sic EDL Set T

[313] 29 Sunt C

[314] 51 Symon excetraque L si non excecraque D

[315] Cap. i. 8 pugna CEDL pungna S pungna H

[316] 9 obstat ED

[317] 56 spargis CED

[318] 65 Desuper EDLT

[319] 152 Crescit decrescit/crescit D

[320] 153 Crescit, decrescit] Decrescit subito D

[321] 168 cunta C

[322] 174 tegit CE

[323] 239 No paragr. here CE

[324] 266 dracho C

[325] 279 Attamen econtra si iustus D

[326] 294 obstat CGDL

[327] 300 anime CEHGDL animi S

[328] 303 Paragraph here HDL

[329] 311 illis CE

[330] 377 Hic SCEHG Hec DLH₂

[331] 408 resurexit SHT resurrexit CEDL

[332] 451 f. nosce CE

[333] 461 nosce CE

[334] 500, 501 Lingua H

[335] 536 muniendo (?) C

[336] 557 signum D

[337] 559 mentesque CEH

[338] 561 f. two lines om. T

[339] 614 Ingenuitque DL

Hic dicit quod, exquo[340] non a fortuna, set meritis et demeritis, ea que nos in mundo prospera et aduersa vocamus digno dei iudicio hominibus contingunt, intendit consequenter scribere de statu hominum, qualiter se ad presens habent, secundum hoc quod per sompnium superius dictum vidit et audiuit.

Incipit prologus libri tercii.

Cum bona siue mala sit nobis sors tribuenda

Ex propriis meritis, hiis magis hiisque minus,

Fit mundique status in tres diuisio partes,

Omnibus vnde viris stat quasi sortis opus,

Et modo per vicia quia sors magis astat iniqua,

Ponderet in causis quilibet acta suis:

In quocumque gradu sit homo, videatur in orbe

Que sibi sunt facta, sors cadit vnde rea.

Non ego personas culpabo, set increpo culpas,[341]

Quas in personis cernimus esse reas.10

A me non ipso loquor hec, set que michi plebis

Vox dedit, et sortem plangit vbique malam:

Vt loquitur vulgus loquor, et scribendo loquelam[342]

Plango, quod est sanctus nullus vt ante status.

Quisque suum tangat pectus videatque sequenter

Si sit in hoc talis vnde quietus erit.[343]

Nescio quis purum se dicet, plebs quia tota

Clamat iam lesum quemlibet esse statum.

Culpa quidem lata, non culpa leuis, maculauit

Tempora cum causis, nos quoque nostra loca:20

Nil generale tamen concludam sub speciali,

Nec gero propositum ledere quemque statum.

Nouimus esse status tres, sub quibus omnis in orbe

More suo viuit atque ministrat eis.

Non status in culpa reus est, set transgredientes

A virtute status, culpa repugnat eis.

Quod dicunt alii scribam, quia nolo quod vlli

Sumant istud opus de nouitate mea.

Qui culpat vicia virtutes laudat, vt inde

Stet magis ipse bonus in bonitate sua:30

Vt patet oppositum nigris manifestius album,

Sic bona cum viciis sunt patefacta magis:

Ne grauet ergo bonos, tangat si scriptor iniquos,

Ponderet hoc cordis lanx pacientis onus:

Vera negant pingi, quia vera relacio scribi

Debet, non blandi falsa loquela doli.

Si qua michi sintilla foret sensus, precor illam

Ad cumulum fructus augeat ille deus:

Si qua boni scriptura tenet, hoc fons bonitatis

Stillet detque deus que bona scribat homo:40

Fructificet deus in famulo que scripta iuuabunt,

Digna ministret homo semina, grana deus.

Mole rei victus fateor succumbo, set ipsam

Spes michi promittit claudere fine bono:

Quod spes promittit, amor amplexatur, vtrique

Auxiliumque fides consiliumque facit;[344]

Suggerit, instigat, suadet, fructumque laboris

Spondet, et exclamat, ‘Incipe, fiet opus.’

Quo minor est sensus meus, adde tuum, deus, et da,

Oro, pios vultus ad mea vota tuos:50

Vt nichil abrupte sibi presumat stilus iste,

Da veniam cepto, te, deus, oro, meo.

Non ego sidereas affecto tangere sedes,

Scribere nec summi mistica quero poli;

Set magis, humana que vox communis ad extra

Plangit in hac terra, scribo moderna mala:

Vtilis aduerso quia confert tempore sermo,

Promere tendo mala iam bona verba die.[345]

Nulla Susurro queat imponere scandala, per que

Auris in auditu negligat ora libri:60

Non malus interpres aliquam michi concitet iram,

Quid nisi transgressis dum loquar ipse reis.

Erigat, oro, pia tenuem manus ergo carectam,

Vt mea sincero currat in axe rota:

Scribentem iuuet ipse fauor minuatque laborem,

Cum magis in pauido pectore perstat opus:

Omnia peruersas poterunt corrumpere mentes,

Stant tamen illa suis singula tuta locis:

Vt magis ipse queam, reliqui poterintque valere,[346]

Scit deus, ista mei vota laboris erunt.70

Aspice, quique leges ex ipsis concipe verbis,

Hoc michi non odium scribere suadet opus.

Si liber iste suis mordebitur ex inimicis,

Hoc peto ne possint hunc lacerare tamen:

Vade, liber, seruos sub eo qui liberat omnes,

Nec mala possit iter rumpere lingua tuum;

Si, liber, ora queas transire per inuida liber,

Imponent alii scandala nulla tibi.

Non erit in dubio mea vox clamans, erit omnis

Namque fides huius maxima vocis homo.80

Si michi tam sepe liquet excusacio facta,

Ignoscas, timeo naufragus omne fretum.

O sapiens, sine quo nichil est sapiencia mundi,

Cuius in obsequium me mea vota ferunt,

Te precor instanti da tempore, Criste, misertus,

Vt metra que pecii prompta parare queam;

Turgida deuitet, falsum mea penna recuset

Scribere, set scribat que modo vera videt.

In primis caueat ne fluctuet, immo decenter

Quod primo ponit carmine seruet opus:[347]90

Hic nichil offendat lectorem, sit nisi verum

Aut veri simile, quod mea scripta dabunt.

In te qui es verus mea sit sentencia vera,

Non ibi figmentum cernere possit homo:

Conueniatque rei verbum sensumque ministret,

Dulce sit et quicquam commoditatis habens:

Absit adulari, nec sit michi fabula blesa,

Nec michi laus meriti sit sine laude tua.

Da loquar vt vicium minuatur et ammodo virtus

Crescat, vt in mundo mundior extet homo:100

Tu gressus dispone meos, tu pectus adauge,

Tu sensus aperi, tu plue verba michi;

Et quia sub trino mundi status ordine fertur,

Sub trina serie tu mea scripta foue.

Hiis tibi libatis nouus intro nauta profundum,

Sacrum pneuma rogans vt mea vela regas.

Hic tractat qualiter status et ordo mundi in tribus consistit gradibus, sunt enim, vt dicit, Clerus, Milicies, et Agricultores, de quorum errore mundi infortunia nobis contingunt. Vnde primo videndum est de errore cleri precipue in ordine prelatorum, qui potenciores aliis existunt; et primo dicet de prelatis illis qui Cristi scolam dogmatizant et eius contrarium operantur.

Incipit liber tercius.[348]

Capm. i.

Sunt Clerus, Miles, Cultor, tres trina gerentes,

Set de prelatis scribere tendo prius.

Scisma patens hodie monstrat quod sunt duo pape,

Vnus scismaticus, alter et ille bonus:

Francia scismaticum colit et statuit venerandum,

Anglia set rectam seruat vbique fidem.

Ergo meis scriptis super hoc vbicumque legendis

Sint bona dicta bonis, et mala linquo malis.

Inter prelatos dum Cristi quero sequaces,

Regula nulla manet, que prius esse solet.10

Cristus erat pauper, illi cumulantur in auro;

Hic pacem dederat, hii modo bella mouent:

Cristus erat largus, hii sunt velut archa tenaces;

Hunc labor inuasit, hos fouet aucta quies:

Cristus erat mitis, hii sunt tamen impetuosi;

Hic humilis subiit, hii superesse volunt:

Cristus erat miserans, hii vindictamque sequntur;

Sustulit hic penas, hos timor inde fugat:

Cristus erat virgo, sunt illi raro pudici;

Hic bonus est pastor, hii set ouile vorant:20

Cristus erat verax, hii blandaque verba requirunt;

Cristus erat iustus, hii nisi velle vident:

Cristus erat constans, hii vento mobiliores;

Obstitit ipse malis, hii magis illa sinunt:

Hii pleno stomacho laudant ieiunia Cristi;

Cristus aquam peciit, hii bona vina bibunt:

As follows in CHGEDL,

*Capm. i.

Sunt Clerus, Miles, Cultor, tres trina gerentes;

Hic docet, hic pugnat, alter et arua colit.

Quid sibi sit Clerus primo videamus, et ecce

Eius in exemplis iam stupet omnis humus.[349]

Scisma patens hodie monstrat quod sunt duo pape,

Vnus scismaticus, alter et ille bonus:

Francia scismaticum colit et statuit venerandum,

Anglia sed rectam seruat vbique fidem.

Ergo meis scriptis super hoc vbicumque legendis

Sint bona dicta bonis, et mala linquo malis.10*

Delicias mundi negat omnis regula Cristi,

Sed modo prelati preuaricantur ibi.

Cristus erat pauper, illi cumulantur in auro;

Hic humilis subiit, hii superesse volunt:

Cristus erat mitis, hos pompa superbit inanis;

Hic pacem dederat, hii modo bella ferunt:

Cristus erat miserans, hii vindictamque sequntur;

Mulcet eum pietas, hos mouet ira frequens:[350]

Cristus erat verax, hii blandaque verba requirunt;

Cristus erat iustus, hii nisi velle vident:20*

Cristus erat constans, hii vento mobiliores;

Obstitit ille malis, hii mala stare sinunt:[351]

Cristus erat virgo, sunt illi raro pudici;

Hic bonus est pastor, hii sed ouile vorant:

Hii pleno stomacho laudant ieiunia Cristi;

Mollibus induti, nudus et ipse pedes:

Et que plus poterunt sibi fercula lauta parari,[352]

Ad festum Bachi dant holocausta quasi.28*

Esca placens ventri, &c. as 29 ff.

As follows in TH₂,

**Capm. i.

Sunt clerus, miles, cultor, tres trina gerentes;[353]

Hic docet, hic pugnat, alter et arua colit.

Quid sibi sit clerus primo videamus, et ecce

De reliquis fugiens mundus adheret eis.[354]

Primo prelatos constat preferre sequendos,

Nam via doctorum tucior illa foret.

Morigeris verbis modo sunt quam plura docentes,

Facta tamen dictis dissona cerno suis.

Ipse Ihesus facere bene cepit, postque docere,

Set modo prelatis non manet ille modus. 10**

Ille fuit pauper, isti cumulantur in auro;

Hic pacem dederat, hii quoque bella ferunt:

Ille fuit largus, hii sunt velut archa tenaces;

Hunc labor inuasit, hos fouet aucta quies:

Ille fuit mitis, hii sunt magis igne furentes;

Hic humilis subiit, hii superesse volunt:

Ille misertus erat, hii vindictamque sequntur;

Sustulit hic penas, hos timor inde fugat:

Ille fuit virgo, vix vnus castus eorum;

Hic bonus est pastor, hii set ouile vorant:20**

Ille fuit verax, hii blandaque verba requirunt;

Ille fuit iustus, hii nisi velle vident:

Ille fuit constans, hii vento mobiliores;

Obstitit ipse malis, hii magis ipsa sinunt:[355]

Hii pleno stomacho laudant ieiunia Cristi;

Hic limpham peciit, hii bona vina bibunt: 26**

Et quotquot poterit &c., as 27 ff.

Et quotquot poterit mens escas premeditari

Lautas, pro stomacho dant renouare suo.

Esca placens ventri, sic est et venter ad escas,

Vt Venus a latere stet bene pasta gule.30

Respuit in monte sibi Cristus singula regna,

Hiis nisi mundana gloria sola placet.

Moribus assuetus olim simplex fuit, et nunc

Presul opes mores deputat esse suos.

Creuerunt set opes et opum furiosa cupido,

Et cum possideant plurima, plura petunt.

Sunt in lege dei nuper magis hii meditati,

Numen eis vultum prestitit vnde suum:

Nunc magis intrauit animos suspectus honorum,

Fit precium dignis, sunt neque cuncta satis.40

In precio precium nunc est, dat census honores,

Omneque pauperies subdita crimen habet.

Cum loquitur diues, omnis tunc audiet auris,

Pauperis ore tamen nulla loquela valet:

Si careat censu, sensus nichil est sapienti,

Census in orbe modo sensibus ora premit.

Pauper erit stultus, loquitur licet ore Catonis;

Diues erit sapiens, nil licet ipse sciat:

Est in conspectu paupertas vilis eorum

Cuiuscumque viri, sit licet ipse bonus;50

Sit licet et diues peruerse condicionis,

Horum iudiciis non erit ipse malus.

Nil artes, nil pacta fides, nil gracia lingue,

Nil fons ingenii, nil probitas, sine re:

Nullus inops sapiens; vbi res, ibi copia sensus;

Si sapiat pauper, nil nisi pauper erit.

Quem mundus reprobat, en nos reprobamus eundem,

Vtque perit pereat perdicionis opus;[356]

Nos set eum laude nostra dignum reputamus,

Copia quem mundi duxit ad orbis opes:60

Et sic prelatis mundus prefertur ab intus,

Hiis tamen exterius fingitur ipse deus.

Laudamus veteres, nostris tamen vtimur annis,

Nec vetus in nobis regula seruat iter:

Non tunc iusticiam facinus mortale fugarat,

Que nunc ad superos rapta reliquit humum.

Felices anime mundum renuere, set intus

Cura domos superas scandere tota fuit;

Non venus aut vinum sublimia pectora fregit,

Que magis interius concupiere deum.70

Plura videre potes modo set nouitatis ad instans,

Que procul a Cristi laude superba gerunt:

Nunc magis illesa seruant sua corpora leta,

Set non sunt ista gaudia nata fide:

Sufficit hiis sola ficte pietatis in vmbra,

Dicant pomposi, quam pius ordo dei.

Pro fidei meritis prelati tot paciuntur,

Vnde viros sanctos nos reputamus eos.

Hic loquitur de prelatis illis qui carnalia appetentes vltra modum delicate viuunt.

Capm. ii.

Permanet ecce status Thome, cessit tamen actus,

Normaque Martini deperit alma quasi;80

Sic qui pastor erat, nunc Mercenarius extat,[357]

Quo fugiente lupus spergit vbique gregem.

Non caput in gladio iam vincit, nec valet arto

Vincere cilicio deliciosa caro:

Ollarum carnes preponit fercula, porros,

Gebas pro manna presul habere petit.[358]

Prodolor! en tales sinus ecclesie modo nutrit,

Qui pro diuinis terrea vana petunt.

Ollarum carnes carnalia facta figurant,

Que velut in cleri carne libido coquit.90

Est carni cognata venus, iactancia, fastus,

Ambicio, liuor, crapula, rixa, dolus.

Ventre saginato veneris suspirat ad vsum

Carnis amica caro, carnea membra petens:

Et sic non poterunt virtutum tangere culmen,

Dum dominatur eis ventris iniqus amor.

Subuertunt Sodomam tumor, ocia, copia panis,

Impietasque tenax: presul, ad ista caue.

Set modo prelati dicant michi quicquid ad aures,

Lex tamen ex proprio velle gubernat eos:100

Si mundo placeant carnique placencia reddant,

Ex anima virtus raro placebit eis.

Bachus adest festo patulo diffusus in auro,

Precellit calices maior honore ciphus;

Glorificans mensam non aurea vasa recondit,

Quo poterit vano vanus honore frui.

Aula patet cunctis oneratque cibaria mensas,

Indulgetque nimis potibus atque cibis:

Vestibus et facie longus nitet ordo clientum,

Ad domini nutus turba parata leues:110

Sic modico ventri vastus vix sufficit orbis,

Atque ministrorum vocibus aula fremit.

Tantum diuitibus, aliis non festa parantur,

Nec valet in festo pauper habere locum;

Vanaque sic pietas stat victa cupidine ventris;

Dum sit honor nobis, nil reputatur onus.

Sicque famem Cristi presul laudare gulosus

Presumit, simile nec sibi quicquid agit;

Quicquid et ad vicium mare nutrit, terra vel aer,

Querit habetque sibi luxuriosa fames:120

Esuriens anima maceratur, et ipsa voluptas

Carnis ad excessum crassat in ore gulam.

Sic epulis largis est pleno ventre beatus

Luce, set in scortis gaudia noctis habet;

Cumque genas bibulas Bachus rubefecerit ambas,

Erigit ex stimulis cornua ceca Venus:

Sic preclara viri virtus, sic vita beata

Deliciis pastus cum meretrice cubat.

Frigida nulla timet Acherontis, quem calefactum

Confouet incesti lectus amore sui;130

Sicque voluptatum varia dulcedine gaudet,

Et desideriis seruit vbique suis;

Sicque ioco, venere, vino sompnoque beatus,

Expendit vite tempora vana sue.

Nescit perpetuo quod torrem nutriat igni

Corpus, quod tantis nutrit alitque modis.

Hic loquitur de prelatis illis qui lucris terrenis inhiant, honore prelacie gaudent, et non vt prosint set vt presint, episcopatum desiderant.

Capm. iii.

Nemo potest verus dominis seruire duobus,

Presul in officio fert tamen illa duo:

Eterni regis seruum se dicit, et ipse

Terreno regi seruit et astat ei:140

Clauiger ethereus Petrus extitit, isteque poscit[359]

Claues thesauri regis habere sibi.

Sic est deuotus cupidus, mitisque superbus,

Celicus et qui plus sollicitatur humo:

Sic mundum sic et Cristum retinebit vtrumque,

Mundus amicicior, Cristus amicus, erit.

Inter eos, maior quis sit, lis sepe mouetur,

Set quis erit melior, questio nulla sonat:

Si tamen ad mundi visum facies bonitatis

Eminet, hoc raro viscera cordis habent.150

Hoc deus esse pium statuit quodcunque iuuaret,

Nos tamen ad nocuas prouocat ira manus:

Vti iusticia volo, set conuertor in iram,

Principiumque bonum destruit ira sequens:

Carnem castigo, miseros sustento, set inde

Nascens furatur gloria vana bonum.

Istud fermentum mundane laudis et ire

Absque lucro meriti respuit ira dei:

In vicium virtus sic vertitur, vt sibi mundus

Gaudeat et Cristus transeat absque lucris.160

Vt presul prosit dudum sic ordo petebat,

Set modo que presit mitra colenda placet.

Presulis ex precibus populo peccante solebat

Ira dei minui nec meminisse mali;

Nuncque manus Moyses non erigit in prece noster,

Nos Amalech ideo vexat in ense suo.

Moyse leuante manus Iosue victoria cedit,

Dumque remittit eas, victus ab hoste redit:

Sic pro plebe manu, lacrimis, prece, sidera pulsans

Presul ab instanti munit ab hoste suos;170

Ac, si dormitet victus torpore sacerdos,

Subdita plebs viciis de leuitate cadit.

Quos habeat fructus suplex deuocio iusti,

In precibus Moysi quisque notare potest.

Qui bonus est pastor gregis ex pietate mouetur,

Et propriis humeris fert sibi pondus ouis;[360]

Qui licet inmunis sit ab omni labe, suorum

Membrorum culpas imputat ipse sibi.

Non in se Cristus crimen transisse fatetur,

Set reus in membris dicitur esse suis:180

Non facit hic populum delinquere, set tamen eius

Suscepit culpas vt remoueret eas.

Nunc tamen, vt dicunt, est presul talis in orbe,

Qui docet hoc factum, nec tamen illud agit:

Nam qui de proprio se ledit crimine, raro

Efficitur curis hic aliena salus:

Non valet ille deo conferre salubria voto,

Ad mundi cultum qui dedit omne suum.

Presul in orbe gregem curare tenetur egentem,

Ipse videns maculas vngere debet eas:190

Set si magnatos presul noscat maculatos,

Illos non audet vngere, namque timet.

Si reliqui peccent, quid ob hoc dum soluere possunt?[361]

Torquentur bursa sic reus atque rea:

Ipse gregis loculos mulget, trahit in tribulosque

Cause quo lana vulsa manebit ei.

Quod corpus peccat peccantis bursa relaxat:

Hec statuunt iura presulis ecce noua.

Sic iteranda modo venus affert lucra registro;

Dum patitur bursa, sunt residiua mala:200

Dum loculus pregnat satis, impregnare licebit;

Dat partus loculi iura subacta tibi.

Sic timor et lucrum sunt qui peccata relaxant,

Sub quorum manibus omne recumbit opus:

Sic lucri causa presul mulcet sua iura,

Annuit et nostris fas adhibere malis:

Mammona sic nummi nobis dispensat iniqui,

Non tamen eternas prestat habere domos.

Nunc furit en Iudex, si luxuracio simplex

Fiat, et incestum nescit habere reum:210

Si coheat laicus resolutus cum resoluta,

Clamat in ecclesia clerus et horret ea;

Clerus et in cohitu si peccet, nil reputatur,

Dum Iudex cause parsque sit ipse sue.

Sic modo dii gentis subuertunt cunctipotentis

Iura, que dant michi ius, sum magis vnde reus;

Sicque grauant alios duro sub pondere pressos,

Inque suis humeris quam leue fertur onus.

Vxor adulterio deprensa remittitur, in quo

Exemplum venie Cristus habere docet;220

Tale tamen crimen non aurea bursa redemit,

Set contrita magis mens medicamen habet.

Non tamen est lacrima modo que delere valebit

Crimen, si bursa nesciat inde forum:

Bursa valet culpam, valet expurgareque penam,

Bursa valet quantum curia nostra valet.

Hic loquitur de legibus eorum positiuis, que quamuis ad cultum anime necessarie non sunt, infinitas tamen constituciones quasi cotidie ad eorum lucrum nobis grauiter imponunt.[362]

Capm. iiii.

Num dat pre manibus sceleris veniam michi Cristus?

Non puto, set facto post miseretur eo:

Aut quod peccatum non est, numquid prohibendum[363]

Hoc Cristus statuit? talia nulla facit.230

Nunc set, que Moysi neque lex prohibet neque Cristi,

Plurima decretis dant prohibenda nouis;

Set michi que statuunt hodie peccata, remittunt

Cras, sibi si dedero: de quibus ergo peto.

Aut est quod proprie res peccatum gerit in se,

Aut nisi sit vetita, non foret ipsa mala.

Est si peccatum, tunc cur, quam sit prius actum,

Prestat idem nummis posse licere meis?

Est si res licita, tunc cur sua lex positiua

Hanc fore dampnandam striccius artat eam?240

Hoc de iusticia puto non venit, immo voluntas

Taliter vt fiat lucra petendo iubet:

Exequitur iuste rem iustam, qui bene causas

Non zelo nummi iudicat, immo dei.

Legibus ecclesie quicquid sit in orbe ligatum

Ex iusta causa, credo ligare decet:

Set nichil iniustum deus accipit, vnde nec alter

Affirmare potest quod deus ipse negat.

Alcius ecce Simon temptat renouare volatum,

Ne cadat ipse nouo plura timere potest.250

Non laqueare venit iter humanum pius ille

Cristus, set planam dirigit ipse viam;

Nos tamen ex plano componimus aspera, durum

Ex molli, que scelus pro pietate damus.

Lex etenim Cristi fuit hec quam gracia mulcet,

Nostra set ex penis lex positiua riget.

Lex Cristi simplex sub paucis condita verbis

Clauditur, vnde iugum suaue ministrat onus:[364]

Infinita tamen legis sentencia nostre

Aggravat, et finem vix habet ipsa suum.260

Libera lex Cristi satis est, fit legeque nostra

Absque lucro gratis gracia nulla viris.

Omne fit ex causa; sic est quod lex positiua,

Quam fundat clerus, grande figurat opus.

In quanto volucres petit auceps carpere plures,

Vult tanto laqueos amplificare suos:

In quanto leges auget clerus positiuas,

Fit magis hiis stricta gentis in orbe via:

Cum magis in stricto gradimur, cicius pede lapso

Sternimur, et clero subpeditamur eo:270

Cum sibi plus mundum teneat clerusque subactum,

Tum magis ecclesia gestat in orbe lucra:

Dum magis est clerus diues, magis inde superbus[365]

Astat, et ex velle dat sua iura fore.

Sol notat ecclesiam, Sinagogam luna figurat,

Set modo custodes ista nec illa ferunt:

Sunt qui nec legis veteris precepta reseruant,

Nec que Cristus eis addidit ipse noua.

Nuper erat firmus presul sine crimine sanctus,

Vtilis in populo, dignior ante deum;280

Set modo si mundum poterit complectere vanum,

Est sibi nil populi laus vel ab ore dei.

Hic loquitur de prelatis qui bona mundi temporalia possidentes spiritualia omittunt.

Capm. v.

Hec vox angelica, que nuper in ethere Romam

Terruit, en nostro iam patet orbe nouo.

Tempore Siluestri, dum Constantinus eidem

Contulit ecclesie terrea dona sue,

‘Virus in ecclesia seritur nunc,’ angelus inquit,

‘Terrea dum mundi fit domus ipsa dei.’

Sic fuit vt dixit, postquam possessio creuit

In proprium cleri, virus adhesit ei:290

Sic reditus iam quisque suos amat, et sibi quid sit

Vtile sollicitis computat ipse viis.

Ecclesie iura sibi nil sunt, dummodo castra

Curant cum terris amplificare suis.

Esuriunt mundum semper, set in ordine solum

Nomen ab ecclesiis sufficit illud eis.

Ordinis angelici fertur quod sunt dominati

Atque potestates, sic et in orbe vides;

Nam quia clerus ibi nequit ipsis assimilari,

Ferre gerarchiam dat sibi terra suam:[366]300

Sic quia prelatus dubitat quid carpere celis,

Huius vult mundi certus honore frui.

Dixit Pilato Cristus, quod in hoc sibi mundo

Non fuerat regnum: iam neque presul eum

Consequitur, set ei contraria sumere cuncti

Regna volunt, et in hiis bella mouere viris.

Pro fidei causis nolunt dare bella paganis,

Solum nec verba pandere lege sacra;

Set pro terrenis si contradixerit ipsis

Saltem Cristicola, dant ibi bella fera.310

Sic quia mundana sine Cristo iam capit arma

Clerus in ecclesia, iure carebit ea.

‘Cognoscetis eos,’ Cristus, ‘de fructibus horum,’

Dicit, et est illa regula vera satis.

Quomodocumque suam clerus legem positiuam

Laruat, erit testis cultus ad acta foris.

Egros vmbra Petri sanauit, lux neque nostra

Nec vox nec votum ferre meretur opem.

Subdita decurrit pedibus super equora siccis

Petrus, iam nostram mergit et vnda fidem.320

Qui nos prosequitur, Cristi de lege iubemur

Illum per nostras rectificare preces;

Nos tamen absque deo de iure nouo positiuo

Vindictam gladii ferre monemus ibi.

Sic hos destruimus quos edificare tenemur,

Perdimus et Cristi quod tulit ipse lucri.

‘Sit michi vindicta,’ deus inquit, set quia papa

Est deus in terris, vindicat ipse prius.

Hic loquitur qualiter Cristus pacem suis discipulis dedit et reliquit: dicit tamen[367] quod modo propter bona terrena guerras saltem contra Cristianos prelati legibus suis positiuis instituunt et prosequntur.

Capm. vi.

Ante sue mortis tempus dedit atque reliquit

Pacem discipulis Cristus habere suis;330

Et quia tunc solum cupiebant nil nisi Cristum,

In Cristi pace cuncta tulere pie.

Set quia nunc mundum cupiunt tantummodo vanum,

Que sibi sunt mundus bella ministrat eis;

Et quia belligeram ducit clerus modo vitam,

Auctor eos pacis non iuuat ipse deus.

Dixerat ad Petrum Cristus, ‘Quicumque virorum

Percutit in gladio, fine peribit eo’:

Nec poterit falli fateor sentencia Cristi,

Quamuis sit cleri mortifer ensis ibi.340

Percuciunt ense; si quisque repercutit, inde

Dampnat eum libri lex positiua noui.

Predicat en Petrus, set pugnat papa modernus,

Hic animas, alius querit auarus opes:

Hic fuit occisus pro iure dei, tamen alter

Occidit, neque ius sic habet ipse deus:

Simplicitate fidem non viribus excitat vnus,

Alter et in pompis prouocat arma magis.

Vult Deus vt non sit temeraria nostra querela,

Set mala que patimur vindicet illa deus:350

Hostiles acies inimicaque vinximus ora,[368]

Cum vindex nostras nesciat ira vias.

Mollibus in rebus non se probat accio Cristi,

Tempore set duro se probat alta fides:

Militat in Cristo pia que pacientia tristi

Materiam vere tempore laudis habet.

Cristus erat paciens, probra dum tulit omnia, set nos

De facto minimo commouet ira modo.

Omne vigebat opus, dum cleri nobiliores

Cuncta sub arbitrio deseruere dei;360

Ipsa vetus pietas plantare fidem dabat, et nunc

Extirpat vindex ira superba patrum.

‘Non gladius saluat, et qui sperabit in arcu

Non saluatur eo,’ testificante Dauid:

Set nos Dauiticam variamus tradicionem,

Dumque sacerdotis sit gladiata manus.

Archa vetus Moysi valuit, nobisque valebit

Arcus qui populum tensus in orbe ferit.

In celo posuit deus arcum, sit quod ibidem

Federis in signum pacis ad omne genus;370

Nos tamen in terris nostrum dum tendimus arcum,

Pacis in exilium signa cruoris habet.

Adiuuet ipse deus quos vult, set noster in armis

Saluus erit clerus militis acta tenens.

[369]Nota hic[370] de bello Cleri tempore Regis Ricardi in Flandria, quia tunc non solum seculares set eciam regulares presbiteri in guerris[371] ibidem mortalibus quasi Laici spoliantes[372] insisterunt.

Criste, tua forti Sathanam virtute ligasti,

Quem nos de clero soluimus ecce nouo;

Ipse solutus enim soluit quoscumque ligatos,

Quo sua vota deo soluere nemo venit.

Abbatem monachus nescit, nec claustra priorem[373]

Ordinis in forma iam retinere queunt;380

A dextro latere meretricem dumque sacerdos

Et gladium leua promptus ad arma tenet.

Quis tali melius est consignatus in orbe,

Forcior armatus, vt bene bella ferat?

Tempore quo cohitum natura mouet, pecus omne

Prouocat ex facili bella furore suo:

Set si causa sit hec, sumat qua presbiter arma,

Longior a pace pugna perhennis erit.

Militis officium non aris thurificare

Est, neque presbiteri publica bella sequi.390

Si valet in bello clerus sibi ferre triumphum,

Ammodo quid validi militis acta valent?

Quem decet orare clerum pugnare videmus,

Curam de bellis, non animabus habent.

Quid si vulneribus superaddat homo tibi vulnus,

Num dici medicus debeat ipse tuus?

Num decet aut medicum morbo superaddere morbum,

Quo fugit interius longius ipsa salus?

Hoc experta docet natura, quod omnis in orbe

Qua magis infirmor, est medicina mala.400

Quos reperare decet pacem, si bella frequentent,[374]

Nescio quo pacis tutus inire viam.

Dicitur vt fortuna rei de fine notatur,

Rebus et in dubiis exitus acta probat:

Qualis erit finis, seu que fortuna sequetur

In cleri bellis scit magis ipse deus.

Hic loquitur qualiter clerus in amore dei et proximi deberet pius et paciens existere et non bellicosus.

Capm. vii.

Semper in aduersis est virtus maior, et ecce

Lumen in obscuro clarius esse solet.

Nobile vincendi genus est paciencia; vincit

Qui patitur; si vis vincere, disce pati.410

Armiger ipse tuus et signifer est tibi Cristus,

Si simplex fueris et pacienter agas.

Ense manu, iaculis, aliis pugnare iubetur,

Nos pugnare fide, spe, pietate decet.

In seruum domini nichil hostis iuris habebit,

Ordine seruato causa fauebit ei:

Sic cum doctrinis fueris completus honestis,

Tunc hostes poteris inde fugare tuos.

Vt sis sublimis meritis accinctus in hostes,

Scripture iaculis hostica tela fugas.420

Pro nobis pugnet Ysaïas cum Ieremia,

Cum Daniele Iohel, cum Samuele Dauid;

Lex euangelii, vox Pauli, sermo prophete,

Tres michi sunt testes, nostra stat vnde salus.

Cogitat ecce Dauid domino fundare, set audit

A domino, templum, ‘Non fabricator eris:

Es vir sanguineus, ideo dignum michi templum

Sanguine fedatus tu fabricare nequis.’

Sanguinis effusor, amplectens crimina mundi,

Ex bellis templum non valet esse dei:430

Ecclesie sancte talis non erigit edem,

Nec sacre fidei collocat ipse domum.

Est nam mors odium, sicut scriptura fatetur;

Qui fratres odit est homicida sui:

Quomodo nos igitur, plebis de sanguine tincti,

Altaris famuli possumus esse dei?

Peccantis Cristus vult vitam, nec moriatur,

Set conuertatur, viuat vt ipse deo:

Et nos pro mundi rebus iugulamus in ense,

Quos Cristi sanguis viuere fecit, eos.440

Quas statuit Cristus leges fuerant pietatis,

Nec peciit mundi quid nisi corda sibi;

Non cordis carnem, set quam dileccio mentem

Prestat, et has leges vendicat esse suas:

Nos tamen econtra cum sanguine carnea corda

Poscimus, vt nostra sit magis ira fera.

Nescio si mundum sub guerra vincere tali

Possumus; hoc reputo, displicet illa deo:

Namque malignantis deus ecclesiam magis odit,

Subque manu tali prospera nulla sinit.450

Virtutem dat eis, qui mundum vincere norunt,

Ipsa fides Cristi fratris et intus amor.

Fratris amor pacem confirmat, federa seruat,

Stringit amicicias continuatque fidem:[375]

Fratris amor nescit aliena sitire, nec vmquam

Que sua sunt querit, nec scit habere suum:

Fratris amor ledi non vult nec ledere querit,

Nec queritur, nec dat vnde queratur homo.

Augens merorem male vindicat ipse dolorem,

Dum pugnat clerus obstat et ipse deus:460

Nam mundanus amor premit omni tempore quosque,

Set diuina manus seruat ab hoste suos.[376]

Prima dei timor est sapiencia, prima salutis

Est via, lux prima premia prima parans:

Federe perpetuo timor amplexatur amorem,

Quem sibi consimili federe iungit amor.

Vna nequit virtus alia virtute carere,

Nam timor est et amor connumeratus idem:

Est pater, hinc amor est; est iudex, inde timetur;

Et timor hic et amor comoda multa ferunt.470

Non timor est serui set nati, suppliciumque

Non parit, immo parat premia magna viro.

Omnis amans Cristum timet illum; qui timet ipse

Non facit excessum, prouocet vnde deum:

Hic amor inspirat hominem discernere celum,

Iudicat et mundi gaudia vana fore.

Est igitur mirum, modo quod discordia cleri

Non se pacificat huius amoris ope.

Litera sacra docet, virtus quod amor placet omnis,

Et non mundanus ambiciosus honor;480

Namque suos mundus dilectores magis arcet,

Et minus in fine commoditatis habent.

In veteri lege nullas habuere Leuite

Terras, nec mundus sollicitauit eos;

Immo deo soli plebis pro pace vacare

Est et non alia sollicitudo sua.

Non est ergo bonum mundanas sumere guerras,

Cum deus est mitis et bona pacis amat.

Hic tractat eciam qualiter non decet prelatos contra populum Cristianum ex impaciencia aliqualiter bella mouere; set tantum ex precibus, deo mediante, absque ire impetu omnem mundi deuincant[377] maliciam.

Capm. viii.

Inuoluens mentem meditando me stupor angit,

Cristi doctrina quam pietosa fuit;490

Omne quod est pacis instruxit regula Cristi,

Quicquid et est belli nostra cupido mouet.

Ponit et opponit racio michi de racione,

Qualiter ex clero bellicus vnus erit.

Plures sunt cause, quod non ita fiat, et inde

Cristus in exemplum plurima verba docet:

Et si pro mundo fiat, sapiencia mundi

Arguit econtra, si videatur opus:

Nam dum pacifici fuerant nec honoris auari,

Omnis tunc requies glorificabat eos.500

Si mundana decet mundanos bellica pugna,

Longius a clero sit tamen ille furor:

Que prosunt aliis, aliis nocuisse probantur,

Quod facit hunc stare, corruet alter eo:

Non bene conueniunt laicis misteria cleri,

Nec clero laici conuenit arma sequi.

Bella gerant alii, regat et paciencia clerum,

Quique tubis resonant, nos tacuisse decet.

Quo leuius cessit cuiquam victoria belli,

Victoris tanto gloria maior erit.510

Non hiis, qui poterunt ex verbo cuncta ligare,

Expedit vt ponant quomodocumque manus:

Non opus est armis, vbi vox benedicta triumphat;

Qui vincit precibus, est sibi guerra nichil:

Quem deus in tanto promouit munere clerum,

Sollempnes satis est voce mouere preces.[378]

Qui sibi vult pacem, paciens in pace quiescat;

Non grauat hunc mundus quem iuuat ipse deus:

Quo casu queris, tibi respondere tenebor:

Qui bellator erit, bella parantur ei.520

O quam perduros habet impaciencia fines,

Vnde solet preceps exitus esse grauis.

Impetus, vt memini, grauis est deformiter illis,

Quos sine iure dei propria iura regunt;

Stultaque multociens nocuit vexacio stulto,

Qui proprio capiti fine refundit onus:

Cumque suas vires quis vult preponere Cristi

Viribus, et bellum vincere credit eis,

Tanto debilior erit, et cum sic superare

Se putat, en victus subditur ille prius.530

Vult implere viam Balaam, set trita flagellis

Et diuina videns tardat asella viam:

Quod sibi sic hominis habet impetuosa voluntas,

Denegat effectus commoditatis opus.

Quam variis vicibus humane res variantur,

Hoc docet expertus finis vbique rei:[379]

Quam minima causa magnum discrimen oriri

Possit, ab effectu res manifesta docet.

Rebus in aduersis opus est moderamine multo,

Nec decet in grauibus precipitare gradum:540

Micius in duris sapiens Cato mandat agendum,

Nam nimis accelerans tardius acta facit:

Rebus in ambiguis quociens fortuna laborat,

Plus faciet paciens quam furor ille potest.

Talia rite docet, aliis dum predicat, ecce

Clerus, et econtra sic quasi cecus agit.[380]

Turpia doctorem fedant, cui culpa repugnat,

Nec sibi quid longo tempore laudis erit.

Nos nisi prosperitas nichil excusare valebit,

Quam constat nimiam nos tenuisse diu:550

Extitit in letis minor et sollercia nobis,

Cernere nec cecos nostra cupido sinit.

Copia multociens hominem defraudat inanem,

Atque magis plenum causat habere famem.

Quam fuerat requies nuper sine crimine clero

Dulcis, amara modo sollicitudo docet.

Casibus in letis magis est metuenda voluptas,

Sepius in vicium que vaga corda ruit:

Casibus in letis quam sit vicina ruina,

Et lapsus facilis, nemo videre potest.560

Non reputet modicum modico contenta voluntas,[381]

Res de postfacto que fuit ante docet:

Nec magnum reputet quisquam, quin tempore quouis

Fortuito casu perdere possit idem.

Discant precipites et quos mora nulla retardat,

Ne nimis accelerent in sua dampna manus:

Hoc docet in clero magis experiencia facti,

Quod mundana nichil cura valoris habet.

Est homo iumentis similis, qui fulget honore

Vanus, et ignorat quid sit honoris onus.570

Est honor ille deo, puto, quando superbia mentem

Non grauat, immo dei debita iura tenet.

‘Qui mecum non est, hic contra me reputatur,

Collector sine me spersor inanis erit’:

Hec sunt verba dei, cuius de pondere legis

Addit vel minuit lex positiua nichil.

Hic tractat quod, sicut non decet dominos temporales vsurpare sibi regimen in spiritualibus, ita non decet[382] cleri prelatos attemptare sibi guerras et huiusmodi temporalia, que mundi superbia et auaricia inducunt.

Capm. ix.

Anulus et baculus sunt ius papale sequentes,

Quos velut in signum spirituale tenet;

Cesaris et ceptrum mundi sibi signat honorem,[383]

Quo quasi mundane res famulantur ei.580

Papa colens animas has dampnat viuificatque,

Corpora set Cesar subdita iure regit.

Non licet vt Cesar animas torquere valebit,

Nec de posse suo res tenet illa sibi;

Nec decet ex guerris hominum quod papa fatiget

Corpora, namque sibi non tenet illud opus:

Quisque suum faciat factum, pro quo venit ille,

Saltem qui pondus tam capitale gerit.

Qui tenet hic animas sub cura, celsior extat,

Et gradus anterior glorificabit eum.590

Quicquid agit papa, licet, vt status ille fatetur,

Errat persona, non status ille tamen:

Nam sacer ille status mundum transcendit, et eius

Celorum claues dextera palma gerit.

Hinc aperitque polum, tetram quoque claudit abissum,[384]

Que super aut subtus sunt, sua iura colunt;

Quod ligat est firmum, quod soluit eritque solutum,

Posse suum nostris sic animabus habet.

Cesaris hec que sunt, lex vt reddantur eidem

Vult, et vt illa dei sint tribuenda deo.600

Cesaris est vt ei caput inclines, animamque

Pape, sic proprium reddis vtrique suum:

Cesar habere statum pape nequit, aut sibi papa

Cesaris imperium non propriare potest.

Cesaris hoc non est vt spiritualia temptet,

Nec decet vt papa Cesaris arma gerat:

Papa suum teneat Cesarque suum, quod vtrique

Iura coequata stent racione rata.

Si sibi presumat Cesar papalia iura,

Hoc non papa sinit, immo resistit ei:610

Ergo quid est bellum pape quod Cesaris extat?

Nam deus ecclesie pacis amator erat.

Set quia papa suis mundum scrutatur in armis,

Inueniet similem quem petit inde modum:

Opponis mundo, mundus respondet, et illam

Quam sibi preponis rem dabit ipse tibi.

Quos prius ecclesia fundauerat ipsa fideles,[385]

Nunc magis impaciens dura per arma necat.

Rusticus agricolam, miles fera bella gerentem,

Rectorem dubie nauita puppis amat:620

Cristus amat pacem, pax vendicat et sibi clerum,

Clerus et ergo suos debet habere pios.

Turpe referre pedem nec passu stare tenaci,

Turpe laborantem deseruisse ratem;

Turpius est Cristi pro mundo iura fugare,

Qui statuunt bellum pacis adesse loco.

Omnia regna quasi, Cristi que nomen invndat,

Bella gerunt reprobis horridiora Gethis.

Sufficeret tamen hoc, quod bella forent laicorum,

Si non quod proprio clerus in ense ferat:630

Quicquid agant laici, minus excusare valebo

Clerum, quem Cristi regula pacis habet.

Set bona que mundi fugitiua sunt velut vmbra,[386]

Postposito Cristo, bella nephanda mouent.

Quicquid in humanis sit spiritualiter actum,

Clerus in officio clamat habere suo:

Est et mundanis que maior gloria rebus,

Vendicat hoc gladii proprietate sui.

Sic modo fert clerus geminas quibus euolat alas,

Illa tamen mundi plus placet ala sibi.640

Sic piper vrtice mordacis semina miscent,[387]

Dum clerus mundi sponsus adheret ei;

Dumque tumens mundo clerus se miscet auaro,

Quo doleat populus, fit magis egra salus.

Non satis est illis populum vexare quietum,

Set magnum bello sollicitare deum.

Est ‘Non occides’ scriptum, set in orbe manentem

Preualet hoc certum nullus habere locum.

Est vbi dic ergo ius nostrum, nonne caducis

Talibus in rebus quas retinere nequis?650

Linea natalis matris de iure fatetur

Heredem Cristum, qua fuit ortus, humi:

Si quid in hoc mundo nobis proprium magis esset,

Pars foret hoc Cristi que titulatur ei:

Hanc tenet intrusor modo set paganus, ab illa

Thesauris nostris nulla tributa feret.

Nos neque personas neque res repetendo mouemus

Bella viris istis, lex ibi nostra silet:

Non ibi bulla monet, ibi nec sentencia lata

Aggrauat, aut gladius prelia noster agit:660

Que sua sunt Cristus ibi, si vult, vendicet ipse,

Proque sua bellum proprietate ferat.

Nos ita longinquis non frangimus ocia guerris,

It neque pro Cristi dote legatus ibi;

Set magis in fratres, signat quos vnda renatos,

Pro mundi rebus publica bella damus.

Mandatum Cristi clerus quod predicet extat,

Et sibi sic lucrum spirituale gerat;

Non lego quod mundi pro lucro clerus ad arma

Procedat, set ibi parcat amore dei.670

Sermo tamen cleri paganos nescit, vt illos

Conuertat, nec eo se iuuat ipse lucro:

Castra sibi que domos pocius lucratur et vrbes,

Pro quibus, vt vincat, forcius arma mouet.

Est sibi quod proprium, sic spirituale recusat,

Torpet et improprie quo foret ipse vigil;

Que tamen impropria Cristus sibi dixerat, illa

Mundi terrena propriat ipse sua:

Sic magis impropria propriat, propriisque repugnans

Dispropriat clerus, que dedit acta deus.680

Venit enim princeps huius mundi, famulatum

Optinet et nostrum, fert quia grande lucrum.

Cristi pauperiem mens nostra perhorret auara,

Ocia ne nostri corporis ipsa premat;

Nec sua cor mulcet humilis paciencia nostrum,[388]

Hoc etenim nostra pompa superba negat:

Nullus nos cinget nisi libera nostra voluntas,

Cuius habet tenera ducere frena caro.

Conditor est iuris qui spernere iura videtur,

Nec tenet ipse vias, quas docet esse suas;690

Crimina condempnat qui crimine primus habetur,

Corripiens alios deteriora facit.

Ipse suas maculas, qui noscere vult aliorum,

Noscat, et emendet que sua culpa parat:

Qui claues Petri gestaret vt ostia celi

Panderet, illa viris claudit in orbe prius.

Cum magis hoc penso, magis obstupefactus in illo

Sum, nam lux quicquid predicat vmbra fugat:

Vnius gustus infecit milia multa,

Commaculantur eo cuncta sapore malo.700

Sublimo residens dux prima superbia curru,

Multa minans vultu, lumine, voce, manu:

Subsequitur liuor, turba comitatus acerba,

Pallida res, atra pestis, amara lues;

Que solet et pietas peccata remittere vindex,

Extat auaricia lucra caduca petens.

Quam grauis est pestis, quam triste superbia nomen,

Radix peccati, fons et origo mali!

Fons fuit hec sceleris, tocius causa doloris,

Virtutum morbus, saltus ad yma cadens,710

Hospes auaricie, paupertas prodiga, fraudis

Principium, fallax sensus, iniqus amor,

Irrequies mentis, lis proxima, mortis amica,

Perfida mens, racio deuia, vanus honor.

Hec quasi de proprio sunt apropriata superbo,

Heres et baratri primus habetur ibi:

Hoc capitale malum quo regnat egens caput omne

Conficit, et caude par facit esse sue.

Hoc caput est rerum viciis seruire coactum,

Liber homo didicit hoc graue ferre iugum;720

Non illud domini, quod dicitur esse suaue,

Immo quod imposuit invidus hostis ei;

Non quo libertas perquiritur illa salutis,

Set quod seruili condicione premit.

Fabrica prima, decus primum, primatis honore

Preditus, est prime perdicionis opus.

Prodolor, heu! tante dic que sit causa ruine:

Elate mentis motus origo fuit.

O mens elata, presumpcio dira, superni

Regis habere locum, iudicis esse parem,730

Equarique suo factori, non imitari,

Equiperare deum nec bonitate sequi!

Expedit exemplis vt talibus euacuetur

Fastus, et ex humili corde paretur opus.

Incertum dimitte, tene certum, quia Cristi

Actus erat pacis, bella nec vlla mouet.

Si caput ecclesie delinquat ab ordine sacro,

Ecce nephas capitis membra nephanda parat.

Ordo sacerdotum pro Cristi nomine guerras

Non dedit, immo pati cum pietate solet.740

Fustibus hii torti quemquam torquere recusant,

Cunctaque sic vincunt, dum pacienter agunt;

Inque bono vicere malum, quia Cristus eorum

Dux fuit, et iustis iusta petita dabat.

Quesiuit precibus bona spiritualia Petrus,

Vicit et egregie sic sua bella prece:

Hec fuit excelsi dextre victoria, cuius

Viribus efficitur quicquid adesse cupit.

Omnia namque pie moderatur, et omnia iusto

Pondere perpendit, dum sua vota dedit:750

Sic qui prospiceret Cristi meditans pietatem,

Non tumidus fieret nec leuitate fluens.

Non fuit argentum sibi dixit Petrus et aurum,

Set preciosa magis dat sibi dona deus:

Dixerat hic claudo quod surgat, surgit et ille,

Ambulet et vadat, vadit et ipse statim.

Nunc quid erit nobis? nam si vir postulet omnis

Vt sic curemus, absque salute sumus.

Non habet elatus animus, quo digna precetur,

Molle cor; ad timidas dat deus immo preces.760

Qui fuerat dulcis salibus viciatur amaris,

Floriger et veris floribus extat inops.

Auro magnifici sumus et virtutis egeni,

Nam que sunt auri duximus illa sequi:

Aurum si quis habet, satis ipsum constat habere,

Est et in hoc mundo sic benedictus homo.

Influit in cleri totus quasi mundus hiatum,

Inque suas fauces aurea queque vorat:

Vt tamen inde iuuet inopes, non paruula gutta

Refluit, immo tenax propriat omne sibi.770

Se dedit in precium Cristus pro munere plebi,

Nos tamen ingrati nostra negamus ei.

O caput ecclesie, reminiscere tempora Cristi,

Si dedit exemplis talia sicut agis.

Ipse redemit oues, a morteque viuificauit,

Quas pietatis inops tu cruciando necas.

Precipit ipse, vices per septem septuagenas

Dimittat Petrus, parcat et ipse reis;

Tu tamen ad primam gladio cum vindice culpam

Percutis, et nullo parcis amore viro.780

Ecce Rachel plorat nec habet solamina tristis,

Dum genus ex proprio ventre reliquit eam.

O genus electum, gens sancta, quid est quod auara

Scandala iudiciis ponis in orbe tuis?

Prodolor! ecclesie bona, que debentur egenis,

Dissipat in bellis qui dominatur eis.

Prodolor! a clero, pietatis iure remoto,

Cauda fit ecclesie qui solet esse caput;

Fitque salus morbus, fit vitaque mors, releuamen

Lapsus, lex error, hostis et ipse pater.790

Hic querit quod, exquo prelati scribunt et docent ea que sunt pacis, quomodo in contrarium[389] ea que sunt belli procurant et operantur. Ad quam tamen questionem ipse subsequenter respondet.

Capm. x.

In libris cleri Rome sic scribere vidi:

‘Vt melius viuas, hec mea scripta legas.

Vis seruire deo, vis noscere qualia querit?

Hec lege, tuncque scies qualiter illud erit.

Dilige mente deum, pete, crede, stude reuereri:’

Teste libro cleri, sic iubet ipse geri.

‘Est quia vita breuis, fuge luxus corporis omnes,

Preponens anime celica dona tue:

Iusticiam serua, tua sit lex omnibus equa;

Hoc facias alii, quod cupis ipse tibi:800

Ex toto corde dominum tu dilige, tota

Ex animaque simul sit tibi fratris amor:

Gignit nempe dei dileccio fratris amorem,

Et diuinus amor fratris amore viget.

Munera fer miseris, que Cristo ferre teneris,

Arma quibus noceas, bella nec vlla geras:

Sis pius et paciens, tua sitque modestia cunctis

Exemplum pacis, duret vt illa magis.’

Hec ita cum legi, confestim me stupor vrget,

Qualiter in clero bella videre queo:810

Querere sic volui de clero, quis foret ille;

Qui michi responsum de racione daret.

Questio mota fuit, qua sumpta clericus vnus

Astat et oppositis prompserat ista meis;

Supponens primis quod ei sit culmen honoris

Pontificis summi, talia dixit ibi.

‘Diuidit imperium terrena potencia mecum,

Iureque celicolo subdita regna colo;

Set quia terra prope nos est celumque remotum,

Que magis est nobis terra propinqua placet.820

Aula michi grandis, sublimis et arte decora,

Nobilis est thalamus, mollis et ipse thorus:

Vt placeant ori que postulo, de meliori

Fercula lauta cibo sunt michi, vina bibo:

Ex auium genere, de piscibus omne salubre,

Vt magis est placitum, dant michi ferre cibum:

Singula que genera vini dat potibus vua

Optineo, quod in hiis sit michi nulla sitis.

Sunt michi carmina consona, timpana, letaque musa,

Histrio dat variis cantica plena iocis:830

Que mare, terra parit, meliora vel aera format,

Sunt michi prompta foro, sicut habere volo.

Est michi vinea, sunt viridaria fonte reclusa,

Que peto de mundo cuncta tenere queo:

Est michi fecundus dotalibus ortus in agris,

Pompaque castrorum, summus et vrbis honor:

Silua feras, volucres aer suscepit habendas,

Et mare quam vario pisce repleuit aquas.

Set loca non tantum nobis, nec et illa creata

Sufficiunt, auri sint nisi dona lucri.[390]840

‘Ecce fores large, quas seruat ianitor arte,

Sic vt in has pauper nullus habebit iter:

Curia quos reprobat isto sermone repellit,

“State foras, vacui, flebitis ante fores.”

Que non dona manum presentat ianitor illam

Excludat, nostras nec sciat ipsa vias:

Qui tamen occulto cupit vt sit noster amicus,

Aurum det, sine quo victima nulla placet:

Que manus est plena, magis inuitabitur illa,

Stet foris et vacua, nec veneretur ita.850

Omnia soluo, ligo, summo diademate regno,

Orbis ego dominus: quid michi velle magis?

Me dominum clamat, me viuens omnis adorat,

Omne solum calco sic deus alter ego.

Est thronus excelsus, quo possumus omnibus vna

Et benedicta manu, sic maledicta dare:

Sicque potestate nostra reuerenter vbique

Magnus in ecclesia, maior in orbe sumus.

‘Dicimus, et facta iam sunt, mandamus, et ecce

Accrescunt subiti dona creata lucri.860

Que Cristus renuit suscepimus omnia regna

Mundi, que dominans gloria vana dedit:

Sic exaltati de terra traximus ad nos

Omnia deliciis amplificata magis.

Sic status assumptus quales sumus approbat, vt nos

Ocia plectentes qui cruciamus humum.

Suaue iugum, leue Cristus onus nobis dedit, et nos

Pondera que mundi sunt grauiora damus:

Iura damus populis, set nos non lege tenemur,

Que michi lex placuit iuris habebit onus.870

Iudiciis hominum non stat quod pecco per orbem,

Sic michi cuncta licent, que magis acta placent;

Et si mundus in hiis fiat michi forte rebellis,

Est mea de guerris forcior ecce manus.

Hiis quoque de causis respondeo papa, quod omnes

Per mea terrigenos bella retrudo viros.

‘Inter discipulos fuerat discordia facta,

Norma set infantis pacificauit opus:

Nos tamen ad veram nullo moderamine pacem

Flectere quis poterit, hoc neque pompa sinit.880

In cruce confixus patitur sua funera Cristus,

Et fuit illa viris passio vera salus:

Omnibus exemplum fuit hec paciencia Cristi,

Alterutrum socii simus vt inde pii.

Nos tamen in signum vindicte ponimus illam,

Plebis et in mortem ferre iubemus eam:

Sicque pium signum diuertimus a pietate,

Que fuit et vita, nunc noua pestis erit.

Sic modo sunt mortis nuper vexilla salutis,

Que tulit et pacem crux modo bella gerit:890

Sicque crucem domini baiulamus, mente set vlla

Non sequimur dominum, qua tulit ipse crucem.

Quod nequit hoc virtus, supplebunt ammodo vires,

Non mos set mortis pugna parabit iter:

Nostra sinistra teret quicquid fundauerat olim

Dextra, que sic humilis non parit oua fides.

Quam collegerunt alii dispergere messem

Tendimus, et feritas nostra vorabit humum:

Vinea sic domini nostros inculta labores

Non habet, estque magis bellica facta manus:900

Sic magis, extrahere quem de pietate tenemur,

Sternimus in puteum de feritate bouem.

‘Quod tulerat Petrus lucrum Iudea fatetur,

Quas tulit et Paulus gens manifestat opes:

Nos neque cum vacuis manibus veniemus in auro,

Quod tamen est lucrum spirituale nichil.

Postera quicquid agat etas, iam nulla veremur

Crimina, dum mundus noster amicus erit:

Vt sit enim nomen nostrum nomen super omne,

Est vbi rarus honor, pugna iuuabit opus.910

Ense peribit homo iuxta leges Machometi,

Eius qui nomen spernit habere sacrum:

Nos ita decretum iam ponimus ense volutum,

Nomen vt hinc nostrum presit in omne solum.

Cesaris imperio qui contradicit, amicus

Eius in hoc mundo non reputatur homo:

Sic homo, qui nomen nostrum non preficit altum,

Filius est mortis, ensis in ore reus.

‘Mittere sic gladium non pacem venimus orbi,

Et noua iam facimus omnia, dampna tamen.920

Sic caput in membra iam seuit, et aggrauat illos,

Quos minus officio lederet ipse suo:

Sic pater in natos nunc fit magis ipse Saturnus,

Quos sua deberet lexque fouere, necat:

Sic et pastor oues, quas pascere iure tenetur

Iam vorat, et proprium predat ouile suum:

Sic ferus vt iudex agitamus secla per ignem,

Purgatique magis eris habemus opes.

Vendat enim tunicam sibi clerus et hinc emat ensem,

Cesset et a sacris quilibet ordo suis:930

Nomen et in terris sic nostrum magnificemus,

Vt timeant alii bella futura sibi.

Iam pastoralis baculus vertetur in hastam,

Mitra fit in galeam, pax ruit inque necem:[391]

Qui prodesse velit prosit, nam nos super omnes

Preferri volumus, gestet et alter onus.

‘Sic nos, qui summi portamus nomina cleri,

Corde magis ceci duximus arma sequi:

Quicquid agant anime, nos subdere corpora mundi

Tendimus, et nobis lex positiua fauet;940

Nam licet ex glosa gladium quod sumat vtrumque,

Quo ferat extenta bellica, nostra manus.

Ergo magis paueant omnes dedicere nobis,

In quorum bellis os ferit atque manus.

Attamen ad pacem nostram suscepimus omnes

Barbaricas gentes, ne cruciemur eis:

Contra Cristicolas pretendimus arma mouere,

Qui modo sunt ausi vix sua iura loqui.

Auriculam Petrus abscidit, vulnus et illud

Sanum restituit Cristus vt ante fuit;950

Nostra set ira caput aufert, quo vulnere nullum

Nouimus in sanum post reuenire statum.

Est igitur Petri maior sentencia nostra,

Et gladius noster forcior ense suo.’

Sic differt Clemens nunc a clemente vocatus,

Errat et Acephalo nomine nomen habens.

Hic loquitur de prelatis illis, qui nomen sanctum sibi presumunt, appropriant tamen sibi terrena, nec aliis inde participando ex caritate subueniunt.

Capm. xi.

Angelus, vt legitur, sancto quandoque Iohanni

Dixit, cumque cadens alter adorat eum,

‘Tu michi, serue dei, videas ne feceris illud,

Immo deum toto cordis honore cole.’960

‘Quem tamen in terris celestis ciuis honorem

Respuit, hunc repetit curia nostra sibi;

Flectitur inde genu, que pedes post oscula nostros

Mulcent, vt Cristi pes foret alter ibi.’

Precipit hoc Cristus, eius quod discipulorum

Nemo patris nomen querat habere sibi:

In celo sancti proclamant ‘Sanctus’ vt illi

Qui sedet in solio dignus honore suo.

‘Nos tamen in gente nomen portamus vtrumque,

“O pater, o sancte,” quisque salutat, “aue!”970

Extitit a Cristo data nobis magna potestas,

Vndique quam mundus amplificare studet.

Hoc sit vt esse potest: celum quicumque ligabit,

Scimus nos mundum posse ligare satis:

Nam modo lex posita bellorum ponit auara

Quod valet ecclesia vi reuocare sua.

Set quicquid clerus rapit et tenet ex alienis,

Hoc valet a clero tollere nullus homo.’

Quicquid habet clerus proprios hoc vertit in vsus,

De laicis partem vult set habere suam.980

Hic bona cuncta sua fore dicit sanctificata,

Nec licet vt laicus mittat ad illa manus;

Partem sed laici petit ipse per omnia lucri,

Nec vult cum dampno participare suo.

Si communis amor fuerit, commune sit omne,

Quod liquet alterutrum posse iuuare virum:

Set quia iam clerus non est communis amoris,

Quicquid habet soli vult retinere sibi.

Ex veteri lege raptum sit quicquid ab hoste,[392]

Non valet illud homo sanctificare deo;990

Nostra set ecclesia clerus vicinia rapta

Predat, et hec propria dicit habere sacra.

Sic multat laicum clerus, multare set ipsum

Nemo potest, et ita stant modo iura noua:

Sic non pastor oues pascit, set pastus ab ipsis

Lac vorat et vellus, alter vt ipse lupus:

Sic libras siciens libros non appetit, immo

Marcam pro Marco construit ipse libro:

Summas non summa memoratur, et optima vina

Plusquam diuina computat esse sacra:1000

Virtutis morem non, set mulieris amorem

Querit, et hoc solo temptat arare solo.

Sic honor ex onere non est, nam fulget honore

Corpore, set corpus non digitabit onus.

Hic loquitur de Simonia prelatorum, et qualiter hii delicati, dicentes se esse ecclesiam, aliis grauiora imponunt, et vlterius de censura horribili laicos pro modico impetuose infestant.

Capm. xii.

Ecce, deo teste, vir qui non intrat ouile

Per portam, latro furque notatur eo.

Sic et in ecclesiam promotus per Simoniam

Clerus, furtiuo se gerit inde modo;

Nec bona de furto conferre placencia Cristo

Quis valet, immo deus pellit ab inde manus.1010

Ergo valet fiscus que non vult carpere Cristus;

Sunt quia mundana, mundus habebit ea:

Namque suo iure dum clerus abutitur, inde

Priuari dignum iura fatentur eum.

Se vocat ecclesiam clerus, quasi diceret, illam

Non tanget laicus, est honor immo suus:

Sic fastus cleri communi iustificari

Non vult iusticia, set latitante via.

Se leuat et reliquos subdit predatque subactos

Legis composite de nouitate sue:1020

Sic modo sub specie diuina cerno latere

Has pompas mundi, stant neque iura dei.

Sancta quid ecclesia est hominum nisi turma fidelis?

Sic patet vt laicus, quem colit ipsa fides,

Est pars ecclesie, melior nec clericus ipse,

Ni melius viuat. Quis michi tale negat?

Vna fides, vnum baptisma, deus manet vnus,

Sic nos ecclesia iungit et vna tenet;

Et veluti multa tegit vna cortice grana,

Sic populos plures colligit vna fides.1030

Ecclesie sancte cur tunc sibi nomen habere

Vult tantum clerus, alter vt ipse deus?

Appendit legis pondus collis alienis,

Set non vult humeris quid graue ferre suis

Omnia dat licita sibimet, michi set prohibenda;

Ille quiescit, ego sudo labore meo.

Sic iter ex factis viciis prebet faciendis,

Verba set econtra dicet in aure tua:

Hinc plebs attonita dubitat, si credere dictis,

An cleri factis debeat ipsa prius.1040

Set prohibens michi rem, dum sit culpandus eadem,

Vix credo verba, sunt quia facta rea:

Tollere sicque nouos de clero cerno superbos,

Per veteres humiles quod dedit ipsa fides.

Precipiunt isti maxillam percucienti

Subdere, sic vt eo stet pacienter homo:

Intuleris set eis si quid graue, mox tibi mortis

Censuris anime dant maledicta tue.

Qui necat hic animam sub pena mortis, eadem,

Si posset, corpus perderet ipse prius.1050

Sic magis ipse lupo fert pastor dampna maligno

In iugulando suas, quas medicaret, oues.

Hii gestant celi claues, intrant nec et ipsi,

Nos nec inire sinunt, quos sine lege regunt:

Nec populi mentes doctrine vomere sulcant,

Nec faciunt operis id quod oportet opus.

Ad dextram Cristi vellent residere beati,

Set nollent calicem sumere, Criste, tuam.

Hii piscatores laxant sua recia lucris,

Vt capiant mundum, non animabus opem.1060

Sic male viuentes laicis exempla ministrant,

Qui velut instructi more sequntur eos:

Sic ouis ex maculis pastoris fit maculosa,

Et cadit in foueam cecus vterque simul.

Hic loquitur qualiter prelatus non solum doctrina set eciam bonis actibus populo sibi commisso lucere deberet.

Capm. xiii.

In tenebris pergens nescit quo vadat, vt ille

Qui non discernit que sit habenda via;

Cumque caret populus doctrina, nec videt ipsum

Qui suus est presul iura tenere dei,

Cum neque scripta docet, neque facta facit pietatis,

Immo sui vicii dedita culpa patet,1070

Cum de nocte sua pereat sine luce lucerna,

Et virtutis habent presulis acta nichil,

Tunc errare facit plebem, sine luceque cecus

Cecum consequitur, vnde ruina venit.

Ergo suas luces accendant clarius illi

Qui sunt ductores, vt videamus iter.

Igne lucerna micans tria dat, splendet, calet, vrit;

Hec tria presul habet sub racione trium:

Vita splendorem demonstrat, amore calorem,

Et quia peccantes arguit, vrit eos.1080

Cum populum sibi corde ligat, precibusque beatis

Seruat et auget oues, tunc placet ipse deo.

Vt sit sollicitus quicumque pauore tenetur,

Ne lupus ille Sathan intret ouile suum:

Pascat oues presul exemplaque sancta ministret,

Vt sapiant dulces mellis in ore fauos.

Sepius assueuit Tubicen prodesse, suosque

Dux bene pugnantes concitat ore viros:

Te magis, o presul, qui dux es spiritualis,

Promere lege dei consona verba decet.1090

Solue tuam vocem sicut tuba ductilis altam,

Osque tuum verbis instruat acta gregis:

Clama, ne cesses, populo dic crimen eorum,

Preuius exemplis tu tamen esto bonus.

Dum sapor assidua remanens sit dulcis in vnda,

Gracius ex ipso fonte bibuntur aque:

Cum magis in Cristo sit cleri vita beata,

Quem docet ille magis, sermo beatus erit.

Sermo dei numquam vacuus redit, immo lucrata

Conferet emissus dupla talenta lucri:1100

Sermo dei purus, mens quem sincera ministrat,

Claustra poli penetrans dona reportat humo.

Curatos anima tales que possidet egra,

Inueniet, si vult, sana salutis iter.

Qui nil terrenum sapiunt, set celica querunt,

Et solum siciunt esuriuntque deum;

Quos non librarum pascit nitor, immo librorum,

Non facies auri, set cibat ara dei;

Hii, cum sint propria digni mercede laboris,

Permansura serunt que sine fine metunt.1110

Sic qui recta docet, facit et super hoc quod oportet,

Expedit vt facias quod tibi dictat opus:

Tunc bene fortis equs reserato carcere currit,

Cum quos pretereat quosque sequetur habet.

Legis enim veteris scripture sunt memorande,

Quo bonus exemplum pastor habere queat.

Commemoranda satis fuit hec sapiencia, quando

Ante gregem virgas ordinat ille Iacob:

Partim nudat eas ablato cortice, partim

Corticis indutas veste relinquit eas.1120

In virgis splendet sublato cortice candor,

Cum de scripturis splendida verba trahit;

Cortex saluatur, cum litera sola tenetur,

Et pastor sensu simplice pascit oues.[393]

Set quid pastores dicent exempla negantes?

Vt sibi proficiant ista nec illa tenent.

Cuius nec vita bona seu doctrina iuuabit,

Instruat vt populum, nil reputamus eum.

Indiscreta tamen sunt qui documenta parantes

Scismatis in plebem magna pericla mouent.1130

Indocti causa doctoris sepe scolares

Virtutis capiunt commoda nulla scole:

Sic importuni prelati, quamuis habundent

Dogmata, si desint acta, vigore carent.

Quidam corripiunt magis ignibus impetuosi,

Et velut vrsus oues de feritate premunt;

Talis enim doctor, cum durius increpat vllum,

Ledit eum cuius debuit esse salus;

Vulnerat ipse reos, set vulnera nulla medetur;

Prouocat in peius quod fuit ante malum:1140

Sic nos prelati nequit os curare superbi,

Cum viciosus homo moribus auctor erit.

Est et prelatus, qui corripiens quasi blando

De sermone fauet, nec reus inde cauet:

Corripiebat Hely pueros dulcedine patris,

Non vice pastoris, non grauitate soni;

Pro quorum culpa dampnatur Hely, quia valde

Impius in pueris per pia verba fuit.

Sic pastor qui subiectos non corripit, iram[394]

Summi patris emens carcere dignus erit.1150

Ista solent scribi, ‘Medium tenuere beati,

Non nimis alta petas, nec nimis yma geras.’

Non nimis ex duro presul nos iure fatiget,

Nec nimis ex molli simplicitate sinat.

Si non leua manus equitis moderacior extet,

Oppositis frenis sepe repugnat equs.

Eripit interdum, modo dat medicina salutem,

Nil prodest quod non ledere possit idem.

Set qui frena tenet, prouiso tempore, presul,

Quo magis est sanum ducet honestus iter:1160

Sepius ex dulci peccans sermone reviuit,

Qui magis impaciens verba per acra foret.

Expedit interdum tamen absque fauore rebelles

Equa quod inuitos presulis ira premat:

Sepe ferus morbus herbis mitescit amaris,

Namque feret molles aspera spina rosas:

Dura vides quod humus stimulantibus obruta sulcis

Sepius ad placitum molle cacumen habet.

Vnctus erit presul oleo, quod plura figurat,

Precipueque sibi conuenit illa sequi:1170

Quatuor ista facit, penetrat, lucet, cibat, vngit,

Que sibi mitratus debet habere bonus.

Nil penetrare potest nisi cum virtute vigoris,

Ista tamen virtus in penetrando iuuat;

Nam cum mollicies fuerit coniuncta vigori,

Mitis et austerus presulis actus erit.

Fermento careat, oleo spergatur, vt absit

Culpa nocens, et eum sanctus inungat amor:

Vox ita doctoris, quanto sublimius intus

Corda ferit, tanto forcius illa mouet:1180

Sic olei virtus virtutes ponderat eque,

Forcia dum penetrat, micius acta regit.

Lux cecis, cibus est ieiunis, vnccio morbis;

Hiis iubar infundit, hos cibat, hosque fouet:

Lux est exemplo, cibus est dum pascit egenos,

Vnccio dum populis dulcia verba serit.

Hoc oleo, testante Dauid, Cristus fuit vnctus,

Vnguine leticie cum pater vnxit eum:

Non vnguntur eo qui culpam Simonis equant,

Qui vendunt vel emunt, nec sacra gratis habent:1190

Exulat hic de plebe dei qui peccat in istis,

Tales nam pellit Cristus ab ede sua.

Hic loquitur qualiter signa Anticristi in Curia Romana precipue ex auaricia secundum quosdam apparuerunt.

Capm. xiiii.

Plura locutura mens deficit ipsa timore,

Labitur exanguis et tremefacta silet;

Huius enim vicii michi tangere si licet vlla,

Testis erit Cristus Romaque tota simul.

Roma manus rodit non dantes, spernit et odit,

Donum pro dono sic capit omnis homo.

Non est acceptor personarum deus, immo

Gracior intendit actibus ipse viri;1200

Gracia set nostra tantum quos mundus in auro

Ditat, non alios accipit illa viros.

Qui precium ponit diues preciata reportat

Munera, nam tali curia tota fauet:

Assumens oleum secum non intrat ibidem,

Aurea ni valeat vngere gutta manum:

Copia nil morum confert vbi deficit aurum,

Nam virtus inopum nulla meretur opem.

Auro si pulses, intrabis, et illud habebis

Quod petis, et donum fert tibi dona tuum:1210

Si tibi vis detur large, da munera larga,

Nam si pauca seras, premia pauca metes.

Quid faciet sapiens? stultus de munere gaudet.

Dicat ad hec clerus, qui sapit ista magis.[395]

Munera, crede michi, capiunt hominesque deosque,

Placatur donis maior in orbe datis:

Set cum pro mundo tribuat sua munera Simon,

Promotus Cristi non erit inde sui.

Vt veniant ad aquas sicientes sponte citauit

Cristus, et ecce suo fonte cibauit eos;1220

Fontibus et nostris siciens non hauriet vllus

Absque lucri pretio, quod dabit ipse prius.

Vendere quid pro quo modus est quem curia nostra

Seruat, et auxilio Simonis ipsa viget:

Curia nostra virum nouit sine munere nullum,

Set redit in vacuis euacuata manus.

Dum dare vult laicus, precellit Theologiam;

Si des dona michi, dona rependo tibi:

Marcus, Matheus, Lucas, si nulla, Iohannes,

Dona ferant, perdunt que sibi dona petunt:1230

Si veniat famulus mundi, viget ipse receptus,

Si famulus Cristi, nemo ministrat ei.

Si veniat pauper, musis comitatus Homeri,

Et nichil attulerit, pauper vt ante redit:

Si nouus Augustinus ibi peteret, nec haberet

Quod daret ipse prius, transiet ipse vagus.

Construit atque legit laicus, bene cantat, in auro;

Si dare sufficiat, stat bene quicquid agit.

Qualis enim pietas hec est discernite vosmet,

Aut si iusticia iura tenebit ita.1240

Si labat ecclesia declinans forte per istos,

Summus eam releuet de pietate sua,

Confundens hereses et que sunt scismata tollat,

Ne quis Cristicolas perdere possit oues:

Vnanimes redeant tibi, te miserante, redemptor,

Quos pax, quos pietas, quos liget vna fides.

Anticristus aget que sunt contraria Cristo,

Mores subuertens et viciosa fouens:

Nescio si forte mundo iam venerat iste,

Eius enim video plurima signa modo.1250

Petri que titubat nauem prius erige, Criste,

Quam pereat, nec eam fastus in orbe voret.

Hic loquitur secundum commune dictum, qualiter honores et non onera prelacie plures affectant, quo magis in ecclesia cessant virtutes, et vicia multipliciter accrescunt.

Capm. xv.

O deus, omne patet tibi cor loquiturque voluntas,

Et secreta tuo lumine nulla latent:

Tu nosti, domine, quod quantum distat ab ortu

Solis in occasum regula prima fugit.

Ipsa fides operans, quam tu plantare volebas

Est quasi de clero preuaricata modo:

Ius quod erat Cristi mundus sine iure resoluit,

Prelatosque nouos vendicat ipse suos.1260

Nomen enim sancti sanctum non efficit, immo

Efficitur sanctus quem probat ipse deus.

Nos tamen a plebe si nomine glorificemur,

Et laudet mundus, laus placet illa satis:

Laruata facie sic fallitur ordo paternus,[396]

Quo furtiuus honor expoliauit onus.

Vox populi cum voce dei concordat, vt ipsa

In rebus dubiis sit metuenda magis:

Hec ego que dicam dictum commune docebat,

Nec mea verba sibi quid nouitatis habent.1270

In cathedram Moysi nunc ascendunt Pharisei,

Et scribe scribunt dogma, nec illud agunt.

Nam constans, humilis, largus, castus que modestus,

Fit quibus ecclesiis regula culta prius,

Nunc vanos, cupidos, elatos, luxuriosos,

Raptoresque suo substituere loco.

Pacificos ira mitesque superbia vicit,

Nummus habet iustos et Venus illa sacros.

Sic non iusticia causas regit, immo voluntas

Obfuscata malis que racione carent:1280

Sic modo terra deos colit et laceratur ab ipsis,

Est dum lex cleri nescia lege dei.

Nudis iam verbis vani tua iura figurant,

Et nichil aut modicum pondere iuris agunt;

Exemplis operum te raro, Criste, sequntur,

Perfectumque tue legis inane tenent.

Que tua precepta ponunt, deponere curant

A propriis humeris, que michi ferre iubent;

Hec precepta tamen que gloria ponit inanis,

A me tollentes propria ferre volunt.1290

De fundamento non curant, immo columpne

Effigiem laruant, se quoque templa vocant.

Nuper erat celum corruptum, sicque superbus

Corruit ex altis, lapsus et yma tenet;

Proque suo vicio sic Adam de paradiso,

Sic Iudasque suum perdidit ipse gradum:

Non faciunt hominem status aut locus esse beatum,

Quin magis hos sternunt qui superesse volunt.

O deus, ecclesiam fecisti quam tibi sanctam,

Sanctos prelatos fac simul inde tuos:1300

Corrigat, oro, deus, tua iam clemencia tales,

Nos quibus vt sanctis subdere colla iubes:

Esse duces nostros quos lege tua statuisti,

Fac magis vt recta semita ducat eos;

Et licet instabilis vanus sit et actus eorum,

Da populo stabilem semper habere fidem:

Da, deus, et clero, verbo quod possit et actu

Sic reuocare malum, nos vt in orbe iuuet.

Exoptata diu dulcis medicina dolorum,

Sero licet veniat, grata venire solet:1310

Sique boni fiant de clero, nos meliores

Tunc erimus, que dei laus ita maior erit.

Postquam dictum est de illis qui errant in statu prelacie, dicendum est de errore curatorum, qui sub prelatis constituti, parochiarum curas in animarum suarum periculo admittentes negligenter omittunt: et primo intendit dicere de curatis illis qui suas curas omittentes ad seruiendum magnatum curiis adherent.

Capm. xvi.

Presulis incauti, sicut de voce recepi,

Errores scripsi, pennaque cessat ibi.

Sunt tamen, in curis anime qui iura ministrant,

Rectores alii non sine labe doli.

Quo status ille modo se tendit scribere tendo,

Si sit ibi mundus vel magis ipse deus.

Ad tempus presens rectorum facta reuoluens,

Inuenio mundi quod solet esse dei.1320

Presulis errore, curarum qui caput extat,

Errat curatus, presulis ipse manus.

Iam sine prebenda de Simonis arte creata

Nil putat ecclesiam quomodocumque bonam:

Hec prebenda tamen inopem non, set meretricem

Pascit, sicque deum non colit, immo deam.

Tales nec caste curant neque viuere caute,

De quibus exempla sunt modo sepe mala:

Vestis habet pompam, cibus vsum deliciarum,

Et thorus incestum clamat habere suum.1330

Ex Cristi poteris nuper cognoscere verbis

Discipulos tunicas non habuisse duas;

Set quia discipuli non sunt, in talibus isti

Nolunt impositum sic retinere modum.

Non tantum vestes geminant set condiciones,

Quas magis errantes regula nulla sapit:

En venit incastos aurum precingere lumbos,

Denotet vt vanos comptus inanis eos;

Militis effigie, nisi solum calcar abesse,

Cernimus hos pompis degenerare suis.1340

Cuius honor, sit onus; qui lucris participare

Vult, sic de dampnis participaret eis:

Sic iubet equa fides, sic lex decreuit ad omnes,

Set modo qui curant ipsa statuta negant.

Curas admittunt pingues et pinguia sumunt,

Set nolunt cure pondera ferre sue.

Si viciis residere nequit curatus in ista

Cura, tunc aliam querit habere nouam;

Inficiens primam, post polluit ipse secundam,

Sic loca non vicia mutat et ipse sua.1350

Litera dispensat curato presulis empta,

Et sic curati cura relicta manet;

Presbiterum laicum retinet sibi substituendum,

Curia magnatum dum retinebit eum.

Est vt apes ibi sollicitus dum spirat honores,

Set piger in cura tardat agenda sua.

Quicquid habet mundus fictum, tunc fingit et ille,

Curia quo dignum credere possit eum:

Verba dabit blanda, set nec canis aptus ad arcum,

Sic humili vultu flectit ad yma genu.1360

Alter vt ille Iacob socios supplantat, et omne

Quo poterit mundi lucra tenere facit.

Absit eum quicquam tamen absque iuuamine docti

Simonis incipere, qui suus actor erit:

Ostia si clausa fuerint, sic intrat ouile,

Ac aliunde suum carpit auarus iter.

De curis anime nil curat, dummodo terre

Curia magnatis sit sibi culta lucris:

Fert sibi nil virtus anime set corporis actus,

Munus non meritum dat sibi ferre statum.1370

Qui nichil est per se, nec habet quo tendat in altum,

Expedit alterius vt releuetur ope:

Est tamen absurdum, cum quilibet ex alieno

Intumet vlterius quam tumuisse decet.[397]

Littera dum Regis Papales supplicat aures,

Simon et est medius, vngat vt ipse manus,[398]

En laicus noster fit clericus aptus vt omnes

Simone consultus scandat in orbe gradus.

Hic qui pauper heri fuerat quasi nudus et omni

Laude carens, nec eum patris habebat honor,1380

Cuius erat tunica vilis, non larga set arta,

Vix sibi que tetigit simplicitate genu,

Hunc polimita modo vestis circumdat, et eius

Alludens pedibus fimbria lambit humum:

Vestis que medium non nouit poplicis olim,

Iam colit hec talos oscula dando pedi.

Si mundi speculum scruteris in huius amictu,

Plurima rectoris cernere vana potes.

Presulis ipse gradum si non dum scandere possit,

Ecce tamen vestes comparat ipse pares.1390

Cuius erat solus nuper catulus domicellus,

En sequitur totus nunc quasi mundus eum;

Cuius erat baculus nuper palfridus, ad eius

Sellam cum loris subditur altus equs.

Sic viget in curis diues, set moribus expers

Indiget, et vano more gubernat opes.

Compotus in mundi rebus quod fiat habunde

Perstudet, vt domino det sua iura suo:

Computet vt Cristo set de curis animarum,

Turpiter absque lucro fossa talenta latent.1400

Curia sic Cristi tollit mundana clientem,

Qui venit ad laqueum, dum sitit ipse lucrum.

Hic loquitur de rectoribus illis, qui ab episcopo licenciati se fingunt ire scolas, vt sub nomine virtutis vicia corporalia frequentent.

Capm. xvii.

Alter adest rector, causam designat et ipse,

Dicit enim sacras quod cupit ire scolas:

Vt vagus astet ibi prece ruffi presul et albi

Annuit, vt dominis quos amat ipse nimis.

Sic rector sibi sub specie virtutis adoptat,

Vt queat in viciis rite studere vagus.

Nil decreta placent sibi nec sacra theologia,

Ars sibi nature sufficit immo sue:1410

Ipsa magistra docet res plures, discit et ille,

Scribit et in nocte que studet ipse die.

Et propter formam tandem petit ipse cathedram,

Vt sit ad hoc ductus, plura dat ipse prius:

Sic est curatus doctoris sede locatus,

Datque legenda suis mistica iura scolis.

‘Ve soli,’ legimus ex scripturis Salomonis,

Namque virum solum nemo requirit eum:

Qua racione scole mos est, quod quisque studere

Debet cum socia doctus in arte sua.1420

Ipse deus sociam fecit per secula primam,

Vt iuuet hec hominem, sicque creauit eam:

Masculus in primo factus fuit, atque secundo

Femina, sic vt in hiis det deus esse genus:

Istaque principia discretus rector agenda

Perstudet, et vota prebet in arte pia.

Quis laterisque sui costam quam sentit abesse

Non cuperet, per quam perficeretur homo?

Prima viri costa mulier fuit ipsa creata,

Vult igitur costam rector habere suam.1430

Nam deus humanam precepit crescere gentem,

Cuius precepto multiplicabit homo:

Sic sibi multiplicat rector, dum semen habundat,

Vt sit mandati non reus ipse dei.

Causas per tales rector probat et raciones,

Quod sibi sint socie, dum stat in arte scole.

Primo materiam conceptus tractat, et illam,

Vt veniat partus, stat repetendo magis;

Sic legit et textum, legit et glosam super illum,

Vt scola discipulis sit patefacta suis:1440

Verberat ipse regens pro forma sepe scolares,

Vt vigili virga sit vigil ipsa scola.

Quanto formalis magis extat in arte legendo,

Est opus in tanto materiale minus.

Non labor excusat, doceat quin nocte dieque,

Quo sibi dat vacuum sollicitudo caput:

Questio namque sua, quam disputat esse profundam,

Sentit et in casu plura profunda mouet.

Responsalis ei respondet ad omnia, quare,

Nec sinit a logica quicquid abire sua;1450

Sepeque doctori concluditur, ipseque tantum

Confusus cathedra linquit inesse sua.

Leccio lecta nocet, decies repetita nocebit;

Dum legit inde magis, plus sibi sensus hebes est.[399]

Et sic ars nostrum curatum reddit inertem,

De longo studio fert nichil ipse domum:

Stultus ibi venit, set stulcior inde redibit,

Dum repetendo scolis sit magis ipse frequens.

Hec est illa scola, studet in qua clerus, vt yma

Nature iura scribat in arte sua:1460

Practica discipulo bene conuenit atque magistro,

Vt speculatiuum construat ipse suum.

Hec est illa scola super omnes labe colenda,

Qua socius sociam gaudet habere suam:

Attamen illa scola, dum sit socie sociata,

Fine dabit socium plangere gesta reum.

Sic scola cum socia confirmat in arte scolarem,

Fiet quod laicus, quando magister erit.

Heu! grauis est socia, grauis est scola iuncta sodali,

Ista vorat corpus, illaque tollit opes:1470

Est inhonesta deo res, et mirabile plebi,

Quando magister erit atque ribaldus idem.

Ecclesia sponsa nuda, vestitur amica;

Sponsa relicta perit, altera cara viget:

Sic desponsata clamare fide sibi fracta

Nunc venit ecclesia iura petendo sua.

Set quia lux periit, perit hinc ius, sicque recedit

Curati sponsa stans quasi tota vaga.

Sic rector viciis studium non moribus aptans,

Dat decimam Veneri, que solet esse dei:1480

Sic sibi consimilem generat curatus, vt artem

Nature solitam compleat ipse suam:

Sic viget in studio laici curatus ad instar

Corporis, vt sexum multiplicare queat:

Sic scola, que morum mater magis esse solebat,

Efficitur viciis stulta nouerca suis.

Hic loquitur de rectoribus illis, qui in curis residentes, curas tamen negligentes, venacionibus precipue et voluptatibus penitus intendunt.

Capm. xviii.

Tercius est rector, animum qui tendit ad orbem,

In cura residens dum manet ipse domi:

Nuda sue folia cure sine fructibus affert,

Dum sine luce regens stultus obumbrat eam.1490

Predicat ipse nichil animas saluare, nec egros

Visitat, aut inopes tactus amore iuuat:

Est sibi crassus equs, restatque sciencia macra,

Sella decora que mens feda perornat eum.

Ad latus et cornu sufflans gerit, vnde redundant

Mons, nemus, vnde lepus visa pericla fugit;

Oris in ecclesia set vox sua muta quiescit,

Ne fugat a viciis sordida corda gregis.[400]

Sic canis, ad questum qui clamat in ore fideli,

Certus habebit eo quicquid habere velit;1500

Set miser, ad portas qui clamat et indiget escis,

Heu! neque mica datur nec liquor vllus ei.

O deus, in quanta talis tibi laude meretur,

Dans alimenta cani, que negat ipse viro!

Vix sibi festa dies sacra vel ieiunia tollunt,

Quin nemus in canibus circuit ipse suis:

Clamor in ore canum, dum vociferantur in vnum,

Est sibi campana, psallitur vnde deo.

Stat sibi missa breuis, deuocio longaque campis,

Quo sibi cantores deputat esse canes:1510

Sic lepus et vulpis sunt quos magis ipse requirit;

Dum sonat ore deum, stat sibi mente lepus.

Sic agitat vulpis vulpem similis similemque

Querit, dum iuuenem deuorat ipse gregem;

Nam vagus explorat vbi sunt pulchre mulieres

Etatis tenere, pascat vt inde famem:

Talis enim rector mulieribus insidiatur,

More lupi clausas circuientis oues.[401]

Dum videt ipse senem sponsum sponsam iuuenemque,

Tales sub cura visitat ipse sua;1520

Suplet ibi rector regimen sponsi, que decore

Persoluit sponse debita iura sue.

Sic capit in cura rector sibi corpora pulcra,

Et fedas animas linquit abire vagas.

Hic loquitur de rectoribus in curis residentibus, qui tamen curas animarum omittentes, quasi seculi mercatores singula temporalia de die in diem ementes et vendentes, mundi diuicias adquirunt.

Capm. xix.

Quartus adhuc rector curam residendo sinistrat,

Ipseque mercator circuit omne genus.

Est sibi missa: forum meditatur et inde tabernam,

Ad socii dampnum dum petit ipse lucrum.

Ecclesie meritum perdit, lucratur et aurum;

Vt teneat mundum, deserit ipse deum.1530

Computat ipse diem cassam, qua vel sibi lucrum,

Corporis aut luxum non capit ipse nouum:

Est et auaricia sibi custos, sic vt in illis[402]

Partem diuiciis pauper habere nequit.

Masculus in nullo casu partitur egenus,

Dupplice nam claui cista resistit ei;

Set pietas aliter se continet ad mulierem,

Vt iubet ipsa Venus, est ibi larga manus.

Expansis genibus expanditur aurea cista;

Femina si veniat, dat sibi clauis iter:1540

Durior est ferro, quem nullus mollificabit,[403]

Vincit feminea set caro mollis eum.

Dans ita quid pro quo merces mercede locabit

Rector, in impropriis dum vacat ipse lucris.

Omne quod vna manus sibi congregat, altera spergit,

Dum sua dat cribro balsama stultus homo:

Stultaque sic stultum predat, quod fine dierum

Nil nisi sit rasa barba manebit ei.

O si curatis nati succedere possent,

Ecclesie titulo ferreque iura patrum,1550

Tunc sibi Romipetas, mortis quibus est aliene

Spes, nichil aut modicum posse valere puto.[404]

Talis in ecclesia nunc est deuocio mota

Curatis nostris: iudicet inde deus.

Postquam[405] dictum est de errore illorum qui in ecclesia beneficiati existunt, iam[406] dicendum est de presbiteris stipendiariis; de talibus saltem, qui non propter mundiciam et ordinis honestatem, set propter mundi ocia, gradum presbiteratus appetunt et assumunt.

Capm. xx.

Si de presbiteris dicam qui sunt sine curis,

Hos viciis aliis cernimus esse pares.

Si tamen ecclesiam non optinet iste sacerdos,

Annua servicia sunt velut ecclesia:

Plus quam tres dudum nunc exigit vnus habendum,

Strictus auaricia plus cupit ipse quia.1560

Hos velut artifices cerno peditare per vrbes,

Conductos precio sicut asella foro.

Dignus mercede tamen est operarius omnis,

Iuxta condignum quod labor ille petit:

Set tamen vt vendat nulli diuina licebit,

Sic poterit vendi missa nec vlla tibi.

Credimus vt sancta Cristus sacratus in ara

Non plus vult vendi venditus ipse semel.

Se sine dat precio, dare qui iussit sacra gratis:

Presbiter, ergo tibi quid petis inde lucri?1570

Cum tibi vestitus, aptus fuerit quoque victus,

Vnde deo viuas, cur tibi plura petis?

Si tibi plus superest de lucro, nil tibi prodest,

Nam male quesitum nescit habere modum.

Aut Romam perges mercatum Simonis auro,

Qui te promotum reddet, et inde tuum

Argentum tollet collectum per prius, et sic

Quod tibi missa dedit Simon habere petit;

Aut meretrix bursam, te luxuriante, repletam

Sugget, et in vacuam quam cito reddet eam.1580

Quod dedit ecclesia tollit meretrix que taberna:

Hec tria dum iungunt, turpia plura gerunt.

Hec ita cum videam, mundi noua monstra putarem,

Si foret hoc raro quod speculamur eo;

Set quia cotidie potero predicta videre,

Sepe michi visa nil modo miror ea.

Mergulus inmergit fluuio sua membra frequenter,

Et longas gignit in latitando moras;

Isteque signat eos quos carnis fluxa voluptas

Funditus exercet et retinendo premit.1590

Est apud antiquos ‘hic et hec’ dixisse ‘sacerdos,’

Dicere sic et nos possumus ‘has et eos:’

Hii modo namque sua mundum replent genitura;

Si pietas sit ibi, sunt modo valde pii.

Nox et amor, vinum, nullum moderabile suadent,

Que tria presbiteris sunt modo nota satis.

Stat breuis ordo precum, dum postulat ipse vicissim

Oscula per longas iungere pressa moras,

‘O sacer,’ hec dicens, ‘quam longum tempus ad illud

Vt tua sint collo brachia nexa meo?’1600

Qui vult vxorem seruare sibi modo castam,

Et mundas cameras querit habere suas,

Longius a camera sit presbiter atque columba,

Stercora fundit ea, fundit et ipse stupra.

Sobrius a mensa, de lecto siue pudicus

Consurgit raro presbiter ipse deo:

Cantat in excelsis sua vox agitata tabernis,

Est set in ecclesiis vox taciturna nimis:

Doctus et a vino colit ipse lupanar, et illuc

Exorando diu flectit vtrumque genu.1610

Sic vetus expurgat fermentum, dum noua spergit,

Non tamen vt Paulus iusserat ipse prius:

Sic altare Baal modo thurificare sacerdos

Vult, per quem viui feda fit ara dei.

Sufficit vna michi mulier, bis sex tamen ipsi,

Vt iuueni gallo, cerno subire modo.

Sic sacra presbiteri celebrant solempnia Bachi,[407]

Ebrietasque magis sanctificatur eis.

Gentilis ritus vetus incipit esse modernus,

Talibus et Cristi lex perit ipsa quasi:1620

Sic modo templorum cultores suntque deorum,

Plus in honore quibus stat dea summa Venus.

Hic loquitur de consueta presbiterorum voluptate, et qualiter hii stipendia plebis ex conuencione sumentes, indeuote pro mortuis orando non se debite ad suffragia mortuorum exonerant.

Capm. xxi.

Ignis edax terram vorat et nascencia terre;

Quo furit illius impetus, omne terit;

Sic et in incastis exemplis presbiterorum

Indoctis laicis feda libido nocet.

Nil commune gerunt luxus sibi cum racione,

Corporeos sensus quinque libido cremat:

Quos talis maculat nota talis pena sequetur,

Illorum pene sulphur et ignis erunt.1630

Consuetudo tamen solet attenuare pudorem,

Reddit et audacem quem mora longa trahit.

Non peccare putant quod sepius oscula iungant,

Oscula nam pacis signa parare solent;

Estque parare piam pacem meritoria causa,

Nec sine pace diu stat pietatis amor:

Sic in presbiteris amor est de pace creatus,

Oscula nam solito more frequenter agunt.

Altera natura solitus reputabitur vsus,

Vsus et a longo tempore iura parit;1640

Immoque nature si nos de iure loquamur,

Hoc in presbiteris splendet vbique magis:[408]

Et si sub forma tali sint iura creanda,

Legis quod vires longior vsus habet,

Tunc puto presbiteros ex vsu condere leges,

Oscula dum crebro dant in amore suo.

Ecclesie gremium notat ordo presbiterorum,

Quo debent animas rite fouere bonas;

Quomodo set proprias qui non curant, alienas

Curabunt? non est hoc racionis opus.1650

Nescio quid meriti poterunt tales michi ferre,

Qui sibi nil proprie commoditatis habent:

Nam peccatores scitur quod non deus audit,

Est inhonesta deo laus set ab ore mali:

Indeuota deo qui verba precancia confert,

Iudicii proprii dampna futura petit.

Qui dampnum causat, hic dampna dedisse videtur,

Ledit qui patitur que reuocare potest:

Infligit mortem languenti, qui valet illam

Nec vult auferre, set sinit esse malum:1660

Presul qui laicos, cum non sint ordine digni,

Ordinat ad sacra, scandala plura mouet.

Tales si quis emit lucro, frustrabitur inde,

Aut si perdet in hiis scit magis ipse deus.

Hoc scio, quod panem qui fregerit esurienti,

Cuius debilitas est sine fraude patens,

Qui nudos operit, infirmos visitat, illi

Debentur merita pro bonitate sua:

Set qui sunt fortes, vanaque sub ordinis vmbra

Conspirant requiem quam sibi mundus habet,1670

Errat eos presul sacrans, et quosque locando

Tales de merito perdere dona puto.

Hic tractat causam, quare accidit quod laici, quasi iuris amici, luxurie presbiterorum consuetudinem abhorrentes, eam multociens castigantes grauiter affligunt.

Capm. xxii.

Hoc dicit clerus, quod, quamuis crimine plenus

Sit, non est laici ponere crimen ei;

Alter et alterius cleri peccata fauore

Excusat, quod in hiis stat sine lege reus.

Non accusari vult a laicis, tamen illos

Accusat, que sibi libera frena petit.

Libera sunt ideo peccata placencia clero,

Sit nisi quod laici iura ferantur ibi.1680

Presbiter insipiens populum facit insipientem,

Et mala multa parit qui bona pauca sapit:

Clerus lege carens populum dat lege carentem,

Sic parat et causam presbiter ipse suam:

Nam quia lege caret laicus, sine lege manentem

Ignorat clerum, quem videt esse reum.

Si foret et sapiens clerus, sapiencia plebis

Staret, vt in lege perstet vterque simul;

Set quia iam fatui patet insipiencia cleri,

Despicitur vita desipientis ita.1690

Pluribus exemplis natura iuuat racionem,

Doccius vnde suum iudiciale regat.

Hinc est quod latitans bubo lucis iubar odit,

Escam vestigat nocte, veretur aues:

In quam forte greges auium si lumina figant,[409]

Conclamando volant et laniando secant.

Presbiteros notat iste reos, qui corpore fedi

Que sunt luxurie feda latenter agunt;

Hos laici quasi lucis aues restringere querunt,

Zelo succensi legis, amore dei.1700

Preuaricatus enim Iudas non amplius inde

Seruorum Cristi dignus honore fuit.

Dum iuga luxurie supportat presbiter, ipsum

Si pungant laici, computet inde sibi.

Iusto iudicio lex vult, quod iuris abusor

Amittat vicio quod sibi iura dabant.

Ecclesie fratres in Cristo nos sumus omnes,

Semper et alterius indiget alter ope:

Lex tamen hoc dicit, frater quod si tuus erret,

Corripe, sic et eum fac reuenire deo:1710

Si te non audit, dic ecclesie, set et illam

Si non audire vult, nec adheret ei,

Amplius ille tibi velut Ethnicus est reputandus,

Quo sibi de culpa parcere nullus habet.

Presbiter ergo suis assistens cotidianis

Peccatis nullo debet honore frui:

Non erit exemptus, nam qui neque iura veretur,

Non est iusticie quod quis honoret eum:

Qui contra legem vetitis presumpserit vti,

Debet concessis lege carere bonis.1720

Omne quod occultum latet, vlteriore patebit

Fine, nec excusat ordo vel ille status.

Dic, sibi quid valuit tunc excusacio ficta,

Dum foliis fici se male texit Adam?

Quid valet aut, culpam carnis si presbiter vmbra

Contegat ipse sui fultus honore status?

Hic scribit contra hoc quod aliqui presbiteri dicunt, qualiter ipsi in carnis luxuriam committendo non grauius hominibus laicis deum offendunt.

Capm xxiii.

Dicunt presbiteri, non te peccant magis ipsi,

Dum carnis vicio fit sua victa caro:

Sicut sunt alii fragili de carne creati,

Dicit quod membra sic habet ipse sua.1730

‘Sum velut alter homo,’ dicit ‘cur tunc mulieres,

Sicut habent alii, non retinebo michi?’

Argumenta sui sic criminis ipse refingit,

Liber et est vicio, dicit, vt alter homo.

Hec tamen, vt credo, fingit contraria vero,

Nam magis est sanctus omnibus ille status.

Ex improuiso sumi reliqus valet ordo,

Quo minor est culpa, si cadat inde rea;

Assumi subito set presbiteri sacer ordo

Non valet, immo suas spectat habere vices.1740

Nam per quinque gradus scandit prius, estque probatus,

Quolibet vnde suum preuidet ipse statum:

Omnis et inde gradus a presule sanctificatus

Est et non alio, sanccior vt sit eo.

Per caput atque manus est crismate presbiter vnctus,

Vt sit ob hoc aliis dignus in orbe magis;

Accipiensque iugum votum vouet ammodo castum,[410]

Quo faciat munda mundior acta sua:

Et quia preuisa sic vota facit, puto culpa,

Dum facit econtra, fert grauiora mala:1750

Qui daret exemplum virtutis et est viciosus,

Errat plus ducto ductor in ore meo.

Hiis circumspectis michi sic per singula causis,

Estimo presbiteros te magis esse reos.

Se licet excuset fingens sibi verba sacerdos,

Nulla sue mentis interiora iuuat;

Inmemor immo sacri quem ceperat ordinis, vltro

Scandala sic facti querit in orbe sui.

Non puto presbitero sutorem quod status vnit,

Culpa nec in simili lance coequat eos:[411]1760

Presbiter et laicus non sunt Bercarius vnum,

Nec scelus in simili condicione grauat.

Castum se vouit sibi cum fuit vncta corona,

Stringitur et voto quisque fidelis homo.

Non foret hic tanti mercede locatus honoris,

Sit nisi quod maius inde subiret onus:

Nam nequit hoc facere rex est qui maior in orbe,

Quod minor in Cristo presbiter ipse potest:

Sic, quia de iure reliquis prefertur honore,

Ledit eum grauius crimine iuris onus.1770

Heu! quod iniqua manus mulierum feda pudendis

Debet in altari tangere sacra dei!

Qui corpus domini tractabit, et est meretrici

Turpiter attractus, Cristus abhorret opus.

Qui fierent Cristi serui, sunt dumque ministri

Demonis, heu! nostram quis reparabit opem?

Hic describit qualiter omnia et singula que sacerdocii concernunt officium magne virtutis misteria designant: et primo dicet de vestibus sacerdotalibus ex vtraque lege competenter dispositis.

Capm. xxiiii.

O bene si penset que sunt sibi iura sacerdos,

Quid sit honor, quid onus, quid vel honoris opus,

Singula qui iuste sibi ponderat, instat et eque,

Res est mira nimis, si male gestet onus.1780

Omne quod ille status sibi vendicat esse beatum

Cernitur, vt sancti sint magis inde viri.

Non est tam modicum quod misse spectat ad vsum,

Lege sacerdotum quin decet esse sacrum.

Ornatus varii, quibus vtitur ipse sacerdos,

Virtutis varie mistica signa gerunt.

Poderis est vestis, aliter que dicitur alba,

Presbiteri corpus que tegit vsque pedes:

Vt foris est albus, fieret sic albior intus

Presbiter, vt mores gestet in orbe bonos.1790

Cinctus ephot Samuel domini studet esse minister,

Cui paruam tunicam texuit Anna parens:

In tunica tenui fidei doctrina notatur,

Qua tenues animos gracia mater alit:

Ex lino factum per ephot signatur honestas

Carnis, quam mundam presbiter ipse geret.

Balteus est eciam, tunicam qui stringit honeste,

Ne femur in luxu facta pudenda sciat:

Fert humerale decens, vt nostras presbiter egras

Confortans animas ad meliora ferat:1800

Et ligat in summo sapiens capitale sacerdos,

Vt capitis sensus non sinat ire vagos.

Infula vestit eum circumdata, que nitet auro,

Quod virtute sua cuncta metalla regit;

Splendet et in simili forma virtute sacerdos,

Si bene conseruet ordinis ipse statum:

Aurum veste gerit sanctus, cum splendet in illo

Pre reliquis rutilans clara sophia dei.

Ne tunice leuiter possit ruptura minari,

Nobilis in giro texilis ora micat:1810

Se nec et ipse bonus disrumpat in orbe sacerdos,

Ne pateat rima criminis vlla sui.

Hac se mundicia precinctus presbiter ornat,

Vt totus mundus munera munda sacret.

Aron et electis vestes texuntur, vt horum[412]

Quisque sacerdotis possit honore frui:

Sic modo presbiteri, seu summi siue minores,

Efficiunt Cristi corpus idemque sacrant.

Nam nos cum vinum panemque sacramus in ara,

Hoc verus sanguis vna fit atque caro:1820

Qui Cristi carnem matris confecit in aluo,

Corpus in altari conficit ille sacrum.

Quadra fit altaris species, vt quatuor orbis

Partibus ecclesie sit solidata fides.

Vestibus ornatus qui sic et moribus extat

Dignus, non aliter, presbiterandus erit.

Quos tante vestes, quos gloria tanta perornat,

Sint magis vt sancti causa requirit eos:

Dedecus ecclesie presul qui talia prestat

Presbiteris laicis, iure negante, parit.1830

Quos sinus ecclesie recipit, noscat sinus aptos

Esse deo, reliquos euomat ipsa foris.

Hic loquitur qualiter sacrificia de veteri lege altari debita fuerunt in figura ad exemplum nunc noue legis presbiterorum: dicit vlterius qualiter ex vtraque lege sacrificantes altari debent esse sine macula.

Capm. xxv.

Lex vetus instituit animalia, de quibus olim

Immolat altari plebs holocausta deo;

Semper et ex omni mactato sic animali

Debita presbitero porcio certa fuit.

Hoc tamen ad Cristi legem latitante figura

Presbiteris nostris mistica iura notat.

Illa sacerdoti que spectat pars holocausti,

Curatis nostris est memoranda satis:1840

Heeque sacerdotis sunt partes, pectus et armus

Diuisus dexter, lege iubente sacra.

Pectus doctrine locus est, nam quisque sacerdos

Debet subiectos recta docere suos:

Forcior est armus dexter, signatque quod eius

Actus sit fortis, nulla sinistra gerens:

Armus diuisus docet vt viuendo sacerdos

Excedat populum, nil populare gerens.

Non est tam modicum quid in ordine presbiterorum,

Grande ministerii quin sibi pondus habet;1850

Nam lex iuncta vetus cum lege noua manifestant

Vndique presbiteros quod decet esse sacros.

Petrus in Aurora que scribam scripsit, et ille

Testis in hac causa verus et auctor erit.

Lex vetus ista iubet, noua que confirmat, vt omnis

Sacrificans aris inmaculatus erit;

Absque sui macula sit corporis actus et eius,

Displicet vnde deo, feda nec vlla gerat:

Non habeat maculam, nec sit mixtura reatus,

Ne purum maculet accio praua bonum.1860

Que tamen hee macule dicuntur in ordine dicam,

Presbiter vt lector sit magis inde memor.

Dicitur hic cecus, qui mundi puluere plenus[413]

Ad lumen vite carpere nescit iter:

Est lippus, cuius mens ingenio micat intus,

Set carnale tamen eius opacat opus:

Albugo cecat oculos, et denotat illum

Qui tumet, ascribens candida facta sibi:

Est paruo naso qui nec discernere parua

Sufficit, et quod agit perficit absque sale:1870

Est nimio naso, qui non intelligit illud

Quod legit, et doctum se tamen ipse facit:

Est torto naso, qui dulce fatetur amarum,

Et sanctos actus iudicat esse malos:

Est claudus, qui nouit iter, set currere tardus

Heret in hoc mundo, carne ligante pedem:

Fractus pes et fracta manus reputatur in illo,

Qui claudo peior tardat ad omne bonum:

Hic est gibbosus, quem mundi sarcina curuat,

Lumina nec cordis summa videre sinit:1880

Corporis in scabie succensa libido notatur,

Que corrupta suo crimine plura facit.

Predictis viciis si quis se senciat egrum,

Lex iubet vt panem non sacret ille deo.

Oza manus tendens accessit vt erigat archam,

Set nimis audacem mors fuit vlta manum:

Hinc ideo dicunt meruisse necem, quia nocte

Transacta cohitu coniugis vsus erat.

Declaratur in hoc, quod qui pollutus ad aram

Accedat, mortis vulnere dignus erit:[414]1890

Experimenta docent, quod ab hoc detergere sordes

Feda manus nescit, dum tenet illa lutum.

Presbiter est dictus prebens aliis iter, et si

Erret, tunc errant ducere quosque putat.

Dans sacra siue docens, notat ista loquela, sacerdos

Si malus est, alii sunt magis inde mali.

Non sine stat cura quicumque professus in huius

Ordinis est opere, si bene seruet opus:

Ergo prius videas qui scandere vis, et in illum

Si scandas, facias que iubet ordo tuus:1900

Non solum faciem, mores set confer et artes,

Proficias curis ex quibus ipse tuis.

Hic loquitur quod etas sufficiens, priusquam gradum sacerdocii sibi assumat, in homine requiritur: loquitur eciam de suorum rasura pilorum, et dicit quod talia in signum mundicie et sanctitatis specialiter presbiteris conueniunt: dicit vlterius quod presbiteri a bonis non debent esse operibus ociosi.[415]

Capm. xxvi.

Quam prius assumat, matura requiritur etas,

Presbiter officium, plenus vt ipse regat:

Nam flos etatis temptanti congruit hosti;

Carnis et etatis feruet vterque calor:

Iam quos vexat ad huc tenere lasciuia carnis[416]

Improba, pastores non decet esse gregis.

Vt regnare deo possint, sibi rasa corona

Restat, et vt facta nobiliora gerant.1910

Radices non extirpat rasura pilorum,

Set rasi crescunt multiplicando magis:

Sic licet expellas omnes de pectore motus,

Non tamen hec penitus cuncta fugare potes:

Non ita rasus eris, quin semper habet caro pugnam;[417]

Intus habes cum quo prelia semper agas.

Si quando mundum fugias, a puluere mundi

Perfecte purus non potes esse tamen:

Nam, licet eniteas summis virtutibus, omnes

Ex animo culpas non resecare vales.1920

Fit tamen ex minimis hec quam retines tibi culpa,

Ne tua mens tumeat, dum bona multa geris:[418]

Ex tali culpa tibi soluitur ergo tributum,

Vt tua mens paueat labe remorsa breui.

Sepe cadit iustus, fragilis quia vir manet omnis,

Ne nimis exaltet gloria vana virum:

Qui leuiter cecidit, vt surgat forcius, ille

Casum felicem suscipit ante deum.

Lux estis mundi, set non penitus sine fumo,

Nam sine peccato viuere nullus habet:1930

Sepe boni fructus post temptamenta sequntur,

Mercedemque suam prelia carnis habent.

Vtile nempe foret seuas extinguere flammas,

Et sanum vicii pectus habere tuum:

Ne videant oculi per quod temptentur, et aures

Obtura, vicii ne sonus intret ibi.

Tucius est aptumque magis discedere pace,

Ponere quam bellum, vincere quale nequis:

Integer est melior nitidus gladiator in armis,

Quam cum tela suo sanguine tincta madent:1940

Inque dei missis nitidus sine labe sacerdos

Victor in hoc placidum fert sibi lucra deum.

Quale sit hoc quod amas celeri circumspice mente,

Et tua lesuro subtrahe colla iugo:

Debet homo sapiens nascentes pellere morbos,

Inueniet tardam ne sibi lentus opem:

Opprime, dum noua sunt, subiti mala semina morbi,

Et tuus incipiens ire resistat equs;

Nam mora dat vires, teneras mora conficit vuas,

Et validas segetes quod fuit herba facit.1950

Si Venus agreditur, tibi sit magis aspera vita,

Flamma recens modica sepe retardat aqua.

Vt corpus redimas, ferrum pacieris et ignem,

Quantum fert anime plus medicina tue.

Ocia si tollas, periere Cupidinis arcus,

Extincteque iacent et sine luce faces.

Vt non delinquas, debes imponere culpe

Frena, vagos gressus, ocia queque fugans.

Presbiteros opere de re sibi que sit honesta,

Aut se de precibus sollicitare decet:1960

Fecit enim sportas, vt frangeret ocia, Paulus,

Namque vagans aliquo noluit esse modo.

Ex requie cerpit pestis seuissima luxus,[419]

Armiger et fame prodigus hostis honor:

Ex requie sequitur infortunata voluptas,

Pauperies anime, criminis omne nephas.

Luxuriant animi varia sub ymagine moti,

Saltem virtutis dum caro nescit opus:

Vtile nempe dabit deus omne viris operosis,

Debet mercedis pondera ferre labor.1970

Sollicitudo decet animam discreta, labores

Dum subit, vt vicia carne domare queat:

Sollicitudo iuuat corpus, perquirat vt illa

Victum, quo licitis viuat in orbe modis:

Ocia dumque caro petit et torpet labor exul,

In scelus ex solito more paratur iter.

Demon femineos et molles diligit actus,

Quando viri virtus omne virile negat;

Ocia quippe nocent in talibus absque labore,

Quorum Cristicolis non valet esse salus.1980

Culpa quidem longe facit esse deo, prope virtus;

Displicet ista deo, placat et illa deum.

Hic loquitur de presbiterorum dignitate spirituali, et qualiter hii, si bene agant sua officia, plus aliis proficiunt: sinautem, de suis malis exemplis delinquendi magis ministrant occasiones.

Capm. xxvii.

Presbiteri fit magnus honor maiorque potestas,

Si procul a viciis sit pius atque bonus.

Hii sacramenti manibus misteria summi

Tractant, quo verbo fit caro iuncta deo:

Hiique scelus lauacro baptismi tollere sancto

Possunt, quo primus corruit ipse parens:

Hii quoque lege noua celebrant sponsalia nostra,

Et si iura petunt cassaque nulla ferunt:1990

Hii quoque confessis veniam prestant residiuis,[420]

Errantique viro dant remeare deo:

Hii quoque celestem nobis dant sumere panem,

Post et in extremis vnccio spectat eis:

Hii quoque defunctis debent conferre sepultis,

Inque sua missa reddere vota pia.

Hii sunt sal terre, quo nos condimur in orbe,

Absque sapore suo vix salietur homo.

In sale, quod misit in aquas, Heliseus easdem[421]

Sanat, nec remanet gustus amarus eis:2000

In sale signatur prudens discrecio iusti,

Vt discretus homo condiat inde suos.

Hii sunt lux mundi, quapropter si tenebrosi

Sint, tunc nos ceci stamus in orbe vagi.

Dans offendiculum ceco quo leditur vllum

Vt deus instituit, hic maledictus erit:

Ceco preponit obstacula, qui maledicta

Peccandi prebet per sua facta viam.

Hii sunt scala Iacob tangens celestia summa,[422]

Plena satis gradibus, vnde patebit iter:2010

Hii sunt mons sanctus, per quos conscendere debet

Virtutum culmen quisque fidelis homo:

Hii sunt consilium nostrum, via recta superne,

Legis doctores, et noua nostra salus:

Hii claudunt celum populo, reserant et apertum,

Possunt hiique boni subdere cuncta sibi.

‘Crescite,’ dicitur hiis, ‘et multum reddite fructum’;

Pertinet ad mores ista loquela bonos:

Dicitur hiis, ‘Terram replete’; nota tibi dictum:

Plenus in ecclesia fructibus esto bonis.2020

Ante deum vacuus nemo veniet, quia nullus

Expers virtutis debet adesse deo.

Sic placare deo iustosque reosque sacerdos

Debet, et ad celos fundere thura precum:

Oret ne iustus a iusticia cadat, oret

Vt prauus surgat et mala prima fleat.

O quam res vilis, dum presbiter est vt asellus,

Moribus indoctus, et sine lege rudis!

In numero sunt presbiteri celi quasi stelle,

Vix tamen ex mille si duo luce micant:2030

Scripta legunt nec scripta sciunt, tonsi tamen ipsi

A vulgo distant, quod satis esse putant.

Sunt tales; et sunt alii quos ardua virtus

Ornat in ecclesia, qui bona multa ferunt.

Emittit coruum Noe, non redit ille; columbam

Emittit, reditum missa columba facit:

Sic et in ecclesia sunt corui suntque columbe,

Sunt cum felle mali, sunt sine felle boni.

Cras primam cantant, cum se conuertere tardant,

Set tollit tales sepe suprema dies:2040

Tales sunt pigri, quos mundi vincula nectunt,

Nec promissa dei regna sitire volunt.

Ordinis ipse sui qui seruat iura sacerdos,

Rebus et exemplis dogmata sancta docens,

Non honor est tantus, quo non sit in ordine dignus,

Laus sibi nec populi sufficit, immo dei:

In clero fateor, quos approbat ardua virtus,

Illorum merito gracia maior erit.

Postquam dixit de errore illorum qui inter seculares sacerdocii ministerium sibi assumpserunt, intendit dicere secundum tempus nunc de errore scolarium, qui ecclesie plantule dicuntur.

Capm. xxviii.

Nomine sub cleri cognouimus esse scolares,

Ecclesie plantas quos vocat ipse deus.2050

Orti diuini bonus extat planta scolaris,

Ecclesie fructus que facit esse bonos.

Qui studet in morum causis et non viciorum,

Qui sibi nec mundum computat, immo deum,

Clericus ipse dei super hoc reputatur, et eius

Principium fine clauditur inde bono.

Summi doctoris virtutum regula iusta

Discipulos dociles de racione fouet:

Qui studiis herent, cor ad alta leuant et in altis

Figunt, hii vera sunt holocausta deo.2060

Nunc tamen inter eos puto multos esse vocatos,

Electos paucos condicione probos:

Moribus hii dudum studii virtute vacabant,

Nunc viciis studia dant vigilare sua.

Vix pro materia si nunc studet vnus habenda,

Solum set forme sufficit vmbra sue.

Clericus ire scolas animo paciente solebat,

Gloria nunc mundi statque magistra sibi,

Discurrensque vagus potator et accidiosus,

Deditus et veneri, circuit hic et ibi.2070

Ex planta sterili non fiet fertilis arbor,

Nec faciet fructus arbor iniqua bonos:

Sepe senecta tenet, tenuit quodcumque iuuentus;

Si malus est iuuenis, vix bonus ipse vetus.

Est bona que radix bonitatis germina profert,

De radice mala germinat omne malum.

Quisque suos igitur pueros castiget, vt illa

Virgula non licite mentis agenda fugat:

Qui virtutis habet iuuenis cum flore magistrum,

Discat et ipse pie que probitatis erunt,2080

Proficiet talis; set quem doctor viciosus

Instruit, hic raro fructificabit homo.

Hic querit causam que scolarium animos ad ordinem presbiteratus suscipiendum inducit: tres enim causas precipue allegat; tractat eciam de quarta causa, que raro ad presens contingit.

Capm. xxix.

Sunt aliqui, studio modo qui perstant animoso,

Nescio que causa sit tamen inde rea.

Quicquid agant homines, intencio iudicat omnes;

Corde quod interius est capit ipse deus:

Istis prepositis, verum michi pande, scolaris,

Dic que sit studii condita causa tui:

Muniri primo cum te facis ordine sacro,

Cum te principiis presbiterare venis,2090

O que mente tua fuerit tunc mocio summa,

Hoc vel pro mundi sit vel amore dei?

Aut tu certa tue michi dic primordia cause,

Aut tibi que sapio dicere vera volo.

‘Sunt plures cause, per quas communis in orbe[423]

Est sacer hic ordo carus vt ecce modo:

In prima causa fugio mundana flagella

Legis communis, que dat amara viris:

Vlterius video quod non sudore laboro,

Ocia que quero sic et habere queo:2100

Tercia causa meum dat vestitum quoque victum;

Sicque meo placito persto quietus ego.

Ex hiis causata mea stat deuocio tota,

Qua poterit cerni rasa corona michi:

Hec est causa scole, ciuilia iura studere

Que facit, et logicam me docet arte suam.

Ipsa scoleque gradus michi dat conscendere summos,

Sic et in ecclesiam scandere quero bonam:

Nam si fama viget, puto quod prebenda vigebit,

Sicque vacare libris est labor ipse leuis.2110

Sic sacer ordo michi placet, et sic litera cleri

Confert, dum studio pinguia lucra gero.

Nunc causas dixi, constat quibus ordo scolari,

Sic propter mundum me reor esse reum;

Nam michi nil melius, dum sufficit ipsa facultas,

Estimo, quam mundi gaudia ferre michi.’

Est set adhuc causa melior tamen omnibus, illa

Qua scola discipulum gaudet habere bonum.

Hec solet antiquis, non nostris stare diebus,

Que de virtute concipit acta scole.2120

Nuper erant mundi qui contempsere beati

Pompas, et summum concupiere bonum;

Et quia scire scolas acuit mentes fore sanctas,

Scripture studiis se tribuere piis.

Non hos ambicio, non hos amor vrget habendi,

Set studio mores conuenienter eunt:

Hii contemplantes celum terrena negabant,

Causa voluptatis nulla remouit eos:

Hii neque serviciis optabant regis inesse,

Nec foris in plebe nomen habere Rabi:2130

Hos neque precellens superabat comptus inanis

Nec vini luxus, nec mulieris amor:

Moribus experti dederant exempla futuris,

Que sibi discipulus debet habere scolis.

Nunc tamen in vicium virtus conuertitur, et que

Nuper erant mores turpia plura gerunt:

Que modo scripta dei dicunt se discere laudi,

In laudem mundi vertit auarus honor.

O res mira nimis! legit et studet ipse scolaris

Mores, dum vicia sunt magis acta sua:2140

Sic quia stat cecus morum sine lumine clerus,

Erramus laici nos sine luce vagi.