AR
Ara. = Batong ara, altar ng̃a pagahalálan sa mang̃a paghálad, bató ng̃a pagabotáng̃an sa calis ug sa hostia sa pagmisa sa mang̃a Padre.
Arada. = Mang̃a yota ng̃a guiradóhan, ng̃a guiaguían sa daro.
Arado. = Daro, capandáyan sa pagdáro sa yota.
Arador. = Ang magadáro. * Darol, mananáp ng̃a diótay oyámat, cágao. * Dadóhan.
Arancel. = Tolománon sa mg̃a pagbíli sa ng̃atanán ng̃a ibalalígya, ug sa mg̃a derechos ng̃a ipang̃áyo.
Arandela. = Pinggan ng̃a ibótang sa ilálom sa mang̃a candelero ng̃a sanggáan sa ágeu ug sa tálo ng̃a natólo, sángga. * Bítay bitay ng̃a salamín con sa tombága ba, ng̃a ibítay sa mang̃a Singbahán ug sa mang̃a solód. * Piña ng̃a guinalibótan sa mg̃a sahá.
Araña. = Laoa laoa, banayáo, damang. * V. [Arandela], desde bitay bitay.
Arañar. = Gomit, quías, coscos, camas, camlas, caldis, galas, cascas.
Arar. = Pagdáro.
Arbitrariamente. = Pagbóot ng̃a caogalíng̃on, pagtómotómo.
Arbitrio. = Idem.
Árbitro. = Ang magabóot ng̃a sía usá da sa dili pagasogúon sa láin.
Árbol. = Cahoy. * De embarcacion. = Taládoc, toládoc.
Arbolado. = Cacahóyan, cagoláng̃an, cadaghánan sa mg̃a cahoy, solóp, buquid.
Arboladura. = Ng̃atanán ng̃a mg̃a taládoc sa mg̃a sacayán.
Arbolar. = Pagtáod ca mg̃a taládoc sa mg̃a sacayán. * Tindog, bang̃on.
Arbolario. = Tauong boang boang, sa magáan ug bóot.
Arbolazo. = Cahoy ng̃a dagcóan. [[13]]
Arbolcico, llo, to. = Cahoy ng̃a diótay.
Arboleda. V. [Arbolado].
Arbolista. = Ang magabántay, magabáton ug magahópot sa mg̃a cahoy.
Arbollon. = Ang guibaháan sa tobig, sandayóng.
Arbóreo. = Ang nahatong̃ód sa mg̃a cahoy.
Arbusto. = Tanóm ng̃a maíng̃on sa cáhoy, cáhoy ng̃a diótay caáyo.
Arca. = Caban, panonódlan sa bisti, ug sa bisan onsa.
Arcabucear. = Paglóthang.
Arcada. = Lood sa guinháoa, doyá doyá.
Arcaduz. = Sandayóng.
Arcángel. = Ángeles ng̃a pagasogóon sa Dios.
Arcano. = Tinágo sa húna húna, ang díli matóquib, pagbóot ng̃a diosnon.
Arco. = Bosog. * Iris. = Balang̃ao. * De cuba, &c. = Piquit.
Archipiélago. = Dagat ng̃a himotáng̃an sa daghánan ng̃a mg̃a polo.
Archivar. = Pagtípig ug pagbáton sa mg̃a solat ng̃a mahál ug mg̃a camatoódan ng̃a adang maquinahánglan sa oláhing adlao.
Archivo. = Lugar ng̃a pagatipígan sa mg̃a sulat ug mg̃a camatoódan.
Ardentía. = Siga ng̃a guícan sa pagsigdámag dámag sa mg̃a bálod sa dágat.
Arder. = Siga, silab, dabdab, daob.
Ardero. = Ayam, idó.
Ardid. = Laláng, húna húna ng̃a halálom sa pagtóman sa cabobót-on.
Ardido, paláy, trigo, &c., recalentado. = Boto, baháy.
Ardiente. = Ang masíga. * Ang magabóhat sa bisan onsa sa masingcámot, sa madalí, sa minatúod, sa maíni, ng̃a húna húna ug cásing cásing.
Ardilla. = Mananáp ng̃a diótay ng̃a malágsic caáyot ug tiglógso oyámot.
Ardor. = Caínit, dagáang, alang̃áan, aling̃íi, aling̃ása.
Ardoroso. = Ang maínit oyámot.
Árduamente. = Pagcalisód, sa macóli caáyo, sa masíoat.
Árduo. = Malisód, macóli.
Área. = Ang lugar ng̃a guibotáng̃an, ug guitindógan sa mang̃a baláy.
Arel. = Nigo ng̃a dagcó.
Arena. = Balás, cabalásan.
Arenal. = Cabalásan, balás, baybay, baybáyon, bactas.
Arenga. = Pagoáli, pagsámbag, pagtámbag.
Arengar. = Idem.
Arenilla. = Margaja ng̃a ibútang sa mang̃a sólat arón mamála ang tinta.
Arenisco. = Yota ng̃a balásan, ng̃a may daghan ng̃a balás.
Arenoso. = Ang sináctan sa daghan ng̃a balás.
Arenque. = Isda.
Arestin. = Saquét ng̃a guibáti sa mang̃a cabayo sa ílang mang̃a téel ug hadóol sa cocó.
Arfar. = Toang, tóoang tóoang, quiling quiling, toas, toóas, tóoad toóad, toad.
Argadillo. = Badbadán, balbalán.
Argamasa. = Lichara, lisada.
Argamasar. = Pagsacót sa balás ug sa ápog sa túbig.
Argolla. = Baclao, bacólong, singsing, galong.
Argüir. = Sodya soáy, lalis, indig.
Argumentacion. = Pagcaíndig, pagcalális, pagcasódya, pagcasoáy.
Argumento. = Idem.
Aridez. = Pagcamála sa yota.
Árido. = Yota ng̃a mámala. * Bisan onsa ng̃a ualáy duga. * Pagsogilon, sólti ng̃a oaláy lamí, caang̃áyan. * Humáy, maís ug bisan onsa ng̃a tatácson sa baquílan, sa gántang, &c., ng̃a dili tobig, vino, &c. [[14]]
Arisco. = Bodong, ihaláson.
Arista. = Song̃ó.
Aristoso. = Ang may song̃ó con tonoc.
Arma. = Hing̃aníban.
Armada. = Cadaghánan sa mg̃a táuo ng̃a nanagsacáy sa pagsócol sa mang̃a caáoay, ug bisan ng̃ani ang nanaglacát sa pagbólong sa mg̃a caoatán, sa mang̃a ihaláson ug mg̃a lóog.
Armadijo. = Lít-ag sa pagdácop sa mg̃a lánggam ug ubán pang mg̃a mananáp.
Armadilla. V. [Armada].
Armadillo. = Mananáp.
Armador. = Ang magaándam ug magapatigáyon sa ng̃atanán ng̃a mg̃a quinahánglan ug casangcápan sa mg̃a sacayán.
Armadura. = Catilíngban, cadaghánan sa mg̃a hing̃aníban.
Armamento. = Ng̃atanán ng̃a quinahánglan sa pagpang̃óbat, sa pagáoay.
Armar. = Pagsáncap sa mg̃a hing̃aníban, pagáng̃ay, pagóyon, pagháncob.
Armario. = Bolotáng̃an sa mg̃a panápton ug sa bisan onsa.
Armatoste. = Balátic, lit-ag.
Armazon. = Ang cadaghánan sa mg̃a bocóg sa láoas sa mananáp.
Armella. V. [Argolla].
Armería. = Baláy ng̃a pagabotáng̃an sa nagacaláin láin ng̃a mg̃a hing̃aníban.
Armero. = Ang nagabóhat sa mg̃a hing̃aníban ug mg̃a pusil.
Armígero. = Ang mahagógma ug magadála sa mg̃a hing̃aníban.
Armiño. = Mananáp.
Armonía. = Pagcaáng̃ay, pagcahigála, pagcaábian, pagcaóyon.
Armonioso. = Ang may pagcaáng̃ay, pagcamíng̃ao, maming̃ao, ang̃ay.
Armuelle. = Tanóm.
Aro. V. [Arco].
Aroma. = Bólac sa cáhoy ng̃a guing̃álan aromo.
Aromaticidad. = Pacahomót.
Aromático. = Ang mahomót, cahomót.
Aromatizar. = Pagpalína sa mahomót.
Arpa. = Adpa.
Arpar. = Pagtábas, pagbóhat sa mg̃a tinábas.
Arpella. = Langgam.
Arpeo. = Cao-it ng̃a igagónit sa mg̃a sacayán, igadácop.
Arpon. = Salapáng, isi, sumbilíng.
Arquear. = Bosog, loay, boyoc.
Arquitecto. = Ang maálam, ang mahibaló paggáma, paghímo, sa mg̃a cabaláyan.
Arquitectura. = Caálam, paghibaló sa pagbóhat sa mg̃a cabaláyan.
Arquitrabe. = Ang báhin dápit sa óbus sa mg̃a cornisa, ng̃a molíngcod sa mg̃a sapitel sa mg̃a columna, sa mg̃a halígue.
Arrabal. = Longsod ng̃a diótay, barrio ng̃a hadóol sa mg̃a longsod ng̃a dagcó, mg̃a dáplin, cadaplínan sa mg̃a calongsódan.
Arrabalero. = Ang mopoyó sa mg̃a daplin sa mg̃a calongsódan.
Arracada. = Ariyo, bitay bitay, aretes.
Arracimarse. = Pagbúlig.
Arraez. = Capitan, ang magahópot ug magabóot sa mg̃a sacayán.
Arraigadamente. = Sa pagcalíg-on, sa pagcagamót.
Arraigar. = Pagamót, paglíg-on.
Arramblar. = Pagbílin sa balás sa lugar ng̃a guibaháan.
Arrancar. = Ibot. * Paglóa sa mg̃a mahágcot ng̃a laoay, [[14]]coghad. * Gabot, gabnot, labni, gona, bonglay, laca.
Arranque. = Ang pagíbot. * Pagcadalí, pagcalágmit. * Pagcasocó, pagcaligótgot.
Arrapiezo. = Tinábas, pedazo sa bisti ng̃a dáan ug gisi ng̃a nagabítay.
Arrapo. = Idem.
Arras. = Aras, ang salapí ng̃a ihátag sa laláqui sa íang asáoa sa timáan sa ílang pagcamíño.
Arrasar. = Payas, gobá, pocan. * V. [Aplastar].
Arrastrada. = Babáyeng dáutan, sa dáutan batásan, honay.
Arrastrar. = Goyod, saog, dahic, ganoy, oóay oóay, oay oay, sáng̃iad, cayat, daddal, sahid, hisíhis, tadal.
Arrear. = Pagbónal, pagágda sa mg̃a mananáp adón managlacát síla.
Arrebañar. = Hipos, hodót, popho, daguínot.
Arrebatado, precipitado. = Guipóngtan, nayac, guihanáycan.
Arrebatamiento. = Pagcapong̃ót, pagcahanáyac, pagcaoalá sa bóot, sa mg̃a balatían, pagcasucó ng̃a dagcó.
Arrebatar. = Agao, oaoat, coha, cahas, taban, ticas.
Arrebatiña. = Pagsigágao agao.
Arrebol. = Alang̃áag.
Arrebolar. = Pagalang̃áag sa mg̃a pang̃ánod, sa mg̃a dág-om.
Arrebollarse. = Paghólog, pagámbac sa hatáas caáyo, sa mg̃a capangpáng̃an.
Arrebujar. = Comó, yocot, cosó, gobot, comot, comos.
Arreciar. = Solog solog, dalog, dogang, bascog, samot.
Arredrar. = Pagbólag, pagbáhin bahin, pagbálhin, pagsíbog.
Arregazar. = Lolho, bocas, loslos, oalis, oas oas.
Arregladamente. = Sa pagcahípos, sa pagcahósay, sa pagcaáng̃ay, sa pagcaóyon, sa pagcasóhay.
Arregladísimo. = Mahósay caáyo, mahípos oyámot, masóhay.
Arreglar. = Hosay, hipos, ang̃ay, oyon, pagbótang ug maáyo, sohay.
Arrellanarse. = Paglíngcod sa maáyo.
Arremeter. = Damag, hamlag, damhag, toclos, dolod, dasmag.
Arrendador. = Magpaábang.
Arrendamiento. = Pagábang, pagcaábang.
Arrendar. = Abang.
Arrendatario. = Omalábang.
Arreo, atavio. = Dayan dáyan.
Arrepentida. = Ang babáye ng̃a mibásol ug ng̃a nagahinólsol sa íang mg̃a dáotan bóhat, ug sa íang batásan ng̃a mang̃íl-ad.
Arrepentimiento. = Paghinólsol, pagbásol, pagtápat, pagsáquit.
Arrepentirse. = Hisólsol, tapat saquít, basol.
Arrequesonarse. = Pagtibóoc sa gatas.
Arrestado. = Táuo ng̃a casing casíng̃an, ng̃a oláy tálao ug cahádloc. * Ang guipreso.
Arrestar. = Pagpreso, pagbilánggo.
Arresto. = Pagángcon sa mg̃a bóhat ng̃a malisód ug macóli ng̃a pagatománon, paghanáyac.
Arrezafe. = Calibónan, yóta con lugar ng̃a sagbótan caáyo, ug ng̃a guitódcan sa mg̃a sang̃á ng̃a tóncan.
Arriar. = Paglólos, paghípos sa mg̃a layág ug sa mg̃a bandera sa mg̃a sacayán.
Arriba. = Sa ibábao, sa itáas.
Arribada. = Pagábot, pagláoig, pagpondo, pagsíbog sa mg̃a sacayán, tong̃ód sa pagcahodós sa háng̃in con sa láin ng̃a hingtóngdan.
Arribar. = Idem: donggo, sombálic, balic.
Arriero. = Ang magbabalígya sa mg̃a calongsódan, ug magadála sa ibalalígya nia ng̃a binálsa sa mg̃a mananáp. [[15]]
Arriesgado. V. [Arrestado].
Arriesgar. = Pagbótang, pagpahamótang sa lugar ng̃a catahápan, ng̃a may catáhap.
Arrimadero. = Pagasandígan, pagatongtóng̃an, pagasalígan, sal-ígan.
Arrimar, arimarse. = Doól, idog, sal-ig, odáday, idag, sandig, said.
Arrimarse á tierra el que navega. = Pagpílio, pagsapígad, pagsaplígad, pagsáphid.
Arrimo. = Pagdóol, pagídog, pagídag, dalángpan, sogcod, songcod.
Arrinconar. = Pagsóoc.
Arriscado. V. [Arrestado].
Arriscar. V. [Arriesgar].
Arrizar. = Paghípos, paglólos ang usá ca báhin sa mg̃a layág sa mg̃a sacayán, ng̃a itagána sa pagcahodós sa háng̃in.
Arrobamiento. = Pagcaoalá sa boot ug sa mg̃a balatían.
Arrobarse. = Pagolá sa mg̃a balatían ug sa bóot.
Arrodelarse. = Paggámit sa tamíng, pagcalípod sa láoas sa tamíng.
Arrodillar, arrodillarse. = Lohod.
Arrogacion. = Pagcaángcon, pagánac anac.
Arrogar. = Pagáncon sa díli ia.
Arrojadísimo. V. [Arrestado].
Arrojadizo. = Ang masáyon isalibáy, ibalíbag.
Arrojar. = Salibáy, balíbag, togpo. * Algo ó arrojarse alguno de arriba á abajo. = Ambac, layat. * Á alguno ó á cosa pesada de golpe. = Pogsac, posdac. * Hácia arriba. = Salibóngbong.
Arrojo. = Pagcaoaláy cahádloc, pagcaísog.
Arrollar. = Liquit, locot, balímbin. * El viento. = Anod, dagsa.
Arromadizarse. = Pogsíp-on.
Arromar, poner roma alguna cosa. = Dongpol, sompo, sangsang, dompol.
Arropar. = Tabon, taclap, habol, bolócot, coob.
Arropea. = Singsing ng̃a póthao ng̃a ibútang sa tíil sa mg̃a preso.
Arroscar. V. [Arrollar].
Arrostrar. = Socol, atóbang sa oálay catáhap catálao ug cahádloc, pagáoay ng̃a inatobáng̃ay.
Arroyada. = Oálog, sapá ng̃a pagabaháan sa tóbig, balaháan.
Arroyadero. = Idem.
Arroyar. = Pagbahá sa tóbig.
Arroyo. = Pagbahá sa tóbig, túbig ng̃a nagabahá.
Arroyuela. = Tanóm.
Arroz. = Bogas. * Cáscara. = Tipasí. * Cocido, envuelto en hojas de plátano. = Bódbod, bolóbod, binódbod. * Fresco, tierno, machacado y tostado. = Pilípig. * Negro. = Tapól. * Pegajoso. = Pilít. * Cocido, [morisqueta]. = Can-on, loto.
Arrozal. = Homayán.
Arrocero. = Ang magatanóm ug magabalígya sa humáy con sa bogas.
Arruga. = Gonót, colod, yomyom, quibícob.
Arrugar, arrugarse algo. = Idem.
Arruinarse algo, arruinar. = Pocan, holog, goba, lompag, tompag, pigsang, pigsa, laglag, boncag, pogday.
Arrullar, arrullarse las palomas. = Agómod. * Á niños. = Boa, doyan, tabiog, oyog, oyog oyog, hi-a.
Arrumar. = Paghípos ug maáyo sa lólan sa mg̃a sacayán.
Arrumbar. = Pagbótang sa mg̃a bótang ug mg̃a casangcápan ng̃a dáan, ug ng̃a oaláy pólos, sa lugar ng̃a díli masámoc, pagsóoc, pagsócsoc, paghípos.
Arsenal. = Lugar ng̃a hadóol sa dágat, ng̃a pagatocólan ug pagabohátan sa mg̃a sacayán. [[15]]
Arte. = Cadaghánan sa mg̃a tolománon ng̃a sinólat sa pagbóhat ug maáyo sa bisan onsa, ng̃atanán ng̃a mg̃a bóhat ng̃a guican sa quinaádman, sa pagcaálam sa táuo, laláng.
Artejos de los dedos. = Bocó.
Arteria. = Ogat ng̃a pagaaguían sa dogó ng̃a guican sa casing casing, ug ng̃a magadála sa obán ng̃a mg̃a caogátan sa láoas.
Artería. = Laláng.
Artero. = Ang maálam, malaláng̃on.
Artesa. = Pasóng̃an.
Artesilla. = Pasóng̃an ng̃a diótay.
Arteson. = Pasóng̃an ng̃a malíng̃in, ng̃a pagahogásan sa mg̃a pínggan.
Artesonado. = Alcoba, láng̃it láng̃it sa mg̃a baláy, quísame.
Articulacion. = Popólan, loha loha.
Artículo. = Bahin, bolos. * Camatoódan ng̃a tacós pagatoóhan, tohóan, toloóhan sa atong Pagtóo.
Artífice. = Maestro, magtotóon sa bisan onsa ng̃a quinaádman.
Artificial. = Ng̃atanán ng̃a nahímo guícan sa quinaádman sa táuo.
Artificio. = Laláng quinaádman.
Artillería. = Pagbóhat ug paggámit sa mg̃a lothang, ug ng̃atanán ng̃a nahatong̃ód sa mg̃a lóthang, badil.
Artista. V. [Artífice].
Arzobispado. = Ang pagcabótang sa Arzobispo, ug ang yota ng̃a hingsácpan sa íang gahóm.
Arzobispo. = Ang obispo ng̃a ponóan ug labing gahóman sa ubán ng̃a mg̃a Obispo sa tágsa ca provincia.
Arzon. = Ang mg̃a tomóy con mg̃a daplin sa atobáng̃an ug sa licód sa mg̃a siya sa mg̃a cabayo.
[[Índice]]