Note al Capitolo Undicesimo.
[103]. Cod. Theod., 9, 16, 9; Amm. Marc., 30, 9, 5.
[104]. Hieron., Ep., 60; (Epitaph. Nepotiani), 16, 2-5.
[105]. Cod. Theod., 16, 2, 24.
[106]. Cod. Theod., 16, 5, 4. Intorno alla data, vedi il Commento del Gotofredo.
[107]. Cod. Theod., 16, 5, 5.
[108]. Sozom., H. Eccl., 7, 4; Cod. Theod., 16, 1, 2.
[109]. Cod. Theod., 16, 5, 6.
[110]. Cod. Theod., 16, 10, 7.
[111]. Cfr. l’importantissima Epistola 20 di S. Ambrogio.
[112]. Sozom., H. Eccl., 7, 13; Ambros., Epistola 21, 13 sg.
[113]. Ambros., Epist. 40.
[114]. Di questo fatto sono numerose le testimonianze degli scrittori. Ci contenteremo di citare un documento ufficiale, un rescritto imperiale dell’anno 400: «destitutae ministeriis civitates splendorem quo quidem nituerant amiserunt. Plurimi siquidem collegiati cultum urbium deferentes agrestem vitam secuti in secreta sese et devia contulerunt». Cod. Theod., 12, 19, 1.
[115]. Cod. Theod., 13, 4, 2 contiene la lista, molto interessante, degli artisti privilegiati. Ci figurano tutti i mestieri di lusso.
[116]. Cod. Just., 11, 50, 1.
[117]. Sui terribili effetti di tutte queste coazioni cfr. Salviano, De gubernatione Dei, V, 8, 34 sg., ed. Pauly.