II
ZANITONELLA
Nella Cipadense la Zanitonella è postergata al Baldo. Noi però per comodità de' raffronti diamo prima le varianti della Zanitonella, la quale presenta parecchie diversità con l'edizione di Vigaso Cocaio anche ne' titoli delle composizioni. Cosí la prima s'intitola De Amore anziché Tonellus.
1 citadina Tonellum
2 quod modo Zanninae bruser
3-4
Et quod usatus ego stallas purgare ledamo, ducar amorosas dicere velle brigas
5 ac si non etiam pania veschientur amoris
6-7 mancano
11 sciunt grassos
12 sciunt cultis tradere semen agris
13 terram mangiat, mihi credite, panem
14 mortali
19 ergo licet mea
20 et faciat drussas vanga sgurenta manus
21-22 mancano
23 tamen (oyde) malum
24 quo sforzata fuit cedere zappa pivae
28 corpore bella
29 caprum, revocatque
30 picaque compagnum quaerit alegra suum
31 stalladizza
33 frifolat rosignolae
34 ac sua sub trabibus rondina sora canit
35 ante meos oculos tunc te
39 verettam
42 schiavus
43 fradellum
45 si molesina tuo
49 fallor, habes, quoniam mater
57 imo fracassasti
59 disarmatimi me tunc bastarde
63 pocum guadagnat miles
64 poveram qui trahit extra casam
65 sed precor
66 te iuvat, ah doiae sit medicina meae
67 habes unum pro me tantummodo stralem?
68 per pharetram quaeris un alter erit
69 hunc etiam mediis Zannina budellis
70-71 mancano
75 semper drittis
76 sic cosa per versum vadit ogn'hora suum
Il titolo della quarta composizione è «De bellezzis Zanninae»
77 stella Diana mihi se monstrat nonne politam
79 sol domatina mihi caviatam nonne palesat
80 trezzas bella Zanina
81 stirps marchesca suum sparpagnat nonne tesorum
82 dentes bella Zanina
83 pergol chiachiaronus
84 nymphae bella bochina
85 schitarinos
86 cantat nymphae bella bochina meae
87 nonne videtur
88 nymphae gamba iutenta meae
89 venter, pes
92 sunt id quod ni sit nil valet esse boni
97 tot forchae… ficatae
100 qualis longo zappa labore
104 deh giandussa
106 ad tornum factos quos Michelangel habet
Il titolo della sesta composizione è «De se ipso»
111 abandonat mundum vaditque
113 zappator lassat zappam, bovarus
114 vangaque villani tornat alegra casam
116 porcillum, vacca petit stabulum
118 asinos medda Gianola
119 quisque suum cercat Phoebo scampante
120 ast ego sub tota
ECCLOGA LYRICA—TONELLUS, GARILLUS, ecc.
127 frondibus dum… sboientat
129 ut multae
130 quae mihi rumpunt cicigando testam
131-2
excitant voias hominum bibendi omnibus horis
135 brusatas habeo ganassas
136 spudo biaccam
137 cocaium
138 en bibo
140 barilli
141 maduitque milza
142 pro caldo nimio corada
144 igne recoctus
145 sentio sub me validum fiatum
147 meae laudes canimus
149 dum cano, plenis sofia ganassis
151-52
at prius nasum sine me mocare, iamque comenza
154-56
sum refredatus, faciam sutilum,
quod tuam vecchiam somiabo vaccam
nomine Moram
I versi 149-160 son tutti posti in bocca a Garillo, senza spezzature di dialogo
161 nigottam
162-68
et tuas capras retines chiloyum,
et facit boscos resonare charam
piva Zaninam?
171 botazzos
175 todescorum
177 Mantuae princeps Federicus ille
178 nobis dedit
180 capras
181 semper illius volo
182 tres cui dono pegoras quotannis
183 caseos octo… ricottas
185-88
sit meus semper duca vel signorus
Mantuae princeps Federicus iste,
quem meus lulu frifolans canellus
cantet ogn'horam
189 nigras habet hic
190 illarum male me recordor
191-92
esse cornacchias tamen et mulacchias
Zambo putavit
Anche questi due versi son detti da Tonello, senza spezzatura di dialogo
193-94
coelicos istae pratigant paësos, hasque reginas vocitant oselli
195 quae fretum, terram, baratrum
197 mihi certe… noiosa est
201 en ego scazzor
202 et viam tristes fugio
203-4
de mala voia, fugiensque lasso dulce terenum
210 et super tezas, super et pioppas
211 nonne dixerunt
212 totque malannos?
213 sed Toni dicas mihi
214-16
et quis est princeps Federicus iste,
et quid et quare tot in angonais
Mantua godit
217 cunctis
221 primaros generat
222-25 mancano
226 excitat pronos iuvenes ad arma
227 frumento
230 hic strepunt pivae, cifoli, canelli
231-32
hic ve zamporgnae, pifari, rubebae, cagaque cymbai
233 non ibi proles gibilina
236 carmina dicunt
238 non ibi taroch, crica
242 ut natat currus pelagi per undas
243 hoc idem parent iuvenes sedendo
245 ludunt
247 per ferri
250 sole sub caldo scanulis balanzant
251-64
hic batit, signat caciam sed alter,
ille rebattit.
Giostrulae, scrimmae, caciae, palestrae,
sunt iuventutis bona mantuanae,
Brixiae nec non, sibi quam sorellam,
Mantua fecit.
Ah Toni, qualem tua verba doiam
dant mihi, Bressam quoniam recordas,
quae tot infelix patitur malannos
semper in armis.
Angelus quis nani, Deus, aut diavol
huic semel quemquam dederit ripossum?
Non, Toni, plus est ut erat davantum
Brixia foelix.
266 Franciae miles, magis
267-68
quando se incappat fugiens in illos tempore guerrae
269-72 mancano
274 militum Bressae populus tapinae
275 centum sedet illa semper
277 hanc enim coeli monitu ruinam
278 vidimus quando Mirabella
279 iuncta quae rocchae lateri sedebat
280 fracta volavit
281 ipsa
285 rapuit tonantis
288 mille miaros
292 cum Brisighellis
293 eas… bataias
294-96
ergo si godit stupeo pochinum.
Haec tamen nostrae fuit una Bressae
Mantua portus
297 nox sed en giorni rapuit lusorem
300 utere liber
301 vade, sed noctem remane per istam
302 staque nobiscum bone
303 habeo, nucesque
TONELLUS DE SE IPSO
305 solus chiamando
306 vacca smarita
307 quae ruit huc illuc, nescitque trovare quietem
309 caudam, longas distendit
310 audiat ut puerum
311-12 mancano
313-14
sed plangens aliquam finaliter introit umbram, ac ibi non dormit, non bibit, estque nihil.
316 cuius mostazzum nulla cavezza ligat
317-26
praecipitat, nitrit, sofiat per utrumque canalem,
et loca fert gambas per dubiosa suas.
Dicere nil prodest—Sta sta,—monstrando crevellum,
hunc firmare tamen sola cavalla potest.
Scorrozzata quidem stetit uno mense Zanina
et causam sdegni non ait illa mihi
327 plorantem
329 ingrata morosum
331 terrenum glaciali
332 quando nil campos vanga forare potest
333 tuum reputo giandussa magonem
334 nec
335 levo media
337 tu tamen incagas canzonibus et matinadis
339 supportat Veneris fraschetta
340 ut braga sit capiti saepe beretta meo?
342 non est affanno… meo
343 nec amo, sed more botiri
344 scolor et ad guisam sulphuris
346 hinc saevit… furit
347-360 manca l'intero componimento
365 smagonare
369 meam oyme propriam
370 sguardis oculisque bellis
372 nempe robasti
374 et matinadas facio galantas
375 nec tibi duram manigolda testam
378 nil tamen curas sonamenta
379 superaret omnes
380 citadinorum
381-88
Orpheus primus sonatorus orbis
si lyram gratans pegoras, osellos,
haspides, dragos, lapides tirabat
ad melodiam
389 facio daverum
391 digitis comenzo
393 tabulae
394-96
spadolae, secchiae, gramolae, badili,
rocha cum fuso, gratarola, zappae,
mille pignattae
398 agni… capretti
405 quum super
406 intornum lachrymans camino
413-440 mancano
441 solazzum grande
443 modo factus alegrus
444 me quia Gelminam
445 es zelosa tui nunquid, mea gioia
446 martellum nimii
448 si ducar chiachiaris credere dragma
456 me me spazzatamenter amazza tuum
457-58 mancano
459 tuus, unde tuis de rebus
460 cervelli ducitur orma
461-64
aut simul ingrata es, simul aut cum pane tracannas quae tibi Tonelli longa leanza facit
465 specchiettum Galla
469 et stroppi fecit nudusque Pirazzus
470 namque mihi durum pectus azalis habes
471-72
pectus azalis habes mihi tantum, pectus ofellae Bertolo tenerae perfida semper habes
473 tune mihi praefers Bertolum?
474 posset
476 sum tibi, si meritis rex fieri merito
477-78 mancano
479 ergo velis
Il titolo della saffica, che segue, è solo «ALPHABETUS»
481 quo dulcis properas
483 mecum precor et hunc bellum
485 moros
486 bistones, turcos
487-88
bestias omnes, animas diabli Belzebubelli
489 mangiant
490 cruda scarparum
494 unius
495 mihi iamque lazzum
496 paravit
497 ecce nam
498 est sibi
502 levabit
503 cagnam
505 gratias reddo quod ego catavi
506 gaudium cum quo fugient
507-8
grata seu contra quod ero ladrones guardia campis
510 meae mortis
511 expecto magis
514 fogat
517 stracca namque
518 non unquam
519 faceretque
523 fuero, pianges
524 moesta Tonellum
526 non rosas, brognas, pyra, fragra, moras
527 palumbes
530 per te
531 obrui
533 ad bassum
534 possit et tellus fieri baratrum
535-36
prestiter mundus bruset, astra, nubes, pontus et aër
537 qualiter cunctae
538-40
qualiter femnae moriantur omnes,
quaeque poltrona est, similanda cagna
quaeque Zaninae
541 istis
543 est orbis
545 semen hoc
547-52
sordidum, pravum, fatuum, superbum
semper habetur.
Tota per Laenam iacuit bagassam
Troia, quam iudex malus agraffavit,
tuque per femnam, miser o Tonelle,
torque colengum
554 collo laqueum
557-74 manca l'intero componimento
575 tam celeri
576 sta, faciam de
579 ego lassabo
580 dicas
584 multum es boriosus
585 hosti, qui
586 cerco daboque socorsum
587 ad primam mihi nasum rumpere provam
588 manca
591 causas… ipse
593 me mater Gnesa
594 malum staggione fuisset in illa
595 tepido
597 saguratus ego
599 medicina
601 charis… tenemur
604 sola meum mors, oyme miser, leviaret
606 nescit fortunae
608 manca
610 hanc tecum portas, sed
611 suspendere forchis
612 cavezza
614 nil dubium
615 salutiferum
618 sex centum borsas, pegoras
621 te mea spes
624 meum posset smorzare
625 ochiadis
627 soiat, truffatque tapinum
629 superba venit
630 elatam portat cristam
631 solet cum
632 Salvigne meus crudelis
633 potens non
635 cancar paret tibi cosa novella
636 haec parlatio
638 ayme suum me
639 fronte striatus
640-42 mancano
643 poverelle rogo noli
649 bagassae
650 senni
651 estque pudicitiae contrarius
652 sanabilis
654 matti lassaque
655 urtabis
657
vel cur mostazzum portat bindamine stuffum? est, quia vergognae clausit bastardulus occhios
662 Tonelle meus, zuras
666
mungis, si non, fastidia nolunt, quae tibi cervellum rapuerunt propter amorem
667-69 mancano
674 palis, obruta spinis
675 clamat de longe zappas ottanta mearos
676 ad sguazzum campi vadunt, lacus
677 nam velut usus erat nunquam
680 hic est acquistus
681 amor facit, o Tonelle
683 tuae das improbe
685 accipiat formam
689 calces
690 scribis et in giazzam scaldantis solis ad ignem
696 quam cesset may may
700 gentaia, vel absque governo
702 tolle foras istam de sensu matte paciam
703 stesso savia cum mente ritorna
705 tu capraeque tuae andabitis ad sparaverum (questo verso è anteposto al 704)
706 mentiris quod amor sit
707 similisve quadrello
708 guidat… trahit
709 dic codesella
711 sola dei
714 fomnam
717 quia quosque
719 et inde
722 parlasti sagurate
723 nomen tulit, inde cerebrum
726 nunquid Zaninae
728 manigolde vilane
730 cridare Tonelle
734 nam si… forchae
735 non illam
738 soghettum
747 fingeque aliam doniare
748 fingere quisquis
751 non de Bolognae celsis venit ista cadreghis
752 non savio nostri processit
753 non donant zappae nec aratra, badili,
754 ferre
755 de pecudum stabulis ad summae culmina mitrae
756 formam quoque noscis
759-61 mancano
762 ergo vade casam, cordamque
763 undique nam nox est, grillique
764-1133 mancano amendue le egloghe finali.
1134-57
CONCLUSIO TONELLI
Magna bachioccheries orbum seguitare cinedum,
cuius vergognam nulla mudanda tegit.
Quid maruffus ego sequor hanc sine laude ribaldam?
Non sua pregheras audit orecchia meas.
Me video a cunctis compagnis esse relictum,
nec sine scaldata vado tapinus aqua.
Haec barbera mihi barbam tulit absque rasoro,
quae scit castrones atrapolare viros.
Proh vergognazas quantas huc usque reporto,
haec mihi perpetuo tempore scornus erit.
Vos ergo quoscumque tenet busa gabia mundi,
ante oculos specchium semper habete meum.