III
BALDUS
I 25 libri della Cipadense non sono numerati progressivamente, ma sí divisi a cinque per cinque; ed ogni serie è intitolata ad una delle muse maccheroniche: Gosa (I-V), Comina (VI-X), Mafelina (XI-XV), Togna (XVI-XX), Striax (XXI-XXV). Ciascuna musa ha le sue speciali qualifiche, ripetute in principio d'ogni libro della serie: «Gosae gregnapolae valtropiensis macaronicorum liber…; Simiae Cominae beriuzzae macaronicorum liber…; Lippae Mafelinae lodolae…; Gneae Tognae caritong hae…; Grugnae Stryacis carcossae», ecc. Il Folengo fu bene ispirato nel sopprimere questa divisione formale, più imbarazzante che altro, ristabilendo la numerazione progressiva.
LIBRO PRIMO
1 mihi quaedam fantastica
2 grossis
4 tremit… se
11 nam si tantarum penso variamina rerum
12 nil facit
13 tantum veridicae
15 properent
16 polentarum mihi quinque
17 hae sunt quippe deae pingues, nymphaeque galantae
18 albergus
20 Portugalli
24 non hic caucaseae rupes, non saxa
25 non qui sulphureos spudat
27 vides circum
32 fluitant
36 exercent panias
37 salcitiis, longisque cusita
43 stant ibi de fresco ripae, stagnoque botiro
44 de quibus
46 musae super altum montis acumen
47 gratulis retridantque foratis
48 aliae digitis
49 rigolantes forte
50 de summo rupis ad imam
51 instar buttae ventramine grosso
52 aperire
53 quum quis vult
55 implent pampardis, veteres dixere lasagnas
56 ast aliae… lavezus
58 saepe foco nimio
Fra 58-59 gli esametri:
una provat sorbens utrum pannada saletur, una focum stizzat, stimulatque ac mantice boffat
59 tendit compire facendam
60 quapropter videas centum fumare caminos
61 caldaria ficca
62 hic macaronaeas igitur pescavimus artes
63 panzificum statuit
Fra 63-64 gli esametri:
hinc hinc mysterum est nostrum chiamemus aiuttum, hinc mea pinguiferis calchetur panza foiadis. At bressana prius mandet Valtropia Gosam, Gosam, quae dudum fuit abbadessa stryarum, cui macaronaeae datur omnis gloria primae.
64 teritoria
67 quae saxo vivo tribus est obcinta murais
68 stimans batimenta sonantum
69 quam stimant asini muscas, bufalique tavanos
70 manca
71 haec sedet in celso… zuffo
72 ad quem vix possunt barbutae
73 hanc famosus homo tenuit quondam ille
74 paladinus Carli, castiga
75 lanza baronum
76 pane civabat
77 manca
78 longi
95 poterat quidquam reperire quietis
96 ignorans
97 monstrabat
99 largumque bagordum
100-2
rex iubet aptari campagnam desuper amplam. Fama per intornum volitat, gentemque remotam admonet, hic illic trombam pieno ore sonando
103 chiamat scocesos, hirlandos
105 et ipsos
107 tuschi, gentesque
109 invitat a longe
110 manca
111 pulcherrima
113 francigenae drizzatur, habens per saecula vantum
Fra 114-115: qui Babilon cinxit grossis altisque murais
115 clarus… clarior
118 bramat
119 positis lanzonibus
120 itur… diversa per arva
121 squadratim turba [la Vigaso Cocaio parrebbe aver «folta», ma è certo un errore di stampa]
122-23 quae portat varias, velut est usanza, livraeas
125 chioccant propter fabricare stecatum
128 milleque banderas
133 pulsant campanas
134 nocte dieque urbis portae lassantur apertae
135 continuo… transit
152 ecce ad
167 calzorum
169 breves agilesque volutat orecchias
170 fronteque sub media
171 dente terit spumantem briam, frenumque biassat
172 narisasque tenet
173-5
pectora mostazzus tangit, scurtatur in unum groppettum, spatioque poco simul omne radunat corpus, uti vellet gucchiae passare foramen
176-7
pedibus, cum pectore largo, atque inter gambas codam tenet, atque racoltus spaventat, terretque oculis sub fronte brasatis
179 spallezatque gradu
180 fornimenta novae radiant tota aurea sellae
181 sunt aurum staffae, sunt aurum froena, moraiae
182 passetti, fibiae per pectora, perque groperas
183 ceu rasa brusatur
184 oculos, mentem quoque ficcat
185-86
laudat amorosam faciem, laudatque fatezzam personae, tantique viri cupit esse maritam
187 iamque propinquatur Guido
188 ante menat, raso vestitos atque veluto
189 dumque… signoras
190 heu Baldovinam miser
191-92
atque repercussis oculis ab utroque, velut mus en cadit in trapolam
193 manca
195 o qualem portat sub
197 pistat
198 voceque suppressa lamentat talia:—Deh quo
203 te quoque per nasum, bufalazzi more, tirabit
204 victor nunc
205-6 vincere tot Martes puero qui vincor ab orbo
207 hanc sortem
209 manca
211 vel minimi scintillam
212 brasavit
214 est signorae
215 debuerat voltare oculos aliunde
216-8
nonne ribaldones oculi, qui ad strada tapinum sassinare hominem, spoiareque sensibus audent?
219 strales
220 agguzzavit amor
221 at… nil sua tela forabant
223 bombardas rocca Cremonae
224 letale
225 saettando
226 et mentis tota est substantia rapta diablo
227 amor, non est malacoda Cupido?
230 quamvis stet rapidae schiopetti
234 vaneggiat
Fra 236-7: in frettam cingiantur equi, sursumque barones
237 armati
238 guereros
240 nitriunt, sborrantque culamine pettos
241 pro tamburrorum rumoribus et trombarum
243 ecce ruunt
244 vacuantur
246 et cridor altisonans… firmat
247 spectacula giostrae
248 ordine quae coram populis procedit alegro
249 hanc inter claros stat rex guardare barones
250 de finis petris tessuta
251 ac petenata doram sua fert
252-3 iacet, nimioque brovatur in igne
254 confusa
267 reputabitur esse
285 parlabat
286 varias memorando facendas
287 prius rationis usat monstrantia
289 centum dapossa
293 deh, mi frater, ait
295 fama valoris
298 cotantas
299 manca
301 vilis feminuzza
302 tuo vergogna fietur honori
305 occhios
306 graecorum quae sic mansit sfondrata lovagnis
307 medium
311 vischum… ille Parisus
312 ille Paris dico
313 augellus
314 bellamque facendam
319 tanta est
325 haec tenet in summo vecchiettum
332 turba
333 slanzavit
334 unde cupidineas ingoians ore fasellas
335-6 mancano
338 ut stetit un pochum giostrae guardare bagordum
339 laxat item redinas
340-1 evolat et cursu facit omne tremare terenum
344 chioccat
345 quartus non aliis savior
349 se se
350 bastinam
351 sol stupuit quoniam decimi
353 signora
355 habet
356 tunc ait: Est prima haec francesae
358 Orlandumque armis aequat, magnoque sapero
359 nil dubium… paladinus habebit
360 Baldovina suis damis conversa favellat
361-2
est, qui tam gaiarditer omnes praecipitat sellis et habet solettus honorem
364 ut subitus corseri froena manegget
369 finis habetur
371 victor se se tollit sembiante
372 victor, tenero sed
373 fertque… cadenas
374 it rex incontra… brigata
404 vedellorum… parecchiat
405-7
qui porcellettos inspedat, quive cavecchio ingiovat lardum, quo plus caro grassa fiatur
410 cui tantum cura
411 praeceptum gallantiter
412 manegiare tracagnum
413 manca
414-5
est qui figatos magno stridore padellis sepe ministraio voltat sotosopra forato
416 pungenti
417 mordentique simul pevero, dulcique canella
419 foiadas desuper addit
420 unus et a
421 quos alius tentat digito si rite coquantur
422-3 quinque molae saxi non cessant ire datornum
424 manduleusque sapor, petitosaque
425 extrat furno
429 pisto
431 in longis
432 possint surgere morti
433 busas
Seguono gli esametri:
coena vivandarum cunctarum, coenaque digna quam Petrus Dabani doctor nigromantus ab oris Gallorum faciet Paduae portare diablis
434 mensas crudis
435 iam centum… regazzi
436 gestant
462 canibus cum calce deratas
464 ochas, lepores
465 cervellatibus
466 smenuzzant illos… frequenter
467 bonos robbant tamen hi taiando
471 bibaces
472 francesos cogit
475 quidquid grifalco
482 venere bianco
483 et quae conficitur coelesti tartara succo
484 et quod dixerunt patres mangiare biancum
485 rafiolorum
486 atque saporat
488
stant panzae ut flanchis sit opus mollare corezas, namque uteri pellis tamburri more tiratur
490 a paggis de mensis
494 gravatur
495 pignolos, marzaquepanes
496 atque pignocatae gnoccos, animasque melonum
503 haec quae
520 cunctae… brigatae
521 musta loquelas
522 babilonica
526 accedunt rege iubente
529 manca
530 quae subito
531 silent
533 flautorum
535 et vocibus
537 quos omnes cernis rubras
541 septem cinquanta putasses
543 scitque minus Guido mentis retrovare quietem
544-5
quos vivandarum repletio, quosve frequentes beccheri, cantusque simul, dulcesque liutti
548 brusantque foco
579 francigenum sgombrarunt.
LIBRO SECONDO
1 ab undarum
2 crollans scoriadam saepe minantem
3 sferzat eos, coelique facit
6 usanza
7 ad libros revocat studii
9 remeat
10 phisicus
46 ergo infelices
48 stracchedine namque
49 non labor aut soma est quae
50 italicum tandem
51 cascantibus undique strazzis
52 ne spio comprendat vultus, hominumque bonorum
53 pravus
55 carettis
56
inter matronas centum, centumque duchessas, quottidieque sibi varios cambiabat amictus
57 meschina pedes ad
58 habeas duras molli
Fra 58-9:
o quam saepe humeris illam cavalerius altas in cimas tulit Alparum, et quandoque sub ala vel sub lasena nunc dextra, nunc ve sinistra
59 in Lombardiae venerunt denique bandas
63 sed tunc languebat
64 Gaioffo, quo non sassinior alter
67 Godii, Voltaeque tyrannus
68 cuncta regebat
107 manca
118 me indoctis doctisque bais Florentia nutrit
126 sparamenta, tacones
Fra 130-1 è il brano seguente:
Seu quis scovatur, seu quis de iure bolatur, omnes proclamant:—Day day, quia latro Cipadae.— Quisquis ficcatur berlina et rumpitur ovis: —Est—omnes cridant—molinarius ipse Cipadae.— Quem piccant forchis, quem squartant, quemve tenaiant, omnes vociferant;—Gens haec sassina Cipadae.— Hic pueri a patribus dotantur in arte robandi, qui vix slattati sforzant superare magistros. Dispresiant coelum, biastemant, cuncta rapinant, cuncta malandrinant, sassinant, semper abarrant. Nunquam poltrones ad confessare tirantur; imo suos pretos, ne confessentur, amazzant, hosve super brasas mangiant de more brasolae. Semper in obscuris stant boschibus atque cavernis, assaltantque homines, nec sat robbare cavallos, cuncta sed affatum spoiant, scarpasque, bragasque. In frottam veluti stornellica turma caminant, indossumque ferunt de foggis millibus arma: panceras alii muffas, ruginoque doratas, quae cascant humeris nulla fibiante coreza, faldones alii non unquam sole vedutos, undique sbusatos, cascantibus undique mais. Armatos quamvis cernas, non ullus in armis garbus adestratur, non ars, nec forma, nec ordo. Qui dat spallazzum capiti mancante celata. Qui scarsellonem, ubi deest spallazzus, adaptat. Qui desarmatis groppat scheniria brazzis. Qui, contra, nudis lazzat brazzalia gambis. Qui squarzum maiae spiccat faldone corazzae, et gorzarinum facit escusare colengo. Est qui dum currit schiodantur ubique piastrae, quive tenet dagam gallone, sed absque guaina. Unus habet collo targonem more vetusto, in quo spadarum colpi ter mille notantur. Dum simul hi properant, squadraque serantur in una, mille vides roncas malaguzzas, mille zanettas, spuntones, lanzas, alebardas et giavarinas. Dantque focum schioppis tuf taf sborrante balotta. Semper habent multo barbazzas pulvere plenas, semper habent oculos scura sub fronte fogatos, non guardant hominem dritto cum lumine maium, sed guardant in qua dinaros parte gubernet, seu ferat in tasca saionis, sive braghettae. Protinus ad cifolum cognoscunt esse propinquum mercadantem aliquem, cui robbas tollere debent[1].
[1] Parecchi tra i primi e i dieci ultimi esametri di questo brano adoperò il Folengo nella orazione del pretore Gaioffo (libro IV, 470-493), introducendovi varianti che il lettore potrá da sé rilevare.
131 igitur stancos bona sors
132 manca
133 namque quod
141 atque bisognetur sub cauda ferre ruidam
142 quae
172 me lassa extendere
173 scripsere
174 Bertus Pannada
177 inde
180 parat ut fiat, quamvis picolina, fritaia
181 hinc abit et modicae reserat
184 alquantos seu striggios
185 affert
186 Mantoae
187 dicunt annalia nostra
188 striggios, non attulit ille varones
189 scardovellas quae per fossata piantur
195 pisciculos
196-7 mancano
199 brancat
206 fastidia giusum
234 hanc brigam curas deponere zosum
236 levantque bonos
246 datque pusillo
256 coena
257 fas est deponere
258 sumere
287 forasteros
296 multas reccoio cosettas
298 frescam, ravanellos
304-5
stant… mille voiarum nostrarum speties
Fra 331-32: tresque simul stemus (ut stabimus) absque travaio
332 magnior
335
et giurat nunquam Bertuni nascisse vilanum, namque vilanorum noscens ab origine razzam ex asini stronzis, nec non pissamine factam, vult nulla guisa villanum credere Bertum.
336 tum quid agat meditans… testae
338 penset
339 tiranda est
340 non tantum… stancata
341 est grava
342 poltronisia
350 conseium, firmumque tenet, neque
351 vult solus abire
353 sceptra
374 poverettis
376 lusore galantat
385 giorniferos
Seguono gli esametri:
nonne tuam potius vaccam saltare videbis uno cum saltu de Goito ad littora Chiozzae? nonne somarellus nimio pro tempore bolsus, Mercurii pennas iungens ad crura, volabit, complebitque suis ragiatibus attria lunae, quam de mermoria possis cascare duorum?
391-2
vestit, lachrymisque tenellis uxorem brazzat, basat
393 commendat flentem
396 apenam
401 pulsat
405 gratiolam si quid conimunem curet honorem
407 villana
410 grande solazzum
417 tractanda
419 fiolos
420 thalamis
421 tolta sibi
424 inquirere mores
425 ac nullam faciunt stimam, curantque negottam
483 tibi tu paiolata fuisti
485 refert: maschius quo non vivacior alter
486 filius est mihi, tu ne hunc dedignere nepotem
487 germanus, barba nepoti
488 sed tibi sum pro nunc commater, baila nepoti
489 bruttis
491 gambamque iubens alzare sinistram
492 distentas… bursas… recenti
493 lacte novam complet
496 tunc Baldovinam
497 smarritas
LIBRO TERZO
2 circum bindas
3 è collocato invece dopo il 13
5 lapsu rotularum
10 biacchis
11 guanzis
12 terrae pavimenta cruentet
16 cannula sorghi
18 matris gheda
20 gestare
34 vel ficcat ventre
39 pluviae… tonitrua, venti
40 boienti
41 stare poledrus
44 quiescit
45 quam soians
47 poverina
48 non sibi pluma magis grata est
51 risu est
52 mixta tamen… mille
54 illo
60 smaltiret
62 imbattit
In luogo de' versi 63-69:
sic igitur Baldus maiores crescit in annos, credendoque patrem Bertum, patremque vocando, non genitorem alium meschinus habere docetur
72 Baldi natura
73-75
non it post capras, magis imo caminat ad urbem, nam sibi plus centum cipadis Mantua gradat
77 sed caput et schincas spezzatas ille reportat
78 namque cativellus
80 toto
82 non… certans
83 ferus
84 lapides
85 testas sola rumpebat in hora
86
Baldovina videns quia non seguitare volebat costumos villae cartam compravit et illam
87 literarum tabulam… discitur
88 ergo… ultroneus
91 iamque tribus magnum profectum
93 descriptas guerras… pedanto
Dopo 114, il brano che segue:
Ut tandem Astolphus, callans de climate lunae illi restituit sennum, primoque sapero tornavit columen guerrae, Martisque fiolum. Vidit quanta fuit regis fortezza Gradassi, terribilis tamen hunc Orlandi brazzus aterrat. Magna sub Albracchae muris Agricanus agebat praelia, cui nullus durabat campio guerrae, sed comes Anglantis certando sustulit illum. Ipse Durastantus, quo non robustior alter, ense Durindana spaccato ventre morivit. Possa Feragutti seu pocum sive nientum contra Bravae contem valuit, cui panza fadata tam stetit ad magni stoccatam salda baronis, quam povina solet gladio, polenta marazzo. Quis fuit Almontis, Donchiari, quisve Troiani magnus amazator nisi lux et prima gigantum palma gaiardorum? gesiae mundique pilaster? Vidit Mambrini caedem ammazzante Rinaldo, vidit Tristani bataias, Lanzaque lotti, magnanimique Artu impresas, Tavolamque rodondam
115 cosis multum instigatur
116 picolinus membra recrescit
119 provarat
120 rumpebatque
122 ut molles
125 seu mazza
126 quum cupit ingordam… zurmam
Seguono gli esametri:
non tot grandineas coelo cascare balottas, quando cavalcando gattas per nubila vecchiae conquassant vignas, segetes, cupposque casarum
127 videas crebrescere
dopo il 144:
hinc Orlandini puerilia gesta pitocchi semper habet cerebro, cupidus similarier illi
157 nostrae monimenta casadae
161 nec beccus
162 ipse volo penitus centum disponere vitas
164 crebras stigare baruffas
165 animosius
166 stravoltos
170 schivo ter millia saxa
171 et tamen o
180 maggi claro… vernat
183 populi dicunt… maggium
184 sequitur
196 scoccare balestri
205 puerilis zurma vacabat
206 pars cum borellis
207-8 pars cum (invece di ibi)
217 legiadrettus… arte galoppos
220 agniculo
223 fortius at brevius facitur de schena secundus
226 secum vult
255 manca
269 quam quoque sicut erat votum
271 ergo invidabat
273 radios distolleret orbi
274 laetus aquistavit carlinos trenta tosatos
275 mox sibi collettum
278 Arlotti fuerit
279 nummorum
280 quid facit? accipiens
281 celerat
283-4
ac si nec cappam nec borsam torre valebit, vult spezzare caput, vult totum rumpere saxis
285 erat iunctus
287 Sancti iamque Petri campagnam intrarat ut inde
288 transeat et longo petat
289 puer ingenuus Baldum corozzatus asaltat
290 dextraque fusettum
291
vociferat bravosus:—Sta saldus, redde monetam, redde, inquam, nobis dinaros fraude robatos
292 daghettae
294 pugnali
302 scoccant spezzatos chip chiop resonante quadrellos
303 rizolam
315 gasones
319 petras
320 tres horas ipso victor certamine
321 quod communis erat stupor admirantibus illum
322 sed qui perdiderat carlinos currit
323 atque cagnezzatus Baldo vult frangere testam
329 levat
330 fronzanti
332 unde omnes
333 nec facit ipse moram Baldus
334
mille viarum nunc latitans ficcat, toto nunc posse galoppat
335 capitanius amplae
338 vassallus, quo non bravazzior alter
341 huic simul est longum, simul estque disutile corpus
343 testa super strictas et gobbas piccola spallas
344
sed propter bisognum tolta videtur: quem qui guardabant tacito simul ore befabant, ore, inquam, tacito ne sentirentur ab illo
345 namque bravosazzus, furiosus et
346 capiens, cum omnibus altris
dopo 348:
soiantes illum, pivam dixere todescam, et qui scusaret supra fossata pedagnum, et perticonem propter distendere filum
352-53 mancano
354 ille quidem, sed guizzat, muzzat
357 incalzare pelatam
358 camozzam
366-7 spadettam | corripit
371 magnoque calare stramazzo
372 cascans resonare
374 illius ad mundum nassuti occidere panem
376 guardat
377 iterumque scapinat
380 levoratti… paventis
383 dic pedibus balzane tribus
384 quottidie me, brutte cavester
387 quod ego
389 non mihi de vanis multum fit stima parolis
390-1 dicant qui voiant, bottas tolerabo mamaium
393 nihil estimo baias
394 manca
395 ad se teneant, solumque
396 manca
398 ingiotire
404 cerebrum
406 requiem
408 mirat
412 extemplo puerum quem… giotonem
414 miracol mundi, rerumque stupibile factum
dopo 416: qui sibi Tognazzi sposaverat ante fiolam
446 conspicit en
447 potestatem
448-9
quanto menchiones villani tempore Troiae millibus in cordis Priamo traxere Sinonem
450 retinensque… firmansque
455 barisellus cuncta recontat
462 manca
467 stradam, vos ferro assaltat
468 sligare
469 scornum
470-1 in cortesiam? testam dare sponte taiandam?
472 pati tandem quod foeni
473 quidam furfantus
484 grisos poltrona trovare
489 citelli
490 valenthominem
491 trovatur
492 cappa coeli
494 has cordas mamolo
505 gensque prius condigna mori quam nascat ut omnem
507 est mos zafforum non affrontare
508 nullam sibi
509 si quis namque manum mettat sfodretque bravosus
510 continuo se se turba haec gaioffa
511 mulacchiae
513 velut est usanza lusorem
520 donet giurans nil dicere borsam
521 si quot habet pocos voiat praebere quatrinos
528 culpa est
530 sassinis, parcere nulli
531 manca
533 nummisque vodatos
Dopo 542 il brano seguente:
Nonne videre datur, quando per flumina Brentae seu nos ad Pavam strassinet coda cavalli, seu tiret ad firam venetam, Sensamque Samarchi, quam data libertas zaffos facit esse vilanos? At tu magnificum seu Zorsum seu Bragadinum tecum habeas, cui prima dabis loca semper honoris, substernesque finum, quo se posat ille, tapetum; sed quando ad Dolum rivas, lucemque Fosinam, ecce sbisaorum caporalis Slanzabocalus, cui pistorisii nasum calamare traversat, vult contrabandos habeas, si nullus habetur. Dummodo vel forza quidquam, vel fraude guadagnet transtrorum tavolas, sentinam, cuncta roversat, perque sinus rugat, per bragas, perque braghettas; non guardat qui sis, seu gens soldata Samarco, seu mulier pregnans, seu chierica, sive scolarus, quos respectandos vult omnes grande Pregaium. Non aliter faciunt hi nostri denique porci, pensant in cunctos homines sibi cuncta licere, nam sunt praetoris, nam sunt asinaia palazzi
543 nam datur his tantum spadas portare facultas
545 barisellus fert solum, zaffus et ille
546 ille hominum
547-9 mancano
550 hi malfattorem si quemquam prendere vadunt
551 non satis est, at
552 is sibi
553 tanquam
554 mundo non est
557 zaffant
559 tunc cum
560 illuc quo vult, seu
561 seu maitinadas
562 chitarini tangere cordas
563 et frictum frictum dulci resonare liutto
567 ac secum mussant
568-9 dixerat et rursum comandat solvere Baldum
570 tostus obedivit barisellus, vincula tollit
572 hinc abit… dicere cosam
577 tot paret.
LIBRO QUARTO
2 consurgere grandibus ossis
4 excelsis
5 cingit coreza
7 rectus
8 poterat
9 rotantes
Tra 11-12:
Salvanellus habet nomen, fadaeque fiolus, qui standi impatiens et magnis saltibus omnes cantones rugat camerae, tectique travellos
12 satis… villis
16 manca
17 iamque sbisaos
18 quosdamque
21 illa iuvenazzum
27 solum
29 deum
Tra 59-60: non melo, non scocia est nasazzo grossior illo
60 habet ingentes
61 gambazzas longas
62 hunc qui ferre queat non est reperire cavallum
63 omnes quando salit smagazzat more fritaiae
Tra 63-64:
nunquam Fracasso visa est plus longa columna, nunquam Fracasso visum est plus grande pilastrum
64 si grossum brancat
65 hunc circum testam facili gyramine voltat
66 ceu cum griffagnum clamat
67 gerit
68 capescit
69 totum cum coenat mangiat sua
70 vix implent uterum panes ottanta vodatum
72 cum manibus crollat, totasque ruinat abassum
73 sic digitis streppat querzas vecchiasque nogaras
74 streppare
75 tanto cum strepitu, tantoque furore caminat
76 pedibus… movetur
77 targa retro pendet, fundo plus
(questo esametro sussegue nella Cipadense al 68)
78 manca
79 cuius progenies Morganto venit
80 qui grave bataium
Segue l'esametro: cum quo mille homines colpo schiazzabat in uno
104 vento calzosque daturus
114 Francisci
120 presbitero chierigam rupit, totumque tracagno
121 pistatum liquit cui sustulit
122-23
talibus insultat sbraians populazzus, at ille non presiat vulgi spazzata fronte parolas
125 manca
Tra 129-30:
cui veluti gallo dederat natura sperones calcagnis ficcos, beccumque grifonis et ongias. Ille quidem risu simia cagante morivit, ac ea bacchiocco Morgans epitaphia scripsit: «Marguttus qui tot prigolos guaiosque subegit, stivallo dum mona suo cagat, ecce crepavit».
130 sed quid nam de te, duplex Falchette, canamus
131 giurasti
132 nunc, lector, parebo tibi fortasse bosardus
133-34 si dicam… istum | vidi Falchettum duplici cum
135 namque viri
136 magni canis ossa dabantur
142 cagnescus
167 seu stento sive guadagno
170 astorre folengas
171 sed… scalognas
(Gli esametri 167-179 tengono nella Cipadense un ordine affatto diverso: vengono cioè primi 173-74, seguono 167-68, 175-79, 169-72).
181
rura lavorabat, veniens damatina bonhoram atque cremonesos stentans zappare fasolos
182 exibat
Seguono gli esametri:
cuius erat facies tanlazzo largior illo, quem ballestrerii totum veretonibus implent
187 in quo sint panes muffi, vel
188 nessunus vini est barilottus aquati
189 quo possit forzam brazzis reparare fiasco
190 longe, drizzatque apena schenazzam
191 suspiriumque foras mandat per
192 grattans, nullo picigante pedocchio
197 namque sibi schenae bigolus taccatur apressum
199 vermocanis, o oyde
200 venter, quae granda est ista facenda
201 sic marza famme peribo?
214 gesto per ubique
216 culattas
224 stultorumque iocus, tandem zavatta
225 dent
226 minimo dignentur
228 scudella est
233 manca
234 cipadenses pro castigare
235 semper erat: primus consul, quandoque tribunus
236 manca
237 cupiebat
Dopo 238:
praticus ille quidem scoprebat mille magagnas, ast inimicus erat capitalis denique Baldi
239 fert bretam capiti quae
241 est curae similes
244 giornis
246 bertonem
247 quas non bastaret
248 nasum longo
271 necdum pambrasti
284 quod iam sine me tua
288 scilicet usanza
302 me me non
305 codardus
306 tibi? cui quanta potentia Baldi est
307 non… torquere
308 se bene guardabit
314 dapocos
332 ast ea dabandam peradessum ponere fas est
333 hos sine cristerio faciam cagare
338 hoc solum te nosse velim, Tognazze, quod ille
340 zappando, Laena filando
341 pascendo
343 manca
346 salutat
348 manca
351 accasam
354 non aliter novi carmen scazzare crevatam
(nella Cipadense il 354 è preposto al 353)
355 ungis
356 sibi, creppatque dolore
357 inde super foenum… aloggio
358 ille super plumas cum Berta coniuge dormit
360 lactis, caldamque ricottam
364 hunc precor
365 ne plus
367 artem
370 boscaias, coelumque cridoribus implet
376 frescus quoque iure
379 de gente senili
382 scapavit
398 seque esse cridantem
399 alium
400 homo, nec non feritatis
401 timebat
403-4
masinat in cerebro, lambiccat, fabricat altos aëre castellos, velut est usanza tyranni
414 viro claro banda… in omni
Seguono gli esametri:
quod latronus erat, quod fur, quod mille diablos corpore gestabat, quod forcas mille merebat
416
facit pensans comprendere Baldum, mittaturve suo capiti firmissima taia
421 ipsius ad frontem stat maxima
445 quanta et
448 incoepit secum mariolos ducere bravos
449 taiaque pilastros
450 aut taiaborsas melius quis dicere posset
451 manca
452 non fuit in mundo giottonior alter et ipsum
453 fruiturque
460 perveniet
461 facies tanta gravitudine vestra
463 zaffique simul
466 suos? an
468 populumque
470 scoppatur
471 fronte bolatur
472 berlinaeque provat scornum
473 ni Baldi comes et nostrae mala
476 galanto
481 buttant putridas
Mancano naturalmente qui i vv. 482-92, giá inseriti dal F. nel secondo libro
493 manca nel corrispondente brano del secondo libro.
494 Baldus caporalis, ab ipso
508 villa
526 luxuriat facili scelerum se
527 si incustoditus fuerit, nulloque magistro
528 cursitat huc illuc, ceu fert ignara voluntas
530 non tulit
539 saeviret equus cozzone
541 manca
543 rugososque mini parlanti ostendere nasos
544 quam bene
545 nolo meas ergo
546 sed doleo
547 mihi dependent, doleo quod bolsa
dopo 548: sanguis hebet, frigentque effeto in corpore forzae
549 sic ait atque casam repetit rosegando cadenam
550 languore
553 ergo repossemus cighilinum Gosa
554 camisas.
LIBRO QUINTO
3
fit parlamentum quo non secretius altrum
20
magra iam iam fugit ille pedrina, contraque Cipadam calcagno instante galoppat
21 meditans
22 suttiliter filat, tremolantos
24 cognorit vel forte
25 quam sit docta
26 hunc procul adspexit tandem, qui
32 toccatve sperone, galoppat
33 cernit, cupidus
35 denique rivatus… arzone debottum
37 basans velut est usanza
39 quae te, Baldus ait
44 dacantum
45 fucata
48 partibus e venetis
50 habet, quo non furiosior alter
78 manca; vi è invece l'esametro: namque todescorum duplex modo campus arivat
79 castellumque Godi nunc sbombardare comenzat
80 manca
81 Trenti venit ista canaia ribalda
92 manca
100 nil tandem nostri mater
106 dedit sua collera
112-13 nam fuit ad largam campagnam lampada noctis
119 nult aliquo pacto
126 parolam
140 de me quid habenda paura est?
143 provistum
145 animi sunt omnes, stantque
149 eya
151 vobiscum me cernitis
153 manca
156 regazzo
178 il «convivia» delle stampe è forse un errore, e dovrebbe leggersi «convicia»
Dopo 187 il brano seguente:
Per fas, perque nefas, nummum vindemia fitur. Quid referam povera viduellas dote, menantes vitam cum stento, linum pirlamine fusi? Non mancant ubicumque homines, qui ardore dinari orphanulos miseros ladri, viduasque ribaldi millibus aguaitis spoliant, nudosque relinquunt. Non tamen his veniunt ad mancum iura palazzi. Procurator adest, quem tam pia causa pigabit deffensare inopes, quam spes intenta guadagno: seu sint gallinae, seu casi forma tomini, seu magis ovorum cistellula colma recentum.
191 pro captivare
193 dubitat, sed nil tamen ille pavescit
194 sunt nimium… baronis
195 qui sternunt homines uno certamine centum
196 sed cum fraude illos vilis traditorus acoiat
200 observans Baldum, retinensque timore fiatum
202 beverazzum grandem promiserat
206 manca
207 inde novus Gainus dum cauta
208 gallonem Baldi passat, videt
209 stare procul manicum, griffisque sat
211 quod quali
235 ceu buttam
239 tenet in manibus solettam nempe
243 fundit
246 orecchias
247 fores salae… comitantibus
251 habens huc primus
252 loquendo
253 sta saldus, sta saldus, eris per forza piatus
254 praesonusque meus tandem, sta
255 manca
256 te te rende mihi
258 mangiat… ferrum
259 avventat
261 deque suis manibus scarpat de robore mazzam
263 berettam
264 manca
266
illis datornum… tavanos, et bastonatas menans, ut dicitur, orbi
267 se se forti cantone
268 graffiger ursus
273-77 mancano
305 brazzones, inque camisa
310 per mezum populi
311 veluti
312 at gentis tandem
313 dardorum silvam lanzat
314 tali
Seguono gli esametri:
quali cum campus sguizerorum cridat alarma, cridat alarma sguizzer, pom pom tamburre sonante, contraque bombardas sprezzata morte ruinat
315 heu quae nam stracco virtus in corpore regnat?
316 iam nulla quidem speranza
317 generosa
318 spaventu abiicitur
320 cavestro
321 barcaroli iam tandem pascere pisces
322 cum borsa
325 est, genuinaque virtus
327 spedos
330 vulnera spizzant
331 sanguineum flumen
Dopo 342:
est trambaius enim fortis de robore corni, cui gaiardificat gropporum copia schenam, influxuque bono lunae fuit ille taiatus
345 dum cavalerus enim super
352 tendunt cum fraude
360 circum sibi spargere
363 stravoltum
364 vincula multa
365 cordarum, tandemque boghis cadit ille tereno
366 superbos
368 gambam… praestiter
369 mille
371 lux paulo ante baronum
391 Fedrigo
401 barones
408-9 balestrum | quod
412 manca
414 menzonatus
415 (non dubito)
416 suo maior veniet Cipada
Seguono i versi:
Pietola Virgilio gaudet, Ceresera Pariso,
Burchiello Florenza suo, Cipada Cocaio.
Ut gravitate Maro, sic sic levitate Cocaius
praecellit vates, Typhin alter et alter Homerus.
421 ruens, ignara canaia
422 nescit cagionem, furiansque
423 sed… bravantes
424 ante senatores
425 cui Gaioffus
426 zenoësa
428 quod debes solvere scottum
429 faciam
432 sdegnato corde
433 rubeum sua manant
434 nullus
435 lighet et stoppet vacuas de
436 aut vocet almancum qui scit medicare ciroicum
440 et celsum
441 supplicat ut nunc nunc subito vendetta fiatur
442 balcone palazzi
443 picchetur, specchiumque aliis fiat ipse ribaldis.
LIBRO SESTO
1 alma
4 sobolem
8 ampla canendo
10 manca
12 olim robasti fraude galanta
23 indusians
45 guerrigeros agitat… travaios
47 convertere gentem
49 hanc… terram
50 tantilli maneat
51 voiant… batismum
52 quid ni? dum nostri Baldi vindicta fiatur
55 splendet… brutabit
56 quando gigantorum
60 atque velis
61 nam… nochierus
64 prontus
65 dubitat certumque putat se posse
66 mamalucchae… gentis
69-70
dedit infinita quotannis damna galinabus, vadit
71 terram toto cum corpore fregat
72 tollit Zambellum… ad
75 saputi
77 sapientes ante signores
97 pazzum
dopo 108: ut civetta facit nunc huc nunc volgitur illuc
109 restat guardare
110 manca
111 cur tam
114 zappandi officium
116 coëllum
117 bellas paiae tezas, bellosque
118 may vidi
120 stippare valet
121 me non… guidasti
122 galantas
123 manca
124 summis balconibus atque fenestris
125 quae
127 deforas
128 et quovis
129 guardare
160 menasti
162 cagarella
164 misserum… davantum
166 pone ginocchium
169 erat, cui tantum cognita zappa est
170 stat, velut usatur, suprema
173 huc Zambellus iens
174 fazzam
176 primo zappellans totus abassum
181 surgitur in colera, truccumque
182 cum quo… schenam fregare
Dopo 182: post fregamentum vult leniter ungere spallas
184 sic ego formam
186 scordaris
188 domino facias
dopo 192: quae circum fecit totum reboare palazzum
dopo 194: praeterea multi canonorum sorba putassent
dopo 210: non tamen ulla retro spingardae balla soravit
219 suadere bisognat
224 praetori mascherpam
225 sed tamen obscuras
226 cuncta recognovit magni saviezza
227 inde
228 in horrendo… carcere semper
229 gubernet
232 patrumque comando
233 saccum villae mandare casadas
234 sibi cagnettas
235 ficcatus in isto
236 ut, postquam Baldum tenet in presone richiusum
237 fit certus
238 streppet, scarpetque Cipadam
240 Veronam vacuis
241 Ferraram
242 nec sua spaventat solum nominanza Milanum
243 nec Romam solum, Napolim
274 diabli
275 ecce tuam portat furiis balzata ruinam
276 manca
277 coniux illa
278 te tam savium
279 furiosam
280 illi tuttavia
281 chiodum plantavit battere
283 spiccavit
284 diablam
286 quam modo stupparum magno sub
287 pensat fusumque reponere giusum
288 pariter zaffare
289 superveniens
291 cui stuppam… siccam
292 sic
293 sbombardans
295 scapolat, fugit
296 manca
299 velut falchettum merla rapacem
300 linum… fogatum
301 soror, mea cara sorella
302 parce, precor, heu me, quid saevis? triga furorem
308 sboffante
dopo 319: sive canem potius mastinum, sive stiverum
325 et sursum
332 alio
335 saltans (gittaverat ante tracagnum)
336 grossam rapit illico petram
337 collaltram fronzanti murmure lanzat
338 tamen saltu scansat leggiadra gasonem
339 contorsit
340 eas velut inter cagnas fratta
341 pedegiunto
342 graffantes… perque camoras
343 forfice
345 polzinorum squadras insemina
346-48
appizzare simul crudeli Marte baruffam: altera natorum nimium zelosa suorum it cro cro resonans, cristamque superba levatam gestat et incontra se se parat ire nemigam. Altera quae cernit procul adventare bataiam non fugit, at plumas spennato ventre rebuffans castra movet, dirisque fremit raucata menazzis. Denique concurrunt, raspis grassantur aguzzis, inque vicem duris spennazzant corpora becchis. Qualiter apparent hae fractis denique pennis, sanguineis oculis, cristisve, cadentibus alis
349 Berta et Laena domarant
350 audito interea
351 illas
352 cagnina
370 pro bretta aut scuna quantillum
382
suscipiat largam per drittum perque roversum vendettam, dulcemque ontam plus nectare, plusque melle saporitam, dicens non esse miorem bocconem mundo, quam quem vendetta menestrat
388 fraudes… disponere
391 parecchiavit rocchis, circumve murais
394 tanquam philosophans
dopo 397:
hunc neque per fiancos, perque aures, perque galones battimenta movent, nec paia brusata, nec altrum merscalchi inventum compellit inantius ire
400 tu melius, Cingar, scis, nosti, saepe
402 te mulina uxor, tua te Gnesina
404 namque diu fama
410 longo
435 clarae nominanza
436 Curtatoni
438 in illius stet
441 scroffa
444 vostra
446 animi
449 et vestram sic sic abbarrat
450 Ah, Tognazze
Segue l'esametro: et quae corda nimis tiratur denique schioppat
451 sconsolata domus sola est, Tognazze, vocanda
452 robbas
454 partem, vita genus omne careret
455 manca
456 non vir supportat diri cruciamina partus
458 totaeque
459 manca
464 at vir
477 nummos
494 bene facta
497 poltrones o sine freno
500 volo
502 quae stentata domi remanet, centumque facendas
503 faciet quod in unam… horam
504 pignattam
505 infans in cuna gnavolat, vult suggere cizzas
506 panis toccum
508 chiozzaque pullinos… deffendere
510 cosas facit uno foemina trattu
511 trat praesta
512 illico cum semolis miscet
513 mittigat infantem
514 smerdolat et modico fanzullum pane tasentat
515 quo facto egreditur, pit pit pronuntiat ore
517 en quantas pariter cito terminat illa facendas
518 quis vobis quaerat capitis
519 quis massarias nettas faciatque politas
522 manca
525 longo
526 vosque galantum
dopo 530: seu Brognolinam, seu Moram, sive Bonelam
534 illius posset laudare saperum
535 manca
536 quae centum pegoras hora… in una
Seguono gli esametri:
heu quam bella fuit tu scis, tu, Berta, provasti. Cui caput aguzzum Zenovae, cui fazza botazzi, cui nasus drittus rampini more colabat semper aquam roseam gozzantem supra menestram. Nec sibi stretta fuit nimium bocchina, quod ipsas quando sgregnabat geminas toccabat orecchias. Sat pulchros oculos habuit sua testa ficatos: alter gazolus, niger alter, sguerzus uterque. Quos inficcatos mihi quando tenebat adossum, non bene scernebam si me guardaret an altrum.
Dopo 540:
absque orecchino nettare potebat orecchias, longis namque ongis fecisset pectina corni
541 narrarem
542 eam, me me disnembolo totum
543
tantos costumos habuit quod quisque stupebat, deque suis pedibus stranium spirabat odorem
544 simulat crepanti pectore
545-46
Est verum—dixit—quod talem perdere donnam stat grandis iactura tuae, Tognazze, casadae
547 robba quidem vadit
548 una magistra
549 dolere
550 sume… Tognazze, morosam
552 genus asbaccum
554 quanta fuit quondam, nunc est, erit inde, donarum
555 ut illa
558-59 illico se partit, fabricatque sacenta merendam
560 ergo Comina satis cantasti, Berta domandat
561 manca
562 fumat tibi.
LIBRO SETTIMO
1 sapientia
3 manca
4 sentire
5 vecchium giurans alias
6 inque satis bellum illum tramutasse capronem
Dopo 7 comincia l'invettiva a' vecchi pazzi che il Folengo credè poi meglio inserire nella chiusa dell'episodio di Tognazzo beffato: cfr. i vv. 382-427
8 gradans
9 cunctas ingenii decrerat sponere forzas
10 perdere vitam
11 qualiter isbrighet de stento carceris illum
13-15 cum quo de Baldo mala millia dire comenzat
16-18
quod ladronus erat, quod fur, quod forca, quod omni stercore puzzabat, quod habebat, habetque ribaldus mille satanassos in testa et corde ficatos
19 quod centum meritat mortes, quod mille, quod octo
20 quod centum cinquanta
21 giotoncellus
22-26 talia cum secum tacito cantone loquebat
28 dicam, dum tecum teneas
29-32 mancano
33-34 dic, Tognazzus ait, iuro non dire neguno
35-43
Cingar suspirans dixit:—Male quippe libenter officiuin perago trucimani seu tabacchini
45 (quandoquidem Baldus moriat) desistere nolo
46 manca
47-48 Berta tuum penitus cruciatur propter amorem
50 habet certissime
51 manca
52 portat meschina magono
53 clamat… bramat et optat
54-55
semper flet, luget, suspirat, pectora pugnis martellat, dubitatque suum quod spernis amorem
56-57 formose (invece di mi belle)
58 Ganimede
59 ne me dispresia, ne dulcis bocca refuda
60-61 mancano
62 nil dormire potest, noctu te pensat in omni
63 manca
64 multiplicat per tantas passio doias
65 heu heu… meschina
66 illam de tantis cerco distollere brighis
69-70 si Baldo mancante bramas suus esse maritus
71 talem Cingar aquam pedibus dat
72 brodicus ut vecchius magis altus crescere possit
74 distaccat
75 quod
76 turdus se rete
77 gulosa
78 muscaque
83 potest quod
84 appetat
99 sententia Typhis
Dopo 107:
quid valet ad vinum nostrum vernazzia Voltae? aut ea qua tantum bressana Celatica bravat? extollunt alii colles vallemque Romagnae, dant alii vantum Gardae, rivaeque Saloiae, a napolitanis laudatur Terra Lavoris, atque zenovesis sua piena rivera narancis: nostra sed avvanzat cunctas possessio terras.
Dopo 108: quarum nunc Cervam tauro succumbere feci
109 hae faciunt multas mascherpas
110 plures
111 domus est, levibusque
112 tenuis
113 coctis tota est… matonis
114-15 tectaque de cuppis centum cinquanta teguntur
117 rastillia, zappas
118 marrazzosque, segas
120 ceppos
121 tenaias, chiodos
124 narrando tibi… fastidia, Cingar
125 nostrae stant
129 rotae formam… pressare
Dopo 138:
non est ulla quidem tellus aequanda Cipadae: taiat abundanter frumentum, lignaque boschi. Mungit abundanter vaccas, facit inde recottas, suntque cipadenses apti studiare terenum. Alter habet vantum melius fossata cavare, alter arat, bassumque tenet, calcatque gumerum. Qui novit melius vignae podare maderos, qui melius stallam grassis nettare boazzis, pinguificoque ruto campos implere strinatos. Attamen istorum sum primus, sumque magister.
148 talia parlo
150 vade, precor
152 quantas in coelo stellas vampare videmus
156 et bastardellos dat quantos Roma quotannis
157 et vermocanos trat quantos Bergama tellus
158 quantas brusavit Piamonti patria stryas
dopo 159: quantos Bardellae piccat provincia ladros (cfr. 161, dove Cipada sostituisce Bardella)
160 buttant hinc inde
162 marzas
163 zaffi, nautae, gentesque gabellae
dopo 164: et quot gallinas furasti denique, Cingar
167 brazzato
169-70 Cingar promittit, quamvis attendere non vult
171 vadit et in pressam
173 manus primum, sursumque brasolas
174 bistirat calzas
175 quaerit
176 ostentatque albam
177 palpat canos, grisosque tosottos
189 beverare frequenter
198 dotone decorum
204 linit
205 pectinat in
212 villica turba sub ulmis
214 Berta polita secuta est
215 atque hi ballantes stabant
216 strepitu tanto
217 hic drittum charam saltum
218 capriolam pirlando per aëra
219 tundo
223 seu spingardoium, seu spagnam, seu
224 mazzacroccam, seu moscam
225 multi iam nimio facti sudore fiacchi
226 per betolas intrant, cyathos
227 forzas… virtusque
230 clamitet altram
231 iamque retornarat
232 homines
233 pugnale galono
234 bravazzumque
235 manca
245 saltatque legiadrus
248 ballum reliquis bravando
250 egreditur stallam, materno lacte cibatus
271 suspirans
272 spudat carlinis similes, similesque
274 non
275 sese moveat tres
276 tacito sub pectore parlat
278 iam plures ante giotones
279 gazani
280 menestram
281 manca
282 credit… ridere
285 vadit arentum
286 simulans
287
quid tardas? quid stas? non Bertam cernis adesse? illa cupit, si vis, tecum ballare trehoras
288 sic dicens passat… dixisse
289 Tognazzus non bis cosam sibi dicere fecit
291 faciens
292 levam porrexerat illi
325 manicam
326 neque… neque
327 manca
328 erat, stringasque molarat inantum
329 extemplo Cingar properat, nodumque
330 snodat et altandem nudus pover ille
331 usque ad
332 risarella
333 quod
334 volens cum corpore nudo
335 quemquam… coperchium
seguono i vv. (cfr. 338-39):
sic ad calcagnos bragas oselazzus habebat ut quando in stuppis galletti gamba ligatur
336 unde pians cursum talem dedit ante stramazzum
337 quod tamburrinum sonuit sua panza cadendo
340 concurrunt omnes nudum guardare Tognazzum
341 oy oy quae cosa novella est
342-44 mancano
345 ipse manum supra nummos, bursamque
346 manca
347 suum morzavit amorem
348 amor: pudor hic superavit
349 pede saltatus… recedit
351 lassat genitalia
352 vidi maium
353 quae sine cautela cuppis cimigasset ab altis
355 heu pro vergogna caput in tellure ficabat
356-57 tollere non audens oculos, sic ille gemebat
358 coepit
dopo 373 i vv. (cfr. 426-27):
o nimis improprium senibus, vecchisque bavatis pectus amoroso plenum gestare brusoro. Id ratio prohibet, vecchius marcescit in annis, fert ad calcagnos cassam guardatque sepulchrum
383 manca
384 il passo corrispondente della Cipadense in principio del settimo libro s'apre col verso: non ego parlabo saviis temeraria vecchis
386 at vobis dico ranci, vecchique galosi—
388 tua collera
389 geris tecum… tergore cassam
390 sed quia bertinam tua fert iam testa
391 sed quia te praefers rapefacta
392 ac si consistat grisis saviezza capillis
dopo 425:
bella iuventutis rodunt solatia freschae, gobbati, sguerzi, ranzi, cornuque sonantes, invidia quoniam tabescunt, toxica mangiant, suspettant miseri falsum, morsique remordent. Hi tamen annorum calcati pondere centum ducunt uxorem, non quam premit etyca tussis sed frescam, solidam, sed quae (si mundus abassum caschet et humanae pereat raunanza brigatae) sola restitueret nostram bona soccida gentem, at cito capreolos generat sibi vigna petulcos, multaque materies cornarum crescit in altum, ne desit fabris propter manegare marazzos. Sed iam dicendum nostro de Cingare tandem.
428 manca. La Cipadense, avendo premesso l'invettiva a' vecchi, imprende senz'altro la narrazione dei tiri di Cingar a Zambello, facendo seguire al 382 il 429, che offre la sola variante di: qui quoque in luogo di: en quoque
430 ut quoque Zambellum faciat sibi rumpere collum
431 qui
432 non manet in stroppa, nimio sburlante talento
435-36 Laenam: nos, inquit, habemus
438 facit ulterius
440 pergam… trafigabo
441
tu tamen interea fusum; tu guindala, spolam, tu naspum, roccam, noctuque diuque frequenta
442 faciemur… reges
444 operanda tibi cagione
445
quaecumque comandas, quando, marite, meum voias satiare talentum (cfr. 448)
446 scis quod me voluit cum grosso battere truso
447 deponere tantam
449 fac penitus contra vaccam vindicta fiatur
450 proprium si temnis
dopo 450: Hic mihi despectus non supportabitur unquam
451-54
Zambellus ei:—Mala foemina semper
Berta fuit, faciam vindictam, pone pauram.
Ergo simul tacitis artem reperere susurris
457 casam… pleno cum
462 talem Zambelli
488 mittere
490 intereaque… isto
491 Cingar enim… bagnatam
492 dummodo fazzolo
493 scoprens
495 quod fors parebit cunctis ad credere durum
496 manca
497 Berta quidem te te studio ringratiat omni
498 quam sic fecisti tanto de munere
500 attamen experiens nunc rem cognovit
501 quidquid supra… cagabas
502 crede mihi, semper vaso servavit
505 poteris vendens spazzare carognam
506 me buttare viam faceres bragalia, Cingar
507 si te pensarem quod cago vendere
508-9 mancano
510-16 Cingar ait: Cur non? provam, Zambelle, videbis
517 sic ait, extemploque trahit deffora spinettum
518 medio fundamine vasis
519 foras tunc puzza liquescere coepit
520 Zambellique suo nasum percussit
521-23 mancano
524 pissasanguis, dixit, iam
525 stoppa cito, merdas odor indicat, oybo
526 castronus
527 merce quatrinum
528 manca
529 mecum venias, miranda videbis
533 palesat.
Segue l'enumerazione degli oggetti esposti nel mercato:
Stringas, cordones, borsellos, cingula, guantos, taschellas, scufias, scufiottos, cultra, guainas, carneros, fibias, calamos, calamaria, cordas, pectina, specchiettos, rubebas atque sonaios, boccalos, basias, urces, magnosque cadinos, cantara, scudellas, piattos, orinalia, testos, zuppellos, scarpas, soverettos atque stivallos, martellos, falces, diversaque ferra, badilos, salsizzas, trippas, plenos de carne budellos, verzas, lactucas, ravanellos, porra, scalognas, gallinas, ochas, anedrottos atque capones, casos, casettos, bottiria fresca, ricottas, unguentos, bisulos, petras, dentesque cavatos, radices varias, herbas, curvosque bragheros, telas, bisettos, fusos, capisteria, roccas, atque pivas illas per quas crysteria ponunt. Hic homines tandem venalia quaeque palesant.
541 vocablum
542 Cingaraque astutum cito
543 qui dicebat… esse daveras
544 tunc prius extremis digitis in mella ficatis
547 tantum gustat
548 bugiam
549 ducattos
550 manca
551-52
sborsat et hos tirat Cingar, tiransque giotonus lamentatur eum pocam sborsare monetam
553 dumque
554 sibi
557 nunc redeo, quosdam… facendas
558 inde meam reddes brentam quum venero nunc nunc
562-68 mancano
569 maxima Zambellum maravilia coeperat ergo
570 mercatumque suae vult… carognae
571 magnum puzzanti fece tinellum
572 per gentes, quocumque meat, Zambellus amorbat
574 hac de materia
575-78
pervenit in piazza, studiat cercare per omnes botegas, dicens:—Vultis comprare tenellam atque saporitam merdam? modo fecimus illam; non nisi doverum tali de merce domando
582 quem modo
583 sub fecis pondere
595 sinit
604 quid sit tantus rumor
608 inquit
609 Cingar, fuit ille ribaldus
610 tantas voluit
611 at puzzae
612 Zambellum manibusque
613 illum communi fecit presone
614 id novit, non restat more
615 Zambelli uxorem Laenam accattare caminat
616-18 quae stabat tristis, plorans mala fata mariti
619-20 nec scit partitum retrovare ut liberet illum
621 sugatque bagnatos
622-23
cum spudazzo oculos, monstratque dolere sodalis damna sui, quo non fuit alter charoir unquam
624 sed
625 manca
627-29
namque diu totam verax it fama per urbem: quod Zambellus erit penitus damatina picatus
630 miseram, clamat bona femina, mortua
632 dicens chioccat manibus, squarzatque capillos
634 Cingar ait lachrymans: Heu, cara sorella
636 manca
637 canaia
639 ecce tibi sforzabo tuum tornare maritum
642 manca
643 dono tibi tascam, dono
660 trudi
669 truditur
673 ipse scio
674-75
quod tibi sfalsasti trutinas, scarsasque bilanzas semper habes, stronzosque canis, stercusque caprarum
677 ac unam pro alia… robbam
678 nunc
679 contra centum… testes
680-81 mancano
685 sic parlans Cingar multa ragunante brigata
686 et celerans
687 cagarella… plena timoris
688 manca
689 se tenet
690 manca
691 non memorat falsas nunquam tenuisse staderas
693 vexatio tandem
694 continuo currit post tergum Cingaris, illum
695 sic vocat
699 firmat… domandat
700 rogat supplex, faciens
701 o compagne
703-7 ah rogo, ne accuses modo me de crimine tanto
708 mox aliquod
715 vilanum
716 spesiis
726 esse bonhomme
741 ergo vale, vadam… et heus tu
742 iam mecum speciare veni
744 Cingar cuncta provat
746 Zambellum, Lenaeque remittat
747 quos illa… borsa
748 quosve spetiarum sborsare paura coëgit
749 stomacatas… brigatas
750 ecce meae musae nasum
dopo 751: ponimus historias per vera vocabula veras
752 et magis.
LIBRO OTTAVO
13 gazano
16 celebratior
21 et veluti
23 piliavit
30 toiat
59 pensasses esse
dopo 140: forte creaturam disperderet illa fadighis
141 atque abortivum
443 quos
506 robbando
507 conzando
598 causaque… fuit
608 piatellum
642 bos, vel mula, vel altrum
643 hoc dicto
644 quo non bisognat
645 cunctis datur
segue il v.: non campanello pulsatur ianua, dico
646-47 introit ac tornat vel mas vel foemina semper
649 unus enim
650 hic spazzaduris, paleis, strazzisque coperta
dopo 651: sentiturque gravis multo pissamine tuffus
Dopo 654:
Non sunt ex illis non sunt, mihi credite, sanctis, qui quo plus fiunt ricchi, plus debita crescunt: namque tyrannorum cercant satiare golazzam. Non quos tam bravos facit alta scientia Scotti: dico bravos verbis ac spadis quando bisognat. Non quos doctores Thomasus fecis Aquinus, dat quibus officium Gesiae deffendere statum, ac inmitriatas asinis imponere stryas. Non quos ad fiancos cingit centura corammi, et cordovanus vix unus sufficit illis. Non quos ad coelum barozzus portat Heliae, deque manu Mariae vantant habuisse gonellam. Denique non omnes illi, qui sponte sequuntur pauperiem, per quos cercantur ad ostia tocchi, deque pitocato se tantum pane saginant. Non sunt Mottellae, non sunt hi denique fratres. Non scapuzzini sancti, qui sponte famescunt, sponte sitim tolerant, freddi caldique travaium. Non altri quidam, quibus est tantummodo curae vivere contenti, quamvis sotosora butetur mundus hic et ista haec plenissima gabia mattis. Hi spannam nec habent, debent nec habere tereni, quaeve humeris ponunt aliorum pondera (sicut hos Pisanella docet, vel Clementina maëstrat) hi primi faciunt, nec possunt fallere iotam: nam prius exemplo, verbis nos inde reducunt. Orphanulos viduasque tegunt, solantur, adornant moribus et Bibiam vechiamque novamque palesant. Tum per cantones gesiarum, perque capellas centum cassettas taccant, ficcantque pilastris, pontificum larghae pendent ubi mille bolettae, pro quibus ad nostras datur indulgentia culpas
678 magis… magis
730 arboreis truncis, nec non in
731 falsa Cingaris arte
732 quod propria fratres Mottellae.
LIBRO NONO
71 quidam, quo non poltronior alter
114 occidendus
236 patenam populo
dopo 240:
sed quid non dixit Martinum contra Lutherum? quid non contra alios bravos de gente todesca?
340 coniunx Laena fuit Iacopino vendita praeto
dopo 353: et quot menzognas dicit Comina Cocaii
366 dicere pazzus
397 nostro
dopo 450: Titire, tu patulae pro nugis Maximiani
494 donet solo
526 o pedocchiorum.
LIBRO DECIMO
4 obscura Baldus
7 tandem
13 franceschinos
23 his tantum braga
49 portanti more bubini
dopo 51: Paulus heremitus, sic sic hipocriter ibat
87 meus fieri
172 hunc magni fecit
173 de sacristia
181 et
dopo 197:
nos quoque de sfodro sciremus ducere spadas, atque lupi zuffum nos vidimus ante capuzzum
209 schioppis, manuumque spadonis
218 fac, o bona
238 pascere mulos
239 aut asinos, magna est
241 biassat
259 velle dinaros
265 parecchiat boia solarum
283 audit apertati
290 non potuit
297 ritirans
298 guisam nullam curans intrare
302 portazzam, scuroque capuzzat
306 reverentia
307 barbottatque pater nostros
341 voce misellum
349 pasceret omnes
371 tercentum
395 potest nimia stracchedine drittus
398 in corpora forzas
404 nullam pavefacto pectore parlat
406 Baldum, quo valde pavescit
421 tu… dedisti
422 comandasti
430 reverentia
dopo 441: non meritat forcam sed centum mille cavestros
466 remansit
502 enses
515 brandum
LIBRO UNDECIMO
20 Orlandior alter
21 manca
38 ducatos
52 ostus quo non sassinior alter
56 praemia chiedit
71 pellit
94 praestare
117 quantis rocca capi posset foltissima Bressae
179 dishastatum est
dopo 181: hic spezzat scudos, maias sfrantumat, apertam
183 nigunus
202 moriat penitus furibunde spedazzum
217 centosque pugnales
231 infilzando
237 fors quaranta viros colpo… in uno
288 bufallazzi
293 manca
299 relaxat
304 atque prior Baldo
335 biassant
351 clamat: Certemus, Balde, sperono
371 sexaginta viros
374 parecchiat
380 contra bis mille repugnant
390 armisque todescos
391 probis potuit superare Cipadam
dopo 421:
inde cadaver agens intornum more vocantis strozzeri augellum, bis, terque quaterque rotavit, fecit et altanae cimare cacumina turris, quo iactu stupuere omnes et apena volebant credere quod propriis oculis tetigere videndo
dopo 452: et scorticabat populos, inopesque brigatas
453-58 mancano
478 ut
479 cui respondere
482 mercadanta
dopo 504: imo pregant ut eos faciat sibi rumpere collum
514 ducatos
dopo 524:
tempore quo fulmen montagnas Pelion, Ossam diruit a bassis radicibus, ipsaque sparsim marmora schittavit per drittum perque traversum.
LIBRO DUODECIMO
89 peragrantes
147 soppiat
dopo 340: sors sua stat contra gregum giostrare levantum
350 Ostrus
dopo 361:
spongosas alas pandit, gravidasque pioggae, quo spirante vides venetas plorare muraias, malvasia tamen sola est, quae partibus illis Sirocchi solet humorem scazzare cativum
378 disramat laceras
484 pelagus, tangit quoque fluctibus astra
490 datque piottae
505 (NOTA DEL TRASCRITTORE) La numerazione dal 505 in poi nell'originale è sfasata di un numero. Il verso segnato 505 è in verità il 506, e via di seguito. Abbiamo ripristinato la numerazione corretta, rinumerando le note seguenti.
521 cunctis sua vota
537 heremitus
dopo 538:
cilicium portare super dobamenta camisae, et sibi cum cauda vulpis chioccare culattas.
LIBRO TREDICESIMO
3 tenet
132 dedentrum
dopo 291: seu sit Commardion, seu sit Bergnacca Bolognae
328 Fedrico
dopo 345:
nauticus instrepuit clamor, responsat ab alto Echo gemens scoio, quae dum videt ire Lonardum Narcissum ah memorat, Narcissum nympha ricordat
376 subdolus arridet[1]
[1] Con poche varianti i vv. 376 sgg. del canto di Giuberto furono dal F. inseriti nell'operetta pubblicata insieme col fratello Giovan Battista: I. B. CHRISOGONI FOLENGII mantuani anacoritae Dialogi quos Pomiliones vocat. THEOPHILI FOLENGII mantuani anachoritae Varium poëma et Ianus. In fine: In Promontorio Minervae, ardente Sirio, 1533. Vi appose il titolo strano: Metaphora de iis quos ad magistratum se contulisse poenitet.
dopo 382:
protinus aethereas fracto cum murmure sedes circuitu mugire, tremiscereque aequora fundo accipiunt: deus ipse tonat, deus ipse iacentes extemplo horribili iaculatur fulmine terras. Dumque fugit cum sole dies, dumque aëra densas contrahit in nebulas, subigit dumque aethera vastum in mare, terribiles picea caligine vultus apparent, volitantque atra sub nocte vapores. Iamque Noti erumpunt, crebro polus igne sonantem dat tonitrum, fractaeque ruunt in flumina nubes. Magnus at oceanus tantarum pressus iniquis desuper agminibus pluviarum, deque tumenti ad latera excipiens torrentum gurgite spumas praecipites, miris paulatim exaestuat undis, donec aquae et coelum lato curvamine se se componunt, dextrisque datis sua foedera iungunt
383 at miseri
388 inulte
dopo 390:
sedibus aula deûm natat imis, deque quadrigis attonitae saliunt nymphae, perque atria curvi delphines, phocaeque ruunt et grandia caetae
400 ceppos
420 magatellandi
dopo 470:
Ptous adest, Horius, Pythius, Phos, Mitra, Myrinus;
il qual verso, omesso nella prima ed. Varisco, si ritrova aggiunto nella seconda del 1561.
LIBRO DECIMOQUARTO
Dopo 60:
sed bene se possunt istae signare gaioffae, quas domenighini valeant trapolare capuzzi
dopo 155:
Continuo summis undant ibi turribus atra nubila: quae pluvio (prout iusserit altus Apollo) plena sinus humore cavos, rutiloque vapore, nunc bibulos placida mulcent aspergine campos, nunc discussa tonant et torquent fulmina et ictu grandineo curvi modo spem populantur aratri, et modo brumalis tardo nivis imbre liquescunt. Saepe tamen vacuum purgantur in aëra, nec se obiiciunt solemque inter, camposque iacentes. Ventorum hic etiam domus est, et quae omnia certo sub ductore fluunt, motuque ac fine laborant. Praeruptas nec enim sine iussu temporis undas eructare fretum videas aut ponere fessas. Flant Euri, altisonum praetexunt nubila coelum. flant zephyri, collecta fugae se se undique dedunt. Flumina threiciis aquilonibus arcta stupescunt, mox tumida exuperant ripas urgentibus Austris. Hic foribus stabulant alternae semper et ipso vestibulo positis nent fila cubilibus Horae, Horae Parcarum vigiles, motusque ministrae. Ferrea mobilium stat machina plena rotarum, quas inter se se varias, refluasque vicissim, pendula detorquent intento fune metalla. Sex quater haec etiam datur Horis cura: minutos quae obliquant passus, numerosoque ordine se se ad metam impellunt, ubi quaelibet ore canoro nuntiat erumpens quidve umbrae, quidve coruscae lucis agat Phoebus, quo ipsi succedere menses admoniti possint tectis ad iura tyranni. Post Annus senior graditur, cui plurima pectus barba tegit, qui fata gerit, totamque recenset temporis expensam, aetatesque, ac singula Lustro. Actor hic est Solis, qui bis, terque omne, quaterque supputat in numeros coelum, summamque potenti, ac procerum primo, dat pleno examine Saeclo: Saeclo, cui magnos impendit Phoebus honores, atque suo lateri semper considere mandat. Tempus ibi alloggiat dico: Solisque comando matronam ecc.
dopo 200: fraus, lis, fel, crux, mors, tandemque ruina Cipadae
dopo 231:
cui viduella suo ceu tortorella marito succumbit, vestesque viam gitat illa gramezae. Nec plorans sicca se ponit in arbore sola, nec bibit ulterius fangosam fluminis undam
dopo 232: utque magis chiachiarent supparum semper adest vas
241 nimium scaldante leone
243 marza de famme perirent
254 cicadae
255 super legnos
285 quod
dopo 290:
guaique meo capiti, si tunc se imbatteret esse pondere sub tanto, quae nam plus stricca fritada est?
375 guanzasque
396 unguibus.
LIBRO DECIMOQUINTO
22-33: Il nuovo canto di Giuberto, del tutto diverso nella Cipadense, era stato giá inserito dal Folengo nel VARIUM POËMA cit., col titolo De Sala regione Campaniae:
Sala Napaearum, Dryadumque admixta choraeis, ibat, earundem tantum pulcherrima, quantum ipsa Same atque ipsa Paros Nereidas inter. Illam capripedes, illam qui Pana sequuntur et videre simul, simul et caluere medullis. Nam neque visa Pado Stella est tam pulchra, neque ipsa Tybri pater visa est tibi tam formosa Lycoris. Parthenope licet huic, licet illi Mantua vatem, Parthenope similem det primo, Mantua primum. Sed quid erit tantae sacra inter pectora mentis, qui, velut hic Stellam superat, velut ille Lycorim laudibus, aequato celebret certamine Salam? En reperire datur quem sumat Phoebus, amentque usque adeo Aonides, ut eas, quas aurea vernas Sala rosas, violasque et candida lilia nectit, auferat, et laurum, cui lauri cura, remittat. Huc huc verte fides aurati, Scipio, plectri: Scipio, Scipiadum nomen sortite, decusque. Quid sua nequicquam tibi consuit Ischia serta? Ischia, Nereidum matri decus Amphitritae? Non minus ipsa tibi debet, quam myrthea vati Mergilina suo, atque suo vel Clodia, vel quae Sirmia Benaci ludit pulcherrima ripis. Ischia cur frustra populat durissima quidquid ramorum, florumque tibi, laurique, hederaeque et myrthi pariunt et fragrantissima citrus? Ut nedum decori, verum sint illa decori tam tibi, quam patriae, Cyrrhaeque bibentibus undam? Verum nec decori, nec erunt serta illa decori tam tibi quam patriae, Cyrrhaeque bibentibus undam. Sala quidem te sola manet, quae solis amica est. Illa venit, venit en Dryadum stipante caterva, cui latus adglomerant charites, cui thessala virgo inter Hamadryadas occurrit laeta, vicissimque extantes complexae humeros grata oscula miscent. Cos quibus atque silex et marmora dura liquescunt. Iamque vagus per odora suae vestigia Daphnis Phoebus adest, sed quem niveae praesentia Salae perstringit, coelique hebetat Sala una nitores. At cita Peneis tumido consulta pudori, arripuit conversa fugam, perque avia multam emicat in sylvam fugitans, iamque aspice, iamque fronduit et miserum, ut crebro, delusit amantem. Sala manet tantum, claroque arridet amanti, obiiciensque oculos oculis, simul ardet et urit. Urit adurentem extincta Peneide Phoebum. His furtivus Amor repit, petisque cachinnis implicat et Dryadas et semicapros Sylvanos. Ipsa Venus formosa suos intenderat arcus, vitisatorque suos, sed Hymen tener abfuit unus, abfuit unus Hymen, qui quos exciverat ignes alma Venus, Venerisque puer, quicquid ve iocorum est compescat, miscens iunctis connubia taedis. Mittuntur blandae illecebrae, charitesque decorae quae raptim accito geniorum antistite, laetas apportant choreas, plectroque sonante resultant. Interea Salam Sol carpit, Salaque Solem, dumque alternantes natura intercipit ictus, ipsa suas texit Zephiritis odora corollas, rident prata et sylvae et multicolora pererrant rura vagi fontes, gemmantque in palmite botri, atque ita perpetuo Campania tempore vernat.
77 involtare brodaia
84 cagavit
118 Dameta, pro nugis Maximiani
136 septimus annus
137 frater meus
142-43
si mortuus aut si vivus solazzat fundo cum gentibus illis
158 tolta est
201 bussones, è certo la vera lezione in luogo di buffones della V. Cocaio
dopo 220:
Est hoc in coelo labens fontana cruoris, spaventare Iovem quae visu turbida posset. Ad cuius guardam semper stant octo madonnae. Prima ferox vultu, vestitaque pelle leonis, Forza: secunda simul Destrezza repossat et omne corpus habet tectum pomelato tegmine pardi. Tertia Temperies, Prudentia quarta vocatur. Haec fert serpentis corium, fert illa dragonis. Quinta cagnezato semper te lumine guardat, Iraque nomatur, quam villis contegit ursus. Sexta cativarum capitana Superbia rerum gonfiat ut rospus: rospi quoque pellibus horret. Septima tabifico stat nigra cruore sub aspra nebride tygrarum: Crudeltas nomine dicta. Brutta sed octava est, crustis onerata vetustis, franzosique mali, puzzoreque cancarorum. Haec est illa deae Veneris filiola galanta. Non nisi de carnis, nisi non de corporis usu pensitat et nullum fert in squaquarare ritegnum. Luxuries dieta est, cui dat baboinus amictum. Mars deus armorum curam dedit octo puellis: ut quoscumque homines sibi Iuppiter eligit armis, quosve sequi mandat guerras, soldique guadagnum, hos illae immergant tunc rubro in gurgite fontis, quum nascunt mundo, quum primum ventre cavantur. Non tamen id faciunt omnes insemma puellae. Quattuor at solum, buttata sorte, leguntur: quae vix nata undis bagnent corpuscula rossis, sorteque cum propria mittant ad traffica soldi. Hac igitur mundo soldati lege venimus: ut seu Martani simus, seu corde Rinaldi. Vel fortes, agilesque armis, vel corde superbi, vel post luxuriam proni, vel corpore casti, vel qui magnanima, vel qui virtute posata rebus in adversis norunt acatare reparum. Hinc sunt qui pensant montes spezzare brauris, sagradisque suis, pottis, despettibus omnes spaventare deos et sbigotire diablos. Sunt qui non parlant chiachiaras bravando, sed ipsis declamant manibus, menantque (ut dicitur) ungias. Nec tot formidant Pesadeos, totque Vilacos, totque cuchilatas, muscarum calce tomatas. Sunt qui delectant habitum gestare tilatum, ornatuque suam satagunt ornare prodezzam. Sunt e converso quibus omnis cura tilandi stat lontana, lavantque sibi faciemque, manusque zibetto spadae, muschio, namphaque corazzae. Quas operent dat sudor aquas: quo pulvere spargant crines fragranti, tellus dat mater arenam.
dopo 303:
sunt lamenta tamen divûm communia cunctis de bastardello Veneris, qui musca vocatur. Musca Cupido deûm est, quae nocte dieque molestat importuna oculos, guanzas, audetque talhora illuc ire… sed ista alias dicenda relinquo
dopo 309:
hinc volo vos monitos fratres, heresia cavenda est: ne rumorem illum magnum, strepitumque tronorum pensetis, veluti pensat gens grossa, borellas cum quibus alati mamolini et mille pupini saepe giocant, rumpuntque caput ludendo frequenter. Iuppiter est, qui tunc borea mollante corezas scorozzatus olet sulphur, tonat igne, menazzat
dopo 333:
Ipsa quidem lanae inventrix, linique bianchi nec non velluti, nec non bombacis et omnis artis filandi, texendi atque inde cusendi, intra lavorantes stat semper ficca puellas, quas docet aut rotolo stammum deducere fuso, aut itidem circum verso disvolvere naspo, subtilesque Iovi tramando ordire camisas. Una trahit seu fila sedae, seu stamina lini: bagnificatque albos fuso pirlante didinos. Una graves filo scaricat gyramine fusos, in glomerumque rotat, dum guindalus orbe rotatur. Haec iam texendas producit in ordine stuppas, et facit, o quantas, circum strepitescere spolas. Illa simul texens, manibus, pedibusque lavorat, dextraque naviculam mandat, cui leva remandat. Est quae china sedens telam suit, inque biancas vestit camisas, apud illam stante canistro. Ast est quae variis acubus maiora recamat, namque aquilamque nigram, nigro nigrante veluto, aurato in campo scribit, geminatque cerebrum. Altera de argento bianchissima lilia fingit, ac per azurinum disterminat illa velutum. Altera terribilem texit, formatque leonem, qui pede fert librum, nec non facit ore Samarcum. Una figurat acu mitram, clavesque papales. Unaque vermilios miscet niveosque quadrettos, Bertagnaeque armam scacchis variantibus ornat. Hinc Florenza suum Marzoccum suscipit, inde Sphorcia Bissonem, tum stirps otomanica Lunam.
352 plorat de
373 pedatae
382 seu binus
dopo 383:
est via longa nimis, coelumque circuit omne, per quam si vadas nunc magnum frigus habebis, nunc ve nimis faciet caldus bagnare camisam, nunc refrescabis zephiri sub flamine corpus, nunc aliquantillum glaciem tibi temperat aestas. Haec via tam durat, quam pleno Phoebus in anno vix venit ad metam, sed apuntum terminat illam. In primo introitu cum flexis cornibus ecce apparet Montonus, habens in tergore Phrixum. Ex auro tota est radians sibi lana tirato. Postque andamentum mensis renovata per arva Taurum cornuta retrovas cornice biancum, qui bellam quondam Europam tulit ultra marinam. Sed quia mos bovis est de muso fundere bavas, bavas continuo nettant, forbentque mocino septem donzellae, quas Pleiadas esse provatur, quasve bufalazzus violare menazzat Orion. Non procul incontras geminos insemma fradellos, primus chiamatur Castor, Polluxque secundus. Hos, Helenamque simul mater velut ova covavit. Quos tam strictus amor iunxit, quod Iuppiter illos transtulit in coelum, nautisque favere dicavit. Ulterius vadens caveas, ne pestifer Hydrus te voret: herculeis quondam mutilatus ab armis. Cuius colla premit cum zanchis Gambar apertis. Mox quum sudorem sentis bagnare camisam, ecce Leonazzus boscamine saltat ab atro, ac super hydrinae balzat ventralia panzae. Quem tamen Erigone virgo bellissima lenit, atque briam ponit, coelumque per omne cavalcat. Quae tamen ab virgo maiori ex tempore plorat: plorat abundanti meschinula saepe piantu. Namque parum curant illam qui regna governant: illam, quae dicta est Astraea puella Tonantis, cui nunc incagant reges et mille tyranni. Scorpius egreditur gelida de valle superbus, horrendasque manus aperit, curvatque codazzam. Sternere qui solo disponit Oriona calzo. Inde Sagittarus per freddi littora trottat: tum cumulat giazzam, tum passibus alligat undas: tempora disponit studiantibus ille poëtis, musarum quoniam nutrix concepit eundem. Evacuare duas non finat Aquarius ollas: perque suas guizzantur aquas, scherzantque vicissim squamigeri pisces, seu rombi, sive varoli, quos aliquando mea spero frixare padella. Haec sunt illa quidem centurae signa rotondae, per quorum campos it Sol, Solisque sodales.
LIBRO DECIMOSESTO
14 apiombum, quum
295 strictus
318 sede quia me magis impedis, horsu
dopo 353: quo per orizontem Proteus dat basia coelo
379 vir pressatus ab armis
425 more livreri
dopo 482:
increpat hunc Baldus, multis pregat inde pregheris ne solus vadat prigolosae per antra ferarum, cui iuvenis spondet non longius ire miaro
503 smergolet
547 quando grataculos
dopo 549: nec per cantones sanctis sua vota moventes
551 busos, nunc per duo mille latebras
552 postque tenebrosos pillastros, postque colonnas
553 postque sepulturas… haeque lupazzae
dopo 557: cumque praeti aut frati faciunt infrotta capellam
555 sed quid ibi cagant
556 hae sgarbellatae, gobbae, rancaeque comadres
557-58
aut cercant chiachiaris aliquam macchiare putinam, aut niveam pueri de mente butare columbam
dopo 578: non in Vulcani, Bronte martellante, fosinis.
LIBRO DECIMOSETTIMO
10 pratora
24 dormire Lonardum
35 rumpat
71 sorte sua
93 spelorza Venus, latroque
121 tracannaret
127 modicum… lusorem
130 lucernae
144 quam supra dixi Pandragora
158 gestu, quo non lascivior alter
162 tracannat
164 pagnocchae
dopo 197:
proh infinita quidem beccorum turba catatur, causaque aguzzandi mens est zelosa talenti
214 aiuttante
310 non etenim
316 quod
329 Baldum deducere cura
333 sanctum
335 sibi
336 quem sibi monstrabat Macharius ille, prehendit
373 fazzam per drittum, perque traversum
382 tenerum, quo non tenerinius altrum
420 spirtum
447 Pandragora lazzis
551
cingitur ense ense Leonardi, quo non rutilantior alter
641 truncone
645 Martinus, Pier et Iohannes
650 aquae, seu qui fit
seguono i vv.:
seu quem per cannam paleae sofiando citelli de summo balcone spuunt, ita dante sapono,
652 illico fitur
dopo 674: summa est hanc putridam victoria linquere carnem
dopo 675:
quas mihi Cattholicon, quas Dottrinalus et altri morales dixere olim cathedrando maëstri
dopo 689:
non id forte facit dopia de gente creanza. Non italus rubeus, quem rospi panza covertat. Non spagnoleti fazza alba, nigerque todescus. At Baldus, qui nil malnettum pectore servat, seu sit gramezzae tristis coliquintida, seu sit zuccar alegrezzae, sua cunctis cuncta palesat.
LIBRO DECIMOTTAVO
57 quod velis
80 sugillat
88 reverentia
110 repetitor
214 et monae
225 stirpe gaiarda
246 aut
261 periturorum
dopo 349:
quod si vulgus amas, plaebemque, o nate, caducam, quae vix nata, mori digna est indignaque nasci: quod si aequi mores, si pulchri nominis auram negligis, ad levum torque vestigia callem. Hic se se fini citius rapit, inque palustres descendit calamos, coenoque involvit euntes. Si nescis, via dividuo seiuncta recessu monstratur: duplexque tibi patet orbita, nate. Hac laudis blanditur amor post funera dici. Hac monet ut studeas non longius ire sepulchro. Quod si laudari cupias, atque inter haberi egregios animos, age, fretus numine coeli, dexter abi, dextrumque viae citus elige cornu. Hinc virtus aderit, studiosae debita curae, quae longe melius quam sors malefida beatum efficit ac longe melius te insignis honorat. Haec nos certa manet, sed amat spetiosa requiri, quam labor assiduus reperit, potiturque reperta. Interea quanta est currenti occurrit, et amplos obluctanti animo tandem largitur honores. Tantum, nate, para longos perferre labores, nosceve quid recti accipias, falsive relinquas. Ambagum domus est et inobservabilis error mundus hic, involvens aditus, quibus unica tantum semita permista est, ad recti pervia montem. Pauci huc ire legunt, arcto namque illa recessu visa prius, spreta est; sed iter, quod tramite largo expatiatur, amant plures, frustraque vagantur. Inquiruntque diem tenebris, dumque aurea lustrant sydera, plus noctem subeunt, coeloque recedunt. Hic non ductores desunt ad compita verae, fallentisque viae, studia in contraria qui te ambiguum reddant, sed qua dextra orbita signat impiger hanc tendas, fidos huc dirrige gressus.
392 trenta baronorum formas in trenta cadregas
394 suo scanno
seguono i vv.:
sic sedet in medio sanctus papa concistoro, seu quando ad Pauli cantatur messa capellam. Turba pilastrorum gesiae se possat atornum, ghirlandamque papae faciunt cinquanta capelli. Sic Guido, sic illic acies paladina dunatur.
LIBRO DECIMONONO
Dopo 121:
Se quoque sic solum pentiverat esse rimastum, unde facit sibi saepe crucis signalia centum, et martylogii cunctas trovat ille pregheras, at visis longe compagnis semet adhortat.
134 nolentes oraque stoppant
150 tola,
154 scorigiatas
dopo 178:
non tamen hac potuit Pandraga tirare Lonardum
dopo 357:
saepe pelizzarum vidi scorlare pelizzas, sgamaitoque novo pegorinas scotere lanas. Istum hoc medesimum Falchetti dura gaiardi mazza facit povero Libicocco malque capato
dopo 361:
cui facies longis grafaduris tota rubebat. Non unquam melius vidi cum pectine gattam pettenare suo seu braccum, vive stiverum si sibi forte ossum vult tollere contra rasonem. Vix offesa quidem gatta est, cavat illico guantos, fatque cigare canes, solitos ancidere tauros
dopo 402:
aut Marcelle tibi, venetorum clara propago, quo duce nil poterant stimare pericula fantes
dopo 519:
Zanninique intus cum quanto tempore possunt, cum tanto ad se se gambas retirare laborant, ne caldis scottentur aquis et denique coctis cumque fabis miseri mangiantur, cumque fasolis.
LIBRO VENTESIMO
_Dopo 17 il brano seguente, che il Folengo in gran parte inserí nel Varium poëma, intestandolo:_ TUMULUS CANDIDI CASTELIONARI:
Mirum quam se se dura inter bella ferebat impiger hic heros: cui multi ponderis ipse Mars genitor dederat nuper thoraca, simulque fulmineum gladium et galeam cervice comantem. Indefessa viri quae vis, quae gloria, quae laus, quisve animus, quod robur erat, novere phalanges adversae et toties fusae, cum proelia miscens aut clava aut mucrone hostes caedente fugabat. Vos etiam, insubres, etiam campana iuventus, nostis quanta ducis fuerit praestantia Romae, tum cum fumivomis Gallorum obsessa metallis ense columnaei fuit adservata Lonardi, aut cum turritae sub moenibus ille Cremonae primus ibi ante alios, ingens atque arduus, alta conscendit miro ausu propugnacula, quem non saxa emissa, trabes et edaci pulvere bombi deterrere unquam poterant: quin ferreus, atrox, hostibus in mediis vastam per vulnera caedem spargeret: ac se se magna cum laude referret ad socios, magnoque ducum legeretur honore. Ergo age conspicuum victrici fronde sepulchrum sparge, novumque abiens cineri die nobile carmen.
246 quod
252 stridensque restridens
290 forzam penitus retirare
377 stimabat un aium
495 quod … audivit
690 saepe catant
796 francescum voluisset alhora bubinum.
LIBRO VENTESIMOPRIMO
Dopo 14: et per fissuras recipit traditora nemigos
22 Striax animosa nientum.
dopo 24:
Sed bergamasco qualis nutritus in agro de montagnarum smontat cervice suarum, littora bramosus dilecta videre Samarchi, atque leonazzum portans in ventre ficatum, et vermocanum giurat quod dummodo vivat non venetianum vult smenticare Pregaium, fatque pocam stimam tumidi maris ire per undas et conturbatas pelago vomitare budellas, namque pochus labor est, quum campanilia tandem celsa videt iam iam medio nascentia gorgo atque cherubinum contemplat longe doratum. Talis ego, nil certe istis spaventor ab undis, quum tutos meditor portus, gratumque ripossum
26 musa Striax opus est, populosque
dopo 31: nam pes quo noctu corpus menat absque lucerna?
dopo 45: quamvis ad nasum quisquam Argi portet ochialos
76 hunc ve fiammengum
87 aut magis invidia morsi, ratione carentes
96-99 la Cipadense ha in luogo di essi i seguenti vv.:
est mastinus homo, dignus bastone galanto, non dico ut sedeat cum sceptro porcus in aula, sed cui materiam cervelli mandet abassum per spallas pezzusque ulmi, querzaeque tracagnus, cazzeturque foras gravium de luce virorum, sicut cazzatur sguataris canis extra cosinam, cuius non capiat liquefactum musica pectus
dopo 117:
ne tamen illa caput nimium disconza baronis frangat et intronet mastri exclamatio Righi, illius ad caudam grave saxum Cingar ataccat, quod dum portabit nunquam somarella ragiabit
120 stat citus
125 piliare
dopo 244:
iam Philofornus erat grege martellatus ab illo: qui chioccat testam, qui schenam, quique galonem. Ipse tamen squarzos carnarum mandat arenae. Hippol agrappatur ceu massa fogata tenais, pistaturque simul martellis undique centum: sed veluti ferrum quod avampat ab igne levatum, ac super incuden tich toch resonantia sentit brachia fabrorum, pistisque domatur acerbis, attamen ardentes scintillat ubique favillas; sic ferus Hippol agit colpos cum fulmine spadae, namque silex flammas nisi non percussa remittit. Lyronus portat spadonem sanguine plenum, nemoque contra illum praesumit prendere gattam
401 monebat.
LIBRO VENTESIMOSECONDO
114 quem pecchiae dulci civabant melle
dopo 132, continua il famoso squarcio autobiografico:
Moschaeam hic primum cecinit, Zanique tonellam, postea compagnis aliisque scolaribus una dum nimis obsequitur, velut est usanza bonazzi menchionisque hominis, magnum fabricare volumen incoepit Baldi et cartarum spendere rismas. Cosa tamen vera est, quae nunc lectore notetur, sitque hominum verax a la fé creduta brigatis. Merlino compagnus erat, quem robore, quemve nullus avanzabat destrezza et mente saputa. Hunc non immerito scotumavit nomine Baldum, cui mens balda fuit, cui cor virtute superbum. Mox compagnones alios, prout quemque petebat natura et mores, propriato nomine dixit. Talia Merlinus nobis essendo scolarus cantavit pueris, non ut zentaia baiaffat quando cucullatae pratigabat claustra brigatae. Nondum finierat Baldi (confesso) volumen, ille bisognavit, nascente disordine magno, se scampare viam, mentemque habitumque sub arcta lege barattavit, Baldumque reliquit inanem, ad meliusque suas studium voltaverat horas.
LIBRO VENTESIMOTERZO
74 natos
188 novasque stagiones
273 tacavi
274 buffonis et
343 piattum
501 largus, quo non spatiosior alter
544 piliasse
560 puoni.
LIBRO VENTESIMOQUARTO
Dopo 25:
quas Helenae Syriel morienti sustulit olim, quasve solet praestare stryis ad fallere gentem,
26 superstitio tamen
37 signorae
82 charasque signoras
99 ista, qua non sfazzatior altra
116 o compagnones
118 ad possadas
211 batocli
386 rubinus
dopo 487:
tam bene furfanti nunquam tremolare videntur, quum mancante foco patiuntur tempora giazzae, ut modo Boccalus filando sotiliter, ante retroque guardando, nullasque loquendo parolas
542 te phantasia butavit
dopo 544: nomine Berta quidem, cognomine bella Resina
546 piliavit
675 hic Aeneam.
LIBRO VENTESIMOQUINTO
28 illic tra lorum guerra coorta est
43 fratesca fritaia
45 componere tortas
57 guerram similem partire fra lorum
94 spadam de taio senza riguardo
240 quam nisi romani consolet gratia Pauli
243 si fuerit Petri Paulo concessa
420 fiabbas
476 id
482 speties et
510 citolos
dopo 658:
quae tamen incidi digna est sententia vatis
cortice non tenero, Corydon quam dicat Alexi:
marmore sed duro, phrygius quam proferat haeros
Absolvit me forte
TRAHIT SVA QVEMQVE VOLVPTAS[1]
[1] La Boselliana del 1555 ommise questi versi: è la sola variante notevole che essa presenti con la Cipadense.