III
BRANI DEL «BALDO»
NON ACCOLTI NELLA CIPADENSE E NELLA VIGASO COCAIO
A dare le varianti della Toscolana ho rinunciato, perché il gran numero delle antiche riproduzioni e la diffusione dalla recente ristampa del Portioli rendono agevole il raffronto a chi avesse vaghezza di farlo.
La superioritá artistica delle due ultime redazioni è incontestabile: le eccezioni non infirmano la regola.
Si contano sulle dita i passi piú felici della Toscolana, che il Folengo ebbe il torto di ommettere. P. e. nel narrare le astuzie di Cingar travestito da frate, tralasciò l'arguto tratto desunto da Erasmo: che il furbo mariolo, piegatosi dopo simulate riluttanze ad accettare i denari regalatigli da' mantovani, li prese co' guanti «dicens non tangere posse». Tra le prodezze di prete Iacopino, non ricordò l'aneddoto che costui,
dum sacrosancta levabat corpora, supra figum vidit montasse vilanum. unde reclamabat:—Sursus diabolus ivit;— parens quod Christum sic diceret esse diablum.
Per la storia locale di Mantova, per la storia del costume in genere e per la biografia del poeta, sono molti invece i passi della Toscolana meritevoli di esser segnalati. Citerò, o riferirò per intero, i piú notevoli, dando in nota le postille d'indole non glottologica.
Lib. III, l'elogio d'Isabella d'Este, l'enumerazione delle famiglie mantovane illustri (PORTIOLI, 1, 117-18).
Lib. VII, la digressione sugli ordini religiosi del tempo. La Cipadense interrompe la digressione al verso: «pro quibus ad nostras datur indulgentia culpas». La Toscolana continua con un bellissimo squarcio (odorante di luteranesimo) sulla vendita delle indulgenze, sui miracoli, ecc.:
Qua propter crevit devotio tanta virorum quod non capsiculas nummis implere sed arcas possent, basilicam nec non fabricare gigantis Christofori, qui non aliorum templa subintrat sanctorum, testa toccaret namque solarum. Oh nimis immensam bonitatem summa regentis, qui (modo quod inops sit qui parit omne metallum) quaeque bagarottum delet commissa per unum. Non tamen id fieri credamus propter aquistum, sed templum pariter fabricant culpasque remittunt. Praeterea tantis meritis sua templa redundant, ut Christi mater, Virgo regina deorum illic dignatur miracula prodere tantum. Undique nunc gesiae titulantur sancta Maria, quae non principibus, quae non primatibus unquam apparet, reseratque suos dignata nitores, at solum quae pascit oves, quae pascolat ocas digna fit aetheream muliercula cernere divam. [Si poëta ironice loquatur, multa inter doctores fit disputatio.] Illico turba coit, rem postulat, illa recontat, indicat atque locum radios ubi viderat almos, per quos aurato solio matrona sedebat. Credula gens credit (malus est qui credere non vult) obstupet et tabulam depictam ficcat in ulmo, quae fuit arbor opes contingere lecta supernas. Ipsa tabella tribus describitur illico sanctis. Virgo prius mater cherubini desuper alas pingitur in medium parvo dans ubera Christo, in dextram stat fronte minax Antonius, atque igne suo quicumque sibi vult tollere porcam brusat, et inde nimis pavefacta gente timetur. Ad laevam Rochus giandussam monstrat apertam, is quoniam sanctus pecudum contagia tollit. De longis veniunt puerique senesque paësis, indiavolati, muti, tortique, vel orbi. Fratres, qui praesunt et habent ostendere curam miraclum, sudant, nam pro pietate laborant, vertice nudato vix se defendere tanta gente queunt, clamant, urtant, faciuntque, iubentque, incrosant ad colla stolas, cottisque bianchis induti offertam capiunt bis terque per horam, dumque illam brancant oculos ad sidera tollunt, monstrantes quod non dinari propter amorem offertam capiunt, Dominae sed propter honorem. Nunquid eis nummis pinguis sibi coena paratur? Absit, comprantur cerae ter mille figurae, testae, humeri, gambae, vir totus, bosque, cavallus. Tecta covertantur, muri, pillastra, columnae, corrazzis, elmis, statuis pictisque tabellis. Fit rumor vulgi, semet gens undique calcat, fit marium nec non mulierum mixtio, templi respectatur honor, molles devotio mentes cogit, et est variae stipatio tanta brigatae quod perdunt scufias, soveros, bireta, capellos, saepeque perduntur borsae, vel forte taiantur. Non tamen in templo fieri nec furta nec actus luxuriae possent; si fratres talia scirent credo quod offertas sinerent templumque serarent, ne domus ipsa Dei fiat spelunca latronum. Non sunt Mottellae, non sunt hi denique fratres, non qui larga colunt Benedicti claustra modesti, larga quidem fabricis at vitae moribus arcta. His pater almificus dedit urbes, oppida, villas, ac latos veluti promunt annalia campos, ut vivant mundo, quo possint vivere coelo, quo saturent inopes, quo plurima templa locentur, quove peregrinos iocundo corde receptent, non quia poltrones pascant, hominesque dapocos, non quia furfantes, pilafratres, et spadacinos, non mangiaferros, rofianos, atque bagassas, non quia cardineum quis cerchet habere capellum. Accedant quos sola movet devotio cordis, illustres, poveri, mundani, relligiosi, hi vadunt non ad pisces, panemque bufetum, immo ad divinos cultus, moresque videndos. Accedant stracchi longo tenuante viazo, accedant iterum membris et sensibus aegri. Istis complentur canevae tantummodo vino, istis sub segetum peso granaria languent. Est tamen in vulgo murmur, livore tabescunt quidam cagnazzi mordaces, nomina quorum subticeo pro nunc, illos desistere credam, sin autem Archilochi iactabo furentis iambos, [Archilocus poëta iambicis suis coëgit Lycambem semet suspendere.] fata novabuntur veteris fortasse Lycambe. Est formido nefas cum fari vera timemus. Fallitur interdum nimis indulgentia patrum, [Aenigma.] per quam texendi fraudes fiducia crescit, unius ob culpam cagnazzi tota canaia surrexit diris orbem latratibus implens, saepe nocet pietas, nam qui pietate medetur non saldat vulnus nec fracta recopulat ossa, saepe lupo dat pastor oves torpendo vorandas. Nec, si advertit ovem teneros quae amorbat agnellos ubere pestifero, reliquo succurrit ovili. Quid dicam nosco, multos spes irrita fallit. Speramus quandoque faces extinguier ultro, parvulus extiterit cum Troiae incendia torris. Succrescunt faciles spinae, facilesque secantur, dormitante nemus campus fit inutile rastro, nimbus et interdum modicus tam crescit et auget humorem, segetes quod saeva grandine tollit. Parturient mures, nascetur terribilis mons, [Contrariatur sententiae Horatii, qui dixit: «Parturient montes, nascetur ridiculus mus».] vidimus et culices vastos aequasse gigantes. Forsitan obscurus videor, sapientia patrum multa fuit, per quam mala bestia cessit et urbem incolit, unde cito rediit pax pristina. Dixi. Dixi inquam, quisnam male me dixisse probabit? Attamen est melius, ecc. (cfr. lib. VIII, 655).
Nell'elenco de' frati divoratori della vacca di Zambello la Toscolana ha un felicissimo verso (men bene rifuso, nelle due ultime redazioni, v. 695): «est deus his venter, broda lex, ius inde vocatur», con la glossa marginale: «quare broda 'ius' dicitur latine».
Libro XIV, la descrizione della cucina di Giove con venti «doctrinae» d'arte culinaria:
Doctrina prima cosinandi
Alter formazzi freschi leviterque gratati binas accumulat libras, bissenaque secum ova sbattuta premit, quae vix gallina cacarat, finarumque duas specierum praeparat onzas, post haec zaffrani mediani lardique recentis mensurat libram, largus capit ista cadinus. Inde duos coctos extra caldare capones eligit et polpas divellit ab ossibus omnes, ossa governantur sed carnes optime pistat cum petresemolo, vel menta, vel mazurana, donec cum variis pistatio morbida rebus devenit, atque color diversus contrahit unum. Ossa dein recipit, quae macco volvit in ipso, cumque radicella porci facit arte tomaclas, quas aliquantillum cum lardo frixat aprino. Inde bianchezzam legit ovi (Mantua chiaram hanc vocat) atque crocum, species, sugumque naranci. Omnia cum brodio facit ista bulire caponum, e quibus et capiunt et fundunt ossa saporem, quae mox ad tavolam mittuntur supra taëros et delicatas facit hoc brottamine suppas.
Doctrina secunda
Alter semicoques sguatarus capit octo polastros, quos dismembratos pingui bene frixat in uncto, ast ubi cum zuccar, speciebus, aquave rosata et modico agresti spolverizaverat illos, tres masinatarum libras piat avolanarum, gingiberis mediani et zuccar quibus addidit onzam. Ista parum buliunt modico sociante botiro, pollastrosque fovet secum de more guacetti, qui quoque sic possunt condiri corpore sodo.
Doctrina tertia
Alter odoriferas pistillo smazzolat herbas, formazzumque simul frescum misturat et ova, pistumenque facit dulcem iungendo canellam, lacteque manduleo coitum distemperat istum, trans pellem deinceps implet carnemque polastros, qui calida lixantur aqua buliente lavezo, ipsa finatantum pistumina dura fiantur, postque boimentum speto ficcantur acuto et iuxta brasas lardo sguazzante coquuntur.
Doctrina quarta
Alter cervellas ubi coxit honeste vedelli separat ovorum de chiaris rossola tota, quae cum pignolis passaque incorporat uva, postea stamegnam facit haec transire per unam, inque pignatellam grasso brottamine plenam lixat abelasium, ne vadant cuncta brodetto. Si cupis hanc epulam dulcem, dat zuccara secum, si garbam, garbae succum distillat agrestis.
Doctrina quinta
Alter arostitum fegatum cum radicella de speto ducit simul ac in frusta minuzzat, inque lavezettum cum zuccar aquaque rosarum atque naranzorum musto speciisque guacettat.
Doctrina sexta
Alter adhuc lixat vel sex vel octo polastros, inque duos quartos per mezum dividit omnes, quos teggetta coquit sleguati comoda lardi, post haec acetosum vinum, tollitque marinas uvas, agrestum et gialdum grassedine brodum, atque remordacem sgussat spartitque cipollam, boienta consumit aqua, totamque disasprat, quam simul et reliquas res in mortaria pistat. Mox frixat iunctis speciis pluraque galanga, sic et acetoso modicum venit esca brodetto.
Doctrina septima
Sed pistinacas alter brovat, inde farinat ac oleo frixat, sed aqua mox dextriter atque concoquit agresto, spetiis et gingere iunctis.
Doctrina octava
Alter crispinos, grassum brottamen, et herbas summit odoriferas, lixat, passatque per unam stamegnam, redditque foco, quibus addit et ovos optime sbattutos et agresti granula crudi, uviculam passarti, zaffranum, ginger acutum.
Doctrina nona
Alter lixatos trat de caldare capones, quos parat in terrae lato cum ventre piattum, fundit aquam roseam, mox zuccar abunde tridatum, desuper imponit caricum brasamine testum, ista cosinandi pulcherrima foggia capones.
Doctrina decima
Alter poma capit, discorticat intus et extra, mollit aqua rammique scolat cum vase forati, quae mox ut brodio rossis quoque mescolat ovi, cumque bonis speciis fit digna manestra Milano.
Doctrina undecima
Alter lampredas toltas de fonte comasco frixat, et inde capit mollamen panis adusti, manduleasque nuces moscatas, ac avelanas, gingiber et longum peverum, fortesque garoflos, passiculas uvas, zaffranum, denique paulum de gardamomo, cinamomum sive canellam, omnia cum blanco masinans distemprat aceto, lampredasque super prius igne boita respergit.
Doctrina duodecima
Alter smenuzzat ravas in mille bocones, inde boire facit, passatque foramina rammi, pistat et in bronzum lixat cum lacte recenti, ova sbatuta quibus zaffranum zuccar et altras adiungit speties, per quas bona quaeque fiuntur.
Doctrina tertiadecima
Alter caprettum crudum taiando minutum, desuper agrestum guazzat, lardumque, canellam, pastellumque facit, quem postquam coxerit ova cum brodio vel aqua rosea sbattuta superdat.
Doctrina quartadecima
Alter cervinam carnem coquit, inde strinatum cum crusta panem in forti demergit aceto, post haec formazzi gratat instar quinque cepollas, smenuzzat carnem, lardo quam rostit in albo, figatumque suum coctum cum pane moiato mescolat et masinat, nec non distemprat aceto; mei addit, spetiesque bonas, traditque boiendum, hancve zelatiam caldam frigescere lassat.
Doctrina quintadecima
Alter gambaricum mira facit arte saporem, gambara disgussat, quibus ante cavaverat ova, pistat aquam, stillans colat inde, capitque bonherbam rossolaque ovorum, panis mollamen, et ista conterit, agresto quae mollit, aquaque pusilla. Post haec acetosat fortis speciebus et ova quae prius abstulerat guacettum ficcat in ipsum.
Doctrina sextadecima
Alter mandulibus flores immiscet aneti, gingiber atque nuces muscatas, zuccar et ista pistillo masinat, nec acetum spargere cessat, supra castronis carnes haec optima broda est.
Doctrina decimaseptima
Alter at anguillas vel tencas maxime grassas lixat et expolpat, quas in mortaria smiccat cum petresemolo, datilis, uvaque marina, dulcibus et speciis, oleo, tortamque per illos condit, nulla quibus carnem mangiare voluntas.
Doctrina decimoctava
Alter quin etiam fungos in frusta minutos frixat aqua et lardo fresco, quos inde cavatos e pignatello formazzum miscet et ova, zaffranum, species, quibus optima torta creatur.
Doctrina decimanona
Alter acerbosas marrascas absque medullis pistatas passat stamegnam, caseus et lac additur, ova, bonae species cum zuccare fino, tettaque smiccatur iuvenis bene coctae vitellae, non sparagnat aquam roseam frescumque botirum, torta fit, ovorum chiarae sint crusta dabassum, at super effundit pignolos atque canellam.
Doctrina ultima de nectare
Sed quid ego longis pario fastidia verbis? Illic divinum facitur solummodo nectar. Multi bugiardi dicunt hoc esse bevandam, id nego, sed cibus est quo morti surgere possent, Gambonique coco, sguataro qui praesidet omni, hoc datur officium componere nectaris escam. Gambo caponazzos largos in tergore, gialdos, accipit et porci panzam prius optime coctam, ginger et integrum, species, frescumque casettum, mox petresemolum, mentam, calidosque garoflos, postea dismembrat medicoctos ante capones, frixat et inspergit species, capit inde nosettas manduleas, quas non tellus sed fecit olympus, his quoque frixat, aquam modicam, iungendo polastros. Dumque id fervet apus, medias quas diximus ante assummit species, his salvia, mentaque iuncta est. Pistumem fabricat, tortellos inde refrictos inter delecum, quem pezza tenella scolarat, spolvificatque super speties dulces et acerbas, post haec exossat datiles, et gingere volvit, cumque sminuzzato cinamomo, cumque garoflis, inde locat speties, rafiolos, ipsaque cocta frusta caponorum, datiles, uvamque marinam, pignolos mundos, in unam cuncta padellam, fecerat in fundo crustam, mediam quoque iungit, quas super apponit praedictas quasque facendas, mox aliam crustam super addit zuccare plenam, torret abelasium testi scaldante coperto, atque frequenter aquis bagnatur crusta rosatis. Dicitur hoc nectar, satis est narrasse coquinam.
Libro XX, l'enumerazione de' musicisti famosi (cfr. Studi folenghiani, p. 146):
O ventura bonis felicia secla diebus, florida monstrabit cum musica sacra Leonis sub spe pontificis quantum sit grata Tonanti. Nascere phoebei decus, o Iosquine, senatus, nascere qui primos in hac arte merebis honores. O felix Bido, Carpentras, Silvaque, Broier, vosque Leoninae cantorum squadra capellae, Iosquini quoniam cantus frifolabitis illos, quos Deus auscultans coelum monstrabit apertum. Missa super voces musarum, lassaque far mi, missa super sextum, Fortunam, missaque musquae, missaque de Domina, sine nomine, duxque Ferarae. Partibus in senis cantabitur illa Beata, huc me sidereo, se conge, Preter, et illud compositum Miserere duca rogitante Ferarae. Nascere phoebeae laus ergo prima cohortis, o Iosquine, Deo gratissime, nascere mundo compositure diu, quem clamet musica patrem. Magnus adorabit tua tunc vestigia Brumel, Iannus Motonus, Petrus de Robore, Festa Constans, Iosquinus qui saepe putabitur esse, tuque pater Franchine novas componere normas incipe et antiquas remove squallore sepultas.
Lib. XXII, l'interrogatorio di Baldo e compagni dinanzi a Culfora (cfr. lib. XXIV, v. 144 sgg.):
Culphora contremuit corpus tam grande Fracassi. Interpellat eum: qui sit, quo sanguine natus. Fracassus secum rodens in corde cathenam respondit curvans laccam sermone trementi: —Nomine Sturlonus dicor, sum natus ab uno nomine Burdacho nato de stirpe gigantum, qui schazzare Iovem voluerunt de paradiso.— Culphora plus tremuit talem sentendo parolam. Postea fatezzas Baldi vultumque galantum mirabat, latosque humeros, strictumque fiancum. Cui brancata quasi sub rete Cupidinis inquit: —Tu quoque qui sensum te prodis habere superbum da prolem nomenque tuum genus atque tuorum.— Baldus respondet:—Calicuttus nomine dicor, natus adulterio monachae fratrisque Stopini. Me conceperunt gesiae devote sub ara, postea Plutoni de me fecere sigillum. Sum devotus ei, donavi corpus et almam. Ergo meum regem dominumque catare procazzo, me mare, me tellus, quanto magis astra refudant. Si non esse dei potero, volo, sumque diabli.— Has desperati stupuit regina parolas. Mox qui sint alii semper magis aspra dimandat. Cingar ait:—Postquam scire optas, o alta Maëstas, [Maëstas, surripit «i» causa galantariae.] qui sumus et qualis nostra est generatio, dicam. Sum scarpacinus, scio repezzare zavattas. Sed quia disfaciunt dates, tavoleria, cartae, ac reliqui ludi poveros, mea cuncta zugavi: martellum, gucchias, lisnam, sparamenta, didalum, formas et secchiam, spaghi quoque fila, tacones, post haec ammisi ludendo sponte cerebrum. Quapropter stygias eo desperatus ad oras.
Falchettus
At me sub muc lech fecit Garaminga Ribagam nec bra convaluit, nec bru, nec zonzia moschae, hoc aenigma cupis dissolvere? funde stranudum.
Hircanus
Sum cui tres charites coelo demisit ab alto
Iuppiter, ut redeat mea patria candida, quae nunc
nigra fuit, turpis, Cifautti squallida morbo.
[Declarationem horum carminum cras dicam.]
Hippol
Sum qui squarzo lupos cum dentibus, inque menestram illorum carnes comedo non absque cuchiaro.
Liro
Est mihi leno domi pater, est in vista noverca, est uxor meretrix, bastardus filius unus.
Vinmazzus
Qui sim scit coelum, quid ero scit filius Heli, qui cum furcinula trat carnes extra lavezzum.
Boccalus
Qui sis scit coelum? quid eris scit filius Heli? deh cancar veniat robbantibus extra lavezzum. Nuper ego vestras, o Culfora magna, coquinas intraram furtim invitatus odore camini. Dumque ego semilatens stabam post limina portae, ecce virum (magis imo bovem volo dicere) grassum, inspicio lecti sub cavezzale latenter condere testonem coctum cum pelle vedelli. Postea gustigolis boccalum implere busecchis, namque suum studium nihil est nisi pacchia, brotamen.
Culphora
Numquid es ille latro quem feci nuper asellum?
Eya cito, famuli, solitas incendite flammas, ecc.
Lib. XXV, le fazioni d'Italia enumerate oscuramente da Aletta, nel congresso delle furie infernali, come effetto del contrasto tra guelfi e ghibellini:
His tanta Italiae divisi regna superbae, his magnas urbes, medias, parvasque prophano, his castelluzzos, villas, paiaeque casottos, his toties semet Millanus sanguine foedat, his Codros lingit, Neutisque Papia rebellat, his formaiatur sub iure Placentia Ringhi, his niveos asmat catanicula Parma Briossos, his Regium brillat, frullat, spellatque Booton, his rugulat blesos Modenae sapientia Pandros, his me pinguificat grassis Bologna Coandris, his tenet armigeros sub adrantibus Imola fullos, his male consentit iocunda Faventia Scochis, his male Furlivium Candraghis obtumet uncis, his Cesena riat proprios, hilaratque Leones, his fumentatur Vandris Ravenna bioncis, his raro possum Venetam schancare Leaenam, his Patavos (nec me distollit Blusa) relinquo, his saltat, guizzat, sed non Vincentia fambrit, his Verona tumes, spleumas, ac ore gliassis, his gragnit, sed non piscombrat Brixia Mellam, his Bergamaschis praesunt Baricondia surdis, his quondam Manto fuerat vicina Cremonae, his tamen heu! cur non seducta est Mantua nobis? his tamen heu! cur non potui violare Cipadam?
Lib. XXV, l'enumerazione finale de' poeti contemporanei:
Sunt quoque (nescio qui sana sine mente poëtae) qui partiales patriae propriique tyranni complevere libros follis, verisque bosiis. Sed quales habeant poenas audite, poëtae, ut quoque vos tantas schivetis fingere frappas. Sunt ibi diaboli numero tres mille vel ultra, iugiter officium facientes herbolatorum. Quaeque suo proprio subiecta est alma diablo, qui dum complet opus stat altam supra cadregam. Undique dant gridos, veluti gridare solemus quum dentem nobis guastum barberius extrat, nam cum lancettis, uncinis atque tenais quisque cavat dentes nunquamque cavare rafinat. Quottidie quantas vates fecere bosias, quottidie tantos opus est ammittere dentes. Sed quo plus streppant illos, plus illico nascunt. Inter eos igitur Cingar cognoverat unum, nomine Durantum, qui dum cecinisse Leandram se iactat doctis sbeffatur ubique poëtis. Ardimentum habuit, quamvis magrissime cantet, magnanimo Orlando praeponere gesta Rinaldi. Perque gulam mentit, quod sic scripsisse sbaiaffat Turpinum, nec opus Turpini viderat unquam. Composuit quondam (quem nolo dicere librum, sed scartafazzum) nomen ponendo Leandram, cui dignum fecit noster Serraffus honorem, namque sigillatus caera fuit ille culina. Heu quales streppos misero dabat ipse diavol. Sgretolare suas audiebas longe ganassas. Cingar compatiens fecit restare diablum, Durantumque rogat: quare sic absque rasone Orlandum biasmat, nimium laudando Rinaldum. Ille sed avulsis pro dentibus, oreque balbo respondet:—Quia iam pacueunt futa ialdi—. [Responsio Duranti balbutientis. Sic enim dicere voluit:—Quoniam placuerunt furta Rinaldi.] Sic ergo quicumque volunt praeferre Rinaldum Orlando dicam: quod amant hi furta Rinaldi. Namque procul dubio fortissimus ille senator romanus, Bravaeque comes Orlandus et armis et sensu et meritis superasset mille Rinaldos. Non tamen alta quidem condemno facta Rinaldi. Ast veri auctores Orlandum praeposuerunt, ac in venturo praeponent tempore vates, maxime Boiardus, dictusque Maria Matheus, plus sentimento, facili quam carmine, dives. Surget Alovisus tuscus, Franciscus et Orbus, magnus Ariostus, laus, gloria, palma Ferarae, tempore mancus erit Petrarcha, carmine sed non. Inveterata nocet laus nobis saepe modernis. Mons quoque Carmellus Baptistae versibus altis iam boat, atque novum Manto fecisse Maronem gaudet, nec primo praefert tamen illa Maroni, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Splendet in altiloquo Pontanus carmine, stellas dum canit et septem quos ambit signifer orbes, dum monet agricolam quo purget tempore citros, non tamen aequatur vati quem protulit Andes, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Exiet arcadicus per sdruzzola metra libellus Nazzari, quo prata, greges, armenta capellas, pastoresque canet, silvas, magalia, nimphas. Christeidan post haec cantabit dignus Homeri laudibus, at cedet vati quem protulit Andes, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Tu quoque magniloqui sublime poëma Marulli non eris aequandum vati quem protulit Andes. Edidit Armeniden nec qui sub veste cuculli, [Raphaël.] nec Zacharias, nec multi denique vates aequivalent nostro vati quem protulit Andes, namque vetusta nocet laus nobis saepe modernis. Materies Asolana gravis veniet quoque Bembi, metra Thibaldaei, Seraphini, Cornaque Zani, Modena Pamphilico de Saxo multa cavabit quos tamen esse pares Danthi, lepidoque Petrarchae secla negant, nam sola datur laus magna vetustis. Nec Merlinus ego, laus, gloria, fama Cipadae quamvis fautrices habui Tognamque Gosamque, quamvis implevi totum macaronibus orbem, quamvis promerui Baldi cantare bataias, non tamen altiloquis Tiphi Caroloque futuris par ero, nec dignus sibi descalzare stivallos. Non tamen hanc zuccam potui schifare decentem, in qua me tantos opus est nunc perdere dentes, quantos Roma viros nunc obtinet inclita sanctos, relligiosorum mores quot habentur honesti, quotve forum iusta doctores lege gubernant, quot divas habitat matronas integra Pallas, denique quot sanctae gentes urbesque Romagnae aut Lombardiae, Toscanae aut totius orbis.