SCENA IX
Alfred, Justysia.
ALFRED
Pięknie, panno Justyno, najpiękniej, wybornie!
Czemuż oczka spuszczone? Czemu tak pokornie?
Już mnie nie zwiodą te minki udane —
Znane jej serce, nadto dobrze znane;
Nic nie chcę słuchać, nic zmiękczyć nie zdoła.
po krótkim milczeniu
Cóż, nic nie mówisz? Nie śmiesz podnieść czoła?
Zwiodłaś mnie dla drugiego, zastąpi go trzeci,
Fe, wstydź się mościa panno115! Nic bardziej nie szpeci
Jak płochość, chytrość, zmienność i nieczułość razem,
A wszystkich tych przymiotów — waćpanna116 obrazem.
Justysia, która dotąd stała ze spuszczonymi oczyma i pokornie słuchała, parska śmiechem, spojrzawszy mu w oczy. Alfred zdziwiony i trochę zmieszany
Cóż to jest?
JUSTYSIA
śmiejąc się
Ach, ach, jakże mnie to bawi,
Kiedy się pan gniéwa!
Lecz za cóż mi pan to kazanie prawi?
Za cóż tak przezywa?
ALFRED
Czemuż mnie i Wacława uwodzisz, fałszywa?
W jednej, w tej samej dobie, ledwie nie w godzinie,
Nie mówiszże obydwom, że kochasz jedynie?
JUSTYSIA
Ni pana, ni też jego nie zwodzę w tej mierze,
Mówię mu, że go kocham, bo też kocham szczerze.
ALFRED
A mnie, niewdzięczna?
JUSTYSIA
śmiejąc się
Za panem szaleję!
ALFRED
Sama się śmiejesz.
JUSTYSIA
Bo się pan nie śmieje.
Lecz tu nie pora na kłótniach czas trawić;
Potrzeba panią z nieszczęścia wybawić.
Jak tu zniweczyć dowód oczywisty,
Te listy pańskie, te nieszczęsne listy?
ALFRED
bierze kapelusz i chce odchodzić
Co mnie do tego? Umiecie nas zwodzić,
Umiecie broić, umiejcież i godzić!
wraca się i pierwszy wiersz mówi z namyśleniem, dalej z wzrastającą złością
Powiedz, że były do ciebie pisane...
Że... w tobie całe miasto zakochane,
Rząd, senat, armija cała,
Wszystkie ucznie, profesory,
Mecenasy i doktory...
Żeś od wszystkich listy miała,
Żeś... powiedz, co będziesz chciała;
A jeśli Wacław twojej nie uwierzy mowie,
Niechaj się mnie zapyta, wszystkiego się dowie.
Wacław wchodzi, a na znak jego Justysia odchodzi.
SCENA X I OSTATNIA
Wacław, Alfred.
WACŁAW
Elwira wszystko wyznała,
Winna, ale wina cała
Na nią samą spaść nie może;
W naszym sumieniu największą część złożę.
Alfredzie, tego rodzaju urazy
Jednym zwyczajnie kończą się wyrazem.
Wiem, co odpowiesz, ale wiem zarazem —
I to przyznasz — że w tej dobie
Jaka bądź żądza szalona,
Wre w głębi naszego łona,
Musim zapomnieć o sobie.
Jest obowiązkiem naszego honoru
Chronić od skazy, od skazy pozoru,
Tę, co zbyt ufna, serca tylko żyjąc wiarą,
Przewrotności dziś naszej stała się ofiarą.
ALFRED
Rozumiem. I przyrzekam święcie, że w tym względzie
Wola twoja, jaka bądź, prawem dla mnie będzie.
Kłaniają się zimnym ukłonem i odchodzą w przeciwne strony.
Przypisy:
1. Fredro, Andrzej Maksymilian (1620–1679) — kasztelan lwowski, wojewoda podolski, poseł, senator, autor łacińskich traktatów politycznych, historycznych i wojskowych oraz napisanego po polsku zbioru Przysłowia mów potocznych (1658); Aleksander Fredro uważał się za jego potomka i swoje komedie opatrywał mottami zaczerpniętymi z jego zbioru. [przypis edytorski]
2. umbrela (daw.) — osłona dająca cień; tu: abażur. [przypis edytorski]
3. przepomnieć (daw.) — zapomnieć; którem (...) przepomniała: które zapomniałam, o których zapomniałam (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]
4. prawy — tu: prawowity, właściwy. [przypis edytorski]
5. zaród (daw.) — zalążek, zaczątek. [przypis edytorski]
6. mienić (daw.) — zamieniać, przemieniać. [przypis edytorski]
7. przeto (daw.) — przez to, z tego powodu, dlatego. [przypis edytorski]
8. przyrodzenie (daw.) — natura; cechy wrodzone. [przypis edytorski]
9. luby (przestarz.) — miły; ulubiony; ukochany. [przypis edytorski]
10. pałać (książk.) — płonąć, roztaczać blask i ciepło; przen. doznawać silnych uczuć. [przypis edytorski]
11. nie jegoż — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ż; znaczenie: przecież nie jego, doprawdy nie jego. [przypis edytorski]
12. rozumiał powinnością miłość — rozumiał miłość jako powinność (francuska składnia). [przypis edytorski]
13. alić (daw.) — jednak, wszakże. [przypis edytorski]
14. pośród zgromadzenia — tj. w towarzystwie. [przypis edytorski]
15. sięść (daw.) — siąść. [przypis edytorski]
16. uważać (daw.) — zauważać, dostrzegać. [przypis edytorski]
17. mienić (daw.) — tu: nazywać. [przypis edytorski]
18. szlarka (daw.) — układające się w falbankę lub harmonijkę obszycie brzegu sukni, gorsetu a. czepka. [przypis edytorski]
19. six (ang.) — sześć; szóstka. [przypis edytorski]
20. honor — w karcianej grze w wista: as, król, dama, walet lub dziesiątka w kolorze atutowym. [przypis edytorski]
21. rober — faza gry w grach karcianych, która kończy się podsumowaniem punktów; także: wygranie dwóch partii przez jedną z par, co kończy rozgrywkę. [przypis edytorski]
22. wisk (daw.) — wist, gra w karty dla dwóch par, protoplasta brydża. [przypis edytorski]
23. allegro (muz., wł.: radośnie) — tempo wykonywania utworu w muzyce: wesoło, żywo; także utwór w takim tempie. [przypis edytorski]
24. Wcześnieś dziś wrócił — końcówka z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: wcześnie dziś wróciłeś. [przypis edytorski]
25. pono (daw.) — ponoć, podobno, chyba. [przypis edytorski]
26. dybać — czyhać na kogoś lub na coś. [przypis edytorski]
27. doba (daw.) — chwila, moment. [przypis edytorski]
28. jużci (daw., gw.) — oczywiście, pewnie. [przypis edytorski]
29. rozbierą — dziś popr.: rozbiorą, tu: wyprzęgną z powozu. [przypis edytorski]
30. Chimera (mit. gr.) — ziejący ogniem potwór z głową lwa, ciałem kozy i ogonem węża; przenośnie: coś o niezwykłej naturze, dziwacznego, nierzeczywistego a. wydumanego. [przypis edytorski]
31. zatrudniony — zajęty, zaprzątnięty. [przypis edytorski]
32. sprzeczność (daw.) — skłonność do sprzeczania się; tu: sprzeciw. [przypis edytorski]
33. rad (daw.) — zadowolony; chętny, przychylny. [przypis edytorski]
34. Nie chcąc słabą zostawić — dziś popr.: nie chcąc słabej zostawić. [przypis edytorski]
35. tą razą — dziś popr.: tym razem. [przypis edytorski]
36. tyli (gw.) — taki (o rozmiarze), tej wielkości. [przypis edytorski]
37. gałka (daw. reg.) — kawka, ptak o czarnych piórach. [przypis edytorski]
38. stolnikowa — żona stolnika, dawnego tytularnego urzędnika ziemskiego (jego tytuł pochodził z czasów średniowiecza, kiedy dworski stolnik miał obowiązek zajmowania się stołem królewskim). [przypis edytorski]
39. śmiele — śmiało. [przypis edytorski]
40. upstrzona — tj. mająca wiele muszek, czarnych kropek, które kobiety przylepiały sobie na twarzy dla dodania sobie wdzięku lub w celu zakrycia defektów cery. [przypis edytorski]
41. gipsem prósząca — tzn. silnie upudrowana. [przypis edytorski]
42. tabaka — sproszkowany aromatyzowany tytoń, używany dawniej jako środek pobudzający do kichania. [przypis edytorski]
43. starosta — w dawnej Polsce: urzędnik królewski sprawujący władzę nad powiatem. [przypis edytorski]
44. lukrecja — wyciąg z korzenia drzewa lukrecjowego o charakterystycznym słodko-mdłym smaku, stosowany w przemyśle cukierniczym i w lecznictwie. [przypis edytorski]
45. w uwagach — zmuszony do uważania. [przypis edytorski]
46. kasztelan — w dawnej Polsce: urzędnik zarządzający w imieniu władcy zamkiem i podległym okręgiem, potem urzędnik ziemski zasiadający w radzie królewskiej, a później w senacie. [przypis edytorski]
47. baronostwo — tu: para małżeńska: baron i baronowa; baron: tytuł szlachecki używany w różnych krajach europejskich, zazwyczaj niższy niż wicehrabia lub hrabia. [przypis edytorski]
48. kontent (przestarz.) — zadowolony. [przypis edytorski]
49. jestże (daw.) — konstrukcja z partykułą -że nadającą znaczenie pytania retorycznego; inaczej: czy jest, czyż jest. [przypis edytorski]
50. sromota (daw.) — hańba, niesława. [przypis edytorski]
51. gap (daw.) — gapa, człowiek nierozgarnięty, nieuważny, taki, który coś przegapia. [przypis edytorski]
52. wystawiać sobie (przestarz.) — wyobrażać sobie. [przypis edytorski]
53. kamerdynery — dziś popr.: kamerdynerzy. [przypis edytorski]
54. podobnoś a. podobnoć (daw.) — podobno. [przypis edytorski]
55. Takem się zlękła — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: tak się zlękłam. [przypis edytorski]
56. przechód (przestarz.) — przejście, miejsce, którędy się przechodzi. [przypis edytorski]
57. filut — spryciarz, żartowniś. [przypis edytorski]
58. spletła — dziś: splotła. [przypis edytorski]
59. mars — groźna, wojownicza mina. [przypis edytorski]
60. całuskom stworzone — stworzone do całusków, do całowania. [przypis edytorski]
61. stać (daw.) — wystarczać. [przypis edytorski]
62. plika (daw.) — dziś popr.: plik. [przypis edytorski]
63. zda się — zdaje się, wydaje się. [przypis edytorski]
64. więcem je czytała — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: więc je czytałam. [przypis edytorski]
65. sposobnie (daw.) — stosownie, dogodnie, w odpowiedni sposób. [przypis edytorski]
66. powolność (daw.) — posłuszeństwo, podporządkowanie się czyjejś woli. [przypis edytorski]
67. Wież to pani? — konstrukcja z partykułą -że (skróconą do -ż); inaczej: czy wie to pani? [przypis edytorski]
68. darzyć się (daw.) — szczęścić się, układać się po czyjejś myśli. [przypis edytorski]
69. matrona (łac.) — żona, gospodyni domu; dziś: starsza, przeważnie zamężna kobieta, ciesząca się poważaniem. [przypis edytorski]
70. czyli (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -li; znaczenie: czy, czy też. [przypis edytorski]
71. rozłączym — skrócona forma czasownika 1 os. lm; dziś: rozłączymy. [przypis edytorski]
72. twarzyczkę kratami zasłaniać — tj. żyć w klasztorze zamkniętym, gdzie widzenia z osobami z zewnątrz możliwe są tylko w rozmównicy, w której zakonnica i jej gość są rozdzieleni kratą. [przypis edytorski]
73. w rzeczy — skrócone: w rzeczy samej, rzeczywiście. [przypis edytorski]
74. odpis (daw.) — pisemna odpowiedź, odpisanie na list. [przypis edytorski]
75. kądziel — pęk lnu, konopi albo wełny przygotowanej do przędzenia, umocowany na przęślicy lub kołowrotku; dawniej symbol płci żeńskiej. [przypis edytorski]
76. Nadtoś żył — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: nadto żyłeś, zanadto żyłeś. [przypis edytorski]
77. dodawa — dziś popr.: dodaje. [przypis edytorski]
78. opiekuny, (...) rywale — dziś popr. formy B. lm: opiekunów, rywali. [przypis edytorski]
79. warteś — skrócenie od: wart jesteś. [przypis edytorski]
80. z popiołów powstają mściciele — parafraza wersu z poematu Eneida: „Powstanie kiedyś z kości naszych mściciel” (przedśmiertne przekleństwo Dydony rzucone na potomków Eneasza). [przypis edytorski]
81. Hodie mihi, cras tibi (łac.) — dziś mnie, jutro tobie (sentencja przywoływana dla przypomnienia, że nieszczęście może się przydarzyć każdemu, umieszczana również na nagrobkach). [przypis edytorski]
82. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]
83. Argus (mit. gr.) — stuoki, zawsze czuwający olbrzym. [przypis edytorski]
84. snadnie (daw.) — łatwo, bez trudu. [przypis edytorski]
85. czyliż (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
86. laufer (daw., z niem.) — goniec. [przypis edytorski]
87. katedry — profesorskiej, na uczelni. [przypis edytorski]
88. wiele (daw.) — ile. [przypis edytorski]
89. skud — dawna srebrna moneta włoska. [przypis edytorski]
90. bawić (daw.) — tu: trwać. [przypis edytorski]
91. była kochała — konstrukcja czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą od pozostałych czynności i stanów zapisanych w czasie przeszłym prostym; znaczenie: kochała wcześniej (uprzednio). [przypis edytorski]
92. ludzkość — tu: godność ludzka. [przypis edytorski]
93. płonny (daw.) — jałowy, pozbawiony znaczenia; tu: błahy. [przypis edytorski]
94. wynaleź (daw.) — znajdź; wynajdź. [przypis edytorski]
95. razem (daw.) — jednocześnie, zarazem. [przypis edytorski]
96. owszem (daw.) — co więcej, a nawet. [przypis edytorski]
97. bilet (daw.) — karteczka z krótką wiadomością, liścik. [przypis edytorski]
98. krosienka — zdrobn. od: krosna; krosno: przyrząd do wytwarzania tkanin z przędzy poprzez przeplatanie przez siebie dwóch prostopadłych względem siebie układów nitek: osnowy i wątku. [przypis edytorski]
99. zgorze (daw.) — zgorzeje, tj. spłonie, spali się. [przypis edytorski]
100. batyst — delikatna, przezroczysta tkanina lniana lub bawełniana. [przypis edytorski]
101. mora — tkanina jedwabna ze smugowatym deseniem przypominającym słoje drzewa; używana jako wykończenie kołnierzy, klap lub mankietów uroczystych kreacji, a także do wyrobu wstąg do orderów oraz szat liturgicznych i elementów stroju dygnitarzy kościelnych. [przypis edytorski]
102. rąbek — chusta osłaniająca głowę i ramiona kobiety; w czasach Fredry był to już staroświecki element stroju. [przypis edytorski]
103. kaszmir — cienka, miękka tkanina z wełny kóz kaszmirskich, żyjących na pograniczu Indii i Pakistanu. [przypis edytorski]
104. perkal — tania tkanina bawełniana. [przypis edytorski]
105. girlanda — tu: strój głowy kobiecej. [przypis edytorski]
106. fraszka — błahostka, drobnostka. [przypis edytorski]
107. cześcią (daw.) — dziś poprawna forma N. lp: czcią. [przypis edytorski]
108. poglądać (daw.) — spoglądać. [przypis edytorski]
109. chybić (daw.) — pomylić się. [przypis edytorski]
110. Jakie się zwykle piszą (daw.) — dziś popr. tylko z formą bezosobową czasownika: jakie się zwykle pisze, albo z imiesłowem przymiotnikowym biernym: jakie zwykle są pisane. [przypis edytorski]
111. wylany (daw.) — dziś: wylewny, skłonny do objawiania swoich uczuć. [przypis edytorski]
112. zoczyć (daw.) — zobaczyć, zauważyć. [przypis edytorski]
113. sztychować (daw.) — starannie pisać, kaligrafować. [przypis edytorski]
114. androny — bzdury, głupstwa. [przypis edytorski]
115. mościa panno — dawny zwrot grzecznościowy, skrót od: miłościwa panno. [przypis edytorski]
116. waćpanna — skrót od dawnego zwrotu grzecznościowego: waszmość panna (wasza miłość panna). [przypis edytorski]