Posłowie
Ta książka Gide’a, chociaż tak czytelna i żywa, niemniej wymaga paru słów omówienia, wymaga zwłaszcza umiejscowienia w czasie. Ten bardzo interesujący pisarz nigdy nie był jedynie autorem poszczególnych książek; aby je dobrze rozumieć, trzeba znać po trosze ich związki i moment każdej z nich. Zawsze on sam, Gide, jest najciekawszym bohaterem swego wewnętrznego dramatu.
Urodzony w środowisku protestanckim, straciwszy wcześnie ojca, chowany przez czujną matkę, młody Gide nasiąkł od dziecka atmosferą purytanizmu261, która zaciążyła nad całym jego życiem. W dwudziestym roku był to młodzieniec czarno ubrany, z brodą, noszący stale Biblię w kieszeni długiego surduta, biorący nader poważnie problemy swojej duszy. Ale zarazem wcześnie trawi go niepokój zmysłów, który pogrąża go w tym większym zamęcie, odkąd młody Gide zaczyna niejasno zgadywać, że natura wszczepiła mu uczucia i pragnienia odmienne od tych, które społeczeństwo i religia uznają za jedynie normalne i godziwe. Dla młodego purytanina, który zamyślał o małżeństwie ze swą cnotliwą kuzynką, trudno o straszliwsze odkrycie! Walczy ze sobą, przechodzi chwile bardzo ciężkie; w końcu, rozgrzeszony słońcem Algieru, gdzie bawił dla zdrowia, poddaje się głosowi natury — swojej natury. Wówczas językiem biblijnym pisze hymny pogańskie. Ale po krótkotrwałej pełni szczęścia rozterka zaczyna się na nowo; Gide czuje, że niepodobna mu jest zgodzić własnej sekretnej prawdy z zasadami obowiązującej moralności; wszystko się dla niego chwieje, wszystko sypie się w gruz. Wkłada obraz swoich przeżyć w młodzieńczego Amoralistę: opowieść ta mogłaby się wydać wówczas bardzo zuchwałą, gdyby nie to, że przeszła dość niezauważona, może szczęśliwie dla autora, w epoce gdy Oskar Wilde262, zdruzgotany, życiem przypłacił swoje nieporozumienia z podstawowym kanonem społeczeństw. Dla Gide’a, który ani na chwilę nie przestał brać najpoważniej zagadnień etycznych, wciąż staje przed oczami niepokojące pytanie: kto z dwojga ma słuszność, społeczeństwo czy on? Zmuszony sam dla siebie prowadzić generalną rewizję wierzeń i pojęć, Gide nie zadowala się w niczym zdawkową odpowiedzią: bada nieubłaganie wartość każdego czynu, każdej postawy moralnej. A gdy badanie to nie wypada korzystnie dla społeczności, Gide odwraca się od niej; materialnie niezależny, postanawia żyć dla siebie, wedle własnej reguły. Prawie przestaje pisać w owym okresie; opuszcza Paryż, gdzie mu jest duszno; wciąż niemal przebywa poza krajem, w wędrówkach na Południe i na Wschód. Aż wreszcie wraca w porządku sam ze sobą, ale zbuntowany, zawzięty, z postanowieniem rzucenia społeczeństwu wyzwania i z zamiarem bronienia twardo własnej prawdy. Indywidualista — „amoralista” — bardziej niż kiedykolwiek.
Z ironicznie wzgardliwej postawy wobec świata urodziły się mimochodem Lochy Watykanu, ten dość okrutny żart, w którym, niby w teatrze marionetek, Gide puszcza swoje figurki w ucieszne podrygi. Wśród wszystkich tych biorących siebie na serio pajaców widzi jednego człowieka. To ów młody Lafcadio Wluiki, którego Gide obdarzył dwuznacznym urokiem efeba263, niebezpiecznymi instynktami drapieżnika, ale zarazem uczynił go o ileż szlachetniejszym, pełniejszym, wierniejszym sobie od wszystkich tamtych! Lafcadio to odwet Gide’a, to jego akt wyzwolenia.
Lochy Watykanu ukazały się w r. 1914, były pierwszą książką tego „trudnego” pisarza, która miała szanse zyskać bardzo szeroki sukces; przeciął go wybuch wojny. Ale znamienne dla tego autora jest, że utworami swoimi wyprzedza zazwyczaj chwilę, która go dopiero dogania. Osobliwym zbiegiem okoliczności bohater Lochów, Lafcadio, tuż po wojnie okazał się niezwykle aktualny; okazał się reprezentacyjnym przeczuciem młodzieńca powojennego. Ci młodzi, z których wielu wojna zastała dziećmi, którzy chowali się samopas, podczas gdy dokoła rozluźniły się wszystkie więzy, przedwcześnie wyemancypowani, przyzwyczajeni z pobłażliwą wzgardą patrzeć na tużurkowych starszych panów, tkwiących mimo wszystko w pogrzebanej epoce, odnaleźli samych siebie w niepokojącej i zuchwałej postaci Lafcadia. I nagle, nienawykły do popularności, pięćdziesięcioletni Gide został w roku 1919 programowym autorem „młodych”. Lochy Watykanu stały się ich ulubioną książką ku radości autora, który nic nie taił, że i on najbardziej ją lubi ze swoich utworów. Przez kilka lat co najmniej młodzi stylizowali się po trosze na Lafcadia. Zabawne jest, że wpływ tej książki promieniował pośrednio i tam, gdzie sama książka pozostała nieznana, na przykład do nas, gdzie też nie brakło nieświadomych odbitek Lafcadia Wluiki.
Potem przyszły dla Gide’a ciężkie chwile. Z protestanckim uporem postanowił, nie licząc się z konsekwencjami, dać świadectwo swemu protestantyzmowi — seksualnemu; ogłosił Corydona, potem niesłychaną autobiografię Si le grain ne meurt; zrazu w szczupłej ilości egzemplarzy, potem w normalnym wydaniu książkowym. Ryzykował dużo, ale odwaga i powaga, z jaką stawiał swój problem, rozbroiły przeciwników. Tuż potem ukazała się świetna powieść Les Faux-Monnayeurs (w polskim wydaniu Fałszerze). Gide stał się najwpływowszym pisarzem Francji, duszą ośrodka intelektualnego, jakim jest po dziś dzień „Nouvelle Revue Française”264. Przynosił literaturze francuskiej dużo. Nigdy nie pisał dla napisania nowej książki; każda była dla niego głębokim przeżyciem, koniecznością, rachunkiem sumienia. Szukając wszędzie objaśnień swojego sekretu i tajemnic człowieka, zdobył szerokie wykształcenie przyrodnicze, historyczne; rzucał się na każdą nową myśl, gdziekolwiek się pojawiła, odczuwał czar egzotyzmu, nie bał się zapuszczać w mroczne labirynty „podświadomego”. Tak jak był za młodu jednym z pierwszych we Francji czytelników Nietzschego265, tak później wprowadził Conrada, nauczył rozumieć Dostojewskiego266, którego wpływ znać bodaj w finale tych Lochów Watykanu. Przez wiele lat Gide był najczujniejszą i najśmielszą myślą Francji.
Lochy Watykanu noszą podtytuł „sotie”. Sotie oznacza błazeńską farsę średniowieczną. Bo utwór jest żartem; mądrym, dowcipnym i zostawiającym uczucie osobliwego niepokoju. I jako żart trzeba przyjąć wszystko, co w nim rozmyślnie trąci z gruba kryminalnym romansem: spotkania, przebrania, wszystkie — jakże pasjonujące! — coups de théâtre267 mające chwilami coś z parodii podejrzanego Balzaka. Ze złośliwym mistrzostwem autor pociąga tu za nitki swoich pajaców, a także po trosze — i nas samych. Brniemy z niespodzianki w niespodziankę, a każda jest odkryciem, odnowieniem, odbanalizowaniem jakiejś niebezpiecznej prawdy...
Fragmenty ze Wstępu Tadeusza Żeleńskiego (Boya)
Przypisy:
1. Palante, Georges (1862–1925) — francuski filozof i socjolog. [przypis edytorski]
2. Leon XIII, właśc. Gioacchino Vincenzo Raphaelo Luigi Pecci (1810–1903) — duchowny katolicki, papież od 1878; dążył do wyprowadzenia Kościoła z samoizolacji od współczesnych wydarzeń społecznych i politycznych; krytykował zarówno kapitalistyczny liberalizm, jak i socjalizm, zainicjował katolicki ruch społeczno-polityczny; wydał skierowaną przeciw masonerii encyklikę Humanum genus (1884), zarzucając masonerii m.in. doprowadzenie do zlikwidowania Państwa Kościelnego, dążenie do rozdziału religii od życia państwowego i społecznego, propagowanie ustroju opartego na wolności i równości ludzi oraz na pochodzeniu władzy od ludu. [przypis edytorski]
3. wolnomularze — członkowie wolnomularstwa (masonerii), powstałego w XVIII w. hermetycznego stowarzyszenia międzynarodowego o hierarchicznej strukturze wewnętrznej, pielęgnującego zasady moralne i idee Oświecenia. [przypis edytorski]
4. jowialny — pogodny, dobrodusznie żartobliwy. [przypis edytorski]
5. za trzy lata, w dobie jubileuszu — tj. w roku 1893, kiedy przypadała 50 rocznica święceń biskupich papieża Leona XIII. [przypis edytorski]
6. via in Lucina — ulica w centrum Rzymu, pomiędzy zabytkową bazyliką św. Wawrzyńca „in Lucina”, od której wzięła nazwę, a placem Parlamentu. [przypis edytorski]
7. aspidistra — pochodząca z Azji roślina ozdobna, ceniona ze względu na małe wymagania. [przypis edytorski]
8. więciorka a. więciorek (daw.) — mały więcierz, drewniana lub wiklinowa pułapka na ryby. [przypis edytorski]
9. su, właśc. sous (fr.) — w XIX w. pot. nazwa monety o wartości 5 centymów, tj. 1/20 franka. [przypis edytorski]
10. Permesso? (wł.) — tu: Czy można? [przypis edytorski]
11. Moloch (mit. semicka) — bóg Fenicjan i Kananejczyków, któremu wg Biblii miano składać ofiary z dzieci; przen.: coś bezlitosnego, złego, pochłaniającego niewinne ofiary. [przypis edytorski]
12. tropizm (biol.) — reakcja ruchowa roślin i niższych zwierząt na kierunkowo działające bodźce zewnętrzne, skierowana w kierunku bodźca lub przeciwnie. [przypis edytorski]
13. heliotrop (biol.) — roślina o drobnych, silnie pachnących kwiatach, której pochodząca z greki nazwa wywodzi się od starożytnego poglądu, że jej kwiaty zawsze obracają się w stronę słońca. [przypis edytorski]
14. Vexierkasten (niem.) — skrzynki problemowe, przyrząd do badania psychologii, sposobów uczenia się i rozwiązywania problemów przez zwierzęta; po raz pierwszy zastosowany w pionierskich eksperymentalnych badaniach laboratoryjnych nad zachowaniem zwierząt, przeprowadzonych przez amerykańskiego psychologa Edwarda Thorndike’a w 1898. [przypis edytorski]
15. Uppsala — miasto w Szwecji. [przypis edytorski]
16. grosso modo (wł.) — z grubsza, w przybliżeniu. [przypis edytorski]
17. plastron — szeroki krawat noszony do fraka, zakrywający gors. [przypis edytorski]
18. fular — cienka tkanina jedwabna; chustka z takiej tkaniny na szyję noszona zamiast krawata (dawniej także chustka do nosa). [przypis edytorski]
19. kamea — szlachetny a. półszlachetny kamień ozdobiony wypukłą płaskorzeźbą. [przypis edytorski]
20. motylek — tu: kokarda lub muszka, przypominająca kształtem motyla. [przypis edytorski]
21. Corso, właśc. via del Corso — centralna ulica przebiegająca przez dawną część Rzymu. [przypis edytorski]
22. fontaź — kokarda noszona zamiast krawata na przełomie XIX i XX wieku. [przypis edytorski]
23. ischias (łac., med.) — rwa kulszowa, ból nerwu kulszowego, biegnącego od okolic lędźwiowych do palców stopy. [przypis edytorski]
24. stanik — tu: gorset a. górna część sukni, od pasa do ramion (bez rękawów). [przypis edytorski]
25. Parma — miasto w płn. Włoszech. [przypis edytorski]
26. stadło (daw.) — małżeństwo; para małżeńska. [przypis edytorski]
27. Państwo Kościelne — państwo istniejące na terenie środkowych Włoch w okresie od ok. 755 do 1870 roku, rządzone przez papieży jako świeckich monarchów. [przypis edytorski]
28. bitwa pod Lepanto (7 października 1571) — wielka bitwa morska, w której hiszpańsko-włoska flota Ligi Świętej rozgromiła flotę turecką; jedna z najkrwawszych bitew morskich w historii. [przypis edytorski]
29. Pau — miasto w płd. Francji. [przypis edytorski]
30. Karol X Filip (1757–1836) — król Francji (1824–1830). [przypis edytorski]
31. „Le Correspondant” — francuskie liberalne czasopismo katolickie o umiarkowanej orientacji rojalistycznej, wyd. 1829–1937. [przypis edytorski]
32. „Revue des Deux Mondes” (fr.: Przegląd dwóch światów) — francuskie czasopismo literacko-kulturalne ukazujące się od 1829; na jego łamach publikowało wielu wybitnych pisarzy. [przypis edytorski]
33. Akademia — Akademia Francuska, instytucja dbająca o dobro języka francuskiego i przyznająca nagrody literackie; członków Akademii, nazywanych „nieśmiertelnymi”, jest zawsze 40, ich kadencje są dożywotnie. [przypis edytorski]
34. bona — niania, wychowawczyni małych dzieci, pracująca dawniej w zamożnych rodzinach. [przypis edytorski]
35. cyrulik — fryzjer wykonujący również proste zabiegi medyczne. [przypis edytorski]
36. reflektor — tu: odbłyśnik, element oprawy lampy odbijający światło i wysyłający je w określonym kierunku. [przypis edytorski]
37. koafiura (z fr., daw.) — fryzura; szczególnie: wyszukana, elegancka fryzura. [przypis edytorski]
38. tram (starop.) — belka; tu: nawiązanie do frazy biblijnej (Mt 7,3). [przypis edytorski]
39. bigotka — dewotka; kobieta (tu: dziewczynka) przywiązująca przesadną wagę do zewnętrznych form pobożności, zaniedbująca przy tym duchowość wewnętrzną i moralność. [przypis edytorski]
40. ulica de Sèvres — ulica w Paryżu, prowadząca w stronę miasta Sèvres; dawniej znajdował się przy niej szpital im. René Laenneca. [przypis edytorski]
41. nowa linia kolei z Kairu do Heliopolis — budowana przez spółkę Cairo Electric Railways & Heliopolis Oases Company nowa linia, która miała łączyć centrum Kairu z budowanym ok. 10 km dalej luksusowym, nowoczesnym przedmieściem, w pobliżu staroż. miasta Heliopolis. [przypis edytorski]
42. lumbago — postrzał: nagły, ostry ból pleców w okolicy lędźwiowej. [przypis edytorski]
43. pryncypał (daw.) — zwierzchnik, przełożony. [przypis edytorski]
44. diapazon — skala, rozpiętość głosu. [przypis edytorski]
45. nieznacznie — niezauważalnie, w sposób niedostrzegalny. [przypis edytorski]
46. ubikacja (daw., z łac.) — pomieszczenie (o dowolnym przeznaczeniu), miejsce. [przypis edytorski]
47. seraficzny — właściwy serafinom, tj. aniołom. [przypis edytorski]
48. lir (wł. lira) — dawna waluta włoska, w 2002 zastąpiona przez euro. [przypis edytorski]
49. widny (daw.) — widoczny. [przypis edytorski]
50. „Osservatore”, właśc. „L’Osservatore Romano” — gazeta watykańska, zał. w 1861, opisująca działania najwyższych władz kościelnych oraz wydarzenia w Kościele katolickim i na świecie. [przypis edytorski]
51. Rampolla, Mariano (1843–1913) — włoski kardynał, watykański sekretarz stanu (1887–1903), tj. pełniący funkcję zbliżoną do szefa rządu. [przypis edytorski]
52. kościół Gesù (z wł.) — oficjalnie: Kościół Najświętszego Imienia Jezus, rzymskokatolicki kościół w Rzymie, główna świątynia jezuitów. [przypis edytorski]
53. socjusz (z łac.: towarzysz, wspólnik) — asystent zwierzchnika zakonu katolickiego, któremu powierzono pewne grupy spraw. [przypis edytorski]
54. jezuici — oficjalnie: Towarzystwo Jezusowe, papieski męski zakon katolicki, którego pierwotnie główną misją było zwalczanie reformacji; jezuitom przypisywano zakłamanie, przewrotność i bezwzględność, stosowanie zasady, że cel uświęca środki. [przypis edytorski]
55. Saul z Tarsu a. Paweł z Tarsu (ok. 5/10–ok. 64/67) — najważniejszy misjonarz i teolog wczesnego chrześcijaństwa, Żyd z miasta Tars w Azji Mn., początkowo prześladowca wyznawców Jezusa, przeszedł na chrześcijaństwo, zmienił imię z Saul (Szaweł) na Paulos (Paweł) i propagował nową wiarę wśród ludności Azji Mn. i Grecji; twórca uniwersalistycznego modelu chrześcijaństwa, święty chrześcijański, autor Listów, główna postać połowy narracji Dziejów Apostolskich. [przypis edytorski]
56. Szczepan, św. — tradycyjnie uznawany za pierwszego męczennika chrześcijańskiego; ok. 36 n.e. został ukamienowany pod Jerozolimą za bluźnierstwo (Dz 7, 58–60), w czym uczestniczył Szaweł (Paweł z Tarsu). [przypis edytorski]
57. pendant (fr.) — uzupełnienie, dodatek. [przypis edytorski]
58. diatryba — utwór wyrażający protest lub krytykę. [przypis edytorski]
59. „Dépêche de Toulouse” — francuska gazeta o profilu lewicowym, wydawana w Tuluzie, w płd. Francji; zał. w 1870, od 1947 wyd. jako „La Dépêche du Midi”. [przypis edytorski]
60. „Die Zukunft” (niem.: Przyszłość) — niemiecki tygodnik socjaldemokratyczny, wyd. 1892–1923. [przypis edytorski]
61. Retz, właśc. Jean-François Paul de Gondi (1613–1679) — francuski duchowny, kardynał Retz, autor pamiętników; przytoczony cytat pochodzi z jego listu do ks. Charriera, opublikowanego w VIII tomie zbioru korespondencji wielkich pisarzy francuskich Correspondance, Édition des Grands Écrivains de la France. [przypis edytorski]
62. Lepine, Stanislas (1835–1892) — francuski malarz specjalizujący się w pejzażach. [przypis edytorski]
63. Boudin, Eugène (1824–1898) — francuski malarz pejzaży nadmorskich, prekursor impresjonizmu. [przypis edytorski]
64. Chapu, Henri (1833–1891) — francuski rzeźbiarz. [przypis edytorski]
65. parę zagiętych biletów wizytowych — wizyty towarzyskie zapowiadano odpowiednio wcześniej przekazaniem swojej wizytówki przez służbę; w XIX w. zagięciem odpowiedniego rogu wizytówki sygnalizowano cel wizyty, np. rozmowę towarzyską lub złożenie gratulacji. [przypis edytorski]
66. Barye, Antoine-Louis (1796–1875) — francuski rzeźbiarz. [przypis edytorski]
67. impasse (fr.) — ślepa uliczka, niemająca wylotu. [przypis edytorski]
68. gotowalnia (daw.) — pomieszczenie do ubierania się. [przypis edytorski]
69. wylew — przen.: zwierzanie się z uczuć. [przypis edytorski]
70. kantorek (daw.) — biurko. [przypis edytorski]
71. Ogród Luksemburski — park miejski w Paryżu, przy pałacu księcia de Luxemburg. [przypis edytorski]
72. fiakier (daw., z fr.) — dorożka; także: dorożkarz. [przypis edytorski]
73. Defoe, Daniel właśc. Daniel Foe (1660–1731) — pisarz angielski, prekursor powieści przygodowej, autor m.in. słynnej powieści Przypadki Robinsona Cruzoe (1719), a także powieści Dola i niedola sławnej Moll Flanders (1722), opisującej w pierwszej osobie upadek moralny i odkupienie win samotnej kobiety z nizin społecznych. [przypis edytorski]
74. [książka] przecięta jedynie w dwóch trzecich — dawniej książki wydawano w postaci zszytych razem, obustronnie zadrukowanych arkuszy papieru, kilkukrotnie poskładanych na pół w mniejszy format, a czytelnicy samodzielnie rozcinali je na kartki w miejscach zgięć, zwykle korzystając w tym celu z noża do papieru; książka rozcięta w dwóch trzecich oznacza, że nie została doczytana ani przewertowana do końca. [przypis edytorski]
75. Grazzini, Anton Francesco, zwany il Lasca (1505–1584) — florencki pisarz, autor zbioru nowel o tematyce obyczajowej (Cene, 1556). [przypis edytorski]
76. kajet (daw.) — zeszyt. [przypis edytorski]
77. Algier — duże miasto portowe w płn.-zach. Afryce, w l. 1830–1962 stolica Algierii Francuskiej, ob. stolica niepodległej Algierii. [przypis edytorski]
78. Aurès (fr.), Dżabal al-Auras (ar.) — masyw górski w płn.-wsch. Algierii, także nazwa regionu. [przypis edytorski]
79. El Kantara — miasto w prowincji Biskira w Algierii. [przypis edytorski]
80. on horseback (ang.) — na grzbiecie końskim, konno. [przypis edytorski]
81. QUI INCOMINCIA IL LIBRO... (wł.) — tu się zaczyna księga nowych wymagań i najwyższej cnoty. [przypis edytorski]
82. Tanto quanto se ne taglia (wł.) — Tyle, ile się z tego kraje. [przypis edytorski]
83. Boccaccio, Giovanni (1313–1375) — włoski pisarz, autor m.in. zbioru nowel obyczajowych Dekameron, którego głównym tematem jest miłość w jej rozmaitych odmianach. [przypis edytorski]
84. punta (wł.) — tu: ukłucie. [przypis tłumacza]
85. Dapprima importa... (wł.) — Najpierw należy wiedzieć, kto to jest. [przypis tłumacza]
86. plac Saint-Sulpice — duży plac w Paryżu, z wielkim kościołem Saint-Sulpice (św. Sulpicjusza) po wschodniej stronie. [przypis edytorski]
87. merostwo — we Francji: siedziba mera, odpowiednika wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. [przypis edytorski]
88. biblioteka Cardinal — fr. Bibliothèque Cardinal, której zbiory dawniej mieściły się w budynku przy paryskim placu Saint-Sulpice. [przypis edytorski]
89. Odéon, Théâtre de l’Odéon — teatr w Paryżu, otwarty w 1782. [przypis edytorski]
90. frank — dawna francuska jednostka monetarna, w 2002 zastąpiona przez euro. [przypis edytorski]
91. Ma chi sa se vive ancora? (wł.) — Ale kto wie, czy żyje jeszcze? [przypis tłumacza]
92. Importa di domesticare... (wł.) — Trzeba oswoić się z nowym zamysłem. [przypis tłumacza]
93. szewiot — rodzaj szorstkiej, lekko połyskliwej tkaniny wełnianej. [przypis edytorski]
94. kalwin — protestant, wyznawca doktryny Jana Kalwina. [przypis edytorski]
95. Tycjan, właśc. Tiziano Vecelli (ok. 1488–1576) — włoski malarz renesansowy, czołowy przedstawiciel szkoły weneckiej. [przypis edytorski]
96. renta — tu: dochód z majątku lub kapitału. [przypis edytorski]
97. rejent (daw.) — notariusz. [przypis edytorski]
98. Dzielnica Łacińska — dzielnica uniwersytecka Paryża, położona na lewym brzegu Sekwany; nazwa pochodzi od łaciny, języka używanego powszechnie na uniwersytetach aż do czasów rewolucji francuskiej. [przypis edytorski]
99. Descartes, René, pol.: Kartezjusz (1596–1650) — francuski fizyk, matematyk i filozof, prekursor europejskiej filozofii nowożytnej. [przypis edytorski]
100. trafika (daw.) — sklep z wyrobami tytoniowymi. [przypis edytorski]
101. partes (daw.) — partytura, nuty; traktować z partesu: z góry, z wyższością. [przypis edytorski]
102. kontenans (daw., z fr.) — pewność siebie. [przypis edytorski]
103. al fresco (wł.) — dosł.: na świeżo; technika malarstwa ściennego polegająca na malowaniu farbami na świeżym tynku, przed jego zaschnięciem. [przypis edytorski]
104. sztubak (daw.) — uczniak, uczeń w szkole. [przypis edytorski]
105. nie nazywali go inaczej niż tym przydomkiem, od czasu jak nagle załapał pierwszy stopień z greckiego ćwiczenia — protos po grecku oznacza „pierwszy”. [przypis edytorski]
106. nietęgo — niezbyt dobrze, słabo, kiepsko. [przypis edytorski]
107. Baden — tu: miejscowość w płn. zach. Francji, w regionie Bretania. [przypis edytorski]
108. eskont a. eskonto (daw.) — dziś: dyskonto weksli, tj. wykupywanie weksla przed terminem jego płatności po potrąceniu pewnej części sumy, na jaką go wystawiono. [przypis edytorski]
109. Eperjes (węg.), pol.: Preszów — miasto we wschodniej Słowacji; w XIX w. należało do monarchii austro-węgierskiej. [przypis edytorski]
110. poney (ang.) — kucyk. [przypis edytorski]
111. dziadek — fikcyjny gracz zastępujący brakującego partnera w wiście lub brydżu. [przypis edytorski]
112. wist — gra karciana dla dwóch par, popularna w XVIII i XIX w.; poprzednik brydża. [przypis edytorski]
113. gęśla a. gęśle (muz.) — ludowy instrument smyczkowy, podobny do skrzypiec. [przypis edytorski]
114. stancja (daw.) — izba, pokój, zwłaszcza wynajmowane; dziś: mieszkanie a. pokój wynajmowane uczniom a. studentom uczącym się poza miejscem stałego zamieszkania. [przypis edytorski]
115. kontent (przestarz.) — zadowolony. [przypis edytorski]
116. wcale (daw.) — całkiem, zupełnie. [przypis edytorski]
117. It is time to launch the ship (ang.) — Pora spuścić statek na wodę. [przypis tłumacza]
118. buduar — pokój pani domu służący do odpoczynku. [przypis edytorski]
119. flakon z solami — z solami trzeźwiącymi, popularnym w XVIII–XIX w. środkiem o silnej woni, złożonym głównie z amoniaku, stosowanym przy omdleniach i zasłabnięciach. [przypis edytorski]
120. face-à-main (fr.) — rodzaj okularów z długą rączką do trzymania; lorgnon. [przypis edytorski]
121. stolec — tron, krzesło władcy; por.: stolica. [przypis edytorski]
122. Kwirynał — jedno z siedmiu wzgórz rzymskich; także pot. nazwa mieszczącego się tam Pałacu Kwirynalskiego, od zjednoczenia Włoch w 1870 oficjalnej siedziby królów włoskich (ob. prezydentów Włoch). [przypis edytorski]
123. Czy przedstawiciel Boga na ziemi mógłby być porwany ze świętego stolca i przez intrygę Kwirynału skradziony... — mowa o ewentualnej możliwości porwania papieża na polecenie władz Włoch w związku z tzw. kwestią rzymską, konfliktem pomiędzy papieżami a państwem włoskim po przyłączeniu Państwa Kościelnego do zjednoczonych Włoch. Od poł. VIII w. Rzym był stolicą obejmującego środkowe Włochy Państwa Kościelnego, rządzonego przez papieży jako świeckich monarchów. Podczas walk o zjednoczenie Włoch większość terytoriów Państwa Kościelnego przyłączono do proklamowanego w 1861 Królestwa Włoch. Kiedy w 1870 armia króla Wiktora Emanuela II zajęła również Lacjum i Rzym, które po plebiscycie włączono do Włoch jako stolicę państwa, pozbawiony władzy politycznej papież Pius IX nie uznał aneksji, odrzucił nadane mu w tzw. ustawie gwarancyjnej przywileje i uznał się za „więźnia Watykanu”. Takie samo stanowisko zajmowali jego następcy. Do dyspozycji papieskiej pozostała Bazylika Św. Piotra, pałac i in. budynki na Watykanie. Dopiero w 1929 faszystowski rząd Mussoliniego podpisał tzw. traktaty laterańskie, w których papiestwo w zamian za rekompensatę finansową zrzekało się pretensji do terenów byłego Państwa Kościelnego, zaś rząd włoski uznawał papieża za suwerennego władcę wydzielonej części Rzymu, Państwa Watykańskiego. [przypis edytorski]
124. Ukazała się w Saint-Malo broszura... — Compte rendu de la Dèlivrance de Sa Sainteté Léon XIII emprisonné dans les cachots du Vatican (Raport o wyzwoleniu Jego Świątobliwości Leona XIII, uwięzionego w lochach Watykanu), Saint-Malo imprimerie Y. Billois, rue de l’Orme 4, 1893. [przypis autorski]
125. Bruno, Giordano (1548–1600) — włoski filozof przyrody, wolnomyśliciel, panteista, humanista; w 1592 uwięziony przez inkwizycję za poglądy dotyczące budowy świata i kwestionowanie dogmatów katolickich; 17 lutego 1600 spalony na stosie na Campo de’ Fiori, głównym rynku Rzymu; prochy Bruna wrzucono do Tybru, a wszystkie jego dzieła zostały wpisane na indeks ksiąg zakazanych (1603); wzniesienie pomnika Giordana Bruna: po zjednoczeniu Włoch i likwidacji Państwa Kościelnego, mimo ostrych protestów Kościoła, w atmosferze podgrzewanej przez demonstracje studenckie i ludowe, rada miejska Rzymu wydała zgodę i 9 czerwca 1889 na miejscu kaźni Giordana Bruna odsłonięto jego pomnik z brązu, autorstwa masońskiego rzeźbiarza Ettore Ferrariego, ufundowany z prywatnych datków; na uroczystości zgromadziły się tysiące osób; papież Leon XIII zagroził opuszczeniem Rzymu i wyjazdem do jednego z krajów katolickich (groźby tej nie zrealizował, gdyż premier Crispi dał do zrozumienia, że o powrocie papieskim nie byłoby już mowy), następnie wydał kolejną encyklikę przeciw masonerii (Ab Apostolici, 15 X 1890), odnosząc się w niej m.in. bezpośrednio do wzniesienia pomnika. [przypis edytorski]
126. Crispi, Francesco (1819–1901) — włoski polityk, w latach 1887–91 i 1893–96 premier Włoch. [przypis edytorski]
127. konsystorz (z łac.) — tu: zgromadzenie kardynałów pod przewodnictwem papieża a. zgromadzenie kurii rzymskiej. [przypis edytorski]
128. Na konsystorzu (...) 30 czerwca roku 1889 Leon XIII dał wyraz gwałtownemu oburzeniu... — przemówienie Leona XIII, w którym zestawiał odsłonięcie pomnika Giordana Bruna z upadkiem starożytnego Rzymu i twierdził, że jego osobiste bezpieczeństwo jest zagrożone, zostało przekazane do publikacji jezuickiej gazecie „La Civiltà Cattolica”. [przypis edytorski]
129. encyklika zwrócona do Francji — Au milieu des sollicitudes z 16 lutego 1892, encyklika Leona XIII, podkreślająca m.in., że „różne formy sprawowania rządów nie są przeszkodą dla Kościoła” i nakazująca konieczność posłuszeństwa wobec każdej legalnej władzy (także republikańskiej). [przypis edytorski]
130. „Petit Journal” — paryski republikański dziennik konserwatywny, wyd. w latach 1863–1944; ok. 1890 miał nakład miliona egzemplarzy; w kolorowym dodatku do „Petit Journal” z 15 sierpnia 1891 ukazał się wywiad korespondenta „najbardziej poczytnej gazety świata”, jak go przedstawiono, z Leonem XIII, z portretem papieża na okładce. [przypis edytorski]
131. zamek Świętego Anioła — pierwotnie monumentalny grobowiec rzymskiego cesarza Hadriana, jego rodziny i następców, znajdujący się na prawym brzegu Tybru w Rzymie (w pobliżu Watykanu); u schyłku starożytności zamieniony w fortecę, w VI w. dedykowany Św. Aniołowi, tradycyjnie służył papieżom jako twierdza i więzienie; od XIII w. połączony z pałacem papieskim w Watykanie ufortyfikowanym przejściem nadziemnym o dł. ok. 800 m. [przypis edytorski]
132. śmierć arcyksięcia Rudolfa... — śmierć arcyksięcia Rudolfa Habsburga-Lotaryńskiego (1858–1889), syna cesarza Austrii Franciszka Józefa i cesarzowej Elżbiety, wraz z jego 17-letnią kochanką, baronówną Marią Vetsera; arcyksiążę oficjalnie zginął śmiercią samobójczą, ciało Marii potajemnie wywieziono z miejsca zdarzenia i pochowano osobno; okoliczności śmierci kochanków budziły liczne wątpliwości. [przypis edytorski]
133. oraz jego młodej, świeżo zaślubionej małżonki (...) Marii Vetsera — żoną arcyksięcia Rudolfa była belgijska księżniczka Stefania Klotylda Koburg (1864–1945), którą poślubił w 1881; Maria Vetsera była młodą kochanką Rudolfa. [przypis edytorski]
134. Jan Salwator Habsburg (1852–1890?) — arcyksiążę austriacki z bocznej linii dynastii, książę toskański, zdolny oficer; po śmierci arcyksięcia Rudolfa i jego kochanki, 16 października 1889 zrzekł się tytułów i przywilejów, opuścił dwór wiedeński, przyjął nazwisko „Orth” i poślubił tancerkę; w lipcu 1890 zaginął razem z żoną podczas rejsu swoim statkiem u wybrzeży Ameryki Płd.; oficjalnie uznano go za zmarłego w 1911. [przypis edytorski]
135. Monaco La Valletta, Raffaele (1827–1896) — włoski kardynał; od 1884 na czele Świętego Oficjum Inkwizycji oraz Penitencjarii Apostolskiej, od 1889 przewodniczący Kolegium Kardynalskiego. [przypis edytorski]
136. Crédit Foncier — dawniej jeden z głównych francuskich banków; zał. w 1852, w XXI w. przejęty przez Grupę BPCE. [przypis edytorski]
137. ekspiacja — pokuta, zadośćuczynienie, odkupienie winy. [przypis edytorski]
138. Narbona — miejscowość w płd. Francji. [przypis edytorski]
139. Drugie Cesarstwo Francuskie — okres w historii Francji od koronacji Napoleona III na Cesarza Francuzów (grudzień 1852) do jego detronizacji i proklamowania III Republiki Francuskiej (wrzesień 1870). [przypis edytorski]
140. Tarbes — miejscowość w płd. Francji. [przypis edytorski]
141. herboryzować — zajmować się zbieraniem roślin w celach naukowych. [przypis edytorski]
142. koncept (daw.) — żart, dowcip. [przypis edytorski]
143. szkorbut — choroba spowodowana długotrwałym niedoborem witaminy C w pożywieniu, objawiająca się m.in. krwawieniem dziąseł, wypadaniem zębów i ogólnym osłabieniem. [przypis edytorski]
144. werwena (daw.) — dziś popr.: werbena; tu: werbena cytrynowa (lippia trójlistna), roślina o cytrusowym aromacie, używana do sporządzania napojów orzeźwiających, herbatek, a także jako przyprawa, uprawiana m.in. w płd. Francji. [przypis edytorski]
145. ochrzcił od razu: karton rzymski — „Plastyczny Karton Rzymski, oznajmiał katalog, wynalazek stosunkowo świeży, którego tajemnicę posiada firma Blafaphas, Fleurissoire i Lévichon, zastępuje z wielką korzyścią inne imitacje kamienia, których braki wykazała aż nadto dobrze praktyka”. Następował opis rozmaitych modeli. [przypis autorski]
146. Salon Paryski — organizowana cyklicznie, co dwa lata lub co roku, oficjalna wystawa sztuki, przedstawiająca dorobek współczesnych artystów; w latach 1748–1890 największe wydarzenie artystyczne w świecie zachodnim. [przypis edytorski]
147. ryps — tkanina o podłużnych lub poprzecznych wypukłych prążkach. [przypis edytorski]
148. sznela (daw., z fr. chenille) — dziś: szenila, runowa przędza w postaci puszystych włókien, powstałych przez pocięcie tkaniny na paski i ich skręcenie, używana do wyrobu dywanów. [przypis edytorski]
149. Marsylia — wielkie miasto w płd. Francji, nad Morzem Śródziemnym, z największym francuskim portem morskim. [przypis edytorski]
150. poste-restante (fr.) — poczta pozostająca, wysyłka na adres urzędu pocztowego dogodnego dla odbiorcy, a nie na adres zamieszkania. [przypis edytorski]
151. podagra — choroba zapalna stawów, której objawem jest nawracający obrzęk stawu dużego palca stopy i towarzyszące mu silne bóle. [przypis edytorski]
152. abnegacja (z łac.) — wyrzeczenie się; brak troski o swój stan, wygląd i korzyści. [przypis edytorski]
153. Hiob (bibl.) — bohater Księgi Hioba, którego Bóg doświadczył nieszczęściami, chcąc wypróbować jego wiarę. [przypis edytorski]
154. każe mi się zapatrywać na lilie polne — wg biblijnych słów Jezusa, który nakazując swoim uczniom zajmować się zbawieniem, a nie troszczyć się o jedzenie ani odzienie, wskazywał na lilie polne, które nie pracują ani nie przędą, a mimo to są przez Boga wspaniale „przyodziane” (Mt 6, 25–34; Łk 12, 22–31). [przypis edytorski]
155. „Le Pèlerin” (fr.: Pielgrzym) — francuski tygodnik katolicki, wyd. od 1873. [przypis edytorski]
156. suplika (daw., z łac.) — prośba lub skarga, zwykle pisemna, skierowana do osoby stojącej znacznie wyżej w hierarchii; podanie. [przypis edytorski]
157. Mogę pochwalić jedynie tych, którzy szukają, jęcząc — Pascal, Myśli, 421 (tłum. Tadeusz Boy-Żeleński). [przypis edytorski]
158. Pascal, Blaise (1623–1662) — francuski matematyk, fizyk i filozof religii; po 1654 porzucił nauki ścisłe na rzecz filozofii i teologii; powstały wówczas jego najsłynniejsze dzieła: Myśli i Prowincjałki. [przypis edytorski]
159. centym — dawna drobna moneta francuska o wartości 1/100 franka. [przypis edytorski]
160. Baedeker — renomowane wydawnictwo niemieckie, założone przez Karla Baedekera (1801–1859), które jako pierwsze oferowało nowoczesne przewodniki turystyczne; jako rzeczownik pospolity: przewodnik turystyczny. [przypis edytorski]
161. Canebière — główna, reprezentacyjna ulica Marsylii. [przypis edytorski]
162. prostracja — skrajne wyczerpanie nerwowo-psychiczne. [przypis edytorski]
163. omnibus (łac. dosł.: dla wszystkich) — duży, kryty pojazd konny o wielu miejscach, pod koniec XIX w. powszechny jako środek regularnej komunikacji w dużych miastach Europy; poprzednik autobusów. [przypis edytorski]
164. perski proszek — substancja służąca dawniej do zwalczania owadów, zwłaszcza pcheł, uzyskiwana ze sproszkowanych koszyczków kwiatowych niektórych gatunków złocieni, pochodzących z Dalmacji i Persji. [przypis edytorski]
165. ablucja (z łac.) — rytualne obmycie ciała lub jego części. [przypis edytorski]
166. mustyk (zool.) — drobny owad, którego samice żywią się krwią ssaków; meszka. [przypis edytorski]
167. karbunkuł (z łac., med.) — czyrak gromadny, skupisko czyraków umiejscowionych blisko siebie, łączących się w jedną zmianę zapalną. [przypis edytorski]
168. balwierz (daw.) — fryzjer wykonujący również zabiegi kosmetyczne i felczerskie. [przypis edytorski]
169. facchino (wł.) — bagażowy, tragarz. [przypis edytorski]
170. ponte Umberto (wł.) — most Umberto I w Rzymie. [przypis edytorski]
171. plant — teren wydzielony na tor kolejowy: nasyp i przylegające z obu stron pasy gruntu. [przypis edytorski]
172. bersagliere (wł.) — bersalier, żołnierz lekkiej piechoty włoskiej, formacji utworzonej w 1836. [przypis edytorski]
173. mora — rodzaj tkaniny jedwabnej ozdobionej falistym deseniem. [przypis edytorski]
174. sztokfisz — suszona morska ryba, najczęściej z rodziny dorszowatych. [przypis edytorski]
175. gazolina — łatwopalna ciecz, mieszanina lekkich węglowodorów nasyconych, stosowana dawniej jako paliwo płynne zamiast nafty; ob. jako dodatek do benzyn silnikowych lub rozpuszczalnik. [przypis edytorski]
176. kościół Saint-Louis-des-Francais (św. Ludwika króla Francji) — rzymskokatolicki kościół w Rzymie, narodowy kościół Francji. [przypis edytorski]
177. Święty Piotr (pot.), właśc. Bazylika św. Piotra na Watykanie — rzymskokatolicka bazylika na Wzgórzu Watykańskim w Rzymie, jedna z największych katedr na świecie, arcydzieło architektury renesansu i baroku. [przypis edytorski]
178. kardynał San-Felice S.B., właśc. Sanfelice d’Acquavilla, Guglielmo (1834–1897) — włoski kardynał, arcybiskup Neapolu; członek Zakonu Świętego Benedykta (łac. Ordo Sancti Benedicti), oznaczanego skrótem OSB. [przypis edytorski]
179. brewiarz — książka zawierająca zbiór obowiązkowych modlitw dla duchownych katolickich. [przypis edytorski]
180. wirginia — tu: rodzaj długich, cienkich cygar, z gatunku tytoniu o tej samej nazwie, uprawianego na plantacjach w amerykańskim stanie Wirginia. [przypis edytorski]
181. konsystorz (daw.) — kuria biskupia, podległy biskupowi kościelny urząd administracyjny i sądowniczy. [przypis edytorski]
182. tęgi — mocny, dzielny, dobry w swojej dziedzinie. [przypis edytorski]
183. falern — mocne, złociste wino włoskie, cenione przez starożytnych Rzymian. [przypis edytorski]
184. To pana dziwi, że ja podpisuję tym nazwiskiem: „Cave”? Pan masz w głowie tylko lochy Watykanu — słowo cave oznacza po francusku piwnicę, podziemie. [przypis edytorski]
185. Abruzzy, właśc. Abruzzo (wł.) a. Abruzja — górzysty region w centralnej części Półwyspu Apenińskiego, nad Morzem Adriatyckim; w XIX w. nękany powstaniami, zbrojnymi walkami politycznymi i bandytyzmem. [przypis edytorski]
186. Piotr z Werony a. Piotr Męczennik (1205–1252) — włoski dominikanin, kaznodzieja, inkwizytor; zginął napadnięty w drodze przez przeciwników; święty katolicki; przedstawiany z siekierą wbitą w głowę albo z palcem na ustach. [przypis edytorski]
187. Monte Cassino — skaliste wzgórze we Włoszech, między Rzymem i Neapolem, z klasztorem benedyktyńskim na szczycie, pierwszą siedzibą tego zakonu. [przypis edytorski]
188. Caserta — miasto we Włoszech, ok. 30 km na płn. od Neapolu. [przypis edytorski]
189. sold — dawna drobna moneta włoska. [przypis edytorski]
190. fiksatuar — pomada do układania włosów lub wąsów. [przypis edytorski]
191. Niente! Niente! (wł.) — Nie! Nie! [przypis edytorski]
192. kitajka (daw.) — tafta, jedwabna, nieco sztywna tkanina, szeleszcząca przy jej poruszaniu; pierwotnie chińska, skąd nazwa (daw. Kitaj to Chiny). [przypis edytorski]
193. per Baccho (wł.) — dosł.: na Bachusa; wykrzyknienie włoskie. [przypis edytorski]
194. terasa (daw.) — taras. [przypis edytorski]
195. alpakowy — zrobiony z lekkiej tkaniny z wełny alpak, peruwiańskich zwierząt podobnych do lam. [przypis edytorski]
196. fiaschi (wł.) — butelki. [przypis edytorski]
197. kalambur — gra słów oparta na ich podobieństwie. [przypis edytorski]
198. kawon — arbuz. [przypis edytorski]
199. Via! (wł.) — Dalej! Precz! [przypis edytorski]
200. „La Croix” (fr.: Krzyż) — francuski dziennik katolicki, wyd. od 1883. [przypis edytorski]
201. melopea (z gr.) — hist.: staroż. grecka melodeklamacja. [przypis edytorski]
202. filut — spryciarz; daw.: krętacz. [przypis edytorski]
203. kolekta — zbiórka, składka. [przypis edytorski]
204. in blanco (wł.) — o wekslu, czeku itp.: niewypełniony; dokument, w którym w chwili podpisania przez wystawcę celowo nie wpisano pewnych ważnych informacji, pozostawiono je do uzupełnienia przez kogoś, kto będzie nim dysponował. [przypis edytorski]
205. marsali — wino włoskie, produkowane na Sycylii, w gminie Marsala. [przypis edytorski]
206. substytucja — zastąpienie czegoś czymś. [przypis edytorski]
207. Sykstyna (pot.) — Kaplica Sykstyńska w Watykanie, wybudowana w XV w. z fundacji papieża Sykstusa IV, słynna przede wszystkim z fresków zdobiących jej sklepienie, namalowanych przez Michała Anioła, m.in. postaci biblijnych proroków. [przypis edytorski]
208. majordomus — zarządca dworu, przełożony służby domowej. [przypis edytorski]
209. vicolo (wł.) — alejka, uliczka, zaułek. [przypis edytorski]
210. maldonne (fr.) — źle rozdane karty; przen.: omyłka. [przypis edytorski]
211. garson (z fr.) — kelner lub boy hotelowy. [przypis edytorski]
212. La Rochefoucauld, François de (1613–1680) — francuski pisarz, moralista, autor rozważań na temat natury ludzkiej (Maksymy i rozważania moralne). [przypis edytorski]
213. faksymile (z łac. fac simile: czyń podobne) — wierna kopia mechaniczna lub fotograficzna dokumentu, rękopisu, podpisu, np. kopia własnoręcznego podpisu odbita pieczątką na dokumencie. [przypis edytorski]
214. dystrakcja — rozproszenie; szczególnie: rozproszenie uwagi, skupienia. [przypis edytorski]
215. Is fecit cui prodes (łac.) — Zrobił ten, kto z tego korzysta. [przypis tłumacza]
216. bilet okrężny a. objazdowy — bilet uprawniający do odbycia podróży zaczynającej się i kończącej w tym samym miejscu, wybraną przez siebie trasą w ramach limitu kilometrów. [przypis edytorski]
217. Colosseum (łac.), pol.: Koloseum — wielki amfiteatr w Rzymie, wzniesiony w I w. n.e. przez cesarzy z dynastii Flawiuszów, największy z amfiteatrów Imperium Rzymskiego. [przypis edytorski]
218. There is only one remedy! One thing alone can cure us... — „Tylko jeden jest na to środek. Jedna jedyna rzecz może uleczyć nas od samych siebie”. „Tak — rzekłem — ale ściśle biorąc, nie o to chodzi, jak się wyleczyć, tylko jak żyć” (Joseph Conrad, Lord Jim, przekład Anieli Zagórskiej). [przypis tłumacza]
219. Conrad, Joseph, właśc. Józef Konrad Korzeniowski (1857–1924) — powieściopisarz i publicysta angielskojęzyczny polskiego pochodzenia. [przypis edytorski]
220. Brindisi — miasto portowe w płd. Włoszech, na wybrzeżu Adriatyku. [przypis edytorski]
221. Lloyd — tu zapewne: Österreichischer Lloyd, największe austro-węgierskie przedsiębiorstwo żeglugowe, działające w latach 1833–1921. [przypis edytorski]
222. kastorowy — filcowy; kastor: gęsty materiał z sierści bobrowej używany do wyrobu kapeluszy. [przypis edytorski]
223. Figlio mio! carino! (wł.) — Mój synku miły! [przypis edytorski]
224. antropopitek (z gr.: człeko-małpa) — małpolud, jeden z XIX-wiecznych terminów określających hipotetyczne wówczas ewolucyjne ogniwo pośrednie pomiędzy małpami a ludźmi. [przypis edytorski]
225. stripling (ang.) — wyrostek. [przypis edytorski]
226. feblik — słabość, skłonność. [przypis edytorski]
227. Frosinone — miasto we Włoszech, ok. 75 km na płd.-wsch. od Rzymu. [przypis edytorski]
228. tapir — roślinożerny ssak z krótką trąbą. [przypis edytorski]
229. szlafmyca (z niem.) — nakrycie głowy zakładane na noc, do snu. [przypis edytorski]
230. ślepa latarka — latarka z ruchomą przesłoną, ukierunkowującą światło. [przypis edytorski]
231. fistuła (med.) — przetoka. [przypis edytorski]
232. Narcyz (mit. gr.) — urodziwy młodzieniec, który wzgardził uczuciem nimfy Echo, za co bogini Afrodyta wzbudziła w nim miłość do jego własnego obrazu odbitego w wodzie. [przypis edytorski]
233. koziołkujący cień Chińczyka — tj. koziołkujący cień jak w chińskim teatrze cieni, w którym widz obserwuje na ekranie cienie rzucane przez kukiełki postaci, rekwizyty i dekoracje. [przypis edytorski]
234. firma — nazwa, pod którą działa przedsiębiorstwo; tu: znak wytwórcy. [przypis edytorski]
235. pièce touchée (fr.) — figura dotknięta; początek frazy: pièce touchée, pièce jouèe, zasady szachowej oznaczającej, że dotkniętą figurą należy grać. [przypis edytorski]
236. Miramar — nazwa wielu miejscowości w Europie i na innych kontynentach, w jęz. hiszp. i port. oznaczająca „morski widok, widok na morze”; tu być może Miramare: nazwa zamku w Trieście, zbudowanego w 1860 dla austriackiego księcia Ferdynanda Maksymiliana i jego żony Charlotty. [przypis edytorski]
237. Kapua — miejscowość we Włoszech, ok. 30 km na płn. od Neapolu. [przypis edytorski]
238. tryktrak — gra planszowa dla dwóch osób. [przypis edytorski]
239. agencja Cooka, właśc. Thomas Cook & Son, później Thomas Cook Group — dawne brytyjskie biuro podróży, działające w latach 1841–2019. [przypis edytorski]
240. „Corriere della Sera” (wł.: Kurier wieczorny) — czołowy dziennik we Włoszech, wyd. w Mediolanie, zał. w 1876. [przypis edytorski]
241. pierre de lune (fr.) — kamień księżycowy. [przypis edytorski]
242. akademik (daw.) — profesor akademii, uniwersytetu; członek Akademii Francuskiej. [przypis edytorski]
243. eskamoter (daw., z fr.) — kuglarz, zręcznie chowający przedmioty. [przypis edytorski]
244. inhumacja — pogrzebanie zwłok. [przypis edytorski]
245. prokuracja (daw.; z łac.) — zastępstwo; pełnomocnictwo; przez prokurację: za pośrednictwem pełnomocnika. [przypis edytorski]
246. reading room (ang.) — czytelnia. [przypis edytorski]
247. fanfaronada — chełpliwość, przechwalanie się. [przypis edytorski]
248. decorum (łac.) — tu: stosowność, przyzwoitość. [przypis edytorski]
249. fizys (daw., dziś żart.) — twarz. [przypis edytorski]
250. tużurek — surdut codziennego użytku, popularny na przełomie XIX i XX w., pełniący rolę dzisiejszej marynarki, ale sięgający do połowy uda. [przypis edytorski]
251. pince-nez (fr.) — binokle; rodzaj okularów bez uchwytów na uszy, mocowanych na nosie za pomocą sprężynki. [przypis edytorski]
252. lawless (ang.) — niepoddany prawom, nieprzestrzegający praw, samowolny. [przypis edytorski]
253. Two hawks in the air... (ang.) — Dwa jastrzębie w przestworzach, dwie ryby pływające w morzu nie bardziej wolne od prawa niż my... (Walter Whitman, gloryfikujący naturalną seksualność ludzką wiersz From Pent-Up Aching Rivers z cyklu Dzieci Adama, 1860). [przypis edytorski]
254. idylliczny — sielankowy, beztroski. [przypis edytorski]
255. sleeping car (ang.) — wagon sypialny. [przypis edytorski]
256. Wielki Mistrz Zakonu — tytuł osoby stojącej na czele stowarzyszenia masońskiego obejmującego loże pewnego regionu lub kraju. [przypis edytorski]
257. trattoria (wł.) — gospoda, jadłodajnia. [przypis edytorski]
258. kaboszon (z fr.) — gładko oszlifowany kamień szlachetny lub półszlachetny. [przypis edytorski]
259. plac Term, wł. Piazza di Termini — dawna rozległa przestrzeń publiczna w Rzymie, otoczona z dwóch stron ruinami starożytnych Term Dioklecjana, obejmująca ob. Piazza della Repubblica, Piazza dei Cinquecento i przyległe ulice. [przypis edytorski]
260. My heart aches... (ang.) — Serce mnie boli: senna drętwota obezwładnia moje zmysły [John Keats, Oda do słowika (Ode to a Nightingale); cytat nieco niedokładny; red. WL]. [przypis tłumacza]
261. purytanizm (z łac. puritas: czystość) — ruch religijno-społeczny dążący w XVI–XVII w. do zwiększenia czystości doktrynalnej Kościoła anglikańskiego oraz propagujący surowe zasady moralne i obyczaje; przen.: rygorystyczność, surowość zasad moralnych. [przypis edytorski]
262. Wilde, Oskar (1854–1900) — irlandzki poeta, dramaturg i prozaik; w swojej twórczości prezentował estetyzm, amoralizm i hedonizm; w 1895 oskarżony o praktyki homoseksualne, skazany na dwa lata więzienia; po odbyciu kary, opuszczony przez rodzinę i bojkotowany przez opinię publiczną, przybrał fikcyjne nazwisko i wyjechał do Francji. [przypis edytorski]
263. efeb (gr.) — pot. piękny młodzieniec; w staroż. Grecji młodzieniec u progu dorosłości, 18-20-letni, przechodzący obowiązkowe szkolenie wojskowe (efebię), które poprzedzało uzyskanie pełnego obywatelstwa. [przypis edytorski]
264. „Nouvelle Revue Française” (fr.: Nowy Przegląd Francuski) — francuski miesięcznik literacki, wyd. od 1909; wywarł duży wpływ na rozwój literatury współcz.; ob. kwartalnik. [przypis edytorski]
265. Nietzsche, Friedrich (1844–1900) — niemiecki filozof i filolog klasyczny, koncentrował się na afirmacji życia, głosił ideę nadczłowieka, niezależnej jednostki o silnym charakterze i woli mocy. [przypis edytorski]
266. Dostojewski, Fiodor (1821–1881) — wybitny powieściopisarz rosyjski, mistrz realistycznej prozy psychologicznej, autor m.in. Zbrodni i kary. [przypis edytorski]
267. coups de théâtre (fr.) — zwroty akcji. [przypis edytorski]