Scena szósta
SZELIGA
przystępując do Mak-Yksa:
— Panie! wszyscy...
Spostrzegając bladość na licach jego:
Panie! wszyscy są zajęci trafem,
Pozwól, abym Człowiekiem się zajął:
Czy nie chcesz Doktora?...
HRABINA
nie podnosząc się z siedzenia:
Zaraz — obok —
Jest mój Miłosierny-szpital — — Doktór
Tam zostawa125 zawsze — a może być,
Że i sam Prowincjał...
Przez ramię swoje i siedząc:
— Co ty cierpisz?!
Stary sługa wnosi pierścień na tacy i stawia na małym stoliku przed Hrabiną, która nie wgląda w to.
MAK-YKS
do Szeligi:
— To jest nic... przysiędę126 ze znużenia —
Przysiada.
— Czczy127 byłem... te złamki — jadłem szybko...
A czułem zbyt... lecz... stało się wszystko.
Do Szeligi:
— Tylko jeszcze... dwa słowa do Pana...
Szybko i poufnie:
— Twą porękę przyjmuję — — odpływam!
Tu od jutra znieważonym będę.
Wieść dawno już krąży niewstrzymalna,
Skoro tak i sam twierdzi urzędnik,
Dostatecznie we względzie tym świadom!
Po chwili:
Zresztą: strute mam serce... i wesołość...
Poniekąd z-użyty czas i zdrowie —
Pozostało imię... te128 osławią129...
HRABINA
poruszając się z miejsca:
Mak-Yks! ze mną pierw wszędzie pojedziesz,
Do każdego z Domów w okolicy
I gdzie zwyczaj bywać na przechadzce,
Ażeby Cię obok mnie widziano
Jak bliskiego, którego poważam —
— Nadto jeszcze, sama cię przedstawię,
Żebyś został Członkiem-Komitetu
Do wieczystej zapisanym księgi
W naszem Towarzystwie-Miłosiernem.
MAK-YKS
szukając kapelusza:
Ja jestem nim... jestem Chrześcijanin!
HRABINA
milcząc podnosi się — bierze pierścień i idzie do krewnego swego:
Mak-Yks! ja ci ten pierścień — tak, jak jest
Włożony na moją rękę prawą...
Ja — ci — tak — go daję... ludzie zamilkną!
Słyszysz? — jakie milczenie stało się —
MAGDALENA
prawie klękając:
— Mario! o całą kobiecość jesteś
Wyższa od siebie samej — od dawna
Przeczuwałam Cię...
HRABINA
— Mak-Yks! odpowiedz...
MAK-YKS
z ukłonem:
— Pani! BRYLANT Twój mnie «darowałaś»,
DOPUSZCZAJĄC, ŻE SIĘ PRZY MNIE ZNAJDZIE...
HRABINA
— Nieprzytomną byłam!!... lecz na teraz
Nie sam daję Ci pierścień — odpowiedz!
MAK-YKS
— Pod naciskiem skandalu Twa ręka
Gdziebykolwiek skłonić się raczyła,
O! Pani — — czyliżby niesła130 z sobą
Najdroższą rzecz, to jest: wolę wolną...?
— Skandalowi — miałżeby Twój przyszły
Winnym być to, co rad dłużyć Tobie?...
Po chwili:
— Nie — o! Pani — ja w błąd bym Cię wewiódł131,
Może bym i zdradził — jak ów, który
Podałby się za strzelców-książęcia132
Dlatego, że właśnie, gdy on celił133,
Piorun odbił sokołowi głowę — —
po chwili:
— Nie! o! Pani — szlachetna kuzynko,
Wysoko się mylisz, lecz mylisz się:
Szczytność dlatego właśnie jest szczytna,
Iż przypadkiem się nie otrzymuje,
Z niebieskiego ona idąc źródła,
Samo-tchnienną i wolną jest zewsząd.
— Spaniałym134... któż przez konieczność bywa?
Jeśli nie oszukujący wolę własną,
Która w odwet omyla go z czasem?...
— Mężczyzna, który by na razie
Przyjął tak ponętny nadmiar serca,
Okazałby się tylko zręcznym... Ja,
W Epoce tej... w dziewiętnastym-wieku
Nie raczyłem się w zręcznościach ćwiczyć.
Owszem — bywałem niezgrabnym — często!
Niezgrabnym być — może przenosiłem.
Czemu?... niech ZROZUMIE... kto jest W STANIE!
HRABINA
groźnie:
— Słuchaj! — mężczyzny to jest rzeczą
Zamieniać doraźne wzniosłe chwile
W potoczysty i równy ciąg życia.
Lecz, jeśli ty zbyt słabym jesteś —
Mężczyzną jeśli jesteś niedość,
By takowy podjąć obowiązek
— Ja — go — spełnię.
MAGDALENA
z zapałem:
— Mario, jesteś wielka!
SZELIGA
do Hrabiny:
— Pani! pozwól, bym Twemu krewnemu
Danego mu słowa nie dotrzymał —
Obiecałem mu albowiem podróż
Do nowego-świata, za ocean.
— Obietnicę tę na teraz cofam!
do Mak-Yksa:
— Słowo złamać — Panie! jest boleśnie.
Ja przyjmuję następstwa... złamałem.
HRABINA
patrząc w oczy Szelidze:
— Prawda! — Panie — że to trud niezwykły,
Co w tej chwili zrobiłeś i robisz:
(Dla kogokolwiek bądź to podjąłeś)
Szlachetnym jesteś dwakroć, gdy łamiąc
Słowa twe, zostają ci bez skazy.
Chwilkę czekaj, nim ci podziękuję,
Hrabio! — krewnego chcę pierw zapytać
O odpowiedź, na teraz niezbędną...
Przystępuje do Mak-Yksa i bierze go za ramię:
— Mak-Yks! czy mnie nie kochałeś nigdy?
MAK-YKS
kłoniąc się do jej stóp:
— Na tak wielką odległość... — i coraz,
Coraz to niemiłosierniej większą —
Że, zaprawdę, nie wiem, czyli równie
Pod stopami naszemi w Oceanii,
Lub gdy Konstelację-Krzyża ujrzę
Spod obcego żagla... nie wiem... czyli
Tenże sam co tu, i co w tej porze,
Nie połączy nas promień...
Istotnie:
Oddalony — zawsze byłem bliskim!
Aż spomiędzy nas miejsce ubiegło,
Aż za miejscem czas poszedł...
Doprawdy:
Tych, co kochają tak, lub nie ma dziś,
Lub nie z tego są świata...
HRABINA
Nie!... oni,
Właśnie oni, są ludźmi...
Pokazując palcem na Mak-Yksa:
— On mówi
O świętego węzła tajemnicy,
Choć, co mówi?... nie wie...
Do krewnego:
— Ty tak mówisz,
Jak, przed Chrześcijaństwem wielcy ludzie,
Albo ludzie cierpiący-wiele, mówili
Chrześcijańską-myśl wargami-błędu:
Ty prawdziwie mnie kochasz...
SZELIGA, MAGDALENA, WSZYSCY
— Ona-ż to??
MAK-YKS
jest u stóp Hrabiny, obie jej dłonie uściskując;
HRABINA
do Magdaleny:
— Magdaleno! ręki mojej uścisk
Oddaj Hrabi...
— me obiedwie dłonie
Zbyt są mocno zajęte w tej chwili.
ANIELKA I DZIEWECZKI
wbiegając:
— W pierścień, w pierścień! albo fanty sądzić!
HRABINA
— Mój — już nie mój...
MAGDALENA
A mój się mnie znowu
Gdzieś zapodział, i nie warto szukać...
Ognie sztuczne błyskają.
Ale — patrzcie... w niebie dwa pierścienie
Brylantowe całe!
WIELE OSÓB
ku werandzie:
Całe jak z gwiazd!!!
DUREJKOWA
patrząc przez lornetkę:
— Fikcja wyśmienita!...
SĘDZIA
doskakując do żony:
Kto jest miłującym narodowość,
Nie używa Fikcji... lecz udania...
PIERWSZY Z GOŚCI
— Udanie-ogniste!.. ani słowa...
WTÓRY Z GOŚCI
— Ani słowa!... że nie ma co mówić...
Kiedy wielość odwrócona w stronę głównego wnijścia na werandę podziwia ognie, Sędzia w głębokim monologu na przodzie sceny:
SĘDZIA
— Wszystko to coś jak w komedii — która
Moralny ma sens, gdy sie ją zbada.
— Któż albowiem sprawił to?... kto? proszę,
Pierwszym stał się powodem... kto tu jest
Sprężyną? — czyli zrządzenia energią?
Czyli osią?... a kto jednak NIGDY
NIE MA SOBIE NIC DO WYRZUCENIA?...
— Że nareszcie attykiem135 już spytam:
Ex-machiną136!... któż tu jest??...
po chwili:
— Durejko!!
Właśnie w chwili, w której Durejko sam sobie stara się ukłon oddać, kurtyna zapada.
Przypisy:
1. Pierścień Wielkiej Damy — w rękopisie i w niektórych wydaniach pojawia się tytuł rozszerzony: Pierścień Wielkiej Damy czyli ex machina Durejko. [przypis redakcyjny]
2. Grandville — pseudonim francuskiego rysownika Jeana Ignace’a Isidore’a Gérarda (1803–1847). [przypis redakcyjny]
3. Durejkiem — dziś popr. forma N. lp: Durejką. [przypis redakcyjny]
4. krwie — dziś popr. forma D. lp: krwi. [przypis redakcyjny]
5. Trentowski, Bronisław (1808–1869) — filozof, twórca m.in. prac Chowanna, czyli system pedagogiki narodowej... i Wizerunek duszy moralnej przez Ojczyźniaka, autor terminu „cybernetyka”. [przypis redakcyjny]
6. aktorowie — dziś popr. forma M. lm: aktorzy. [przypis redakcyjny]
7. spółczesny — dziś popr.: współczesny. [przypis redakcyjny]
8. krement (z łac. crementum: przyrost, narastanie) — prawdopodobnie chodzi o akcent wyrazowy. [przypis redakcyjny]
9. przepomnieć — dziś: zapomnieć. [przypis redakcyjny]
10. jedne — dziś popr. forma M. lp r.n.: jedno. [przypis redakcyjny]
11. same one — dziś popr. B. lm r.n.: samo to. [przypis redakcyjny]
12. okna dają na — dziś popr.: okna wychodzą na. [przypis redakcyjny]
13. odlata (3 os. lp cz.ter.) — dziś popr.: odlatuje. [przypis redakcyjny]
14. jedno — tylko. [przypis redakcyjny]
15. obejma (3 os. lp cz.ter.) — dziś popr.: obejmuje. [przypis redakcyjny]
16. k’temu (starop.) — po to, dlatego. [przypis redakcyjny]
17. cierpliwy — tu: cierpiący. [przypis redakcyjny]
18. limba — tu: aureola. [przypis redakcyjny]
19. fortunniej postawionych — tj. lepiej sytuowanych, bogatszych, szczęśliwszych. [przypis redakcyjny]
20. z-istniewa (neol.) — czas. utworzony od czas. istnieć, synonim: zaczyna istnieć, tworzy się. [przypis redakcyjny]
21. wargi — dziś popr. forma N. lm: wargami. [przypis redakcyjny]
22. W Babilonie, za Ezechiela dni — aluzja do ludu izraelskiego w niewoli babilońskiej w VI w. p.n.e.; Ezechiel — prorok Starego Testamentu, autor biblijnej Księgi Ezechiela. [przypis redakcyjny]
23. Akademia Dorpacka — uczelnia założona w XVII w. przez króla szwedzkiego, w XIX w. powstała tam pierwsza korporacja studentów polskich; Dorpat — dziś: Tartu, miasto w Estonii. [przypis redakcyjny]
24. Ansatz (niem.) — tu: podejście, postawa, sposób bycia. [przypis redakcyjny]
25. mury — dziś popr. forma N. lm: murami. [przypis redakcyjny]
26. Dający na drogę czy ulicę — wychodzący, dający widok na drogę lub ulicę. [przypis redakcyjny]
27. zajazd — tu: droga dojazdowa. [przypis redakcyjny]
28. te — dziś popr. forma M. lp r.n.: to. [przypis redakcyjny]
29. czynią aparycje — ukazują się. [przypis redakcyjny]
30. Poczobutt-Odlanicki, Marcin (1728–1810) — astronom i matematyk, jezuita, profesor Akademii Wileńskiej, współzałożyciel obserwatorium astronomicznego w Wilnie. [przypis redakcyjny]
31. acan (starop.) — pan. [przypis redakcyjny]
32. te — dziś popr. forma M. lp r.n.: to (przyjście). [przypis redakcyjny]
33. z-obowiązań — pisownia służy tu uwypukleniu znaczenia „obowiązku” w słowie „zobowiązanie”. [przypis redakcyjny]
34. cóż, bywało, nie czytałem — tj. czego to ja nie czytałem. [przypis redakcyjny]
35. filozof narodowy — chodzi o Bronisława Trentowskiego (1808–1869), twórcę pojęcia jaźni. [przypis redakcyjny]
36. Akademia Dorpacka — uczelnia założona w XVII w. przez króla szwedzkiego, w XIX w. powstała tam pierwsza korporacja studentów polskich; Dorpat — dziś: Tartu, miasto w Estonii. [przypis redakcyjny]
37. wnijść — dziś popr.: wejść. [przypis redakcyjny]
38. podsłuchując — tu: nasłuchując. [przypis redakcyjny]
39. ja-ć — dziś: ja tobie. [przypis redakcyjny]
40. Dorpat — dziś: Tartu, miasto w Estonii; tu aluzja do pobytu Durejki na Akademii Dorpackiej, założonej w XVII w. przez króla szwedzkiego, w XIX w. powstała tam pierwsza korporacja studentów polskich. [przypis redakcyjny]
41. Chowanna — Chowanna, czyli system pedagogiki narodowej..., praca filozofa Bronisława Trentowskiego (1808–1869). [przypis redakcyjny]
42. Ojczyźniak — Wizerunek duszy moralnej przez Ojczyźniaka, praca filozofa Bronisława Trentowskiego (1808–1869). [przypis redakcyjny]
43. Filozof — chodzi o Bronisława Trentowskiego (1808–1869). [przypis redakcyjny]
44. Les gouts sont différents, mon cher mari (fr.) — Różne są gusta, mój drogi mężu. [przypis redakcyjny]
45. De gustibus disputandum non est (łac.) — O gustach się nie dyskutuje. [przypis redakcyjny]
46. z pogardą wychodzi — tj. wychodzi Sędzina, a Sędzia krzyczy za wychodzącą. [przypis redakcyjny]
47. sobo-słowienie (neol.) — rzecz. utworzony na wzór łac. monolog. [przypis redakcyjny]
48. słowy — dziś popr. forma N. lm: słowami. [przypis redakcyjny]
49. podsłuchując — tu: nasłuchując. [przypis redakcyjny]
50. obejmani (M. lm m.os.) — dziś popr.: obejmowani. [przypis redakcyjny]
51. alić (daw.) — jednak, wszakże. [przypis redakcyjny]
52. sądzim (1 os. lm cz.ter.) — dziś popr.: sądzimy. [przypis redakcyjny]
53. liściami — dziś popr. forma N. lm: liśćmi. [przypis redakcyjny]
54. alić (starop.) — jednak, wszakże. [przypis redakcyjny]
55. piętr — dziś popr. forma D. lm: pięter. [przypis redakcyjny]
56. obmierzić — obrzydzić. [przypis redakcyjny]
57. osobistość — tu: osobowość, charakter człowieka. [przypis redakcyjny]
58. psować (starop.) — psuć, niszczyć. [przypis redakcyjny]
59. Pono że uniosłem... przedmiot główny — Mak-Yks ma na myśli pistolet. [przypis redakcyjny]
60. spólny — dziś popr.: wspólny. [przypis redakcyjny]
61. wy-ojczyźniać się (neol.) — czas. utworzony od rzecz. ojczyzna, synonim: wykorzeniać się. [przypis redakcyjny]
62. zmartwychpowstaniec (neol.) — rzecz. utworzony od czas. zmartwychpowstać (dziś: zmartwychwstać). [przypis redakcyjny]
63. fotografy — dziś: fotografie. [przypis redakcyjny]
64. z-dłużyć (neol.) — czas. utworzony od przym. długi, synonim: przedłużyć. [przypis redakcyjny]
65. jedne — dziś popr. forma B. lp r.n.: jedno. [przypis redakcyjny]
66. ze zapomnień — dziś popr.: z zapomnień, tj. z zapominalstwa. [przypis redakcyjny]
67. tamtę — dziś popr.: tamtą. [przypis redakcyjny]
68. kwiaty — dziś popr. forma N. lm: kwiatami. [przypis redakcyjny]
69. Smyrna — dziś: Izmir, miasto w płd.-zach. Turcji. [przypis redakcyjny]
70. kapucyn — tu: zakonnik, pustelnik. [przypis redakcyjny]
71. Ermitaż (z fr. ermitage) — pustelnia. [przypis redakcyjny]
72. zostawa — dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: zostaje. [przypis redakcyjny]
73. wyszlij — dziś popr.: wyślij. [przypis redakcyjny]
74. czyli — tu: czy. [przypis redakcyjny]
75. wnijść — dziś: wejść. [przypis redakcyjny]
76. ochłaniając — nieużywana dziś forma imiesłowu współczesnego, utworzona od czas. ochłonąć, synonim: odzyskując równowagę psychiczną. [przypis redakcyjny]
77. alić (starop.) — jednak, wszakoż. [przypis redakcyjny]
78. odpomnić — przypomnieć sobie. [przypis redakcyjny]
79. osobistość — tu: osobowość, charakter człowieka. [przypis redakcyjny]
80. ubratnić (neol.) — czas. utworzony od rzecz. brat, znaczenie: uczynić (kogoś komuś) bratem, słowa bliskoznaczne: zbratać, zbliżyć. [przypis redakcyjny]
81. dopatrywać — tu: przypatrywać się. [przypis redakcyjny]
82. antropofag (gr.) — ludożerca. [przypis redakcyjny]
83. z wschodu — dziś popr.: ze wschodu. [przypis redakcyjny]
84. odpomnieć — przypomnieć sobie. [przypis redakcyjny]
85. Zniechęcić się można do wszystkiego... Gdy usuwa się nam z rąk fatalnie. I to może nasze wielkie szczęście!! — Magdalena robi tu aluzję do miłości Szeligi ku niechętnej mu Hrabinie. [przypis redakcyjny]
86. nawałność — nawałnica, burza, ulewa. [przypis redakcyjny]
87. w komput komitetom — tu: na zebranie komitetu dobroczynnego. [przypis redakcyjny]
88. Do blasku płci — do odcienia skóry, do karnacji; płeć (daw.) — cera, skóra. [przypis redakcyjny]
89. industria — tu: produkcja, wyrób (ozdobnych różańców). [przypis redakcyjny]
90. spsować (starop.) — zepsuć. [przypis redakcyjny]
91. pozierać (daw.) — patrzeć, spozierać. [przypis redakcyjny]
92. abrys (daw., z ros.) — szkic, zarys. [przypis redakcyjny]
93. wnijść — dziś: wejść. [przypis redakcyjny]
94. abrys (daw., z ros.) — szkic, zarys. [przypis redakcyjny]
95. płótno Penelopy — nawiązanie do motywu z Odysei Homera. Penelopa, żona zaginionego Odyseusza, pruła nocą to, co utkała w ciągu dnia, aby odwlec moment swojego powtórnego zamążpójścia. [przypis redakcyjny]
96. te — dziś popr. forma M. lp r.n.: to. [przypis redakcyjny]
97. popsować (starop.) — popsuć. [przypis redakcyjny]
98. te — dziś popr. forma B. lp r.n.: to. [przypis redakcyjny]
99. Werandy odpatrzeć się nie można — weranda jest tak ładna, że nie można się na nią napatrzeć. [przypis redakcyjny]
100. Dzieweczki te i prawie dziewice — tj. dziewczęta w różnym wieku: małe dziewczynki i niemal dorosłe panny. [przypis redakcyjny]
101. um (z ros.) — rozum, rozsądek. [przypis redakcyjny]
102. osoby — dziś popr. forma N. lm: osobami. [przypis redakcyjny]
103. Esencja zowie się «wszech-wyskokiem» — Sędzia stara się zastępować słowa obce polskimi neologizmami. [przypis redakcyjny]
104. Mon mari est puriste (fr.) — mój mąż jest purystą; purysta — osoba rygorystycznie dbająca o czystość zasad, np. językowych. [przypis redakcyjny]
105. czczy — tu: głodny, wygłodzony. [przypis redakcyjny]
106. attyk — wyrażenie pochodzące z retoryki greckiej, np. stugębna sława; attycyzm — grecki styl retoryczny, charakteryzujący się prostym i jednoznacznym wyrażaniem myśli. [przypis redakcyjny]
107. jedne — dziś popr. forma M. lp r.n.: jedno. [przypis redakcyjny]
108. wstawa — dziś popr. foma 3 os. lp cz.ter.: wstaje. [przypis redakcyjny]
109. pytanie zawdzięczyć — uszanować pytającą. [przypis redakcyjny]
110. jest słuszna (forma bezosob.) — dziś popr.: jest słuszne. [przypis redakcyjny]
111. odmładnia — odmładza. [przypis redakcyjny]
112. wzgórę — w górę, wzwyż. [przypis redakcyjny]
113. słuszna (forma bezosob.) — dziś popr.: można, jest słuszne. [przypis redakcyjny]
114. wigor — tu: energia. [przypis redakcyjny]
115. nawałność — burza, nawałnica. [przypis redakcyjny]
116. admirować (z fr.) — podziwiać. [przypis redakcyjny]
117. wnijść — dziś: wejść. [przypis redakcyjny]
118. powieść — tu: opowieść, plotka. [przypis redakcyjny]
119. przedstawuję — dziś popr. forma 1 os. lp cz.ter.: przedstawiam. [przypis redakcyjny]
120. uwłócząc — uwłaczając mu, obrażając go. [przypis redakcyjny]
121. konieczna jest (forma bezosob.) — dziś: jest konieczne. [przypis redakcyjny]
122. czczy — głodny, wygłodzony. [przypis redakcyjny]
123. najgminniejszy — najpospolitszy. [przypis redakcyjny]
124. bronzowy — dziś popr.: brązowy, z brązu. [przypis redakcyjny]
125. zostawa — dziś popr.: zostaje, tj. przebywa. [przypis redakcyjny]
126. przysiędę — dziś popr.: przysiądę. [przypis redakcyjny]
127. czczy — głodny, wygłodzony. [przypis redakcyjny]
128. te — dziś popr. forma B. lp r.n.: to, tj. to imię. [przypis redakcyjny]
129. osławić — zniesławić. [przypis redakcyjny]
130. niesła — dziś popr. niosła. [przypis redakcyjny]
131. wewiódł — dziś popr.: wwiódł, tj. wprowadził. [przypis redakcyjny]
132. strzelców-książęcia — mistrza strzelców. [przypis redakcyjny]
133. celić — celować, mierzyć z broni palnej do celu. [przypis redakcyjny]
134. spaniały — dziś: wspaniały. [przypis redakcyjny]
135. attyk — wyrażenie pochodzące z retoryki greckiej; attycyzm — grecki styl retoryczny, charakteryzujący się prostym i jednoznacznym wyrażaniem myśli. [przypis redakcyjny]
136. ex-machina (łac. deus ex machina: bóg z maszyny) — kategoria wprowadzona do dramatu przez Eurypidesa, cudowne pojawienie się na scenie bóstwa, które rozwiązuje akcję. [przypis redakcyjny]