IV
Scena przedstawia platanowy chodnik lacedemoński; tam i owdzie siedzenia pod drzewami; w głębi sceny droga wielka ku górom, a od drogi uciekające ścieżki ku parowom; po prawej stronie w dali widać Dromos156. Ślepy inwalid157 spartański przechadza się, chłopcy igrają w małą bitwę lub za starcem wołają o przypowieści.
PIERWSZY
dobiegając starca
Jeszcze jeden niewielki rapsod158, jeszcze jeden!... Usiądziemy wszyscy u kolan twoich, jak koźlęta — jak koźlęta pod gałęziami dębu, gdy księżyc rośnie...
CHÓR
Będziemy ci opowiadać i wskazywać każdego żyjącego, który przechodzi, a tylko jeden jeszcze rapsod przyrzecz!
PIERWSZY
I damy tobie chleb kradziony, jak nikt nigdy lepiej nie ukradł.
CHÓR
Oto właśnie pędzi z daleka wicher piasku, a w omieci jego widać lacedemońskiego biegacza, jak przerzuca się na kosturze swoim.
STARZEC CIEMNY
przysiadając pod platanem
To Daim, o chłopcy moje, chłopcy bose i lekko pląsające. To Daim, syna mego przyjaciel, biegacz wojenny. On zaiste że mniej zastygłą krwią czerwone rapsody miastu niesie z gór...
szukając kijem przed się
Chłopcy! Niechaj się zbliży tu, a wołajcie ku niemu, że jeden z równych jestem, ów, co dwudziestego lala pierwszej wojny stradał oczy od messeńskiego pocisku; ów, co nogą odepchnął jedynego syna swojego, skoro, potu nie widząc, namacał strumień wilgoci i posądził, że to krew dziecka jego — na karku, z tyłu!
CHŁOPCY
Prawy Spartiata!
STARZEC
Ów, co pierwszy przedłożył wniosek, aby ukaranym bywał rózgami, ktokolwiek rzuca wróblom kruszynę chleba, ośmielając przez to rozrzutność obywateli i schlebiając próżniactwu ptasząt...
CHŁOPCY
Spartiata prawy!...
STARZEC
Dlatego to ptaszęta ubolewały z daleka, skoro szedł, i podawały sobie znaki stada z drzewa na drzewo...
Chłopcy, a co widzicie teraz na drodze wielkiej, której oczyma mymi nigdy już w życiu nie obaczę?
PRIMUS
Widzimy, o prawy Lacedemończyku, jako ku platanom drogą wielką zdąża Daim krokiem porządnym. On odmienił zapęd poskoku swego i w miarę przybliżania się ku nam układa postać skromną, jak na Spartiatę przystoi...
Ale za nim i za nim, gdzie się rozciekają ścieżki pokątne od wielkiej drogi, widzimy, o Lacedemończyku prawy i mężu równy, tam i ówdzie odpryskających w bok po ścieżkach, jakoby czynili to zbiegowie albo ranni. Niektórzy z nich (jeżeli oko nas nie myli) znaki dają konnym, z dala śpieszącym, inni słaniają się w pochodzie i kuleją.
STARZEC
Jeśli to jest porażka, chłopcy moje, chłopcy bose i lekko pląsające; jeśli to porażka jest, o karne chłopcy i rózgami ćwiczone pacholęta, chłopcy, rumiane krwią razów i bójek; jeśli to jest porażka, tedy uderzajcie w chór! Zwyciężyć albo zginać!...
CHÓR CHŁOPIĄT
Zginąć albo zwyciężyć!
DAIM
dobliżając chóru
Zwyciężyć albo zginąć!
Tyrtej w długim ubiorze kapłańskim, z zarzuconą pola na głowę i podpierając się, jak ranni, wchodzi drogą uboczną, a potem siedzenia poszukuje opodal i na stronie
TYRTEJ
Zginąć... albo — zwyciężyć?... Pachołki bójek, nie bohaterowie wojen, nic innego oni nad te dwa pytajniki, namiętnością w okrzyk twierdzący zmienione, nie umieją...
„Zginąć? Zwyciężyć?” — przyrosło im wewnątrz ich gardzieli i stało się już nierozłącznym słowa wszelkiego wydźwiękiem...
przysiada pod jednym z bocznych drzew
STARZEC
Kijem ciebie poszukuję, Daimie. Zbliż się tu sam i, stanąwszy przed jednym z równych, onym, który dwudziestego lata jeszcze pierwszej wojny stradał był oczy od messeńskiego pocisku, stanąwszy sam, przed równym, który powołuje ciebie, powiedz twą rzecz!
DAIM
Syn twój, Hieroplit, żyw...
STARZEC
pomiatając laską w powietrzu
Przeklętym bądź i odnieś razy moje na karku twym, człowieku, do wszelkiego zdrajcy podobien! Nie o jedynego syna swego pyta ciebie prawy Spartańczyk, nie!
Mów o pospolitej rzeczy w pierwszym słowie i pierwszym zaraz słowa wyzionięciu, o wodzu, a nie o synu czyim powiadaj!
Oto popsowane dolatują mnie ze wszech stron obyczaje i Dianie159 wielkiej dzięki składam, że obywateli tak skarlonych nie oglądam więcej oblicza...
O wodzu!... I, azali widziałeś tego męża, zeznaj mi sam.
DAIM
Męża wodza widziałem w obozie jazdy i pomiędzy ciężkich hoplitów160 szeregami, jako śpiewnym nastrojem zapowiadał przegraną....
Kulawy jest i wydawał mi się jednookim!...
CHÓR CHŁOPCÓW
Barathra161! barathra-rra-ra!
STARZEC
Barathra jest nieznaną Ateńczykom. Jakoż zaprawdę, że urodzić się tam mógł i schować tak upośledzony obywatel. Wszelako, o chłopcy zdrowe i piękne, naucza was równy, który mówi, że zapytywać trzeba, czyli wódz przez wojenne rzemiosło swoje nie utracił gdzie oka jednego.
DAIM
Mąż Ateńczyk, wódz, z rzemiosła swojego jest poetą.
STARZEC
O, po trzykroć Barathra!... O, zdrado ateńskiego ludu... albo skończenie się wygłosów bożych w przeświętych Deliach!
CHÓR CHŁOPIĄT
Barathra kulawemu! I barathra jednookiemu! I wszelkiemu krasomówcy barathra-rra-ra!..
TYRTEJ
na stronie
Głos ludu!
STARZEC
Usuńcie się, chłopięta, a ty, o biegaczu, przysiądź ze mną: równy pozwala tobie. Przysiądź i, o cokolwiek będę zapytywał, zwierzaj mi w ucho!...
CHÓR
uchodząc
Barathra!...
CENZOR162
do pocztu swego
Chłopców tych, bez pedonoma163 właściwego biegających, przechłostać niecol! Wielką i też mieć uwagę na miejsce święte! Lacedemońskiej ziemi każda piędź świętą zaprawdę jest, i boskiemu to winniśmy Likurgowi, ale dwakroć i trzykroć święci się miejsce, którędy senat i królowie i równi i po jakkolwiekbądź zamkniętej bitwie spartańskie ma powracać wojsko.
przechodzą
CHÓR RÓWNYCH
wchodząc i poszukując miejsca swego
Cichym, acz sprawiedliwym, wyrozumiejmy pomiędzy sobą słowem, co wyrokować się godzi, trzymać, i co wnioskować o niefortunnym dniu bieżącym.
CHÓR KAPŁAŃSKI
Jupiterowi-Konduktorowi164 dopełniona była już ofiara, i wyruszył obóz przy donośnym fletni rozgłosie, a ogień święty, jak kometa, gorzał na przodzie... Jakoż zatrzymywać można było, jakoż godziło się zatrzymywać grom w polocie?...
CHÓR POLEMARKÓW165
Cóż albowiem zwycięża? I co ubroczone krwią powraca?... Pewno nie pieśń ani z świętej wygnane Lacedemony słowa rozwlekłe...
CHÓR KAPŁAŃSKI
Widziałem go, jako zaraz, przybywszy gdy z konia zsiadł, zgotowali mu ludzie w namiocie jego jadło obfite; i widziałem na oczy, że ze złotego roga pił, pośpiewując fragmenta starego hymnu Argonautów166...
CHÓR RÓWNYCH
Takiego to obywatela-wodza ateński lud nasyła Sparcie bohaterskiej w chwili stanowczej!...
CHÓR KAPŁAŃSKI
Dlatego niech senat i niech króle senatu, i same efory167, i równi wszyscy, polemarki, i cenzorowie, i kapłaństwo czują, jak rośnie trawa pod stopami...
TYRTEJ
zarzucając płaszcz i uchodząc
Głos władzy!
Pozostaje mi dwa głosy jeszcze wysłuchać; Boga i piersi moich.
słychać fletnie i pochód chórów królewskich
WOŹNY
Senat się przybliża, i efory, i sędziwe senatu króle.
POLEMARKI
Zaiste, niewczesnym168 jest ów, który przybywa, kiedy wyniesionych w górę włóczni pomost wyrywają z rąk same prądy gwiżdżącego powietrza. Gestu jego, ani rozkazów, choćby takowe dawał słowem pełnym i krótkim, zgadnąć ani dosłyszeć przez nawałnicę wojenną nie potrafisz. Jakikolwiek by los przynosił i cokolwiek umiałby zwiastować, wszystko straconym bywa dla niewczesnej godziny i dla wypowiedzenia słów nastrojem, do dziewiczej pieśni podobnym.
KAPŁANI
Takiego to wszelako obywatela wodza ateński lud Sparcie nasyła — wodza chwili niewczesnej i który przeto, do swoich się namiotów usunąwszy, nie spostrzegam nawet, aby dzielił niefortunny powrót stroskanych lacedemońskich chórów.
SENAT
Szemraniu tak sprawiedliwie donośnemu Senat się bynajmniej nie sprzeciwia, lecz u niego przed wszystkim sąd ma wagę: jakoż słuszna jest poranić i słuszna jest uważać, że godzina, w której mąż wyroków do Lacedemony przybył, odnosi się do ludu ateńskiego, nie zaś do osoby Tyrtejowej, wysłannikiem będącej.
KRÓLE SENATU
Że nie słyszeliśmy nowoprzybyłego męża wyroków, ażeby zapowiadał co obcego, ale owszem, iż głosił uległość władzom w Lacedemonie świętym; że przesławną królów zgasłych pamięć zalecał czcić; tedy i co do osoby jego wyjątek żaden przedwcześnie być nie może usłuszniony.
WOŹNY
Ateński obywatel i, przez nieomylnego Loksiasa, mąż wyroków, Tyrtej wódz...
Tyrtej wchodzi widomie
EFOR PIERWSZY
Niewczesność jest to nieobecność, a kogo nieobecność uniewinnia, niech szerokie da pole przystępującemu wziąć koronę, lubo w niefortunnym starciu zdobytą.
Tyrtej się usuwa z pocztem swoim i zajmuje miejsce ustronne
EFOR DRUGI
Przystąp sam, o synu Hieroplita, skoro zaś będziesz wieńca tykał ręką stanowczą, niechaj świadczą tobie polemarki i niech tysiączniki ogłaszają; niech grzmią setniki, co widzieli, kiedy się ty wcześnie na swoim miejscu, cały w wielkim zapale, znajdowałeś!
Hieroplit syn występuje z tłumu i przybliża się do senatorskich krzeseł
CHÓR
Dość, jeżeli laurowy wieniec otrzymasz, młodzieńcze, którego opowiadać gesta169 chrobre dziś nie dostawa sił...
Od najświętszej walki jeżeli odwróciło się oblicze niebios......170
QUIDAM
... Poznaje cię w tłumie; podaje ci coś, jak kartę wizytową — pudełeczko małe, noszące na sobie kilka liter, ołówkiem przed chwilą nakreślonych.
OMEGITT
spostrzega Lię, przyjmuje dar i czyta
„Lia Sofistoff?...” Pani!...
do referendarza
„Scito te ipsum...171”
QUIDAM
do Omegitta
Nie zatrzymuj się nazbyt! Tłum nas rozerwie...
OMEGITT
Wracając do przedmiotu rozmowy naszej: oto jeszcze jeden więcej wdzięk i urok!... Ta pośpieszność ciągu i toku, mówię, to niezatrzymywanie się na chwilę pod karą rozerwania i zatracenia poufności albo sensu rozmowy, swobodnie prowadzonej; ten tam i owdzie lekki, konieczny i przepływający w nicość spór o zmieszanie nieobmyślonego rytmu w pochodzie.
Wszystko to razem błahe i poważne, konieczne i swobodne; popstrzone owiędłych (i niewiędnących nigdy, bo nieżyłych nigdy!) liśćmi kwiatów, okapane ubocznie skrzepłą łzą białego wosku; wszystko to razem wziąwszy.... Malcher!
MALCHER
obrzucając płaszczykiem ramię Omegitta
Konie nasze rwą się z numerowanego miejsca powozu. Czekałem ci z płaszczykiem, wytrzeszczając oczy na prawo i na lewo. Wszędzie albowiem, jak to mówią (z przeproszeniem), dobrze z ludźmi dobrymi, ależ w domu najlepiej.
OMEGITT
„Amen!” Tobie powiadam.
Przypisy:
1. quidam (łac.) — ktoś. [przypis edytorski]
2. elipsoida — bryła powstała przez obrót połowy elipsy wokół krótszej osi. [przypis edytorski]
3. feodalne — dziś popr.: feudalne. [przypis edytorski]
4. czworogranny (daw.) — czworokątny. [przypis edytorski]
5. galwanizm — tu: galwanoplastyka, metoda pokrywania powierzchni cienką warstwą metalu dzięki oddziaływaniu prądem. [przypis edytorski]
6. obejma — dziś popr. forma 3.os.lp. cz.ter.: obejmuje. [przypis edytorski]
7. lewiatan (bibl.) — potwór morski. [przypis edytorski]
8. aplauz — tu: klaka, tj. wynajęci oklaskiwacze. [przypis edytorski]
9. mandragora — roślina o korzeniu, który ma właściwości narkotyczne. [przypis edytorski]
10. limbus (teol.) — otchłań, miejsce przebywania osób nieochrzczonych, które nie popełniły grzechu. [przypis edytorski]
11. Dante Alighieri (1265–1321) — poeta wł., polityk, uznawany za ojca języka wł. Najsłynniejszym jego dziełem jest Boska Komedia, zawierająca obrazy Raju, Czyśćca i Piekła, przy czym w kręgach piekielnych poeta umieścił swoich przeciwników politycznych. Kiedy frakcja białych w partii gwelfów, z którą Dante był związany, przegrała walkę polityczną z partią czarnych, musiał on opuścić rodzinną Florencję i resztę życia spędził na wygnaniu; zmarł w Rawennie. [przypis edytorski]
12. Pythagor — Pitagoras (ok. 572–ok. 497 p.n.e.) filozof, matematyk i mistyk grecki. [przypis edytorski]
13. do wód — do uzdrowiska. [przypis edytorski]
14. trafunek (daw.) — przypadek. [przypis edytorski]
15. niezwykły (daw.) — nieprzyzwyczajony. [przypis edytorski]
16. referendarz — urzędnik sądowy. [przypis edytorski]
17. arlekin (wł.) — postać sprytnego i zakochanego sługi z commedia dell’arte z końca XVII wieku. [przypis edytorski]
18. pierrot — postać z komedii dell’arte: smutny kochanek ze łzami wymalowanymi na pobielonej twarzy. [przypis edytorski]
19. do tyla (daw.) — w takim stopniu. [przypis edytorski]
20. na razie (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
21. skorzej (daw.) — prędzej. [przypis edytorski]
22. domino (włos.) — płaszcz maskaradowy z kapturem; tu: osoba ubrana w taki płaszcz. [przypis edytorski]
23. kuplet — zwrotka piosenki satyrycznej. [przypis edytorski]
24. afera — tu z fr.: sprawa. [przypis edytorski]
25. prawidła (daw.) — zasady. [przypis edytorski]
26. kastrametacja (łac.) — odmierzanie miejsca na obóz. [przypis edytorski]
27. Heloiza (ok. 1098–1164) — zakonnica i erudytka, potajemnie poślubiona teologowi Abélardowi (1071–1142). [przypis edytorski]
28. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
29. that is the question (ang.) — oto jest pytanie (fragment szekspirowskiego monologu Hamleta). [przypis edytorski]
30. zbywać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]
31. Czy podobna (daw.) — czy to możliwe? [przypis edytorski]
32. cięży — dziś popr.: ciąży. [przypis edytorski]
33. płochość (daw.) — niestałość. [przypis edytorski]
34. odwłoka — dziś: zwłoka. [przypis edytorski]
35. niepoczesny — wyrywający się nie w porę. [przypis edytorski]
36. czyli — czy z partykułą -li. [przypis edytorski]
37. ośmnasta — dziś popr.: osiemnasta. [przypis edytorski]
38. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]
39. koniunkcja (z łac.) — położenie planet, w którym sprawiają one wrażenie, jakby znajdowały się w jednym punkcie na niebie. [przypis edytorski]
40. firmament — sklepienie niebieskie. [przypis edytorski]
41. kapitalnie (daw.) — głównie, przede wszystkim. [przypis edytorski]
42. vaudeville (fr.) — wodewil, tj. lekki utwór sceniczny, przeplatany śpiewami. [przypis edytorski]
43. dające na — wychodzące na (kalka wyrażenia francuskiego donner sur). [przypis edytorski]
44. łokieć — daw. miara długości, tu w znaczeniu miarki. [przypis edytorski]
45. kibić — talia. [przypis edytorski]
46. azali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
47. dopokąd — dziś popr.: dopóki. [przypis edytorski]
48. czamara (daw.) — długie męskie okrycie wierzchnie, podszyte futrem. [przypis edytorski]
49. kwoli a. gwoli komuś/czemuś (daw.) — ze względu na kogoś/coś. [przypis edytorski]
50. marka (daw.) — znaczek (tu: wydawany w szatni). [przypis edytorski]
51. wnijście (daw.) — wejście, tu: wschód. [przypis edytorski]
52. Diogenes z Sinope (413–323 p.n.e.) — filozof gr., przedstawiciel cyników; głosił, że dla osiągnięcia szczęścia należy maksymalnie ograniczyć własne potrzeby i uniezależnić się od dóbr materialnych; według legendy sam prowadził ascetyczne życie, mieszkając w beczce; według innej w biały dzień wyszedł kiedyś na miasto z latarnią, a pytającym, co robi, odpowiadał „szukam człowieka”. [przypis edytorski]
53. krynolina (fr.) — szeroka suknia na stelażu. [przypis edytorski]
54. Sit tibi crinolina levis! — por. łac. Sit tibi terra levis (niech ci ziemia lekką będzie). [przypis edytorski]
55. feullieton (fr.) — felieton. [przypis edytorski]
56. Newton, Izaak (1643–1727) — uczony angielski, odkrywca prawa powszechnego ciążenia, twórca mechaniki klasycznej. [przypis edytorski]
57. podejma — dziś popr.: podejmuje (w znaczeniu: podnosi). [przypis edytorski]
58. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]
59. przenosić (daw.) — woleć. [przypis edytorski]
60. mehercule (łac.) — na Herkulesa! [przypis edytorski]
61. wyskoki — dziś popr. forma N.lm: wyskokami. [przypis edytorski]
62. Eheu (łac.) — ach. [przypis edytorski]
63. psowanie — dziś popr.: psucie. [przypis edytorski]
64. jaw — dziś popr. w r.ż: jawa. [przypis edytorski]
65. Leander (mit. gr.) — nieszczęśliwy kochanek Hero, znakomity pływak. [przypis edytorski]
66. Hellespont — cieśnina między Półwyspem Bałkańskim a Azją Mniejszą, znana też jako Dardanele. [przypis edytorski]
67. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
68. ........ — końca sceny brak w rękopisie. [przypis edytorski]
69. baczność — uwaga. [przypis edytorski]
70. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
71. poruczać (daw.) — powierzać. [przypis edytorski]
72. burnus (arab.) — rodzaj płaszcza bez rękawów zaopatrzonego w kaptur. [przypis edytorski]
73. Nepomucyn — dziś popr. forma imienia to Nepomucen. [przypis edytorski]
74. opona (daw.) — zasłona (por.: opinać). [przypis edytorski]
75. Canova, Antonio (1757–1822) — klasycystyczny włoski rzeźbiarz, malarz i architekt. [przypis edytorski]
76. ................................... — luka w rękopisie. [przypis edytorski]
77. ................................... — luka w rękopisie. [przypis edytorski]
78. falanga — zwarty szyk stosowany w staroż. Grecji. [przypis edytorski]
79. lacedemoński — spartański. [przypis edytorski]
80. hekatomba (gr.) — ofiara ze stu wołów, przen.: rzeź. [przypis edytorski]
81. Partenianie (gr.) — dzieci z nieprawego loża, zrodzone w Sparcie podczas wojny messeńskiej; Partenianie osiedlili się w południowych Włoszech w okolicy Tarentu. [przypis edytorski]
82. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
83. etranżerski (z fr.) — cudzoziemski. [przypis edytorski]
84. czczy — jałowy, nic nieznaczący. [przypis edytorski]
85. areopag (gr.) — najwyższy sąd w staroż. Atenach. [przypis edytorski]
86. ustawnie (daw.) — ciągle. [przypis edytorski]
87. nawa (daw.) — okręt. [przypis edytorski]
88. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
89. metek a. metojk — cudzoziemiec osiedlony w Atenach. [przypis edytorski]
90. izoter (gr.) — obcokrajowiec, który w nagrodę otrzymał prawa cywilne obywatela Aten. [przypis edytorski]
91. prostat (gr.) — opiekun, przełożony. [przypis edytorski]
92. na progach przysionku Tezeusza — mowa o świątyni Tezeusza, herosa ateńskiego. [przypis edytorski]
93. Minerwa (mit. rzym.) — odpowiednik gr. Ateny, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny. [przypis edytorski]
94. łacniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]
95. Solon (635–ok. 560 p.n.e.) — ateński polityk i reformator, u początku kariery przyczynił się do zdobycia przez Ateny wyspy Salaminy. [przypis edytorski]
96. utwierdzić podążył starożytne areopagu kolumny — mowa o reformach Solona, wzmacniających pozycję Aeropagu. [przypis edytorski]
97. samodzierzstwo (z ros.) — samodzierżawie, tj. władza absolutna. [przypis edytorski]
98. Jupiter (mit. rzym.) — najwyższy z bogów, którego atrybutem był piorun, odpowiednik gr. Zeusa. [przypis edytorski]
99. Moloch — fenicki bądź asyryjski (nie ammonicki) bóg, któremu składano ofiary z ludzi. [przypis edytorski]
100. znaki — dziś popr. forma N.lm: znakami. [przypis edytorski]
101. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
102. epod lub epoda (gr.) — w chórze gr. część pieśni występująca po strofie i antystrofie. [przypis edytorski]
103. Likurg (IX a. VIII wiek p.n.e.) — staroż. prawodawca i twórca ustroju Sparty, której był regentem (tj. sprawował władzę w imieniu małoletniego króla); zbiór praw (tzw. Wielka Rhetra), którego autorstwo tradycyjnie mu przypisywano, powstał najprawdopodobniej później (w VIII/VII w. p.n.e.) i nie był dziełem jednej osoby. [przypis edytorski]
104. puklerz — rodzaj okrągłej tarczy. [przypis edytorski]
105. banicja — kara wygnania z kraju. [przypis edytorski]
106. przeważny (daw.) — tu: istotny. [przypis edytorski]
107. powolny (daw.) — posłuszny. [przypis edytorski]
108. chrobry (daw.) — odważny. [przypis edytorski]
109. harmostes (gr.) — wysoki urzędnik spartański, odpowiednik namiestnika królewskiego. [przypis edytorski]
110. golf (z wł.) — zatoka. [przypis edytorski]
111. Focyda a. Fokida — kraina w środkowej Grecji nad Zatoką Koryncką; należą do niej Delfy, w których znajduje się świątynia Apollina. [przypis edytorski]
112. ukaz — tu: rozkaz. [przypis edytorski]
113. Lacedemona — właśc. Lacedemon, czyli Sparta. [przypis edytorski]
114. Arkadia — górzysta kraina w centrum Półwyspu Peloponeskiego. [przypis edytorski]
115. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
116. w wigilię (daw.) — w przeddzień. [przypis edytorski]
117. skorzej (daw.) — prędzej. [przypis edytorski]
118. Pnyks — miejsce zgromadzeń ludowych w staroż. Atenach. [przypis edytorski]
119. koryfa (gr.) — r.ż. od koryfeusz, przewodnik chóru. [przypis edytorski]
120. córkom bogów — mowa o muzach. [przypis edytorski]
121. powolny (daw.) — posłuszny. [przypis edytorski]
122. Tyrteusz a. Tyrtajos — żyjący w VII w. p.n.e. poeta grecki (pochodzący ze Sparty, Miletu a. Aten), jego poezje zagrzewały Spartan do walki; wg legendy został przysłany przez Ateny jako jedyne wsparcie dla Sparty w wojnie z Meseńczykami; od jego imienia wywodzi się nazwa poezji tyrtejskiej, czyli poezji patriotycznej wzywającej do walki, oraz określenie: postawa tyrtejska, oznaczające gotowość oddania życia za ojczyznę. [przypis edytorski]
123. powolność (daw.) — posłuszeństwo. [przypis edytorski]
124. libacja — wylanie części wina z kielicha w ofierze dla bóstw. [przypis edytorski]
125. Jowiszówna — Atena, córka Zeusa, którego rzymskim odpowiednikiem był Jowisz. [przypis edytorski]
126. glauki (gr.) — barwy morza. [przypis edytorski]
127. element (gr.) — żywioł. [przypis edytorski]
128. gwiaździarska... umiejętność — astronomia a. astrologia. [przypis edytorski]
129. Tales z Miletu — filozof i matematyk grecki z VII/VI w. p.n.e., przedstawiciel jońskiej szkoły filozofii przyrody. [przypis edytorski]
130. wraz (daw.) — natychmiast. [przypis edytorski]
131. jedno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
132. gładki (daw.) — piękny. [przypis edytorski]
133. pentakonarchos (gr.) — dowódca oddziału złożonego z pięćdziesięciu ludzi. [przypis edytorski]
134. bachanalia — uroczystości na cześć Bakchosa (Dionizosa), greckiego boga wina. [przypis edytorski]
135. Apollinowy (mit. gr.) — pochodzący od Apollina, boga muzyki i przewodnika Muz. [przypis edytorski]
136. białym kamykiem naznaczony — wg rzymskich zwyczajów tak oznaczano szczęśliwy dzień. [przypis edytorski]
137. chlamida (gr.) — płaszcz zarzucany na prawe ramię. [przypis edytorski]
138. podobieństwo (daw.) — możliwość. [przypis edytorski]
139. eter — wg daw. nauki niedostrzegalna substancja wypełniająca kosmos. [przypis edytorski]
140. czyli — czy z partykułą -li. [przypis edytorski]
141. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]
142. Ceramika (gr. Kerameikos) — dzielnica w starożytnych Atenach. [przypis edytorski]
143. prytaneum a. prytaneion (gr.) — budowla, w której zbierało się zgromadzenie prytanów, tj. członków wielkiej rady. [przypis edytorski]
144. Olimp — góra w Grecji, w mitologii uznawana za siedzibę bogów. [przypis edytorski]
145. przewotować (daw.) — przegłosować. [przypis edytorski]
146. Orfeusz (mit. gr.) — muzyk, poeta i pieśniarz, który śpiewem swoim poskramiał dzikie zwierzęta i ożywiał martwe przedmioty. Zszedł do Hadesu po swą zmarłą żonę Eurydykę i oczarował swoim śpiewem władcę krainy zmarłych. [przypis edytorski]
147. larwa (daw., z łac.) — tu: potwór. [przypis edytorski]
148. Ereb (mit. gr.) — najciemniejsza część Hadesu, podziemnej krainy zmarłych; tu: piekło. [przypis edytorski]
149. Pafus (mit. gr.) — syn Pigmaliona; jego imieniem nazwano miasto Pafos na Cyprze. [przypis edytorski]
150. gimnazjon (gr.) — miejsce ćwiczeń fizycznych. [przypis edytorski]
151. abrys (daw.) — plan. [przypis edytorski]
152. Kodros — legendarny ostatni król Aten. Gdy wyrocznia delficka zapowiedziała zwycięstwo Dorom atakującym Attykę, o ile tylko nie zabiją króla ateńskiego, on, przebrany za chłopa, zabił w obozie Dorów jednego z żołnierzy i zginął z ich ręki, ratując ojczyznę. [przypis edytorski]
153. wszechprzytomny (daw.) — wszechobecny. [przypis edytorski]
154. Ceres (mit. rz.) — bogini plonów i żniw. [przypis edytorski]
155. kolce — kolczyki. [przypis edytorski]
156. Dromos (gr.) — miejsce wyścigów konnych w Sparcie. [przypis edytorski]
157. inwalid — dziś popr.: inwalida. [przypis edytorski]
158. rapsod — tu: podniosły utwór poezji epickiej. [przypis edytorski]
159. Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini księżyca i łowów. [przypis edytorski]
160. hoplici — ciężkozbrojna piechota w staroż. Grecji. [przypis edytorski]
161. baratron (gr.) — przepaść, do której wrzucano skazanych na śmierć złoczyńców, a także słabowite bądź kalekie dzieci. [przypis edytorski]
162. cenzor — wyższy urzędnik rzymski, odpowiedzialny m. in. za przeprowadzanie spisów obywateli oraz dbający o obyczajność. [przypis edytorski]
163. pedonom (gr.) — nadzorca chłopców. [przypis edytorski]
164. konduktor (łac.) — ten, który prowadzi (nie jest to standardowy przydomek Jowisza). [przypis edytorski]
165. polemark a. polemarch (gr.) — wódz naczelny. [przypis edytorski]
166. Argonauci (mit. gr.) — pięćdziesięciu dwóch uczestników wyprawy na statku Argo do Kolchidy po złote runo. [przypis edytorski]
167. efor (gr.) — wysoki urzędnik w staroż. Sparcie, w pewnym stopniu stanowiący przeciwwagę dla wojskowej władzy królów. [przypis edytorski]
168. niewczesny (daw.) — przychodzący nie w porę. [przypis edytorski]
169. gesta (łac.) — czyny. [przypis edytorski]
170. ...... — duża luka w rękopisie. [przypis edytorski]
171. Scito te ipsum... (łac.) — znaj samego siebie (tytuł rozprawy Abelarda). [przypis edytorski]