VIII
Szczytno. — Ostródź. — Nidbork. — Liczba mieszkańców. — Zakończenie.
Wycieczkę na kole przerwałem, ale to nie racja, abym się z tobą, czytelniku łaskawy, nie podzielił tymi wiadomościami, jakie o opuszczonych powiatach posiadam. Pozwolisz więc, że chociaż bez koła, dokończę wycieczki po Mazurach, w tak raptowny sposób przerwanej.
O Szczytnie (niem. Oertelsburg) i jego powiecie nie ma nic do nadmienienia, okrom41 tego, że 7/8 jego 68-tysiącznej ludności mówi po polsku, a miasto ma około 5000 mieszkańców. Za to Ostródź (niem. Ostorode) w literaturze Mazurów gra niepoślednią rolę.
Tutaj umarł Gustaw Gizevius42, pierwszy i najdzielniejszy obrońca Mazurów. W r. 1842–1845 redagował on pierwsze i najlepsze pismo w Ełku, o którym wyżej mówiłem: „Przyjaciela Ludu Łeckiego”.
W r. 1885 wychodził tu tygodnik „Mazur” pod redakcją Sembrzyckiego43, który wydał także dwa razy „Kalendarz prusko-polski ostródzki”, w roku 1884 i 1885.
W powiecie na 75 tysięcy ludności jest 55 tysięcy Polaków.
Nidbork (niem. Neidenburg), niedaleko od Mławy i naszej granicy położony, w pierwszej połowie XVIII wieku ściągał do siebie młodzież z Królewca, Elbląga, Gdańska, przybywającą uczyć się języka polskiego, pod rektorami Czernickim i Krupińskim.
Powiat posiada dwa miasta — Nadbork i Działdowo (Soldau), a mieszkańców 58 tysięcy, w tym 45 tysięcy Polaków.
Dla zakończenia geograficznego opisu Mazurów należy jeszcze usprawiedliwić postawioną we wstępie cyfrę 400 tysięcy ludności mazurskiej. Zbiorę więc to, co rozrzucone w całym opowiadaniu nie daje się od razu zsumować, i tak:
Powiaty:
łecki: 56 tysięcy mieszkańców ogółem — 48 tysięcy Mazurów.
margrabowski: 45 tysięcy mieszkańców ogółem — 23 tysiące Mazurów.
jańsborski (piski): 45 tysięcy mieszkańców ogółem — 40 tysięcy Mazurów.
szczycieński: 68 tysięcy mieszkańców ogółem — 56 tysięcy Mazurów.
ządzborski: 37 tysięcy mieszkańców ogółem — 23 tysiące Mazurów.
rastemborski: 45 tysięcy mieszkańców ogółem — 15 tysięcy Mazurów.
ostródzki: 75 tysięcy mieszkańców ogółem — 55 tysięcy Mazurów.
węgoborski: 45 tysięcy mieszkańców ogółem — 7 tysięcy Mazurów.
nidborski 58 tysięcy mieszkańców ogółem — 45 tysięcy Mazurów.
Razem: 339 tysięcy Mazurów
Na Warmii: około 61 tysięcy Mazurów.
Ogółem: 400 tysięcy Mazurów.
Dobiegłem więc do kresu mojego opowiadania. Nieudolne pióro, nienawykłe służyć za pośrednika pomiędzy mną a szerszą publicznością, nie było zapewne w stanie oddać wiernie tych uczuć i wrażeń, jakie odczuwałem i jakich doświadczy każdy, kto zechce w zapomnianą krainę się zapuścić. Zapomnianą jest ona, co prawda tylko u nas, bo całe Niemcy o niej dobrze pamiętają...
A teraz, wobec faktu, że około 400 tysięcy mieszkańców bratnich znajduje się w Prusach Wschodnich, powiedzmy sobie słówko prawdy.
Oto tam, o sto kilkadziesiąt zaledwie wiorst, mieszka lud jednej z nami mowy, tak dalece przez starszą brać zapomniany, że nie wyobraża już sobie Mazura innym, jak tylko do najniższych posług przydatnym.
Cóż dziwnego, że lgnie do cywilizacji niemieckiej, że kształcąc się, jednocześnie zrywa wszelkie więzy, jakie go z praojcami łączyły. On nie ma wyboru — więcej powiem — on nie ma pojęcia, że inaczej być może...
A jednak mamy tak znaczny kontyngent podróżujących po różnych krajach i ziemiach — czemuż tam nikt nie zabłądzi? Czemuż ten lud mazurski inteligentnego, a choćby już tylko zamożnego nie widuje Polaka? Czemu mniema, że rasa słowiańska to rasa sług i pariasów?
Jeżeli już nie jest w możności pociągnąć nas bratnia ich mowa, to piękna przyroda mogłaby spełnić rolę magnesu i swoją potęgą ściągnąć tych, co jej piękności wszędzie poszukują.
Cóż bowiem może być piękniejszego nad spokojne i lśniące wody obramowane ciemnych lasów aksamitem?
A lasy na pofałdowanym gruncie mazurskiej ziemicy falują swą poważną szatą i zda się chwilami, że dziewicze łono tej ziemi unosi się westchnieniem za kimś utraconym — za kochankiem z południa — za wykształconym Polakiem. Z nim to żyć marzyła pod jego kierownictwem i opieką, obiecywała sobie długie lata szczęścia i spokoju.
Marzenia prysły — luby ją opuścił, a przybył inny, wbrew woli opanował i oto teraz leży cicha i spokojna, pokorna i uległa. Ciche tylko westchnienie, wywoływane wiatru podmuchem, świadczy o żalu za utraconym marzeniem...
A te tysiące jezior i jeziorek, ciągnące się od Suwałk aż poza Wisłę? Tu na mazurskiej ziemi jakby sobie schadzkę naznaczyły. Tu gromadzą się najwięcej i najpoważniejsze. Stąd, od Śniardwego jeziora, wyciągają się one w postaci ramienia obejmującego w uścisku nieuchwytne i niewierne... południe.
A my na to nieczuli — my o tym nic nie wiemy.
Piękne są wysokie gór szczyty i górskie ustronia, lecz tylko dla śmiałych turystów dostępne. Na Mazurach darmo by kto szczytów szukał — gór wielkich nie znajdzie. Na każdym niemal kroku napotka za to urocze zakątki i łagodne wzgórza.
Nie tak one dumne, jak wyniosłe szczyty, bo dla wszystkich dostępne — dozwalają przecież oglądać szerokie horyzonty.
Obfitość lasów, pozostałych jeszcze z odwiecznych, mało zamieszkałych puszcz, a kupiących się44 naokoło części południowej wielkich jezior, rozsiewa w tych okolicach aromatyczną woń.
Piękna więc nie brak na tej bratniej ziemi. Wybrawszy jakieś urocze ustronie ponad jednym ze szmaragdowych jezior i pobudowawszy kilka willi z pewnymi wygodami, można by dać początek stacji klimatycznej, z pewnością dla swej bliskości chętnie przez nas odwiedzanej.
Obfitość kolei żelaznych i wyborne hotele, w każdym małym nawet miasteczku się znajdujące, zapewniają wszystkie wygody, jakie sobie pod słowem „zagranica” wyobrażamy.
A panowie koledzy-kolarze? Czyż was nie skuszą te czary, piękności... i szosy, w jakie mazurska obfituje ziemica?
Dzielny pan Barke ma dobre o was mniemanie, bo żegnając się z nami wyrzekł te słowa:
— Przyślijcie tu tysiąc waszych kolarzy, a kraj ten piętno niemieckie utraci.
No cóż, koledzy — wszak warto w tak pięknym celu na Mazury jechać!...
Przypisy:
1. terra incognita (łac.) — ziemia nieznana. [przypis edytorski]
2. wiorsta — daw. niemetryczna rosyjska miara długości, obejmująca 500 sążni i w przeliczeniu na system metryczny wynosząca nieco ponad 1 km. [przypis edytorski]
3. ongi (daw.) — niegdyś. [przypis edytorski]
4. prowincja Wschodnio-Pruska (niem. Provinz Ostpreußen) — utworzona po pierwszym rozbiorze Polski, objęła m.in. obszar Warmii i Prus Książęcych; od 1772 stanowiła część Królestwa Prus, a od 1871 Cesarstwa Niemieckiego. [przypis edytorski]
5. ober-kelner (z niem.) — starszy kelner. [przypis edytorski]
6. kulturträger (niem.) — dosłownie: szerzyciel kultury; osoba uzurpująca sobie prawo do narzucania innym społeczeństwom swojej narodowej kultury i zasad. [przypis edytorski]
7. „Gazeta Olsztyńska” — gazeta ukazująca się w latach 1886–1939, odegrała znaczną rolę w usamodzielnieniu politycznym Polaków na Warmii. [przypis edytorski]
8. Pieniężny, Seweryn (1864–1905) — redaktor „Gazety Olsztyńskiej” w latach 1891–1903. Organizował protesty w obronie języka polskiego na Warmii. [przypis edytorski]
9. „Przyjaciel Ludu Łecki” — gazeta zajmująca się sprawami oświaty rolniczej i zdrowotnej ludności mazurskiej (m.in. walką z pijaństwem) oraz sprawami narodowymi. [przypis edytorski]
10. snać (przestarz.) — snadź. [przypis edytorski]
11. Johannisburg — obecnie: Pisz. [przypis edytorski]
12. miasto Lec — obecnie: Giżycko. [przypis edytorski]
13. Oertelsburg — obecnie: Szczytno. [przypis edytorski]
14. Neidenburg — obecnie: Nidzica. [przypis edytorski]
15. Rastenburg — obecnie: Kętrzyn. [przypis edytorski]
16. Angerburg — obecnie: Węgorzewo. [przypis edytorski]
17. Ostródz — obecnie: Ostróda. [przypis edytorski]
18. Grunau, Szymon (ur. 1455–1470, zm. po 1529–1530) — dominikanin, kaznodzieja, autor Kroniki Pruskiej pisanej w latach 1517–1526. [przypis edytorski]
19. Dynasy — teren ogrodu, gdzie założono w roku 1892 pierwszy w Warszawie tor kolarski. [przypis edytorski]
20. Stradom — mowa o osadzie Straduny. [przypis edytorski]
21. za powrotem (przestarz.) — podczas powrotu. [przypis edytorski]
22. pole strasznej walki morderczej — mowa o napadzie na Mazury, którego dokonali Tatarzy w służbie polskiego hetmana Gosiewskiego; m.in. spalili Ełk (1656). [przypis edytorski]
23. nafutrować — nakarmić. [przypis edytorski]
24. I sam Katon by upadł w tych pokus przepaście, zwłaszcza gdyby się kąpał i zbił wiorst piętnaście — parafraza zdania: „I sam Katon by upadł w tych pokus przepaście, zwłaszcza gdyby się kochał i miał lat szesnaście”, pochodzącego z wiersza Konstantego Gaszyńskiego Sielanka młodości (1855). [przypis edytorski]
25. bildowany — uczony. [przypis edytorski]
26. Guten Tag (niem.) — dzień dobry. [przypis edytorski]
27. Glück auf (niem.) — szczęść Boże. [przypis edytorski]
28. Oh, mein Gott! Mein Gott! (niem.) — O, mój Boże! Mój Boże! [przypis edytorski]
29. „Gazeta Lecka” — pismo tygodniowe wydawane w latach 1875–1892 przez Marcina Giersza; zamieszczało głównie tłumaczenia z niemieckiego, ale też mazurską twórczość ludową oraz utwory klasyków polskich. [przypis edytorski]
30. mila — chodzi tu zapewne o „milą siedmiowiorstową”, stosowaną w Królestwie Polskim od 1849 r. do wprowadzenia systemu metrycznego w roku 1918; równała się ona w przeliczeniu 7146 metrom. [przypis edytorski]
31. memento mori (łac.) — pamiętaj o śmierci. [przypis edytorski]
32. Węgobork — obecna nazwa: Węgorzewo. [przypis edytorski]
33. powiat ządzborski — dziś: mrągowski. [przypis edytorski]
34. Puszcza Jańsborska — obecna nazwa: Puszcza Piska. [przypis edytorski]
35. starowiery (staroobrzędowcy) — grupa wyznaniowa powstała na skutek rozłamu w rosyjskim Kościele prawosławnym w wieku XVII; uznana za heretyków i prześladowana. Od 1827 roku osiedlali się na Mazurach. [przypis edytorski]
36. Jańsbork — obecnie: Pisz. [przypis edytorski]
37. jezioro Warzneńskie — obecna nazwa: Roś. [przypis edytorski]
38. Marcin Glossa (ok. 1515–ok.1564) — działacz Reformacji w Polsce i na Mazurach. Od r. 1547 pastor w Piszu. [przypis edytorski]
39. Belden — obecna nazwa: Bełdany. [przypis edytorski]
40. nidborski — obecnie: nidzicki. [przypis edytorski]
41. okrom — oprócz, z wyjątkiem. [przypis edytorski]
42. Gizevius, Gustaw (1810–1848) — kaznodzieja polsko-ewangelicki, mazurski działacz społeczny, znawca folkloru i publicysta. [przypis edytorski]
43. Sembrzycki, Jan Karol (1823–1886) — mazurski działacz oświatowy, historyk, folklorysta i pisarz. [przypis edytorski]
44. kupiący się (daw.) — skupiający się. [przypis edytorski]