SCENA SZÓSTA
Ci sami, Le Bret i Ragueneau.
LE BRET
To szczyt nierozwagi!
Ach! Byłem tego pewny! On jest tu!
CYRANO
uśmiechając się i prostując
W klasztorze!
LE BRET
Pani! On zabił siebie, wstając!
ROKSANA
Wielki Boże!
A więc ta jego słabość przed chwilą, niestety?...
CYRANO
To prawda! Nie skończyłem dziś mojej gazety:
...A w sobotę ostatnią stała się rzecz taka:
Zamordowano imci pana Bergeraca.
Zdejmuje kapelusz; widać obandażowaną jego głowę.
ROKSANA
Cyrano! Co on mówi? Duch we mnie zamiera!
Raniony! Ach! Dlaczego?
CYRANO
Z ręki bohatera
Paść na szpadę, zwróconą prosto w środek serca! —
To było mym marzeniem!... Los jednak szyderca!...
I oto mnie w zasadzce spotyka śmierć pewna,
Z hajduka ręki, z tyłu, od kawałka drewna!
Bardzo dobrze. Chybiałem w życiu zawsze celu —
Zwiodła mnie nawet śmierć.
RAGUENEAU
Ach!
CYRANO
Nie płacz, przyjacielu!...
podaje mu rękę
Powiedz mi, jaka teraz jest twoja kariera?
Co porabiasz?
RAGUENEAU
zanosząc się od płaczu
Objaśniam... świece u Moliera.444
CYRANO
U Moliera!
RAGUENEAU
Lecz jutro pewnie go porzucę;
Z oburzeniem spostrzegłem wczoraj w jego sztuce,
Że waćpanu znów ściągnął jedną scenę...
LE BRET
Całą!
RAGUENEAU
Tak, mospanie, to słynne: „Lichoż mu kazało?...”
LE BRET
Molier wziął ją od ciebie!445
CYRANO
Cyt! cyt! Niech mu służy!...
do Ragueneau
Scena ta niezawodnie miała sukces duży?
RAGUENEAU
łkając
Śmiano się do rozpuku!
CYRANO
Byłem z losem w gniewie!...
Całe życie suflerem, o którym nikt nie wie!
do Roksany
Pomnisz446, jak pod balkonem Chrystian zbyt nieśmiały
Mówił z tobą w noc letnią? To mój żywot cały:
Gdym na dole stał w cieniu, inni bez obawy
Wzwyż się pięli po słodki pocałunek sławy.
Tak jest słusznie, przyznaję na progu mogiły:
Molier ma geniusz, Chrystian był piękny i miły!
W tejże chwili na głos dzwonka z kaplicy widać w głębi alei zakonnice, udające się na modlitwę.
Dzwon je woła — niech idą na modlitwę błogą!
ROKSANA
wstaje, aby zawołać
Siostro, ach, siostro!
CYRANO
wstrzymując ją
Nie, nie! Nie chodź po nikogo!
Zanimbyś powróciła — już mnie tu nie stanie447.
Zakonnice wchodzą do kaplicy, słychać organy.
Brak mi było harmonii — mam ją na żądanie.
ROKSANA
Ja cię kocham, żyj!
CYRANO
O, nie! Po takim zaklęciu
Tylko w baśni się zdaje wstydliwemu księciu
Szpetność jego rozpływać od tych słów ze słońca...
Lecz ty byś mnie widziała brzydkim aż do końca.
ROKSANA
To ja wszystkiemu winnam!
CYRANO
Przeciwnie, Roksano!
Słodycz kobieca w życiu była mi nieznaną.
Matka mię nie lubiła, a siostry nie miałem,
Lękałem się kochanki z okiem drwiącem, śmiałem,
Tobiem winien, żem bywał niekiedy we dwoje,
Dzięki tobie podwika448 weszła w życie moje.
LE BRET
pokazując mu księżyc, którego blask przechodzi przez gałęzie
Druga twa przyjaciółka wita cię, kolego.
CYRANO
uśmiechając się do księżyca
Dyjana!
ROKSANA
Dwa razy tracę kochanka jednego!
CYRANO
Le Bret, teraz się wzniosę na ten księżyc siny,
Nie trzeba mi już dzisiaj budować machiny...
ROKSANA
Co ty mówisz, Cyrano?
CYRANO
Tak jest, nie inaczej.
Bóg mi go niewątpliwie na eden449 przeznaczy.
Niejedna tam wygnana przyjazna mi dusza:
Odnajdę Sokratesa450 i Galileusza451!
LE BRET
wzburzony
Nie! nie! To nazbyt głupie, zbyt niesprawiedliwe!
Taki poeta! Serce szlachetne, uczciwe!
Umrzeć w ten sposób!... Umrzeć!...
CYRANO
A Le Bret już gdera!
LE BRET
we łzach
Drogi mój przyjacielu!...
CYRANO
wstając z okiem błędnym
Z ręki bohatera
Paść na szpadę... — Gaskońskie oto są junaki...
— Masa elementarna! Sęk nie lada jaki!
— Od owej chwili powstał wielki czasu przedział.
LE BRET
Jego wiedza... w gorączce!
CYRANO
Kopernik452 powiedział...
ROKSANA
Och!
CYRANO
Lichoż mu kazało?... Lichoż mu kazało
Łazić na te galery?... Czy miejsca już mało?...
Filozof, fizyk,
Poeta, muzyk.
Rębacz śmiały i waleczny
Oraz żeglarz napowietrzny,
Cięty w mowie,
W każdym słowie.
Był kochankiem nie dla siebie! —
Tu spoczywa, śniąc o niebie,
Z uśmiechniętym wciąż obliczem
Imć pan Herkules-Sawiniusz
De Cyrano de Bergerac,
Co był wszystkiem i był niczem.
...Lecz odchodzę, wybaczcie, dłużej zwlec nie mogę:
Patrzcie, Dyjana promieniem wskazuje mi drogę!
Pada w siedzącej postawie na fotel. Płacz Roksany przywołuje go do przytomności, spogląda na nią, bawiąc się jej welonami.
Nie chcę, byś po tym dobrym i pięknym Chrystianie
Mniej płakała; skromniejsze jest moje żądanie:
Pragnę tylko byś dała — gdy w proch się zamienię —
Tym żałobnym welonom dwojakie znaczenie:
Żeś w żałobie po mężu i po przyjacielu.
ROKSANA
Przysięgam ci!...
CYRANO
wstrząsany wielkim dreszczem, wstaje nagle
Nie tutaj! Nie! Nie w tym fotelu!
Chcą mu przyjść z pomocą.
Nie podtrzymujcie mnie! Precz! Nic prócz tego drzewa!
milczenie
Już się zbliża. Jak marmur ciąży mi cholewa,
Jak ołów rękawica!
prostuje się
Och!... Już kosą dzwoni,
Zaczekam na nią, stojąc,
dobywa szpady
i ze szpadą w dłoni!
LE BRET
Cyrano!
ROKSANA
Och, Cyrano!
Wszyscy cofają się przerażeni.
CYRANO
Coś patrzy z ukosa...
Ona śmie patrzeć na mój nos, ta płaskonosa!
podnosi szpadę
Co mówisz?... To daremne?... Twój wyrok mi znany!
Lecz nie walczy się tylko w nadziei wygranej!
To piękniej, gdy na próżno, bo za ideały!
— Ale któż są ci wszyscy? — Jest was legion cały?
Poznaję starych wrogów! Na czele mych gości
Kłamstwo?
uderza szpadą w próżnię
Masz! masz! — Ha, ha, ha! Przesądy, Podłości,
Kompromisy!...
uderza
Co, chcecie, bym wchodził w ugodę?
Nigdy, nigdy! — Ach! jesteś, Głupstwo, wiecznie młode!
— Wiem, że zduszą mnie wasze uściski padalcze;
Nic nie szkodzi: ja walczę! Ja walczę! Ja walczę!
robi olbrzymie młynki i zatrzymuje się, dysząc
Wydzieracie mi wszystko, róże, laury wieszcze!
Wydzierajcie! Wbrew waszej woli jest coś jeszcze,
Co unoszę, czym teraz, gdy wejdę do Boga
Zmiotę proch w mym pokłonie z gwiaździstego proga,
Jest coś, co bez zagięcia, bez plamy, z dni chwały
Unoszę...
rzuca się z podniesioną szpadą
To jest...
Szpada wymyka się z jego rąk. Cyrano chwieje się, pada w ramiona Le Breta i Ragueneau.
ROKSANA
nachylając się nad nim i całując go w czoło
Jest to?...
CYRANO
otwiera oczy, poznaje ją i mówi z uśmiechem
Pióropusz mój biały.
Zasłona.
Przypisy:
1. Coquelin, Benoît-Constant (1841–1909) — słynny aktor francuski, odznaczony Legią Honorową; współpracował w tworzeniu sztuki Cyrano de Bergerac i zachęcał autora do stworzenia postaci odpowiedniej dla siebie; jako wykonawca roli Cyrana podczas premiery, 28 grudnia 1897 w Theatre de la Porte Saint-Martin w Paryżu, odniósł wielki sukces; w 1900 występował w Londynie i w USA, grając na Broadwayu Cyrana z Sarą Bernhard jako Roksaną; w tym samym roku zagrał swoją jedyną rolę kinową, w zaprezentowanym na Wystawie Światowej w Paryżu dwuminutowym filmie Clémenta Maurice’a Cyrano de Bergerac, przedstawiającym scenę pojedynku (film ten, ręcznie kolorowany i zsynchronizowany z nagraniem dźwiękowym z woskowego wałka, jest uważany za pierwszy w historii film z kolorem i z dźwiękiem); w roli Cyrana Coquelin wystąpił kilkaset razy. [przypis edytorski]
2. egzemplarzów — dziś popr. forma D. lm: egzemplarzy. [przypis edytorski]
3. przeto (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]
4. rozwielmożniony — o zjawiskach negatywnych: rozpanoszony, nagminny. [przypis edytorski]
5. spółczesny (daw.) — współczesny. [przypis edytorski]
6. poglądać (daw.) — spoglądać, patrzeć. [przypis edytorski]
7. à outrance (fr.) — do przesady. [przypis edytorski]
8. Trzej muszkieterowie — popularna powieść o muszkieterach francuskiej gwardii królewskiej, autorstwa Aleksandra Dumasa, wyd. w 1844. [przypis edytorski]
9. poetyckim jest — dziś raczej: jest poetyckie. [przypis edytorski]
10. Pamiętniki kardynała de Retz — napisane przez Jean-François Paula de Gondi (1613–1679), kardynała de Retz, uczestnika Frondy, cenione ze względu na opisy wydarzeń i portrety postaci historycznych. [przypis edytorski]
11. Fronda — ruch polityczny we Francji w latach 1648–53 występujący przeciwko absolutyzmowi i rządom kardynała Mazariniego, pełniącego funkcję pierwszego ministra. [przypis edytorski]
12. Mazarin, Jules, właśc. Giulio Raimondo Mazzarini (1602–1661) — francuski polityk, następca kardynała Richelieu. Pochodził z Włoch, przybył do Francji jako nuncjusz papieski. Faktycznie rządził Francją jako pierwszy minister, kiedy król Ludwik XIV był jeszcze dzieckiem; dążył do wzmocnienia monarchii absolutnej kosztem przywilejów arystokracji; zmodernizował skarb państwa; zwolennik merkantylizmu. [przypis edytorski]
13. Déroulède, Paul (1846–1914) — francuski poeta, dramaturg i polityk, współzałożyciel prawicowej nacjonalistycznej Ligi Patriotów, dążącej do rewanżu za przegraną wojnę francusko-pruską; podczas zamachu stanu w 1889 bezskutecznie próbował nakłonić gen. Boulangera do marszu na pałac prezydencki; w 1899 po pogrzebie prezydenta Faure próbował nakłonić Rogeta i jego oddziały do zamachu stanu, został aresztowany i wygnany. [przypis edytorski]
14. Rochefort, hrabia — fikcyjna postać stworzona przez pisarza Aleksandra Dumasa, bohater powieści Trzej muszkieterowie oraz Dwadzieścia lat później, szpieg kardynała Richelieu oraz główny antagonista muszkieterów, później przyjaciel d’Artagnana. [przypis edytorski]
15. Zola, Émile (1840–1902) — francuski pisarz, główny teoretyk i przedstawiciel naturalizmu. W 1898 zaangażował się w obronę Alfreda Dreyfusa, francuskiego oficera niesłusznie oskarżonego o zdradę, publikując na pierwszej stronie paryskiego dziennika „L’Aurore” artykuł J’Accuse!... (Oskarżam!), zarzucając władzom antysemityzm i działania niezgodne z prawem. [przypis edytorski]
16. toute proportion gardée (fr.) — zachowując wszelkie proporcje. [przypis edytorski]
17. zamieszczają oni na końcu drugiego tomu objaśniające przypiski — w niniejszym wydaniu, jednotomowym, zamieszono je w formie przypisów z odsyłaczami w tekście. [przypis edytorski]
18. szwoleżer — żołnierz lekkiej kawalerii. [przypis edytorski]
19. pasztetnik (daw.) — człowiek zajmujący się przyrządzaniem potraw pieczonych w piecu, szczególnie ciast (cukiernik). [przypis edytorski]
20. fajfer — w dawnym wojsku muzyk przygrywający na piszczałce. [przypis edytorski]
21. subretka (z fr.) — pokojówka; także: typ postaci sprytnej służącej występującej w komedii. [przypis edytorski]
22. skrzypiciel (daw.) — skrzypek. [przypis edytorski]
23. obojej płci — dziś: obojga płci. [przypis edytorski]
24. Arlekin (z wł.) — postać sprytnego i zakochanego sługi z commedia dell’arte z końca XVII wieku. [przypis edytorski]
25. kandelabr — duży, ozdobny, wieloramienny świecznik stojący. [przypis edytorski]
26. pająk — tu: wieloramienny żyrandol zawieszany u sufitu sal bawialnych, świetlic i innych większych pomieszczeń. [przypis edytorski]
27. rajtar — średniozbrojny żołnierz konny, posługujący się w walce głównie bronią palną. [przypis edytorski]
28. sold — dawna moneta francuska, warta 1/20 liwra, czyli 12 denarów. [przypis edytorski]
29. muszkieter — żołnierz oddziałów specjalnych francuskiej gwardii królewskiej w XVII- i XVIII-wiecznej Francji; formacja ta była uzbrojona m.in. w muszkiety, długą broń palną ładowaną od wylotu lufy, stąd nazwa. [przypis edytorski]
30. floret — broń szermiercza z elastyczną, wąską, czworograniastą klingą. [przypis edytorski]
31. sztych — pchnięcie bronią białą. [przypis edytorski]
32. tusz (z fr. touche: dotknięcie) — w szermierce: trafienie przeciwnika. [przypis edytorski]
33. żołądź — tu: trefl, jeden z kolorów w grach karcianych. [przypis edytorski]
34. tuz (daw.) — w grach karcianych: as, najsilniejsza karta. [przypis edytorski]
35. Burgundzki Hotel — Sala, do której nas tu wprowadza autor, historyczną jest i zawdzięcza swą nazwą dawnemu pałacowi książąt Burgundii, który jednak po wygaśnięciu tego domu (r. 1477) został rozebrany. Z całego budynku pozostała tylko szopa służąca do gry w piłkę, która w XV wieku bractwom kościelnym do przedstawień pasyjnych była wynajmywaną. W r. 1640 dzierżawiła ją trupa, zwana les comediens de l’Hôtel de Bourgogne, która dzisiejszej Comedie-Française dała początek. Tłumacz pozostawił sali tej historyczną jej nazwę: Hôtel de Bourgogne, gdyż o pałacu w tych warunkach mowy być nie może. [przypis tłumacza]
36. Rotrou, Jean (1609–1650) — francuski dramaturg i poeta; od 1632 pisał sztuki dla aktorów występujących w Hôtel de Bourgogne. [przypis edytorski]
37. Corneille, Pierre (1606–1684) — francuski dramatopisarz, zwany ojcem tragedii francuskiej, doprowadził do odrodzenia teatru i przywrócenia antycznej zasady trzech jedności; jego największe dzieła to Cyd (1636) i Andromeda (1650). [przypis edytorski]
38. farandola — ludowy taniec z Prowansji, tańczony grupowo, w formie korowodu. [przypis edytorski]
39. zbytki (daw.) — figle, żarty. [przypis edytorski]
40. andrus (daw.) — łobuziak, psotnik. [przypis edytorski]
41. doliniarz (środ.) — złodziej kieszonkowy. [przypis edytorski]
42. Baro, Balthazar (1596–1650) — francuski poeta, dramatopisarz; autor m.in. sielankowej sztuki La Clorise, pastorale, dedykowanej kardynałowi Richelieu adaptacji epizodu z powieści Astrea, której premiera miała miejsce w Hôtel de Bourgogne w 1631. [przypis edytorski]
43. talar — duża moneta srebrna, bita w Europie od XV w. [przypis edytorski]
44. sikor (gw. przestępcza) — zegarek, naszyjnik. [przypis edytorski]
45. orszada — słodki napój migdałowo-mleczny. [przypis edytorski]
46. limonada (daw.) — lemoniada. [przypis edytorski]
47. „margrabiowie” — „Margrabiami” zwano podówczas to, co dziś gommeux [fr.: fircyk, modniś; red. WL] nazywają. Arogancja ich służyła Molierowi i innym pisarzom często za cel złośliwej satyry. [przypis tłumacza]
48. łyk (daw.) — pogard.: mieszczanin. [przypis edytorski]
49. Talia (mit. gr.) — muza komedii. [przypis edytorski]
50. waćpan — forma skrócona zwrotu grzecznościowego: waszmość pan. [przypis edytorski]
51. kryza — kolisty marszczony kołnierz, noszony w XVI–XVII w. [przypis edytorski]
52. Akademia — Akademia Francuska, instytucja założona w 1635 r. przez kardynała Richelieu, mająca na celu dbanie o dobro języka francuskiego. Członków Akademii jest zawsze 40, ich kadencje są dożywotnie. [przypis edytorski]
53. „wykwintnisie” — czyli raczej „wybrednisie” (les précieuses) tak powszechnie były nazywane damy hołdujące wybrednemu a przesadnemu wykwintowi w strojach, mowie i układzie, a należące do towarzystwa sławnej margrabiny de Rambouillet, w której salonach zbierała się cała ówczesna rodowa i umysłowa śmietanka. Nazywana przez sławną Ninon de l’Enclos „jansenistkami miłości”, a wyśmiane przez Molièra i Boileau z powodu swej przesady, nie zasługiwały one jednak na to lekceważenie, gdyż bądź co bądź był pałac (Hotel) Rambouillet ogniskiem i kołyską wykwintnego obyczaju. Nie należy zresztą zapominać, że panie de Sevigné i de Lafayette zaliczały się także do wybredniś. [przypis tłumacza]
54. bogdanka (daw.) — ukochana. [przypis edytorski]
55. waść — skrót od daw. formy grzecznościowej: wasza miłość. [przypis edytorski]
56. gorzeć — płonąć, palić się. [przypis edytorski]
57. d’Assoucy, Charles Coypeau (1605–1677) — francuski autor piszący burleski, muzyk, przyjaciel Cyrana de Bergerac i Moliera. [przypis edytorski]
58. riv’zalto — zniekszt.: rivesaltes; chodzi o muscat de Rivesaltes, słodkie wino z regionu Rivesaltes, w płd. Francji. [przypis edytorski]
59. aśćka (daw.) — waćpani a. waćpanna; skrót od: waszmość pani, waszmość panna. [przypis edytorski]
60. pasztetnik (daw.) — człowiek zajmujący się przyrządzaniem potraw pieczonych w piecu, szczególnie ciast (cukiernik). [przypis edytorski]
61. Mecenas właśc. Gaius Cilnius Maecenas (70–8 p.n.e.) — rzymski polityk i pisarz, doradca i przyjaciel cesarza Augusta, opiekun i protektor najsławniejszych poetów rzymskich: Horacego, Owidiusza, Wergiliusza; jego nazwisko stało się synonimem patrona sztuki, literatury lub nauki. [przypis edytorski]
62. jeno (daw., gw.) — tylko. [przypis edytorski]
63. bajać — opowiadać niestworzone historie, fantazjować. [przypis edytorski]
64. triolet — wyrafinowana forma poetycka: ośmiowersowa strofa o dwóch rymach i schemacie rymowym: ABaAabAB, w której wers pierwszy powtarza się jako czwarty i siódmy, a drugi jako ósmy. [przypis edytorski]
65. fasa (daw.) — drewniane naczynie z klepek spiętych obręczami; kształtem przypominało beczkę, posiadało jednak tylko jedno dno w szerszym końcu, na którym stało pionowo. [przypis edytorski]
66. hadź (gwar., z ukr.) — rzecz hadka, czyli brzydka, obrzydliwa. [przypis edytorski]
67. Cyrano, Hektor Savignian de Cyrano, zwany de Bergerac (1620–1655) — sławny pojedynkarz i autor Podróży do księżyca, a jako taki poprzednik Verne’go i Flammariona. Oprócz tego napisał on tragedię pt. Agrypina, zawierającą wiele ustępów pełnych siły, oraz komedię pt. Le pédant joué, z której jedną scenę wcielił Molière do swego Scapina [Szelmostwa Skapena; red WL]. W czasie Frondy stanął Bergerac po stronie kardynała de Mazarin i popierał go piórem i orężem. Resztę biograficznych szczegółów zawiera sztuka sama. [przypis tłumacza]
68. tam i sam (daw., gw.) — tu i tam. [przypis edytorski]
69. Champaigne, Filip de (1602–1674) — jeden z najbardziej cenionych malarzy XVII w. Był istotnie nader uroczystym i zimnym, mimo swej sławy. [przypis tłumacza]
70. Callot, Jakub (1590–1635) — sławny malarz i rytownik odznaczał się śmiałością i fantastycznością swych utworów. Ulubionym jego tematem byli komedianci, cyganie i włóczęgi, z którymi w młodości swej chętnie przestawał. [przypis tłumacza]
71. Gaskończyk — człowiek pochodzący z Gaskonii, historycznej krainy w płd.-zach. Francji; Gaskończycy słynęli z waleczności, dumy i chełpliwości. [przypis edytorski]
72. Artaban — postać ze współczesnej Cyranowi powieści la Calprenède’a [12-tomowy romans rycerski Gauthiera de Coste de la Calprenède’a pt. Cléopâtre (1647–1658)], której wspomnienie utrzymało się do dziś dnia w przysłowiu: Fier comme Artaban [fr.: dumny jak Artaban; red. WL]). [przypis tłumacza]
73. Pulcinella (z wł. pulcino: kogucik) — postać z komedii dell’arte, zwykle występująca z kogucim piórem, charakteryzująca się złośliwością, nieuprzejmością i egoizmem. [przypis edytorski]
74. zali (daw.) — czy. [przypis edytorski]
75. Parka (mit. rzym.) — jedna z trzech bogiń przeznaczenia, przędących i przecinających nić ludzkiego losu; były to: Nona, która przędła nić życia ludzkiego, Decima, która czuwała nad nicią, oraz Morta, która nić przecinała; w mit. gr. ich odpowiednikami były Mojry. [przypis edytorski]
76. à la (fr.) — na sposób, w stylu. [przypis edytorski]
77. dwiema (...) jagody — dziś popr. forma N. lm: dwiema jagodami; jagody (daw., poet.): policzki. [przypis edytorski]
78. z błękitną wstęgą orderową przez plecy — na błękitnej wstędze orderowej (Cordon bleu) noszony był Order Ducha Świętego, najwyższe odznaczenie królestwa Francji, ustanowione w 1578 przez Henryka III Walezego. [przypis edytorski]
79. Richelieu, Armand-Jean du Plessis de (1585–1642) — francuski książę, kardynał, od 1624 roku pierwszy minister Francji. [przypis edytorski]
80. kmotr, kumotr — kum, ojciec chrzestny; także jako dawne określenie grzecznościowe. [przypis edytorski]
81. przechera (daw.) — człowiek sprytny, przebiegły. [przypis edytorski]
82. ceduła (daw.) — zapisana kartka, zestawienie, reklama; tu: plakat, afisz. [przypis edytorski]
83. submitować (daw.) — przedstawiać, oferować; submitować się: ulegać, pokornie się kłaniać. [przypis edytorski]
84. atencja (przestarz., z łac.) — poważanie, szacunek, względy. [przypis edytorski]
85. baise moi ma mignonne (fr.) — całuj mnie, mój słodki. [przypis edytorski]
86. ventre de biche (fr.) — brzuch łani. [przypis edytorski]
87. Espagnol malade (fr.) — chory Hiszpan. [przypis edytorski]
88. bieżyć (daw.) — biec, spieszyć, podążać. [przypis edytorski]
89. kobza — tu: dudy, instrument muzyczny złożony z miecha skórzanego i przytwierdzonych do niego piszczałek. [przypis edytorski]
90. szczęsny (daw.) — szczęśliwy, obdarzony szczęściem. [przypis edytorski]
91. wczas (daw.) — odpoczynek, wypoczynek, rozrywka. [przypis edytorski]
92. Zefir (mit. gr.) — bóg i uosobienie wiatru zachodniego, tj. łagodnego, ciepłego, wilgotnego wiatru, przynoszącego orzeźwienie, a wiosną budzącego przyrodę do życia. [przypis edytorski]
93. arfiany (daw.) — harfiany, związany z harfą. [przypis edytorski]
94. słysz (daw.) — słuchaj. [przypis edytorski]
95. zasię (daw.) — precz. [przypis edytorski]
96. ozwać się (daw.) — odezwać się. [przypis edytorski]
97. Samson — postać biblijna (Sdz 13–16), legendarny bohater wojen Izraelitów z Filistynami, obdarzony przez Boga niezwykłą siłą; walcząc jedynie oślą szczęką, zabił tysiąc przeciwników. [przypis edytorski]
98. sam tu! (daw.) — chodź tu! podejdź! [przypis edytorski]
99. z wszelkimi zaszczyty — dziś popr. forma N. lm: z wszelkimi zaszczytami. [przypis edytorski]
100. przystawa (daw.) — przystaje, pasuje do czegoś. [przypis edytorski]
101. Wiersze starego Bara ni z mięsa, ni z pierza — Baltazar Baro, autor licznych sztuk pasterskich, był mianowany przez Richelieugo członkiem Akademii. Utwory jego były jednak tak liche, iż pamięć ich nie przechowała się w literaturze. [przypis tłumacza]
102. halerz — drobna moneta używana na terenie Austro-Węgier. [przypis edytorski]
103. haro! (daw.) — basta! dość tego! [przypis edytorski]
104. galanteria (z fr.) — wyszukana grzeczność w obejściu, szczególnie w stosunku do kobiet. [przypis edytorski]
105. Tespis (VI w. p.n.e.) — pierwszy grecki aktor, poeta, twórca tragedii; wprowadził pierwszego aktora rozwijającego dialog z chórem i przewodnikiem chóru, co zapoczątkowało dramat jako rodzaj literacki; swoje sztuki przedstawiał, przemieszczając się pomiędzy wioskami wozem. [przypis edytorski]
106. kieska — kiesa, woreczek do przechowywania pieniędzy, sakiewka. [przypis edytorski]
107. aść (daw.) — skrót od: waść, waszmość, wasza miłość. [przypis edytorski]
108. asan a. acan (daw.) — skrót od: waszmość pan; starop. potoczny zwrot grzecznościowy. [przypis edytorski]
109. asindziej (daw.) — skrót od: asan dobrodziej, tj. pan. [przypis edytorski]
110. barważ — konstrukcja z partykułą pytającą -że (nadającą charakter pytania retorycznego), skróconą do -ż ; inaczej: czy barwa, czyż barwa. [przypis edytorski]
111. krzoska — skałka w strzelbie, która uderzona krzesiwem wytwarzała iskrę zapalającą proch. [przypis edytorski]
112. hetka (daw.) — marny koń, szkapa; pot.: byle kto. [przypis edytorski]
113. dworować (daw.) — żartować. [przypis edytorski]
114. z moich ręku — daw. Ms. liczby podwójnej, dziś: z moich rąk. [przypis edytorski]
115. zeszedł był — przykład użycia czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą niż opisana czasem przeszłym lub niezrealizowaną możliwość; dziś: zeszedł. [przypis edytorski]
116. niktże — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy nikt. [przypis edytorski]
117. graf — tytuł szlachecki, odpowiednik polskiego hrabiego. [przypis edytorski]
118. mosan a. mospan (daw.) — mości pan; poufały tytuł grzecznościowy. [przypis edytorski]
119. cyrulik — fryzjer wykonujący również proste zabiegi medyczne. [przypis edytorski]
120. wać — skrót od: wasza miłość. [przypis edytorski]
121. grzędziel a. grządziel — długa, czworoboczna część pługa, do której przymocowany jest korpus roboczy. [przypis edytorski]
122. wściórności, częściej: wciórności (gw.) — przekleństwo: diabli! [przypis edytorski]
123. Tryton (mit. gr., mit. rzym.) — bóstwo morskie, syn i herold Posejdona (w mit. rzym. Neptuna); przedstawiany jako postać o ludzkim tułowiu i rybim ogonie, z wielką muszlą (konchą), w którą dął, uspokajając lub wzburzając fale; czasem uznawany za ojca trytonów, podobnych sobie istot morskich. [przypis edytorski]
124. bakalarski — właściwy bakałarzom; bakałarz: średniowieczny uczony niższego stopnia. [przypis edytorski]
125. Arystofanes (ok. 445–ok. 385 p.n.e.) — grecki komediopisarz, najwybitniejszy z twórców komedii staroattyckiej. [przypis edytorski]
126. gotowo (daw., gw.) — gotowe. [przypis edytorski]
127. waszeć (daw.) — skrócona forma grzecznościowa: waszmość, tzn. wasza mość, wasza miłość. [przypis edytorski]
128. Boreasz (mit. gr.) — bóg i uosobienie wiatru północnego, zimnego, porywistego i srogiego. [przypis edytorski]
129. ordynek (z niem. Ordnung) — porządek, szyk. [przypis edytorski]
130. Pyram i Tysbe — w Przemianach Owidiusza byli parą kochanków, pochodzących ze zwaśnionych rodów z Babilonii. Tysbe, która przyszła pierwsza na umówione spotkanie, zobaczyła lwa i uciekła, gubiąc przy tym szal. Pyram, widząc poszarpany szal i sądząc, że Tysbe zginęła, popełnił samobójstwo. Gdy Tysbe odkryła jego ciało, również odebrała sobie życie. Ich historia znalazła odbicie m.in. w dramacie Pyram i Tysbe (1621) fr. dramaturga Théophile’a de Viau. [przypis edytorski]
131. podwoje — dwuskrzydłowe drzwi, z reguły odznaczające się rozmiarem i ozdobnością. [przypis edytorski]
132. niezasromion (daw.) — niezasromiony, niezawstydzony. [przypis edytorski]
133. by (daw.) — tu: niby, jakby, jak. [przypis edytorski]
134. gipiura — elegancka koronka o dużych oczkach i wypukłym wzorze. [przypis edytorski]
135. gnuśny — leniwy, niechętny działaniu. [przypis edytorski]
136. sztyczek — zdrobn. od sztych: pchnięcie bronią białą. [przypis edytorski]
137. wydawać lekcję (daw.) — odpowiadać, recytować przed kimś zadany materiał lekcyjny. [przypis edytorski]
138. tedy (daw.) — więc, zatem. [przypis edytorski]
139. Ballada tedy z trzech się zwrotek składa, każda po osiem wierszy... — Mimo ścisłości do której dążył, musiał tutaj tłumacz z powodu nadzwyczajnych technicznych trudności odbiec od pierwowzoru, zachowując jednak ogólny tok myśli i formę balladzie właściwą, o co, zdaniem jego, jako o ważny szczegół kolorytowy głównie chodziło. [przypis tłumacza]
140. słonić (daw.) — dziś: osłaniać, zakrywać. [przypis edytorski]
141. bies — zły duch, diabeł. [przypis edytorski]
142. parada — w szermierce: odparcie ciosu. [przypis edytorski]
143. sztrych (daw., z niem.) — linia, kreska. [przypis edytorski]
144. prima, tercja — nazwy pozycji w szermierce. [przypis edytorski]
145. d’Artagnan — główny bohater cyklu powieści Aleksandra Dumasa, Gaskończyk, muszkieter króla Ludwika XIII i Ludwika XIV; wzorowany na historycznej postaci Charlesa de Batz-Castelmore hrabiego d’Artagnan (1611–1673). [przypis edytorski]
146. Sic transit!... (łac.) — początek sentencji: Sic transit gloria mundi: Tak przemija chwała świata. [przypis edytorski]
147. lafa (daw.) — pensja; żołd. [przypis edytorski]
148. wety (daw.) — deser. [przypis edytorski]
149. zaliż (daw.) — czyż. [przypis edytorski]
150. Czym (...) naraził — inaczej: czy naraziłem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]
151. manowiec — bezdroże. [przypis edytorski]
152. laufer (z niem.) — goniec. [przypis edytorski]
153. hazard (daw.) — niebezpieczeństwo, ryzyko. [przypis edytorski]
154. gwoli (daw.) — dla, z powodu, w celu. [przypis edytorski]
155. Amor (mit. rzym.) — bóg i uosobienie miłości. [przypis edytorski]
156. Afrodyta (mit. gr.) — bogini miłości; narodziła się z piany morskiej u wybrzeży Cypru, często była przedstawiana jako wyłaniająca się z wielkiej muszli (konchy). [przypis edytorski]
157. Dyjana (mit. rzym.) — dziś: Diana, dziewicza bogini łowów i księżyca, odpowiednik gr. Artemidy. [przypis edytorski]
158. Kleopatra VII Filopator (69–30 p.n.e.) — ostatnia królowa Egiptu, słynna z urody i uroku osobistego; była kochanką Gajusza Juliusza Cezara (100–44 p.n.e.), rzymskiego polityka i wodza, który dążył do przejęcia w Rzymie władzy absolutnej. [przypis edytorski]
159. mamże — konstrukcja z partykułą pytającą -że (nadającą charakter pytania retorycznego); inaczej: czy mam, czyż mam. [przypis edytorski]
160. Berenika (28–ok. 79) — najstarsza córka Heroda Agrypy I, króla Judei, królowa Chalkis i Cylicji, znana z burzliwego życia miłosnego; jej związek z rzymskim wodzem, a późniejszym cesarzem Tytusem (39–81) stał się tematem wielu powieści, dramatów i oper. [przypis edytorski]
161. duenna (daw., z hiszp. dueña) — ochmistrzyni, dama do towarzystwa młodej kobiety, towarzysząca jej w wyjściach poza dom; przyzwoitka. [przypis edytorski]
162. czymciś (daw., gw.) — czymś. [przypis edytorski]
163. chybić — tu: uchybić, zawieść. [przypis edytorski]
164. Bąka ci przynosim — W oryginale: „Une énorme grive”. Grive, kwiczoł, prawdopodobnie z powodu pokrewieństwa dźwięków, poczytywany jest za synonim człowieka pijanego (gris). Tłumacz sądził, iż wyraz „bąk” z powodu przysłowia „pijany jak bąk” będzie najstosowniejszym dla oddania tej intencji [mowa o bąku zwyczajnym, dużym ptaku wodnym z rodziny czaplowatych; red. WL]. [przypis tłumacza]
165. mię (daw.) — forma skrócona zaimka używana daw. w pozycji nieakcentowanej w zdaniu (podobnie jak „się”, „cię”); dziś używana jest tylko długa forma: mnie. [przypis edytorski]
166. popod (daw.) — pod. [przypis edytorski]
167. salvaguardia — czyli gleit, wyraz staropolski wojskowy oznaczający siłę zbrojną dodaną komuś dla bezpieczeństwa. [przypis tłumacza]
168. chrap — chrapka, zachcianka, chętka. [przypis edytorski]
169. rosolis — likier aromatyzowany płatkami róży. [przypis edytorski]
170. subretka (z fr.) — pokojówka; także: typ postaci sprytnej służącej występującej w komedii. [przypis edytorski]
171. sukurs (daw., z łac.) — wsparcie, pomoc. [przypis edytorski]
172. Kasander, Leander — konwencjonalne postacie z daw. komedii: Kasander to naiwny ojciec, opiekun bądź oszukiwany mąż płochej Izabelli, zaś Leander to amant Izabelli, łączący w sobie cechy prostego żołnierza, jak i zarozumiałego fircyka. [przypis edytorski]
173. capstrzyk — tu: przemarsz formacji wojskowej z orkiestrą przez miasto wieczorem w przeddzień uroczystości. [przypis edytorski]
174. pantarka — perliczka, ptak z rzędu kuraków. [przypis edytorski]
175. blat (daw.) — taca, płaski, podłużny półmisek na pieczone mięsa. [przypis edytorski]
176. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]
177. stopa — tu: najmniejsza jednostka miary rytmicznej wiersza albo dawna miara długości, wynosząca ok. 30 cm. [przypis edytorski]
178. hemistych (z gr.) — połówka wersu wiersza, wyodrębniona przez cezurę (średniówkę). [przypis edytorski]
179. cezura — przerwa; tu: średniówka, przerwa intonacyjna, która dzieli wers wiersza na dwie w przybliżeniu równe połowy. [przypis edytorski]
180. Malherbe, François de (1555–1628) — francuski poeta klasycystyczny. [przypis edytorski]
181. brioszowe ciasto — ciasto jak do wyrobu brioszek, tj. francuskiego lekko słodkiego pieczywa drożdżowego. [przypis edytorski]
182. jejmość (daw.) — tytuł grzecznościowy używany w odniesieniu do szlachcianek, pani. [przypis edytorski]
183. taszka (daw., z niem.) — sakiewka, woreczek; kieszeń. [przypis edytorski]
184. tutka — papier zwinięty w rożek, w ten sposób noszono dawniej różne drobne przedmioty: ciasteczka, owoce itp. [przypis edytorski]
185. krokantka (z fr.) — kruche ciastko. [przypis edytorski]
186. Orfeusz (mit. gr.) — niezrównany poeta i pieśniarz, jego muzyka miała wzruszać nawet zwierzęta i uspokajać wzburzone morze; zginął rozszarpany przez czcicielki Dionizosa, bachantki, gdy, pogrążony w żałobie za utraconą Eurydyką, odmówił udziału w ich misterium. [przypis edytorski]
187. bachantki — czcicielki boga wina Dionizosa (Bachosa); ich inna nazwa: menady, oznacza „szalejące”, ponieważ misteria dionizyjskie cechowało nieokiełznanie tańców i pieśni. [przypis edytorski]
188. piszczyk (daw., lekcew.) — pisarzyna, marny pisarz. [przypis edytorski]
189. Febus a. Feb (z gr. Fojbos: promienny; mit. gr.) — przydomek Apolla, boga światła i słońca, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci, opiekuna sztuk, patrona poetów i pieśniarzy; jego atrybutami były łuk i lira. [przypis edytorski]
190. Ulisses (mit. gr.) — Odyseusz, król Itaki, bohater Iliady i Odysei Homera, znany ze sprytu. [przypis edytorski]
191. Filida a. Filis — konwencjonalne imię kobiece z poezji sielankowej. [przypis edytorski]
192. terminy (daw.) — opały, tarapaty; sytuacje, okoliczności stanowiące zagrożenie. [przypis edytorski]
193. Czekam tutaj na kogoś; jeśli mi nie skrewi — W oryginale: J’attends ici quelqu’un. Si ce n’est pas sous l’orme. Niedająca się przetłumaczyć aluzja do wiersza: Attendez moi sous l’orme; vous m’attenderez longtemps [fr.: Czekaj na mnie pod wiązem, poczekasz mnie długo; z jednoaktówki Attendez moi sous l’orme Regnarda, wystawionej w 1694; red. WL], którego wspomnienie zachowało się do dziś dnia. [przypis tłumacza]
194. stentorowy głos — głos gromki, donośny jak głos Stentora, herolda opisanego w Iliadzie. [przypis edytorski]
195. ony (daw.) — ten, ów. [przypis edytorski]
196. Parnas — pasmo górskie w środkowej Grecji, wg mit. gr. będące siedzibą boga Apollina, opiekuna sztuk, oraz orszaku otaczających go Muz, patronek różnych kunsztów. [przypis edytorski]
197. wonić (daw.) — wonieć; woni: dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: wonieje. [przypis edytorski]
198. siła (daw.) — wiele, dużo. [przypis edytorski]
199. cykatowy — przym. od cykata, smażone w cukrze skórki owoców. [przypis edytorski]
200. Bij na piankę jajek kilka... — przekład W. Ł. [przypis redakcyjny]
201. wasze a. waszeć (daw.) — waszmość; skrócona forma grzecznościowa. [przypis edytorski]
202. smalić cholewki — zalecać się. [przypis edytorski]
203. galant (daw.) — mężczyzna odznaczający się wyszukaną uprzejmością. [przypis edytorski]
204. asińdźka a. aśćka (daw.) — skrót od: waszmościanka, waszmość panna. [przypis edytorski]
205. Benserade, [Isaac de] (1612–1691) — marny poeta francuski. [przypis tłumacza]
206. Saint-Amant, [Antoine Girard de] (1594–1661) — poeta liryczny; w XVII w. bardzo ceniony z powodu swej oryginalności. [przypis tłumacza]
207. Chapelain, [Jean] (1595–1674) — poeta protegowany przez kardynała Richelieu i sławny swego czasu, choć bez zdolności. [przypis tłumacza]
208. baumkuchen (niem.) — sękacz, rodzaj biszkoptowego ciasta pieczonego na rożnie. [przypis edytorski]
209. najsamprzód a. nasamprzód (daw.) — najpierw; przede wszystkim. [przypis edytorski]
210. dań (daw.) — danina, dar. [przypis edytorski]
211. rad (daw.) — zadowolony; chętny, przychylny; tu r.ż. w N.: radą. [przypis edytorski]
212. igrać (daw.) — bawić się. [przypis edytorski]
213. buba (dziec.) — skaleczenie, ranka, bolące miejsce. [przypis edytorski]
214. Astrea — sławna swojego czasu powieść pasterska Honoriusza d’Urfé (1567–1625), osnuta na prawdziwych zdarzeniach, a przedstawiająca pod maską pasterzy współczesne autorowi osoby. [przypis tłumacza]
215. tuzy (daw.) — uderzenia pięścią, kijem, guzy. [przypis edytorski]
216. kartelusz (daw., ze śrdw. łac. cartellus: kartka) — kawałek zapisanego papieru (np. liścik, kwitek, afisz); pismo z wyzwaniem na pojedynek. [przypis edytorski]
217. mantyla — lekki szal, zwykle z czarnej koronki, zakrywający ramiona i głowę kobiet. [przypis edytorski]
218. sandious — wykrzyknienie gaskońskie, od: sang de Dious: krew Boża. [przypis edytorski]
219. Milledious!... Capdedious!... Mordious!... Pocapdedious!... — wykrzyknienia gaskońskie, z charakterystycznym członem Dious, któremu odpowiada fr. Dieu, tj. Bóg. [przypis edytorski]
220. Marais — dzielnica Paryża na północnym brzegu Sekwany, w XVII w. najmodniejsza, arystokratyczna część miasta. [przypis edytorski]
221. Renaudot, Théophraste (1586–1653) — francuski lekarz, filantrop, założyciel najstarszej francuskiej gazety „La Gazette”, wydawanej od 1631 jako tygodnik. [przypis edytorski]
222. inwentor (daw., z łac.) — wynalazca, sprawca. [przypis edytorski]
223. akrostych — wiersz, w którym początkowe litery, sylaby lub słowa wersów tworzą dodatkowo pewien wyraz, frazę lub zdanie. [przypis edytorski]
224. impreza (daw. z wł.) — przedsięwzięcie. [przypis edytorski]
225. Gaskońskie oto są junaki... — I tutaj również nie mógł tłumacz z powodu nadzwyczajnych technicznych trudności być całkiem ścisłym. Zachował jednak tak samo jak w balladzie ogólny tok myśli i formę trioletów, o co jako o szczegół kolorytowy głównie chodziło. [przypis tłumacza]
226. kułak — pięść. [przypis edytorski]
227. forytować (daw.) — darzyć kogoś lub coś szczególnymi względami, popierać, protegować. [przypis edytorski]
228. pono (daw., gw.) — ponoć, podobno. [przypis edytorski]
229. Agrypina — tragedia Cyrana de Bergerac La mort d’Agrippine (Śmierć Agrypiny), wydana drukiem w 1654. [przypis edytorski]
230. koma (daw.) — przecinek. [przypis edytorski]
231. naszlim (daw.) — znaleźliśmy; najść: znaleźć. [przypis edytorski]
232. bulwark (daw.) — bulwar, nabrzeże. [przypis edytorski]
233. kolebka — tu: luksusowy pojazd konny, którego pasażerowie siedzieli w kabinie zawieszonej na skórzanych pasach, żeby mniej odczuwali wstrząsy na nierównych drogach. [przypis edytorski]
234. Don Kichot z La Manchy — powieść Miguela de Cervantesa (1547–1616), w której tytułowy bohater motywowany wzniosłymi ideami, postanawia ruszyć w świat i wcielać w życie średniowieczny ideał rycerski, jest jednak pozbawiony poczucia rzeczywistości, przez co często naraża się na śmieszność (zasłynął m.in. walką z wiatrakiem, który wydawał mu się olbrzymem). [przypis edytorski]
235. sowizdrzał — człowiek niepoważny, żartowniś występujący w ludowej literaturze od XIV w. [przypis edytorski]
236. hajduk (z węg.) — zbrojny służący, lokaj. [przypis edytorski]
237. fortuna — los. [przypis edytorski]
238. Cóż więc w celu tym uczynić muszę?... — Cała ta długa tyrada przepełniona jest w oryginale aluzjami do licznych wierszy, przysłów, bajek, i naszpikowana specyficznie francuskimi zwrotami, które jak np. dejeuner d’un crapaud (wykonać dla przypodobania się komuś coś hańbiącego i nie zdradzić twarzą przykrości, jaką się z tego powodu doznaje) nie dają się przetłumaczyć. Tłumacz zastąpił zwroty owe polskimi odpowiednikami, i pochlebia sobie, iż oddał wiernie wszystkie intencje autora. [przypis tłumacza]
239. rankor (daw.) — wściekłość, uraza, gniew. [przypis edytorski]
240. infamia (daw., z łac.) — niesława, hańba. [przypis edytorski]
241. trybularz — kadzielnica; metalowe naczynie z przykrywką, w którym znajdują się rozżarzone węgle z kadzidłem o mocnym zapachu, służące do okadzania wiernych podczas rytuałów religijnych. [przypis edytorski]
242. madrygał — gatunek krótkiego poematu miłosnego z motywami sielankowymi. [przypis edytorski]
243. żenie — daw. forma od czas. gnać; znaczenie: gna, pędzi. [przypis edytorski]
244. sumpt (daw., z łac.) — koszt, wydatek. [przypis edytorski]
245. Sercy — zapewne Nicolas de Sercy (zm. 1646), paryski księgarz i wydawca z rodziny księgarzy, działający od 1638. [przypis edytorski]
246. kuszcz (daw.) — krzak, krzew. [przypis edytorski]
247. miast (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
248. estyma — poważanie, szacunek. [przypis edytorski]
249. Podróż do księżyca — Histoire comique les États et Empires de la Lune (Historia komiczna państw i cesarstw Księżyca), powieść fantastyczna Cyrana de Bergerac, opublikowana po śmierci autora, w 1657; wyd. polskie pt. Tamten świat (1956). [przypis edytorski]
250. cezarowej nie być dłużnym części — odniesienie do daniny płaconej cesarzom (cezarom) rzymskim. [przypis edytorski]
251. Kastor i Polluks (mit. gr.) — bliźniacy, synowie Zeusa i Ledy, bracia Heleny. [przypis edytorski]
252. durzyć (daw.) — zwodzić, bałamucić. [przypis edytorski]
253. garrota a. garota (z hiszp.) — dawny przyrząd do przeprowadzania egzekucji, stosowany od średniowiecza w Hiszpanii i Portugalii, mający postać zakładanego na szyję zaciskanego kołnierza lub pętli zakręconej wokół kija, który dokręcano, stopniowo zaciskając sznur. [przypis edytorski]
254. możeć — skrócone: może ci. [przypis edytorski]
255. gratia (łac.) — wdzięczność, łaska; tu zamiast popr. gratias: dzięki, dziękuję. [przypis edytorski]
256. mordious — przekleństwo gaskońskie, od: mort de Dious: śmierć Boża. [przypis edytorski]
257. zakarbować (daw.) — dobrze zapamiętać. [przypis edytorski]
258. nie rozum w rozszczepioną kłodę wtykać rękę (...) A nuż klin skoczy, drzewo zuchwalca przycapie... — Milon z Krotony (VI w. p.n.e.), zapaśnik grecki słynny ze swojej siły, zwycięzca wielu zawodów, kiedy zobaczył w lesie pień drzewa z wbitymi klinami, próbował go rozerwać, jednak kliny obsunęły się, ręce uwięzły mu w szczelinie i bezbronny Milon zginął rozszarpany przez wilki. [przypis edytorski]
259. płocho (daw.) — lekkomyślnie. [przypis edytorski]
260. kluby — dyby, imadło; daw. narzędzie tortur. [przypis edytorski]
261. szczutek (daw.) — prztyczek, pstryknięcie palcami w nos. [przypis edytorski]
262. glejta — czerwonożółta lub żółta odmiana tlenku ołowiu, używana na polewy garnków, do wyrobu kitu oraz jako barwnik do farb. [przypis edytorski]
263. płaz — płaska strona broni siecznej. [przypis edytorski]
264. zalić (daw.) — skrócone: zali ci, tj. czy ci. [przypis edytorski]
265. frasunek (daw.) — zmartwienie, smutek. [przypis edytorski]
266. kędy (daw.) — gdzie, dokąd, którędy. [przypis edytorski]
267. epistoła (daw.) — list. [przypis edytorski]
268. Chloryda a. Chloris (gr.: zielona) — konwencjonalne imię kobiece z poezji sielankowej, także: imię greckiej nimfy, boginki kwiatów, utożsamianej z rzymską Florą. [przypis edytorski]
269. afektacja — przesada, nienaturalność, zwłaszcza w wyrażaniu uczuć. [przypis edytorski]
270. Powiedz że nam, co tutaj tak pachnie?... Pieprzyca!... — W oryginale: Qu’est-ce que cela sent ici?... La giroflée! Wyraz giroflée (lewkonia) z powodu podobieństwa brzmień używany bywa jako synonim policzka (gifle). W braku odpowiedniejszego wyrazu postawił tłumacz natomiast „pieprzycę”, ażeby choć w przybliżeniu („dać komuś pieprzu” „pieprzyć”) zaznaczyć intencję autora [daw. „dać komuś pieprzu” oznaczało: dokuczyć komuś, pognębić, dać do wiwatu; red. WL]. [przypis tłumacza]
271. intendent — pracownik zajmujący się zaopatrzeniem i sprawami gospodarczymi. [przypis edytorski]
272. Mars (mit. rzym.) — bóg wojny. [przypis edytorski]
273. koniunktura — splot okoliczności, szczególnie tych istotnych. [przypis edytorski]
274. dyskursować (daw.) — prowadzić dyskurs, rozprawiać. [przypis edytorski]
275. Tam u niej damy się zbierają. I dziś właśnie „O czułym” dyskursować mają — w XVII w. dzieła literackie czytano i omawiano podczas regularnych zebrań towarzyskich w domach arystokratycznych lub mieszczańskich. Tego rodzaju salony literackie, gromadzące twórców, krytyków i odbiorców literatury, prowadziły często kobiety. [przypis edytorski]
276. ambaras (daw.) — kłopot, przykrość. [przypis edytorski]
277. teorban — instrument muzyczny podobny do lutni. [przypis edytorski]
278. Gassendi a. Gassend, Pierre (1592–1655) — francuski filozof, astronom i matematyk; uważa się, że Cyrano był jednym z jego uczniów. [przypis edytorski]
279. dławiduda (żart.) — organista; muzykant, grajek. [przypis edytorski]
280. pawana — taniec dworski pochodzenia włoskiego lub hiszpańskiego, popularny w XVI i XVII w. [przypis edytorski]
281. dysertować (daw.) — rozprawiać. [przypis edytorski]
282. skrybent (daw., łac.) — piszący, pisarz. [przypis edytorski]
283. Arras — miasto w płn. Francji; od końca XV w. stanowiło część należących do Hiszpanii Niderlandów; akcja sztuki rozgrywa się podczas oblężenia Arras przez wojska francuskie w 1640, które zakończyło się zdobyciem miasta i trwałym włączeniem do Francji. [przypis edytorski]
284. regiment (hist. wojsk.) — pułk piechoty lub kawalerii. [przypis edytorski]
285. możnaż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy można. [przypis edytorski]
286. wiem — tu: znam. [przypis edytorski]
287. luby (daw.) — miły, przyjemny, kochany. [przypis edytorski]
288. konwent — zakon; klasztor. [przypis edytorski]
289. laik — tu: osoba świecka, nienależąca do kleru. [przypis edytorski]
290. daruj mnie tą łaską — dziś popr.: daruj mi tę łaskę, albo: obdaruj mnie tą łaską. [przypis edytorski]
291. kontenta (daw., z łac.) — zadowolona. [przypis edytorski]
292. łątka (daw.) — lalka, kukiełka. [przypis edytorski]
293. dank (daw., z niem.) — podziękowanie; nagroda. [przypis edytorski]
294. adieu (fr.) — do widzenia (dosł.: z Bogiem). [przypis edytorski]
295. lemieszka — prażucha, potrawa z prażonej mąki, sypanej na gorącą wodę i mieszanej, niekiedy nawet bez soli. [przypis edytorski]
296. Gracje (mit. rzym.) — boginie wdzięku, piękna i radości. [przypis edytorski]
297. Herkules (mit. rz.) a. Herakles (mit. gr.) — heros, mityczny siłacz. [przypis edytorski]
298. chrobrze (daw.) — odważnie, dzielnie. [przypis edytorski]
299. pedagra a. pedogra (daw.) — dziś: podagra, choroba zniekształcająca i powiększająca staw dużego palca u nogi, której towarzyszą okresowe napadowe bóle. [przypis edytorski]
300. nadobny (daw.) — ładny, pełen powabu. [przypis edytorski]
301. przezroczy (daw.) — przezroczysty. [przypis edytorski]
302. liczman — krążek miedziany lub mosiężny zastępujący monetę, służący do rozliczania się w grze; żeton. [przypis edytorski]
303. Lignon — leśny potok w okolicach Forez we Francji, nad którym rozgrywa się akcja sielankowej powieści-rzeki Honoriusza d’Urfégo Astrea, publikowanej w częściach w latach 1607–1627 i cieszącej się niezmierną popularnością. [przypis edytorski]
304. pałać (książk.) — płonąć, roztaczać blask i ciepło. [przypis edytorski]
305. toć (daw.) — przecież. [przypis edytorski]
306. Diogenes z Synopy (413–323 p.n.e.) — filozof grecki, przedstawiciel cyników; według jednej z legend chodził po mieście w dzień z zapaloną latarnią, a pytającym, co robi, odpowiadał: „szukam człowieka”. [przypis edytorski]
307. imć (daw.) — skrócona forma grzecznościowego „jej/jego miłość”, zwykle używana przed nazwiskiem, tytułem lub innym określeniem osoby. [przypis edytorski]
308. szaniec — ziemna fortyfikacja polowa składająca się z wału i fosy. [przypis edytorski]
309. płomię (daw.) — dziś r.m.: płomień. [przypis edytorski]
310. królowa francuska... Buckingham — odniesienie do rzekomego romansu pomiędzy żoną Ludwika XIII, królową Anną Austriaczką (1601-1666), a Georgem Villiers, księciem Buckingham (1592–1629), fikcji literackiej z powieści Trzej muszkieterowie Aleksandra Dumasa. [przypis edytorski]
311. Łazarz — tu: postać z przypowieści biblijnej (Łk 16,19–31), żebrak, który żywił się odpadkami ze stołu bogacza. [przypis edytorski]
312. gawota (daw.) — gawot (r.m.), dawny francuski taniec salonowy albo muzyka do tego tańca. [przypis edytorski]
313. et caetera (łac.) — i tak dalej. [przypis edytorski]
314. postscriptum (łac.) — dopisek do listu. [przypis edytorski]
315. dukat — złota moneta używana w Europie do XIX w.; w oryginale: pistol, francuska nazwa dublona, złotej monety hiszpańskiej, lub wzorowanego na nim francuskiego luidora (ludwika), bitego od 1640. [przypis edytorski]
316. antenat (daw.) — przodek. [przypis edytorski]
317. Kolumba jaje (daw.) — dziś: jajko Kolumba, określenie prostego rozwiązania pozornie trudnego zagadnienia, pochodzące od zadania, jakie rzekomo postawiono przed Kolumbem podczas uczty: jak postawić jajko w pionie. Kolumb rozwiązał problem, nadtłukując skorupkę. [przypis edytorski]
318. tremolo (muz., z wł.: drżenie) — wydobywanie wielu dźwięków o tej samej wysokości, wykonywane przez drżące ruchy smyczka, szybkie i częste szarpanie struny itp. [przypis edytorski]
319. drapować się — okrywać się zebraną w fałdy tkaniną. [przypis edytorski]
320. czyli (daw.) — czy (konstrukcja z partykułą -li). [przypis edytorski]
321. respons (daw., z łac.) — odpowiedź. [przypis edytorski]
322. zupełniem — skrócenie od: zupełnie jestem. [przypis edytorski]
323. fiksat (daw.) — wariat. [przypis edytorski]
324. czym wiek leciał — inaczej: czy wiek leciałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]
325. aerolit — meteoryt kamienny. [przypis edytorski]
326. na jakiego planetę (daw.) — dziś: na jaką planetę (r.ż.). [przypis edytorski]
327. dalibóg (daw.) — wykrzyknienie podkreślające prawdziwość wypowiedzi. [przypis edytorski]
328. eter — wg dawnych koncepcji hipotetyczny subtelny, lotny żywioł, z którego zbudowane miały być planety i gwiazdy. [przypis edytorski]
329. westa (daw.) — kamizelka. [przypis edytorski]
330. casus (łac.) — przypadek, traf; zdarzenie. [przypis edytorski]
331. Trójzęba Neptuna — w oryginale tylko le Trident (Trójząb), jednak takiej konstelacji nigdy nie było, zaś planeta Neptun, której symbolem w astronomii jest stylizowany trójząb, została odkryta dopiero w XIX wieku. [przypis edytorski]
332. uchodzący — tu: forma imiesłowowa odpowiadająca dzisiejszemu imiesłowowi przysł. współczesnemu: uchodząc. [przypis edytorski]
333. Syrius (łac.) — Syriusz, najjaśniejsza gwiazda nieba północnego. [przypis edytorski]
334. kwinta — interwał prosty zawarty między pięcioma kolejnymi stopniami skali muzycznej; także: najcieńsza struna w skrzypcach. [przypis edytorski]
335. asteroida — jedno z niewielkich ciał niebieskich obiegających Słońce, w większości pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza; jest to wyraz z i niezgłoskotwórczym: asteroidy należy wymawiać „asterojdy”. [przypis edytorski]
336. baczyć — zwracać uwagę; dbać, pamiętać. [przypis edytorski]
337. Regiomontanus, właśc. Johannes Müller (1436–1476) — niemiecki astronom i matematyk, konstruktor instrumentów astronomicznych; miał skonstruować mechanicznego orła, który poleciał na spotkanie zbliżającego się do miasta cesarza, pokłonił się i powrócił do miasta. [przypis edytorski]
338. Archytas z Tarentu (IV w. p.n.e.) — grecki matematyk, filozof, uczony, wg Aulusa Gelliusa (II w. n.e.) twórca drewnianego gołębia z napędem odrzutowym, zdolnego przelecieć ok. 200 m. [przypis edytorski]
339. glob (daw.) — kula, kulisty przedmiot. [przypis edytorski]
340. ergo (łac.) — więc, a zatem. [przypis edytorski]
341. przystojny (daw.) — odpowiedni, właściwy. [przypis edytorski]
342. kondel (daw.) — kundel, pies. [przypis edytorski]
343. tandem (łac.) — nareszcie, w końcu. [przypis edytorski]
344. notandum (łac.) — co należy zanotować. [przypis edytorski]
345. pokojowiec — służący mieszkający w domu i pomagający w codziennych czynnościach. [przypis edytorski]
346. letniczek (daw.) — letnia sukienka. [przypis edytorski]
347. admiracja (z łac.) — podziw, uwielbienie. [przypis edytorski]
348. szpakami karmiona — przebiegła, sprytna. [przypis edytorski]
349. kozioł — tu: karabiny (lub inna długa broń palna) ustawione na sztorc i oparte o siebie nawzajem. [przypis edytorski]
350. burka — dawne wierzchnie okrycie z grubej tkaniny, rodzaj obszernej peleryny z kapturem, zwykle używanej podczas podróży. [przypis edytorski]
351. kanaczek (daw.) — pieszczoszek. [przypis edytorski]
352. pastka — potrzask na zwierzęta, pułapka. [przypis edytorski]
353. infant — tytuł przysługujący dzieciom królewskim w Hiszpanii i Portugalii; tu: Ferdynand Habsburg (1609–1641), syn króla Hiszpanii Filipa III i Małgorzaty Austriaczki, kardynał, namiestnik Niderlandów Południowych, zwany Kardynałem Infantem. [przypis edytorski]
354. furfant (daw.) — zarozumialec, fanfaron; krętacz, oszust. [przypis edytorski]
355. niebogi (daw.) — biedny, nieszczęsny. [przypis edytorski]
356. Do cnam osłabł — inaczej: do cna osłabłem, całkiem osłabłem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]
357. chyl (daw.) — płynna substancja powstająca w żołądku w czasie trawienia pokarmów. [przypis edytorski]
358. Achilles (mit. gr.) — legendarny bohater grecki, uczestnik wojny trojańskiej; kiedy naczelny wódz wyprawy, Agamemnon, odebrał mu ulubioną brankę, Bryzeidę, Achilles wycofał się do swojego namiotu i zaprzestał udziału w wojnie. [przypis edytorski]
359. czczość — uczucie głodu, pustki w żołądku. [przypis edytorski]
360. kaduk (daw.) — diabeł, licho. [przypis edytorski]
361. kłaki z działa — armaty ładowano wówczas od lufy, wsypując proch, następnie pakuły, splątane odpady włókna lnu lub konopi, które miały uszczelniać lufę, a na końcu kulę. [przypis edytorski]
362. maźnica — naczynie do przechowywania smaru, smoły a. dziegciu. [przypis edytorski]
363. rapcie — paski do podwieszania szabli u pasa. [przypis edytorski]
364. capstrzyk — w wojsku ustalony sygnał udania się na spoczynek nocny; pierwotnie przekazywany uderzeniami w bęben lub wykonywany na rogu albo trąbce, obecnie tylko na trąbce. [przypis edytorski]
365. Iliada — epos Homera, w którym bohater, Achilles, odmawia udziału w walce. [przypis edytorski]
366. minister wojny —- kardynał Richelieu (1585–1642), „główny minister” Ludwika XIII. [przypis edytorski]
367. burgund — francuskie wino z Burgundii. [przypis edytorski]
368. Prowansja — kraina hist. w płd.-wsch. Francji, nad M. Śródziemnym, na wschód od dolnego biegu Rodanu. [przypis edytorski]
369. surma — trąba używana dawniej w wojsku do celów sygnalizacyjnych. [przypis edytorski]
370. heban — cenne drewno egzotyczne o naturalnym czarnym kolorze, bardzo twarde i ciężkie. [przypis edytorski]
371. pienie (daw.) — pieśń, śpiew. [przypis edytorski]
372. Langwedocja — kraina hist. w płd. Francji, na zachód od Prowansji, między Pirenejami, Rodanem i M. Śródziemnym. [przypis edytorski]
373. sioło (daw.) — wieś, osada. [przypis edytorski]
374. koniarek (daw.) — pastuch koni. [przypis edytorski]
375. synowiec (daw.) — syn brata; bratanek. [przypis edytorski]
376. szmelcowany (daw.) — o metalu: pokryty gładką, szklistą powłoką zabezpieczającą przed korozją. [przypis edytorski]
377. sam (daw.) — tutaj; używane orzeczeniowo: sam a. sam tu: chodź, podejdź. [przypis edytorski]
378. drużbart — dawna gra karciana. [przypis edytorski]
379. Dekart, właśc. René Descartes a. Kartezjusz (1569–1650) — francuski filozof i matematyk. [przypis edytorski]
380. Perigord — kraina hist. w płd.-zach. Francji, której głównymi miastami są Périgueux oraz Bergerac. [przypis edytorski]
381. Béarn — hist. prowincja francuska w płd.-zach. Francji, na skraju Pirenejów. [przypis edytorski]
382. brat łata — daw.: człowiek biedny, noszący zniszczone, połatane ubrania lub zubożały szlachcic, siedzący na wsi, bez szczególnych pretensji do bycia panem; dziś: człowiek serdeczny, przystępny, łatwo wchodzący w zażyłość. [przypis edytorski]
383. hołysz (daw.) — biedak, zwł. stanu szlacheckiego. [przypis edytorski]
384. Ta chorągiew mym własnym sumptem jest nabyta — dowódca organizował oddział na własny koszt. [przypis edytorski]
385. Bapaume — miejscowość ok. 20 km na płd. od Arras. [przypis edytorski]
386. Charles Albert de Longueval, trzeci hrabia Bucquoy (1607–1663) — pełnił wysokie rangą funkcje wojskowe i cywilne w hiszpańskich Niderlandach; podczas wojny trzydziestoletniej walczył jako dowódca hiszpańskiej jazdy. [przypis edytorski]
387. Henryk Czwarty... Nigdy by się nie zniżył o pióropusz biały — król Francji Henryk IV (1553–1610) przed bitwą pod Ivry (1590), w obliczu przeważającego liczebnie nieprzyjaciela, miał powiedzieć do żołnierzy: „...Jeśli stracie znaki, rogi albo flagi, nigdy nie traćcie z oczu mojego białego pióropusza; dostrzeżecie go zawsze na drodze do honoru i zwycięstwa”. [przypis edytorski]
388. znaczny (daw.) — wyróżniający się. [przypis edytorski]
389. kartacz — pocisk artyleryjski zawierający w lekkiej obudowie odłamki metali lub ołowiane kule rozpryskujące się przy wybuchu; używany do XIX w. [przypis edytorski]
390. darzyć się (daw.) — szczęścić się, układać się po czyjejś myśli. [przypis edytorski]
391. Dourlens — zapewne chodzi o Doullens, miejscowość ok. 35km na płd.-zach. od Arras. [przypis edytorski]
392. płużyć (daw.) — działać na korzyść. [przypis edytorski]
393. razem (daw.) — tu: zarazem, jednocześnie. [przypis edytorski]
394. szewron — figura na tarczy herbu: dwie belki tworzące kształt odwróconej litery „V”. [przypis edytorski]
395. miarkować (daw.) — dostrzegać, orientować się, rozumieć. [przypis edytorski]
396. kolasa — powóz konny; kareta. [przypis edytorski]
397. pikieta — dawna nazwa placówki wystawianej w celu obserwowania nieprzyjaciela. [przypis edytorski]
398. hidalgo — hiszpański szlachcic. [przypis edytorski]
399. grandezza (wł.) — wyniosłość, duma i zachowanie godne wysokiego urodzenia. [przypis edytorski]
400. seniorita (hiszp.) — panna. [przypis edytorski]
401. skórzeń (rzad.) — skórzany pas. [przypis edytorski]
402. widam — dzierżawiący dobra biskupie, z obowiązkiem wojennej ich obrony. [przypis redakcyjny]
403. pika — metalowy grot osadzony na długim drzewcu, dawna broń piechoty, używana przede wszystkim przeciwko kawalerii; po wynalezieniu muszkietu pikinierzy stali się osłoną dla formacji wyposażonej w tę broń. [przypis edytorski]
404. sekt (z niem.) — wino musujące. [przypis edytorski]
405. kozioł — tu: siedzenie dla woźnicy. [przypis edytorski]
406. galantyna (z fr.) — danie z kawałków gotowanego mięsa z jarzynami, podawane w galarecie na zimno. [przypis edytorski]
407. Wenera (mit. rzym.) — Wenus, bogini miłości i piękna, odpowiednik gr. Afrodyty. [przypis edytorski]
408. uczta Baltazara — wg Biblii (Dn 5) król Babilonu Baltazar wydał ucztę, podczas której ukazała się w sali ręka pisząca na ścianie słowa: Mane, tekel, fares, co zwykło się tłumaczyć: „policzone, zważone, rozdzielone”. Była to przepowiednia bliskiego upadku królestwa Baltazara, która spełniła się jeszcze tej samej nocy. [przypis edytorski]
409. topaz — półprzejrzysty minerał o żółtawej barwie. [przypis edytorski]
410. arlezjańska — z miasta Arles w Prowansji. [przypis edytorski]
411. kapłon — kastrowany kogut, tuczony na mięso. [przypis edytorski]
412. rynka (reg.) — mały rondelek. [przypis edytorski]
413. paralusz (daw.) — paraliż; do paralusza: do cholery, do diabła. [przypis edytorski]
414. ćwik (daw.) — tu: kapłon, wykastrowany, specjalnie utuczony młody kogut; wyglądać jak ćwik: być zarumienionym. [przypis edytorski]
415. mimo swą gipiurę (daw.) — mimo z rzecz. w B.; dziś z D.: mimo swej gipiury. [przypis edytorski]
416. rajtaria (hist. wojsk.) — ciężkozbrojna kawaleria. [przypis edytorski]
417. podobać coś lub kogoś (daw.) — upodobać sobie, mieć upodobanie, lubić. [przypis edytorski]
418. Penelopa (mit. gr.) — opisana w Odysei żona Odyseusza, która przez 20 lat wiernie czekała na powrót męża z wojny trojańskiej. W tym czasie zwodziła ubiegających się o jej rękę zalotników, obiecując, że wyjdzie ponownie za mąż, gdy skończy tkać całun dla teścia, lecz każdej nocy pruła robioną w dzień tkaninę. [przypis edytorski]
419. Ulisses — inaczej: Odyseusz, król Itaki; bohater Odysei Homera. [przypis edytorski]
420. Helena (mit. gr.) — bohaterka Iliady Homera, najpiękniejsza kobieta na ziemi, żona Menelaosa, króla Sparty, uwiedziona i wywieziona do Troi przez Parysa, którego wspomagała Afrodyta, wdzięczna za werdykt uznający ją za najpiękniejszą boginię; stało się to przyczyną wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
421. W połowiem (...) kochała — inaczej: w połowie kochałam (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). [przypis edytorski]
422. staje — dawna miara odległości. [przypis edytorski]
423. Zdaj się!... (daw.) — tu: zdaj się na łaskę, poddaj się. [przypis edytorski]
424. partyzana — rodzaj halabardy. [przypis redakcyjny]
425. reduta — rodzaj samodzielnej fortyfikacji polowej. [przypis edytorski]
426. Panie od Krzyża (fr. Dames de la Croix), właśc.: Siostry od Krzyża (Filles de la Croix) — paryski zakon mniszek dominikańskich założony w 1627, istniejący z przerwami do 2014; od 1641 zamieszkiwały przy rue de Charonne, gdzie dysponowały kościółkiem, klasztorem oraz dużym ogrodem. [przypis edytorski]
427. winograd (daw.) — winorośl. [przypis edytorski]
428. kornet (z fr.) — tu: sztywny, biały czepiec na głowie zakonnicy. [przypis edytorski]
429. refektarz — sala jadalna w klasztorze lub w seminarium duchownym. [przypis edytorski]
430. beginki — świeckie stowarzyszenia religijne kobiet mieszkających wspólnie i oddających się dobroczynności, powstałe na pocz. XII w. na zachodzie Europy; w XIV w. niektóre odeszły od doktryny katolickiej i zostały uznane za heretyckie, część została wchłonięta przez zakony żebracze (franciszkanów i dominikanów); ostatnia z beginek zmarła w Belgii w 2013. [przypis edytorski]
431. erem (z gr.) — pustelnia. [przypis edytorski]
432. Stentor — herold w Iliadzie, słynny z donośnego głosu. [przypis edytorski]
433. szkaplerz — dwa małe kawałki materiału z imieniem lub wizerunkiem Matki Boskiej lub Chrystusa, połączone tasiemkami, noszone na piersiach, pod ubraniem; sukienny szkaplerz bywa zastępowany medalikiem. [przypis edytorski]
434. kędyś (daw., gw.) — gdzieś. [przypis edytorski]
435. ornat — ozdobna szata liturgiczna księży w kościele katolickim. [przypis edytorski]
436. łacniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]
437. szarsza — tkanina wełniana przetykana jedwabiem. [przypis edytorski]
438. pedel (daw.) — woźny. [przypis edytorski]
439. sak (daw.) — worek, tu: woreczek na przybory do szycia. [przypis edytorski]
440. zalić (daw.) — skrócone: zali ci, tj. czy ci. [przypis edytorski]
441. Juan José de Austria (1629–1679) — hiszpański generał i polityk; w 1658 pokonany przez siły francusko-angielskie w bitwie pod Dunkierką, co doprowadziło do zawarcia rok później pokoju pirenejskiego, w którym Hiszpania po ćwierćwieczu pogranicznych walk z Francją uznała się za pokonaną i oddała znaczne części terytoriów na północy i południu. [przypis edytorski]
442. Fontainebleau — miejscowość ok. 60 km na płd-wsch. od Paryża, znana z rezydencji królów Francji: reprezentacyjnego pałacu z rozległym ogrodem i parkiem. [przypis edytorski]
443. Mancini — jedna z pięciu sióstr Mancini, siostrzenic wpływowego kardynała Jules’a Mazarina, pierwszego ministra Francji; Olimpia (1638–1708) i Maria (1639–1715) Mancini były kochankami Ludwika XIV. [przypis edytorski]
444. Molier, właśc. Jean-Baptiste Poquelin (1622–1673) — największy francuski komediopisarz, aktor, dyrektor teatru; Objaśniam... świece u Moliera: anachronizm, gdyż teatr Moliera otwarto trzy lata później, w 1658. [przypis edytorski]
445. to słynne: „Lichoż mu kazało?...” Molier wziął ją od ciebie! — w komedii Moliera z 1671 Szelmostwa Skapena (akt II, scena XI), wzięte ze sztuki Cyrana Le pédant joué (Pedant oszukany, 1654). Cyrano nie mógł jednak o tym wiedzieć, gdyż zmarł 16 lat wcześniej. [przypis edytorski]
446. pomnieć (daw.) — pamiętać. [przypis edytorski]
447. nie stanie (daw.) — nie będzie więcej. [przypis edytorski]
448. podwika (starop.) — dziewczyna; kobieta. [przypis edytorski]
449. Eden — biblijny rajski ogród, miejsce pierwotnej szczęśliwości; tu jako synonim pośmiertnego raju w niebie. [przypis edytorski]
450. Sokrates (469–399 p.n.e.) — wybitny filozof grecki, żył i zmarł w Atenach, uprawiał filozofię i nauczał, wciągając do dyskusji przechodniów na ulicy. Wśród jego uczniów byli m.in. Platon, Antystenes i Ksenofont. Sokratesowi wytoczono proces o niewyznawanie bogów uznawanych przez państwo i demoralizację młodzieży. Został skazany na śmierć przez wypicie trucizny. [przypis edytorski]
451. Galileusz, Galileo Galilei (1564–1642) — włoski astronom, filozof, fizyk; twórca podstaw eksperymentalno-matematycznych metod badawczych w przyrodoznawstwie; odkrywca księżyców Jowisza, plam na Słońcu oraz faz Wenus; zwolennik idei Kopernika. W 1616 kościelna komisja Świętego Oficjum (inkwizycji) uznała głoszone przez niego poglądy heliocentryczne za absurdalne naukowo oraz heretyckie, otrzymał nakaz ich porzucenia oraz zakaz ich dyskutowania i obrony. W 1633 jako 69-latek z powodu dalszego propagowania heliocentryzmu został wezwany przed sąd inkwizycji, zmuszony do odwołania poglądów i skazany na dożywotni areszt domowy. [przypis edytorski]
452. Kopernik powiedział... — w roku 1655, gdy rozgrywa się ta scena, książka Kopernika, podobnie jak heliocentryczne dzieła jego kontynuatorów, Galileusza i Keplera, uznana za sprzeczną z doktryną katolicką, czyli heretycką, znajdowała się na kościelnym indeksie ksiąg zakazanych; w 1664 zakazano wszelkich dzieł nauczających o ruchomości Ziemi. [przypis edytorski]