Pożegnanie
10. poniedziałek
Punkt o dwunastej zebraliśmy się już po raz ostatni w szkole, gdzie miano ogłosić rezultat egzaminów i rozdać promocje.
Przed szkołą pełno było rodziców. Pełno ich było także w wielkiej parterowej sali, a nawet w klasach, gdzie się cisnęli do nauczycielskiego stolika. W naszej zajęli całą wolną przestrzeń pomiędzy pierwszymi ławkami a ścianą. Był ojciec Garronego, matka Derossiego, był kowal Precossi, był Coretti, była pani Nelli, była zieleniarka, był ojciec Mularczyka, ojciec Stardiego, byli też i tacy, których nigdy nie widziałem dotąd; a taki był hałas, taki gwar — jak na jarmarku. Dopiero kiedy nauczyciel wszedł, zrobiło się cicho. Nauczyciel miał w ręku listę i zaraz czytać zaczął:
— Abatucci, promocja, sześćdziesiąt sześćdziesiątych. Archini, promocja, pięćdziesiąt pięć sześćdziesiątych...
I Mularczyk promocja, i Crossi promocja. Potem czytał głośniej:
— Ernest Derossi, promocja, siedemdziesiąt siedemdziesiątych — i pierwsza nagroda!
A że go tam wszyscy znali, więc zrobił się szmer, bo każdy chciał mu coś miłego powiedzieć. Więc mówili:
— Brawo, brawo, Derossi!
A on potrząsnął tylko w tył te swoje jasne kędziory z swobodnym, ślicznym uśmiechem i spojrzał na matkę, która mu od ust pocałunek przesłała.
Nauczyciel czytał dalej:
— Garrone, Garoffi, Kalabryjczyk — wszyscy promowani.
Potem trzech czy czterech — obciętych. Więc jeden zaraz w bek, bo ojciec jego stał w progu i pogroził mu ręką.
Spostrzegł to nauczyciel i rzekł:
— Nie, panie! Przepraszam pana! To nie zawsze jest winą ucznia. To często nieprzyjazny zbieg okoliczności. A to właśnie ma miejsce w obecnym wypadku, mogę pana zapewnić sumiennie!
Potem czytał:
— Nelli, promocja, sześćdziesiąt dwa siedemdziesiątych.
Matka Nelliego zrobiła śliczny gest czarnym wachlarzykiem ku synowi i uśmiechnęła się do niego.
— Stardi, promocja, sześćdziesiąt siedem siedemdziesiątych.
Myśleliśmy, że się szalenie ucieszy. Tak bliski Derossiego! Tak wysoko stanął! A ten się nie uśmiechnął nawet i nawet pięści od czoła nie odjął, tylko tak siedział jak zwykle podparty! Ostatni był Vatini, który przyszedł wystrojony, wyświeżony. Wziął promocję.
Nauczyciel podniósł się teraz i rzekł:
— Chłopcy! Oto ostatni raz zebraliśmy się tu razem. Przebyliśmy z sobą cały rok szkolny, a teraz rozstajemy się jako przyjaciele. Nieprawdaż? Żal mi bardzo rozstawać się z wami, drogie dzieci!
Tu milczał przez chwilę, a potem tak mówił:
— Jeśli mi kiedy brakło cierpliwości, jeżelim kiedy, mimo woli mojej, był niesprawiedliwy albo zbyt surowy — przebaczcie mi.
W klasie podniósł się chór głosów:
— Nie! Nie! — mówili rodzice i uczniowie. — Nie, panie nauczycielu! Nigdy!
— Przebaczcie mi — powtórzył nauczyciel — i bądźcie mi życzliwi! Na przyszły rok nie będziecie już ze mną, ale was znowu zobaczę, a w sercu — zachowam na zawsze. Do widzenia, chłopcy!
Powiedziawszy to wszedł między nas, a wszyscy go zaczęli ściskać za ręce, wchodząc na ławki, ciągnęli go za rękawy, za poły surduta, ściskali go, całowali, co śmielsi, a pięćdziesiąt głosów krzyczało razem:
— Do widzenia, panie nauczycielu!
— Dziękujemy panu nauczycielowi!
— Żegnamy pana!
— Niechaj pan nauczyciel będzie zdrów!
— Niech pan nie zapomni o nas!
Kiedy wychodził, zdawał się być bardzo wzruszony.
I my zaczęliśmy wychodzić, pchając się we drzwi jeden przez drugiego. Inne klasy wychodziły także. Zrobiło się zamieszanie, gwar, hałas, bo i rodzice, i dzieci żegnali się z nauczycielami, i z nauczycielkami, i sami też z sobą.
Mała nauczycielka z czerwonym piórem miała coś czworo czy pięcioro wstępniaków swoich na karku, a ciągnęło ją za suknię ze dwudziestu może, tak że tchnąć nie mogła.
„Zakonnicy” zaś prawie że na pół porozrywały kapelusz i nakładły jej do tej czarnej sukni, za stanik, po kieszeniach, w rękawy, gdzie tylko mogły, bukieciki kwiatów. Wielu też winszowało Robettiemu, który właśnie w tym dniu pierwszy raz przyszedł bez szczudeł. Ze wszystkich stron okrzyki, wołania:
— Do przyszłego szkolnego roku!
— Do dwudziestego października!
— Do widzenia na Wszystkich Świętych!
My takżeśmy się żegnali. Ach, jak się to zapomina w takiej chwili o wszystkich niesnaskach! Vatini, który tak zawsze Derossiemu zazdrościł, pierwszy teraz wyciągnął ręce i rzucił mu się na szyję.
Ja zaś żegnałem się z Mularczykiem i właśniem go w tej chwili całował, kiedy mi zrobił ostatniego „zajęczego pyszczka” na pamiątkę; kochany chłopiec!
Pożegnałem się z Precossim, pożegnałem się z Garoffim, który mi powiedział, że mój bilet na ostatniej jego loterii był wygrany, i wręczył mi mały majolikowy223 przycisk, trochę obtłuczony w jednym rogu.
Pożegnałem się ze wszystkimi.
Ale jak się Nelli zaczął z Garronem ściskać, to go oderwać nie była można. Wszyscy zresztą pchali się do Garonnego i nic nie było przez chwilę słychać tylko:
— Bądź zdrów, Garrone!
— Do widzenia, Garrone!
— Dziękuję ci, Garrone!
— Żegnaj, Garrone!
— Bądź zdrów! Bądź zdrów! Bądź zdrów!
I dalej ściskać, całować, ciągnąć każdy w swoją stronę tego drogiego, kochanego, świętego chłopca! Aż ojciec jego był tym zupełnie zdumiony i stał, i patrzył z uśmiechem, a usta mu drżały.
Garrone był ostatnim, któregom uściskał już na ulicy, przytuliwszy mu głowę do piersi, żeby stłumić łkanie. On pocałował mnie w czoło.
Więc zaraz potem pobiegłem do ojca i do mamy, którzy czekali na mnie. Ojciec zapytał:
— Pożegnałeś się ze wszystkimi kolegami?
— Pożegnałem.
— Bo jeśli zrobiłeś któremu jakąś przykrość, jeśliś co któremu zawinił, idź, przeproś, niech ci nie pamięta tego. Jakże? Jest kto taki?
— Nie, nie ma!
— No, to mi żegnaj! — rzekł ojciec głosem wzruszonym, obejmując ostatnim spojrzeniem mury naszej szkoły.
A mama też ku szkole spojrzała i powtórzyła:
— Żegnaj!
Ja tylko nie mogłem przemówić słowa.
Przypisy:
1. szkoła elementarna — dziś: szkoła powszechna. [przypis edytorski]
2. municypalny — tu: miejski. [przypis edytorski]
3. Sekcja Baretti — nazwa szkoły. [przypis edytorski]
4. kajet (daw., z fr.) — zeszyt. [przypis edytorski]
5. pedel (daw.) — woźny. [przypis edytorski]
6. zafrasowany (daw.) — zmartwiony. [przypis edytorski]
7. bęben (daw., pot.) — małe dziecko. [przypis edytorski]
8. przepędzić — tu: spędzić. [przypis edytorski]
9. pierwej (daw.) — wcześniej. [przypis edytorski]
10. finis (łac.) — koniec; tu: koniec lekcji. [przypis edytorski]
11. wstępna — tu: zerówka lub pierwsza klasa. [przypis edytorski]
12. omnibus — duży pojazd konny, używany w komunikacji miejskiej tak, jak dziś autobus. [przypis edytorski]
13. Kalabryjczyk — mieszkaniec Kalabrii, tj. południowej części Włoch. [przypis edytorski]
14. Kalabria — południowa część część Półwyspu Apenińskiego. [przypis edytorski]
15. Piemont — region w północno-zachodnich Włoszech, graniczący z Francją i ze Szwajcarią. [przypis edytorski]
16. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
17. ...więcej niż trzydzieści tysięcy Włochów oddało życie za to — kolejne wojny o zjednoczenie Włoch toczyły się w latach 1848–1870. [przypis edytorski]
18. marka (daw.) — znaczek pocztowy. [przypis edytorski]
19. Humbert I (1844–1900) — król Włoch od 1878. [przypis edytorski]
20. mularz — dziś: murarz. [przypis edytorski]
21. tęgo — mocno. [przypis edytorski]
22. tuz (z niem.) — as w talii kart; „patrzeć jak w tuza” — patrzeć z uwagą. [przypis edytorski]
23. sekcja — tu: szkoła. [przypis edytorski]
24. zmazać — zhańbić. [przypis edytorski]
25. woalka — kawałek przezroczystej tkaniny, przesłaniający twarz. [przypis edytorski]
26. czynny — tu: aktywny. [przypis edytorski]
27. kajet (daw., z fr.) — zeszyt. [przypis edytorski]
28. barchanowy — wykonany z barchanu, czyli z grubej tkaniny wełnianej. [przypis edytorski]
29. pojedynkiem — dziś: w pojedynkę. [przypis edytorski]
30. regiment — oddział wojskowy. [przypis edytorski]
31. kwestor — urzędnik odpowiedzialny za finanse i podatki. [przypis edytorski]
32. lir — waluta włoska. [przypis edytorski]
33. łakotki — smakołyki. [przypis edytorski]
34. sold — drobna moneta włoska. [przypis edytorski]
35. sold — drobna moneta włoska. [przypis edytorski]
36. zafrasowany (daw.) — zmartwiony. [przypis edytorski]
37. stać (daw.) — wystarczyć. [przypis edytorski]
38. suchoty (daw.) — gruźlica. [przypis edytorski]
39. partyka (daw., z łac.) — cząstka, tu: kawałek. [przypis edytorski]
40. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
41. pierwej (daw.) — wcześniej. [przypis edytorski]
42. koniugacja — odmiana czasownika przez osoby, liczby i rodzaje. [przypis edytorski]
43. zakupna — dziś: zakupy. [przypis edytorski]
44. turbować się (daw.) — martwić się. [przypis edytorski]
45. kwestura (z łac.) — tu: policja. [przypis edytorski]
46. suplent (z łac.) — zastępca profesora gimnazjalnego, praktykant. [przypis edytorski]
47. faworyty (daw.) — baczki. [przypis edytorski]
48. Garibaldi, Giuseppe (1807–1882) — rewolucjonista włoski, przywódca walk o niepodległość i zjednoczenie Włoch. [przypis edytorski]
49. Milazzo — miasto i twierdza na Sycylii, zdobyte przez Garibaldiego 20 lipca 1860 r. [przypis edytorski]
50. fechtować — walczyć na broń białą. [przypis edytorski]
51. wideta (daw.) — czujka. [przypis edytorski]
52. Solferino — bitwa z 24 czerwca 1859, w której siły francusko-włoskie odniosły zwycięstwo nad Austriakami. [przypis edytorski]
53. stępa — określenie najwolniejszego chodu konia. [przypis edytorski]
54. wiorsta — dawna rosyjska jednostka długości, nieco ponad kilometr. [przypis edytorski]
55. bersalierzy — oddziały specjalne piechoty włoskiej, istniejące od 1836 r. [przypis edytorski]
56. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]
57. marka (daw.) — znaczek pocztowy. [przypis edytorski]
58. lichwiarz — osoba pożyczająca pieniądze na procent. [przypis edytorski]
59. safianowy — wykonany z safianu, tj. z barwionej skóry koziej. [przypis edytorski]
60. szamerowanie — dekoracja ubrania w postaci naszytego na nie sznura. [przypis edytorski]
61. trotuar (daw., z fr.) — chodnik. [przypis edytorski]
62. mufka — futrzany rulon do ogrzewania rąk. [przypis edytorski]
63. mantylka (daw.) — rodzaj krótkiej peleryny damskiej. [przypis edytorski]
64. zmiarkować (daw.) — zorientować się, zauważyć. [przypis edytorski]
65. pomiarkować (daw.) — zrozumieć. [przypis edytorski]
66. nierad (daw.) — niezadowolony. [przypis edytorski]
67. marka (daw.) — znaczek pocztowy. [przypis edytorski]
68. okres — tu: zdanie. [przypis edytorski]
69. cyrulik — fryzjer, wykonujący także proste zabiegi medyczne. [przypis edytorski]
70. pedel (daw.) — woźny. [przypis edytorski]
71. rozżarty — rozjuszony. [przypis edytorski]
72. cetnar — dawna jednostka wagi, zależnie od regionu 50 lub 100 kg. [przypis edytorski]
73. Custozza — miejscowość w północnych Włoszech, miejsce przegranej przez Włochów bitwy z Austriakami w 1866 r. [przypis edytorski]
74. Wiktor Emanuel II (1820–1878) — pierwszy król zjednoczonych Włoch. [przypis edytorski]
75. Panteon — budynek z czasów starożytnego Rzymu, pierwotnie świątynia poświęcona wszystkim bogom, obecnie kościół katolicki; miejsce pochówku królów włoskich. [przypis edytorski]
76. inwalidów — w domyśle: weteranów wojennych. [przypis edytorski]
77. kirasjer — żołnierz ciężkiej kawalerii. [przypis edytorski]
78. reprymenda — upomnienie. [przypis edytorski]
79. żgnąć — dziś: dźgnąć. [przypis edytorski]
80. zaprzeć (daw.) — tu: zablokować. [przypis edytorski]
81. smagły — (o cerze) ciemny, oliwkowy. [przypis edytorski]
82. na stronę — na bok. [przypis edytorski]
83. za pazuchę — pod koszulę. [przypis edytorski]
84. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
85. lazaret — szpital polowy. [przypis edytorski]
86. surdut — rodzaj przedłużanej marynarki męskiej, popularny na przełomie XIX i XX w.. [przypis edytorski]
87. kepi — sztywna czapka wojskowa z czworokątnym daszkiem. [przypis edytorski]
88. rektor — tu: inspektor szkolny. [przypis edytorski]
89. niekontent (daw.) — niezadowolony. [przypis edytorski]
90. razem (daw.) — naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]
91. kajet (daw., z fr.) — zeszyt. [przypis edytorski]
92. lubo (daw.) — albo. [przypis edytorski]
93. na stronę (daw.) — na bok. [przypis edytorski]
94. facjata (daw., pot.) — twarz. [przypis edytorski]
95. ostatki — końcowe dni karnawału. [przypis edytorski]
96. sukienka (daw.) — tu: ubranie. [przypis edytorski]
97. bądź zdrów, holenderski śledziu (daw., pot.) — nic z tego, okazja zniknęła. [przypis edytorski]
98. smagły — posiadający ciemną, oliwkową cerę. [przypis edytorski]
99. piastować — opiekować się dzieckiem. [przypis edytorski]
100. benefis — koncert bądź przedstawienie mające uhonorować jakiegoś artystę bądź pomóc w zbieraniu dla niego funduszy. [przypis edytorski]
101. Garibaldi, Giuseppe (1807–1882) — rewolucjonista włoski, przywódca walk o niepodległość i zjednoczenie Włoch. [przypis edytorski]
102. ekwilibrysta — akrobata. [przypis edytorski]
103. sold — drobna moneta włoska. [przypis edytorski]
104. feston — rodzaj wiszącej dekoracji z roślin bądź z tkaniny. [przypis edytorski]
105. pagoda — chińska świątynia w formie wieży z charakterystycznym, wielopoziomowym dachem. [przypis edytorski]
106. arlekin — postać zakochanego sługi z komedii dell’arte. [przypis edytorski]
107. żabot — dekoracja ze zmarszczonej tkaniny. [przypis edytorski]
108. konwulsje — drgawki. [przypis edytorski]
109. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
110. rekreacja (daw.) — przerwa międzylekcyjna. [przypis edytorski]
111. wyperswadować — wytłumaczyć. [przypis edytorski]
112. miarkować (daw.) — powściągać, ograniczać. [przypis edytorski]
113. lektyka — tu: kryte nosze. [przypis edytorski]
114. pedel (daw.) — woźny. [przypis edytorski]
115. wypadek — tu: przypadek. [przypis edytorski]
116. koza (daw., pot.) — areszt. [przypis edytorski]
117. zafrasować się (daw.) — zmartwić się. [przypis edytorski]
118. municypium (z łac.) — zarząd miasta. [przypis edytorski]
119. snycerz — rzemieślnik rzeźbiący w drewnie. [przypis edytorski]
120. deputowany — poseł. [przypis edytorski]
121. facjata (daw., pot.) — twarz. [przypis edytorski]
122. proscenium — wysunięta w kierunku widowni część sceny przed kurtyną. [przypis edytorski]
123. pan syndyk, pan prefekt, pan asesor — urzędnicy władz miejskich i sądowych. [przypis edytorski]
124. municypium — urząd miejski. [przypis edytorski]
125. atestat (z łac.) — świadectwo. [przypis edytorski]
126. żyd (daw., pot.) — kleks. [przypis edytorski]
127. zgorzeć (daw.) — spłonąć. [przypis edytorski]
128. częścią — dziś: częściowo. [przypis edytorski]
129. przez pół — dziś: w połowie. [przypis edytorski]
130. pomiarkować (daw.) — zorientować się. [przypis edytorski]
131. Cavour, Camillo Benso (1810–1861) — włoski polityk liberalny, premier królestwa Piemontu i Sardynii, działał na rzecz zjednoczenia Włoch. [przypis edytorski]
132. Cavour, Camillo Benso (1810–1861) — włoski polityk liberalny, premier królestwa Piemontu i Sardynii, działał na rzecz zjednoczenia Włoch. [przypis edytorski]
133. ochronka (daw.) — sierociniec bądź instytucja opiekująca się ubogimi dziećmi. [przypis edytorski]
134. tuz (daw.) — as w talii kart. [przypis edytorski]
135. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
136. suplika (z łac.) — prośba, podanie. [przypis edytorski]
137. ochronka (daw.) — sierociniec bądź instytucja opiekująca się ubogimi dziećmi. [przypis edytorski]
138. refektarz — jadalnia w klasztorze lub w innej instytucji kościelnej. [przypis edytorski]
139. wecować — polerować. [przypis edytorski]
140. dworować (daw.) — żartować. [przypis edytorski]
141. Adie! (z fr. adieu) — do widzenia. [przypis edytorski]
142. przysłowie — tu: stale powtarzane powiedzenie. [przypis edytorski]
143. kalafonia — produkt uzyskiwany z żywicy przez oddestylowanie terpentyny, używany m. in. do nacierania nim smyczków. [przypis edytorski]
144. trotuar (z fr.) — chodnik. [przypis edytorski]
145. naraz (daw.) — nagle. [przypis edytorski]
146. sam sobie winien był — sens: wyłącznie jego zasługą było. [przypis edytorski]
147. czerstwy (daw.) — zdrowy. [przypis edytorski]
148. tandeciarz — handlarz starzyzną. [przypis edytorski]
149. Mazzini, Giuseppe (1805–1872) — włoski dziennikarz, prawnik i rewolucjonista, jeden z założycieli organizacji „Młode Włochy”. [przypis edytorski]
150. dla (daw.) — tu: z powodu. [przypis edytorski]
151. szwajcar — tu: portier. [przypis edytorski]
152. kolety (z fr.) — kurtki, bluzy. [przypis edytorski]
153. pompier (daw.) — strażak. [przypis edytorski]
154. wchodowy — dziś: wejściowy. [przypis edytorski]
155. razem (daw.) — tu: naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]
156. rachityczne — wątły, słaby, z objawami krzywicy. [przypis edytorski]
157. łupki — kawałki drewna stosowane do usztywnienia kończyny. [przypis edytorski]
158. Łazarz — postać biblijna, wg Ewangelii św. Jana wskrzeszona z grobu przez Chrystusa; przen. osoba cierpiąca. [przypis edytorski]
159. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
160. pożar — rozdział wspomina autentyczne zdarzenie z 27 stycznia 1880 r. [przypis autorski]
161. pompier (daw.) — strażak. [przypis edytorski]
162. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
163. galony — ozdoby z taśmy naszytej na ubraniu, zwł. na mundurze. [przypis edytorski]
164. skud — dawna moneta włoska. [przypis edytorski]
165. fosforescencja — tu: świecenie wód morskich, zjawisko wywoływane przez niektóre wiciowce, tj. organizmy jednokomórkowe, stojące na pograniczu świata roślinnego i zwierzęcego. [przypis edytorski]
166. płaszczyzna — tu: równina. [przypis edytorski]
167. wiktuały — artykuły spożywcze. [przypis edytorski]
168. gazon — ozdobny trawnik obsadzony kwiatami i krzewami. [przypis edytorski]
169. przez pół — dziś: w połowie. [przypis edytorski]
170. Adios (hiszp.) — do widzenia (dosł.: z Bogiem). [przypis edytorski]
171. pozór (daw.) — tu: wygląd. [przypis edytorski]
172. rudel (daw.) — ster. [przypis edytorski]
173. razem (daw.) — tu: naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]
174. wegetacja — tu: roślinność. [przypis edytorski]
175. czas — tu: pogoda. [przypis edytorski]
176. brzemię — ciężar. [przypis edytorski]
177. niezbyty — taki, którego nie sposób się pozbyć. [przypis edytorski]
178. febra — gorączka połączona z dreszczami. [przypis edytorski]
179. przekładać — dziś: tłumaczyć, wyjaśniać. [przypis edytorski]
180. starunki — dziś: starania. [przypis edytorski]
181. desperować (daw.) — rozpaczać. [przypis edytorski]
182. miesięczny — księżycowy. [przypis edytorski]
183. piędź — dawna miara długości a. powierzchni. [przypis edytorski]
184. miesięczny (daw.) — księżycowy. [przypis edytorski]
185. niepodobny (daw.) — nieprawdopodobny, niemożliwy. [przypis edytorski]
186. fular — jedwabna chusta zastępująca krawat. [przypis edytorski]
187. poglądać — dziś: spoglądać. [przypis edytorski]
188. materia (daw.) — tkanina. [przypis edytorski]
189. Micca, Pietro (1677–1706) — żołnierz, włoski bohater narodowy, zginął podczas obrony Turynu, wysadzając beczkę z prochem. [przypis edytorski]
190. aby (daw.) — tu: tylko. [przypis edytorski]
191. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
192. Garibaldi, Giuseppe (1807–1882) — rewolucjonista włoski, przywódca walk o niepodległość i zjednoczenie Włoch. [przypis edytorski]
193. Burbonowie — dynastia królów francuskich, hiszpańskich, rządząca też Neapolem z Sycylią. [przypis edytorski]
194. Castelfidardo — miejscowość włoska w prowincji Ankona. W 1860 r. wojska Piemontu zwyciężyły tam nad wojskami papieskimi. [przypis edytorski]
195. galony — ozdoby z taśmy naszytej na ubraniu, zwł. na mundurze. [przypis edytorski]
196. jaszcz — wóz do transportu amunicji. [przypis edytorski]
197. ...od Santa Lucia aż do Villafranca... — pola bitew kampanii 1859 r. W Villafranca (miejscowość w północnych Włoszech, w prowincji Werona) został zawarty pokój z Austriakami, w wyniku którego Lombardię włączono do Królestwa Sardynii (Piemontu). [przypis edytorski]
198. raniej — dziś: wcześniej. [przypis edytorski]
199. strofować — krytykować. [przypis edytorski]
200. ułożyć (daw.) — tu: zaplanować. [przypis edytorski]
201. tkać — dziś: wtykać, wkładać. [przypis edytorski]
202. nicpotem (daw.) — na nic. [przypis edytorski]
203. ułożyć się (daw.) — ustalić coś. [przypis edytorski]
204. syndyk, prefekt — urzędnicy miejscy. [przypis edytorski]
205. snycerz — artysta bądź rzemieślnik rzeźbiący w drewnie. [przypis edytorski]
206. litograf — grafik wykonujący swoje prace poprzez odbijanie ich z kamiennej płyty. [przypis edytorski]
207. spencer — dawny strój męski, przypominający frak ze skróconymi połami. [przypis edytorski]
208. liberia — oficjalny mundur służby. [przypis edytorski]
209. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
210. przestawać — przebywać z kimś, być z kimś w kontakcie. [przypis edytorski]
211. czas — tu: pogoda. [przypis edytorski]
212. śniady — o ciemnej karnacji, opalony. [przypis edytorski]
213. smagły — posiadający ciemną, oliwkową cerę. [przypis edytorski]
214. sukcesja — spadek. [przypis edytorski]
215. skroś wzburzonego morza — dziś: przez wzburzone morze. [przypis edytorski]
216. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
217. piśmienny — tu: pisemny. [przypis edytorski]
218. falset — wysoki głos męski. [przypis edytorski]
219. kwadrans na dziewiątą — dziś: ósma piętnaście. [przypis edytorski]
220. palnąć bąka (daw., pot.) — pomylić się. [przypis edytorski]
221. kontent (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
222. razem (daw.) — naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]
223. majolikowy — wykonany z ceramiki pokrytej cynowo-ołowiową polewą. [przypis edytorski]