V
PROBLEMY SZACHOWE
Obszerne omówienie różnorodnych rodzajów problemów szachowych wykracza poza ramy tej książki. Intencją autora jest ukazanie w jasny sposób, że problem szachowy w oderwaniu od ruchów bierek nie ma żadnego odniesienia do gry i pokazanie na przykładzie kilku prac mistrzów kompozycji, ogromnej różnicy między PROBLEMOWYMI kombinacjami i pozycjami, a kombinacjami i pozycjami mającymi miejsce w RZECZYWISTYCH PARTIACH.
Metody matowania i pozycje matujące w rzeczywistych partiach bardzo rzadko zawierają element zaskoczenia. Wszystkie one są znane z wcześniejszych doświadczeń i można tylko postawić pytanie, czy dany gracz jest z nimi zaznajomiony. Z problemami jest całkiem inaczej. Tutaj zamatować należy w odpowiedniej liczbie posunięć począwszy od danej pozycji w pewien niekonwencjonalny sposób nie znany z praktyki lub też METODA matowania może być niezwykła, a POZYCJA matująca musi być zaskakująca i nieoczekiwana.
Co więcej, w trakcie kompozycji problemu należy ominąć wiele zasad, co za sprawą generalnego porozumienia problemistów, czy raczej za sprawą naturalnej ewolucji wyrafinowanego smaku, stało się w tej dziedzinie normą.
Po pierwsze prawo ekonomicznego wykorzystywania materiału wymaga, aby idea wyrażana w problemie była przedstawiona przy pomocy jak najmniejszej liczby bierek i aby nie dodawać dodatkowych bierek by niepotrzebnie nie zwiększać liczby wariantów. Po drugie, problem powinien mieć tylko jedno rozwiązanie. Pozycja, w której można wykonać więcej niż jedno posunięcie kluczowe nie jest uważana za problem, ponieważ istotą problemu nie jest LICZBA posunięć przy pomocy których można dać mata, ale METODA, którą tego dokonujemy, a z dwóch możliwych rozwiązań jedno zawsze będzie bardziej eleganckie, tak więc istnienie drugiego stanowi pewnego rodzaju skazę.
Bardzo istotna jest zasada mówiąca, że pierwsze posunięcie białych (które za ogólną zgodą zawsze są stroną atakującą) nie może pozbawiać czarnego króla możliwości ucieczki, bo byłoby to zbyt brutalne i zbyt oczywiste. Im więcej możliwości obrony pozostawi się czarnym, tym bardziej zaskakujące jest rozwiązanie i doskonalszy problem.
Wiele osób rozwiązujących problemy błędnie sądzi, że pierwsze posunięcie nie może być szachem. Można się z tym zgodzić tylko w przypadku, gdy szach ogranicza liczbę posunięć defensywnych, ale tak wcale być nie musi, co widać na przykładzie problemu nr. 2, gdzie czarne mogą odejść królem gdziekolwiek, a na szachownicy nie ma żadnej innej czarnej bierki.
Przykład z diagramu 76 pokazuje, jak problemu NIE należy konstruować. Na szachownicy znajduje się ogromna liczba bierek, które nie mają żadnego związku z ideą problemu. Ta ostatnia należy do najprostszych pomysłów stosowanych w kompozycji problemów i została przedstawiona przez wielu twórców problemistycznych w zachwycający sposób, tak więc nie ma potrzeby dodawać tego monstrum do już istniejącej literatury problemów. Kluczowym posunięciem jest Hh8-h7 wiążące wieżę f5 w razie zagrania przez czarne Kc3-d3 i pozwalające na danie mata poprzez (2) Wf4:f3. Jednak gdy odpowiedzią czarnych będzie (1) …, d4-d3 lub Gd2:e1 nie są potrzebne ani hetman, ani wieża na f4, a mata można dać innymi białymi bierkami hojnie rozmieszczonymi na szachownicy.
+———————————————————-+
8 | | | | | | | | ^H |
|———————————————————-|
7 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
6 | ^S | | | | # | | | |
|———————————————————-|
5 | | | ^ | | ^ | #W | | |
|———————————————————-|
4 | ^G | | # | # | | ^W | | |
|———————————————————-|
3 | # | | #K | | | # | ^S | |
|———————————————————-|
2 | ^ | | | #G | | ^ | | |
|———————————————————-|
1 | ^K | #S | | ^W | ^G | | | |
+———————————————————-+
a b c d e f g h
DIAGRAM 76.—Mat w dwóch posunięciach Uderzający kontrast znajdziemy w następującym przykładzie bazującym na tej samej idei, ale pozbawionym niepotrzebnego materiału.
Kluczowym posunięciem jest Ge3-c1 i jeżeli czarne zbiją wieżę a3, następuje mat hetmanem na b3. Jeżeli natomiast przesuną wieżę, białe matują He6:b6; jeżeli przesuną piona b6 nastąpi (2)He6:e7 mat.
+———————————————————-+
8 | | ^K | | | | | | |
|———————————————————-|
7 | | | | | # | ^G | | |
|———————————————————-|
6 | | # | | | #H | | | |
|———————————————————-|
5 | | | | | ^ | | | |
|———————————————————-|
4 | | #K | | | | | | |
|———————————————————-|
3 | ^W | | | | ^G | | | |
|———————————————————-|
2 | | #W | | | | | | |
|———————————————————-|
1 | | | | | | | | |
+———————————————————-+
a b c d e f g h
DIAGRAM 77.—Problem Nr. 1.
Mat w dwóch posunięciach.
W problemie Nr. 2 matujący manewr nie zawiera żadnego specjalnego triku; ideą twórcy było po prostu zakończenie w typowej pozycji matującej. Autor zwiększył wartość swojego problemu poprzez umożliwieniu mata w tej samej pozycji w kilku wariantach. Kluczowym posunięciem jest Gd1-b3+. Czarne w odpowiedzi mają trzy posunięcia. Jeżeli Kd5-e4, białe matują (2) Ha7-f2, Ke4-d3; (3) Hf2-f3#. Jeżeli Kd5-c6, białe matują poprzez (2) Gc3-b4, Kc6-b5; (3) Ha7-b7#; trzecia możliwość to Kd5-d6 i białe matują (2) Gb3-c4, Kd6-c6; (3) Ha7-c7#.
+———————————————————-+
8 | | | | ^K | | | | |
|———————————————————-|
7 | ^H | | | | | | | |
|———————————————————-|
6 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
5 | | | | #K | | | | |
|———————————————————-|
4 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
3 | | | ^G | | | | | |
|———————————————————-|
2 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
1 | | | | ^G | | | | |
+———————————————————-+
a b c d e f g h
DIAGRAM 78.—Problem Nr. 2.
Mat w trzech posunięciach Ulubionym trikiem twórców problemów jest umożliwienie pata, poprzez zablokowanie drogi jednej z bierek uczestniczących w pacie. Posunięcie, które przysługuje czarnemu królowi wystawia go na odkrytego mata. Kluczowym posunięciem problemu no.3 jest g7-g8S (promocja do skoczka). Po b6-b5 czarne są w pacie, ale białe unikają go poprzez (2) Sg8-e7 pozwalając czarnym zbić skoczka na b4, a następnie matując poprzez Se7-c6.
Podczas próby rozwiązywania problemu dobrze jest sprawdzić najpierw posunięcia czarnych. Często okazuje się, że niezależnie od tego, gdzie ruszą się czarne, białe mogą w odpowiedzi dać mata, tak więc wszystko czego trzeba dokonać to znalezienie pierwszego posunięcia białych, które w kwestii gróźb matujących, pozostawi pozycję niezmienioną. Jeżeli czarne mają w dyspozycji jedno lub więcej posunięć, po których nie ma mata, wskazuje to na drogę obrony.
+———————————————————-+
8 | | | | | | ^G | | |
|———————————————————-|
7 | | | | | | | ^ | |
|———————————————————-|
6 | | # | | | | | | |
|———————————————————-|
5 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
4 | | ^S | | | | | | |
|———————————————————-|
3 | #K | ^ | | | | | | |
|———————————————————-|
2 | | | ^K | | | | | |
|———————————————————-|
1 | | | | | | | | |
+———————————————————-+
a b c d e f g h
DIAGRAM 79.—Problem Nr. 3.
Mat w trzech posunięciach.
W problemie Nr. 4 widać, że czarne muszą bronić pól b8 i b4 ponieważ jeżeli na jedno z nich dostanie się skoczek z a6, nastąpi mat. Oczywiście czarne mogą zbić gońca f5 unikając groźby mata, ale białe mogą przesunąć gońca na inne pole na diagonali h3-c8. Ciągle jeszcze czarne mają obronę w postaci Hf4-f8. Sugeruje to pierwsze posunięcie białych Gf5-c8, przerywające linię f8 – b8.
+———————————————————-+
8 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
7 | ^K | ^S | | | | | | |
|———————————————————-|
6 | ^S | ^ | #K | | | | | |
|———————————————————-|
5 | | # | | # | | ^G | | |
|———————————————————-|
4 | | # | | | | #H | | |
|———————————————————-|
3 | | ^ | | | | | | |
|———————————————————-|
2 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
1 | | | | | | | | |
+———————————————————-+
a b c d e f g h
DIAGRAM 80.—Problem Nr. 4.
Mat w dwóch posunięciach Jedynym polem, z którego czarny hetman może kontrolować zarówno b4 jak i b8 jest więc d6; Ale czarny hetman blokuje tam drogę ucieczki swojego króla, uwalniając skoczka b7 i umożliwiając mata Sb7-a5.
Najtrudniejszymi problemami są oczywiście te, w których nie ma początkowego zagrożenia matem i wydaje się, że czarne mogą storpedować wszystkie próby zbudowania matującej siatki. Przykładem jest następująca pozycja ilustrująca tak zwaną „Ideę Rzymską”.
+———————————————————-+
8 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
7 | | ^S | | | #G | | | |
|———————————————————-|
6 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
5 | | ^G | | | | | | |
|———————————————————-|
4 | ^K | | | ^ | | | | |
|———————————————————-|
3 | | | #K | | ^ | | | |
|———————————————————-|
2 | | | | | | ^H | | |
|———————————————————-|
1 | | | | | | | | |
+———————————————————-+
a b c d e f g h
DIAGRAM 81.—Problem Nr. 5.
Mat w czterech posunięciach. Czarny król jest w pacie, tak więc jakikolwiek szach skoczkiem usidli go ostatecznie. Ale czarny goniec broni pól c5 i d6, z których skoczek mógłby zagrozić matem. Jeżeli białe wykonają hetmanem posunięcie wyczekujące w drugim rzędzie, mające przepędzić czarnego gońca z jego pozycji obronnej, czarne odpowiedzą Ge7-g5 i wezmą piona e3 w następnym posunięciu powodując pata. Ten sam manewr uniemożliwi próbę mata poprzez (1) Hf2-e2, (2) Gb5-d3 i (3) He2-c2. Pozycja nie zdradza żadnych innych możliwości matowania.
Kluczem do tego wyjątkowo wyrafinowanego i trudnego problemu jest posunięcie (1) Sb7-d6 wymuszające Ge7:d6. Ideą tego poświęcenia jest zmiana linii obrony czarnego gońca z diagonali h4-d8 na diagonalę h2-b8, gdzie zmuszony będzie bronić się przed wskazaną poprzednio groźbą Hf2-e2, etc., przesuwając się na f4, czyli na pole, na którym może zostać zbity. Po (2) Hf2-e2, Gd6-f4; (3) e3:f4 groźba pata jest odsunięta i czarne mogą wziąć piona d4. Ale teraz możliwy staje się zaskakujący w największym stopniu mat, którego nie można było przewidzieć w pozycji początkowej: (4) He2-e5.
Problemy, w których nie jest podana liczba posunięć prowadzących do mata nazywane są STUDIAMI lub KOŃCÓWKAMI. Nie są one niczym innym, niż pozycjami z partii, w których manewr wymuszający zwycięstwo jest tak dobrze ukryty, że prawdopodobnie nie został dostrzeżony przez grających daną partię. Następujące dwie pozycje są przykładami tego rodzaju kompozycji.
Pierwsze posunięcie jest oczywiste. Białe musza zagrać (1) c6-c7, ponieważ inaczej czarne czarne wycofają swoją wieżę z linii „d” i zajmą linię „c”, umożliwiając sobie w każdej chwili poświęcenie wieży za niebezpiecznego piona.
+———————————————————-+
8 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
7 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
6 | | ^K | ^ | | | | | |
|———————————————————-|
5 | | | | #W | | | | |
|———————————————————-|
4 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
3 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
2 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
1 | #K | | | | | | | |
+———————————————————-+
a b c d e f g h
DIAGRAM 82.—Białe zaczynają i wygrywają. Po (1) …, Wd5-d6+ białe nie mogą odejść na b7 ze względu na Wd6-d7, ani zagrać Kb6-c5 ze względu na Wd6-d1 z następującym Wd1-c1, co zapewni czarnym remis. Jedynym sposobem na zwycięstwo jest (2) Kb6-b5, Wd6-d5+; (3) Kb5-b4, Wd5-d4+; (4) Kb4-b3, Wd4-d3+; (5) Kb3-c2. Ostatecznie białym udało się zabezpieczyć tyły i wydaje się, że czarne nie mogą dłużej zapobiec promocji piona. Ale czarne grają (5) …, Wd3-d4 i jeżeli białe wypromują pionka na hetmana nastąpi szach na c4 wymuszający Hd8:c4 co spowoduje pata. W tym miejscu należy uciec się do triku. Białe nie promują piona do hetmana, ale do wieży unikając pata i grożąc matem na a8. Jedyną obroną czarnych jest Wd4-a4, co daje wygraną białych po (7) Kc2-b3 z jednoczesnym atakiem na wieżę i groźbą mata na c1.
+———————————————————-+
8 | | | | | | | ^K | |
|———————————————————-|
7 | | | | | | | ^ | |
|———————————————————-|
6 | | | #G | ^G | | | | |
|———————————————————-|
5 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
4 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
3 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
2 | | | ^S | | | # | | # |
|———————————————————-|
1 | | | | #K | | | | |
+———————————————————-+
a b c d e f g h
DIAGRAM 83.—Białe zaczynają i remisują. W pozycji na diagramie 83 czarne grożą promocją swoich pionów. Białe mogą zagrać (1) Sc2-e3+, Kd1-e2; (2) Gd6:h2, ale po Ke2:e3 wydaje się, że nie ma sposobu na powstrzymanie piona f2. I znowu niezwykła sztuczka doprowadzi do nieoczekiwanego finału. Białe grają (3) Kg8-h8 grożąc promocją piona i wymuszają Gc6-d5. Następnie oddają piona po (4) g7-g8H i po Gd5:g8 ratują partię grając (5) Gh2-g1 !! Jeżeli czarne wezmą gońca i wypromują piona do hetmana lub wieży, białe są w pacie. W innym przypadku remis zostaje wymuszony poprzez Kh8:g8 lub Gg1:f2.
+———————————————————-+
8 | #K | #G | | ^H | | | | |
|———————————————————-|
7 | | # | | | | | | |
|———————————————————-|
6 | # | ^ | | | | | | |
|———————————————————-|
5 | ^ | | ^S | | | | | |
|———————————————————-|
4 | | ^ | | ^S | | | | |
|———————————————————-|
3 | | | | | #K | | | |
|———————————————————-|
2 | | | | | | | | |
|———————————————————-|
1 | | | | | | | | |
+———————————————————-+
a b c d e f g h
DIAGRAM 84.—Samomat w 6 posunięciach
Pozostaje wyjaśnić znaczenie tak zwanego samomata. Samomat polega na tym, że białe grają w taki sposób, aby wymusić na czarnych zamatowanie ich (białych) w pewnej liczbie posunięć. Jednym z najpiękniejszych przykładów literaturowych jest powyższa 6-chodówka, której rozwiązanie wygląda następująco: (1) Sd4-b5, a6:b5; (2) Sc5-a6, b7:a6. Ktoś mógłby pomyśleć, że białe nie zmuszą czarnych do zamatowania ich w kolejnych 4 posunięciach, ale następuje: (3) Ke3-d4, Ka8-b7; (4) Hd8-d5+, Kb7-c8; (5) b6-b7+, Kc8-c7; (6) Kd4-c5 i czarne nie mają innego ruchu niż Gb8-a7, czym matują białe.