Ostatni plan, jesień r. 1888.
Przemiana wszystkich wartości
Księga pierwsza
Antychryst. Próba krytyki chrześcijanizmu
Księga druga
Wolny duch. Krytyka filozofii jako ruchu nihilistycznego
Księga trzecia
Immoralista. Krytyka najfatalniejszego rodzaju ciemnoty, moralności
Księga czwarta
Dionizos. Filozofia wieczystego powrotu
Dyspozycja i szkice do księgi trzeciej tego planu
1.
Immoralista
A. Psychologia dobra: décadent — lub zwierzę stadne.
B. Jego absolutna szkodliwość: jako formy pasożytniczej kosztem prawdy i przyszłości.
C. Machiawelizm dobrych: ich walka o moc, ich środki uwodzenia, ich mądrość w poddawaniu się (np. kapłanowi moc posiadającemu).
D. „Kobieta” w dobrym. „Dobroć” jako najsubtelniejsza mądrość niewolników, dla wszystkiego posiadająca względy, a przeto ich doświadczająca.
E. Fizjologia dobrych. Na jakim miejscu występuje dobroć — w rodzinach, w narodach (jednocześnie z występowaniem newrozy).
Typ stanowiący przeciwieństwo: prawdziwa dobroć, dostojność, wielkość duszy, płynąca z bogactwa — z tego — która nie darowywa, żeby odejmować — która nie chce przez to się wynosić, iż jest dobrotliwa — rozrzutność jako typ prawdziwej dobroci, bogactwo osobowości jako warunek uprzedni.
2.
Słabość zwierzęcia stadnego wytwarza moralność zupełnie podobną jak słabość dekadenta: rozumieją się oni, łączą się (wielkie religie dekadencji liczą zawsze na poparcie stada). Zwierzę stadne nie ma w sobie nic chorobliwego, jest ono nawet nieocenione; lecz niezdolne do kierowania sobą, potrzebuje „pasterza” — to rozumieją kapłani... Państwo nie jest dość bliskie, dość poufałe: „kierownictwo sumień” wymyka mu się. Pod jakim względem zwierzę stadne stało się chorobliwym dzięki kapłanom?
3.
Instynkt dekadencji w człowieku dobrym:
1) Inercja: nie chce on się już zmieniać, nie chce się uczyć dalej, jako „dusza piękna” zamyka się w sobie samym...
2) Niezdolność do oporu: np. we współczuciu — ustępuje (pobłażliwy, „tolerancyjny”, rozumie wszystko; „pokój i w ludziach dobre upodobanie”...).
3) Kieruje nim wszystko, co jest cierpiące i wydziedziczone — instynktowo spiskuje przeciw silnym.
4) Potrzebuje wielkich narkotyków — jak „ideał”, „człowiek wielki”, „bohater” — marzy...
5) Słabość objawiająca się w bojaźni przed afektami, silną wolą, przed „tak” i „nie”: jest miły, żeby nie być zmuszonym do wrogości — żeby nie być zmuszonym do zajęcia stanowiska.
6) Słabość wyrażająca się w umyślnej ślepocie wszędzie, gdzie, być może, potrzebny by był opór („humanitarność”).
7) Daje się uwodzić wszystkim wielkim décadents: „krzyżowi”, „miłości”, „świątyni”, czystości” — w gruncie rzeczy samym tylko niebezpiecznym pojęciom i osobom.
8) Występczość intelektualna: Nienawiść prawdy, ponieważ ona nie przynosi z sobą „uczuć pięknych” — nienawiść prawdziwości.
4.
Instynkt samozachowawczy człowieka dobrego, przynoszący sobie w ofierze przyszłość ludzkości: w gruncie niechętny już polityce — w ogóle wszelkiej perspektywie szerszej — wszelkiemu szukaniu, przygodom, niezadowoleniu z siebie. Neguje cele, zadania, w których nie odgrywa roli głównej. Jest bezczelny i nieskromny jako typ „najwyższy” i do wszystkiego nie tylko chce swój głos wtrącać, lecz sądzić. Czuje się wyższym nad tych, którzy posiadają „słabości”: te „słabości” są stronami silnymi instynktu, do których potrzebna jest też odwaga, żeby się ich nie wstydzić.
Człowiek dobry jako pasożyt. Żyje on kosztem życia: za pomocą kłamstwa neguje realność, jako przeciwnik wielkich popędów instynktowych życia, jako epikurejczyk w małym szczęściu, odtrącający wielką formę szczęścia jako niemoralną.
Ponieważ sam ręki nie przykłada i ustawicznie zawinia chybieniami i złudzeniami, mąci wszelkie życie prawdziwe i zatruwa w ogóle swoją pretensją do reprezentowania czegoś wyższego. W swoim urojeniu wyższości nie uczy się, nie zmienia się, lecz staje po swej stronie, choćby to miało wywołać jak największe nieszczęście.
5.
A. Wynajduje on postępki, których nie ma: nieegoistyczne, święte;
zdolności, których nie ma: „duszę”, „ducha”, „wolną wolę”;
istoty, których nie ma: „świętych”, „Boga”, „aniołów”;
porządek w tym, co się dzieje, którego nie ma: moralny porządek świata z nagrodą i karą (unicestwia przyczynowość naturalną).
B. Za pomocą tych zmyśleń pozbawia wartości
1) jedyne postępki, postępki egoistyczne;
2) ciało;
3) rodzaj ludzi rzeczywiście posiadających wartość, rzeczywiście posiadające wartość popędy;
4) cały rozum w tym, co się dzieje — przeszkadza uczyć się z tego, przeszkadza obserwacji, nauce, wszelkiemu postępowi w życiu za pomocą wiedzy...
6.
I. Brak niedowierzania; pietyzm; zdanie się na wolę boską („bogobojność”); „dobre serce”, „ręka pomocna” — to wystarcza; powaga zwrócona do rzeczy wyższych — nie należy brać zbyt poważnie rzeczy należących do sfer niższych, jak ciało i jego dobrobyt; obowiązek: należy spełniać swą powinność — poza tym wszystko należy pozostawić Bogu. Pytam całkiem poważnie: czy przez to nie opisałem człowieka dobrego? Czyż się nie sądzi, że człowiek taki jest pożądany? Czy by się nie chciało być takim? Czyż innymi chce się mieć swe dzieci? Ecco! A ten rodzaj człowieka jest najszkodliwszym!
II. Przyjrzyjmy się, jak dobrzy czynią z siebie 1) metafizykę, 2) psychologię, 3) politykę, 4) sposób życia i wychowania, 5) metodę prawdy.
7.
Przyczynowość postępowania. Cel błędnie ustanowiony: szczęście a) własne („egoistyczne”), b) cudze („nieegoistyczne”). Najgłębszy brak zastanowienia u Schopenhauera, który dodaje jeszcze c) ból cudzy, d) ból własny: co naturalnie jest tylko specyfikacją pojęcia „szczęście własne” (a).
Jeśli szczęście jest celem postępowania: tedy niezadowolenie musi poprzedzać postępowanie: pesymistyczne fałszowanie istotnego stanu rzeczy; nieprzyjemność jako motyw postępowania.
Nieprzyjemność i przyjemność jako motywy; wola przyczynową w postępowaniu. Warunek, iż wszystko, co poprzedza, znajduje się w sferze świadomości — iż właściwa przyczynowość jest duchową — iż „dusza” wie, czego chce i że wartość aktu woli uwarunkowana jest przez jej wiedzę — iż dusza „wolną” jest w chceniu i skutkiem tego...
Moja teoria: przyjemność i nieprzyjemność, „wola”, „środek” całkiem tylko zjawiska towarzyszące — nigdy przyczynowe. Wszelka tak zwana duchowa przyczynowość jest fikcją.
8.
Fałszywa konsekwencją wiary w „ego” — człowiek dąży do szczęścia. Lecz w tym znaczeniu nie ma jedności, która „dąży”; a to, ku czemu zmierzają wszystkie jedności, zgoła nie jest to szczęście — szczęście jest zjawiskiem towarzyszącym wyładowywaniu się ich siły. Co popycha do działania, nie jest to potrzeba, lecz pełnia, wyładowująca się na podnietę. Nie nieprzyjemność jest przesłanką działalności: owo napięcie jest wielką podnietą... Przeciw teorii pesymistycznej, jakoby wszelkie postępowanie zmierzało do pozbycia się niezadowolenia, jak gdyby przyjemność sama w sobie była celem jakiegokolwiek działania...
9.
Bezinteresownych postępków nie ma zgoła. Postępki, w których indywiduum sprzeniewierza się własnym instynktom i wybiera ze szkodą dla siebie, są oznaką décadence (mnóstwo najsławniejszych tak zwanych „świętych” po prostu zostało przekonanych o tym, iż byli décadents, tylko dla braku „egoizmu”).
Akty miłości, „bohaterstwa” nie są bynajmniej altruistyczne, do tego stopnia, iż właśnie są dowodem bardzo silnego i bogatego „ja”: „ubogim” nie przypadło w udziale móc oddawać... zarówno są pozbawieni wielkiej zuchwałości i przyjemności z przygód, które są właściwe „heroizmowi”. Nie poświęcenie siebie jako cel, lecz przeprowadzanie celów, których skutki nie niepokoją nas dzięki śmiałości i ufności w sobie, są obojętne...
10.
Psychologia postępków tak zwanych nieegoistycznych: po prawdzie są one ściśle regulowane instynktem samozachowawczym.
Odwrotnie się rzecz ma z postępkami tak zwanymi egoistycznymi: tutaj nie ma właśnie instynktu kierującego — głębokiej świadomości pożytku i szkody.
Wszelka siła, zdrowie, żywotność przez zwiększone napięcie wskazują na rozkazujący instynkt samego siebie. Wszelkie rozluźnienie jest dekadencją.
11.
Immoralista
Co do pochodzenia moralność jest: sumą warunków samozachowania przez pół lub całkiem nieudanego rodzaju człowieka. Ten może stanowić „wielką liczbę”: stąd jego niebezpieczeństwo.
Co do swego zastosowania jest to główny środek pasożytnictwa kapłańskiego w walce z silnymi, przytakującymi życiu — pozyskują sobie „wielką liczbę” (pokornych, cierpiących wszystkich stanów — unieszczęśliwionych wszelkiego rodzaju). Pewnego rodzaju bunt powszechny przeciwko małej liczbie udanych... (Krytyka „poprawiaczy”).
Co do skutków radykalny fałsz i zepsucie nawet owych warstw wyjątkowych: które w końcu, żeby tylko wytrzymać pod żadnym względem nie mogą być prawdziwi względem siebie — całkowita korupcja psychologiczna wraz z tym, co z tego wypływa... (Krytyka „dobrych”).
Przypisy:
1. gwoli (daw.) — dla. [przypis edytorski]
2. tartiuferia — świętoszkowatość; por. tytuł komedii Molière’a: Tartuffe, czyli Świętoszek. [przypis edytorski]
3. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
4. przepomnieć (daw.) — zapomnieć. [przypis edytorski]
5. wyładowywa — dziś popr.: wyładowuje. [przypis edytorski]
6. propre, exact et libre (fr.) — właściwy, dokładny i wolny. [przypis edytorski]
7. Alfieri, Vittorio (1749–1803) — wł. pisarz, myśliciel polityczny, poeta i dramaturg; twórca wł. szkoły dramatycznej. [przypis edytorski]
8. insouciance (fr.) — niefrasobliwość, brak zobowiązań. [przypis edytorski]
9. rancune (fr.) — mściwość, złośliwość. [przypis edytorski]
10. rancune (fr.) — złośliwość, mściwość. [przypis edytorski]
11. vetitum (łac.) — zakaz; to, co zabronione. [przypis edytorski]
12. złoba (daw.) — zło, złość, nienawiść, gniew. [przypis edytorski]
13. par excellence (fr.) — w całym tego słowa znaczeniu; w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]
14. idiosynkrazja (z gr.) — szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość; ekscentryczność; awersja, silna niechęć, wstręt do czegoś. [przypis edytorski]
15. au fond (fr.) — u źródeł, u podstaw. [przypis edytorski]
16. insouciance (fr.) — niefrasobliwość, brak zobowiązań. [przypis edytorski]
17. chrześcijanizm — dziś popr.: chrześcijaństwo. [przypis edytorski]
18. chrześcijanizm — dziś popr.: chrześcijaństwo. [przypis edytorski]
19. diners chez Magny (fr.) — obiady u Magny’ego; obiady literackie słynne w XIX w. w Paryżu, którym przewodniczyli bracia Goncourt, zapisując ich przebieg w swoim Dzienniku; nazwa pochodzi od nazwiska właściciela restauracji, w której zbierano się co sobotę. [przypis edytorski]
20. sprecyzjowanie — dziś popr.: sprecyzowanie. [przypis edytorski]
21. faits, traits (fr.) — czyny, cechy. [przypis edytorski]
22. hazardowny — dziś: hazardowy. [przypis edytorski]
23. herbartowski — nawiązujący do tradycyjnego systemu dydaktycznego, tzw. szkoły herbartowskiej, określanej tak od nazwiska Johanna Friedricha Herbarta (1776–1841), niem. filozofa i pedagoga, który głosił, że celem wychowania jest kształtowanie silnych moralnie charakterów; system ten wprowadzał podział treści nauczania na przedmioty, uczniowie byli traktowani jako pasywni odbiorcy wiedzy, motywowani do nauki przez czynniki zewnętrzne (oceny i częstą kontrolę wyników), kładziono nacisk na współzawodnictwo i pamięciowe opanowanie materiału, nauczanie odbywało się wyłącznie w szkole (nie uwzględniano lekcji w terenie, w muzeach itp.) i poprzez prace domowe; spontaniczna twórczość uczniów nie była promowana. [przypis edytorski]
24. ancilla dramaturgica (łac.) — niewolnica (służąca) dramaturgiczna. [przypis edytorski]
25. pur sang (fr.) — czystej krwi. [przypis edytorski]
26. in rebus musicis et musicantibus (łac.) — w rzeczach [dotyczących] muzyki i muzyków. [przypis edytorski]
27. ténébreux (fr.) — mroczny, ponury. [przypis edytorski]
28. dédain (fr.) — pogarda. [przypis edytorski]
29. ausszus (z niem. Ausschuss) — odpadek, odrzut. [przypis edytorski]
30. système fortifiant (fr.) — system wzmacniający. [przypis edytorski]
31. ἀδιαφορία (gr.) — adiafora; obojętność, zobojętnienie (wobec świata zewnętrznego a. wartości moralnych: dobra i zła). [przypis edytorski]
32. resp. — skrót od łac. respective: względnie. [przypis edytorski]
33. choc (fr.) — szok. [przypis edytorski]
34. chrześcijanizm — dziś popr.: chrześcijaństwo. [przypis edytorski]
35. par excellence (fr.) — w całym tego słowa znaczeniu; w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]
36. tysiącoleciach — dziś popr.: tysiącleciach. [przypis edytorski]
37. par excellence (fr.) — w całym tego słowa znaczeniu; w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]
38. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
39. altération de la personnalié (fr.) — upośledzenie (uszkodzenie) osobowości. [przypis edytorski]
40. idiosynkrazja (z gr.) — szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość; ekscentryczność; tu: awersja, silna niechęć, wstręt do czegoś. [przypis edytorski]
41. tysiącoleci — dziś popr.: tysiącleci. [przypis edytorski]
42. najwykształceńszy — dziś popr. stopień najwyższy: najbardziej wykształcony. [przypis edytorski]
43. in praxi (łac.) — tu: w praktyce. [przypis edytorski]
44. training (ang.) — trening, ćwiczenie, praktyka. [przypis edytorski]
45. folie circulaire (fr.) — psychoza okresowa, cyklofrenia (także ang. circular insanity); choroba psychiczna po raz pierwszy opisana w 1851 r. przez fr. psychiatrę Jean-Pierre’a Falreta (1794–1870). [przypis edytorski]
46. torpor intellectualis (łac.) — otępienie (odrętwienie) intelektualne. [przypis edytorski]
47. factum brutum (łac.) — ciężki (tępy, tu: nieopracowany) czyn. [przypis edytorski]
48. in puncto puncti (łac.) — w punkcie punktu; dokładnie, precyzyjnie; właściwie. [przypis edytorski]
49. Wedanta — wiedza płynąca z hinduistycznych ksiąg, tj. Wed; nurt (niejednorodny i rozgałęziony) filozofii indyjskiej; dosł. „zwieńczenie Wed”, odwołanie do końcowych ksiąg Wed, tzw. Upaniszad, zawierających przeważnie spekulacje filozoficzne. [przypis edytorski]
50. karający — dziś popr.: karzący. [przypis edytorski]
51. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
52. in praxi (łac.) — tu: w praktyce. [przypis edytorski]
53. eskamotować — zręcznie ukryć lub skraść (na wzór sztuk kuglarskich). [przypis edytorski]
54. resp. — skrót od łac. respective: względnie. [przypis edytorski]
55. ressentiment (fr.) — rozgoryczenie, żal, uraza, resentyment. [przypis edytorski]
56. dolce far niente (wł.) — słodkie nierobienie niczego; słodka bezczynność. [przypis edytorski]
57. ausszus (z niem. Ausschuss) — odpadek, odrzut. [przypis edytorski]
58. ressentiment (fr.) — rozgoryczenie, żal, uraza, resentyment. [przypis edytorski]
59. chrześcijanizm — dziś popr.: chrześcijaństwo. [przypis edytorski]
60. chrześcijanizm — dziś popr.: chrześcijaństwo. [przypis edytorski]
61. nikczemność — tu: nic nieznaczenie; znikomość w strukturze społecznej. [przypis edytorski]
62. ressentiment (fr.) — rozgoryczenie, żal, uraza, resentyment. [przypis edytorski]
63. bouffonnerie (fr.) — błazenada, bufonada. [przypis edytorski]
64. Reineke — por. Reineke Fuchs (1794) Johanna Wolfganga Goethego; epos satyryczny w polskim tłumaczeniu Leopolda Staffa pt. Lis przechera. [przypis edytorski]
65. chrześcijanizm — dziś popr.: chrześcijaństwo. [przypis edytorski]
66. buddystyczny — dziś popr.: buddyjski. [przypis edytorski]
67. chrześcijanizm — dziś popr.: chrześcijaństwo. [przypis edytorski]
68. ressentiment (fr.) — rozgoryczenie, żal, uraza, resentyment. [przypis edytorski]
69. ausszus (z niem. Ausschuss) — odpadek, odrzut. [przypis edytorski]
70. Manu — w hinduizmie imię praojca ludzkości, a także prawodawcy, pilnującego prawidłowego funkcjonowania wszechświata; księgi praw Manu (Księgi Manu, Manusmryti, Manawadharmaśastra): traktat opisujący powinności religijne hinduistów. [przypis edytorski]
71. czandala właśc. czandal — nazwa jednej z niższych kast w tradycyjnym społeczeństwie hinduskim, przeznaczonej do wykonywania zajęć uznawanych za nieczyste; tu: człowiek nieszlachetny, niewolnik. [przypis edytorski]
72. Manu — w hinduizmie imię praojca ludzkości, a także prawodawcy, pilnującego prawidłowego funkcjonowania wszechświata; księgi praw Manu (Księgi Manu, Manusmryti, Manawadharmaśastra): traktat opisujący powinności religijne hinduistów. [przypis edytorski]
73. muhammedanizm — dziś popr.: mahometanizm. [przypis edytorski]
74. idiosynkrazja (z gr.) — szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość; ekscentryczność; awersja, silna niechęć, wstręt do czegoś. [przypis edytorski]
75. in summa (łac.) — tu: podsumowanie. [przypis edytorski]
76. efuzja — wypływ, wylew, wyciek. [przypis edytorski]
77. każden — dziś popr.: każdy. [przypis edytorski]
78. in praxi (łac.) — tu: w praktyce. [przypis edytorski]
79. in praxi (łac.) — tu: w praktyce. [przypis edytorski]
80. każden — dziś popr.: każdy. [przypis edytorski]
81. en mangeant (fr.) — jedząc; w trakcie jedzenia. [przypis edytorski]
82. każden — dziś popr.: każdy. [przypis edytorski]
83. sub specie boni (łac.) — pod kątem dobra; z punktu widzenia dobra; ze względu na aspekt dobra. [przypis edytorski]
84. skończony — tu: dokończony, wychowany, ukształtowany. [przypis edytorski]
85. par excellence (fr.) — w całym tego słowa znaczeniu; w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]
86. źlejszy — dziś popr.: gorszy. [przypis edytorski]
87. tysiącolecie — dziś popr.: tysiąclecie. [przypis edytorski]
88. czandala właśc. czandal — nazwa jednej z niższych kast w tradycyjnym społeczeństwie hinduskim, przeznaczonej do wykonywania zajęć uznawanych za nieczyste; tu: człowiek nieszlachetny, niewolnik. [przypis edytorski]
89. każden — dziś popr.: każdy. [przypis edytorski]
90. par excellence (fr.) — w całym tego słowa znaczeniu; w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]
91. causa prima (łac.) — pierwsza przyczyna. [przypis edytorski]
92. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
93. zdolen — dziś popr.: zdolny. [przypis edytorski]
94. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
95. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
96. resp. — skrót od łac. respective: względnie. [przypis edytorski]
97. Amiel, Henri Frédéric (1821–1881) — pisarz, filozof i mistyk szwajcarski. [przypis edytorski]
98. idiosynkrazja (z gr.) — szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość; ekscentryczność; tu: awersja, silna niechęć, wstręt do czegoś. [przypis edytorski]
99. idiosynkratyk — osoba odczuwająca idiosynkrazję, tj. awersję, silną niechęć, wstręt do czegoś. [przypis edytorski]
100. eskamotować — sprytnie ukrywać. [przypis edytorski]
101. resp. — skrót od łac. respective: względnie. [przypis edytorski]
102. tolerancki — dziś popr.: tolerancyjny. [przypis edytorski]
103. zapanowywa — dziś popr.: zapanowuje. [przypis edytorski]
104. pur, sans mélange, cru, vert, dans toute sa force, dans toute son âpreté (fr.) — czysty, bez domieszek, surowy, ostry, w całej swojej sile, w całej swojej chropowatości (cierpkości). [przypis edytorski]
105. esse (...) operari (łac.) — być, działać. [przypis edytorski]
106. sub specie boni (łac.) — pod kątem dobra; z punktu widzenia dobra; ze względu na aspekt dobra. [przypis edytorski]
107. Manu — w hinduizmie imię praojca ludzkości, a także prawodawcy, pilnującego prawidłowego funkcjonowania wszechświata; księgi praw Manu (Księgi Manu, Manusmryti, Manawadharmaśastra): traktat opisujący powinności religijne hinduistów. [przypis edytorski]
108. non plus ultra (łac.) — nic ponad to, ani kroku dalej; szczyt doskonałości; tu: największy osiągalny stopień. [przypis edytorski]
109. ściągać się — tu: ograniczać się. [przypis edytorski]
110. ressentiment (fr.) — rozgoryczenie, żal, uraza, resentyment. [przypis edytorski]
111. chrześcijanizm — dziś popr.: chrześcijaństwo. [przypis edytorski]
112. toleranccy — dziś popr.: tolerancyjni. [przypis edytorski]
113. halkion (z gr.) — odszczepieniec, rozłamowiec. [przypis edytorski]
114. ressentiment (fr.) — rozgoryczenie, żal, uraza, resentyment. [przypis edytorski]
115. par excellence (fr.) — w całym tego słowa znaczeniu; w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]
116. kastrata — dziś popr. M.lp: kastrat. [przypis edytorski]
117. in praxi (łac.) — w praktyce. [przypis edytorski]
118. ressentiment (fr.) — rozgoryczenie, żal, uraza, resentyment. [przypis edytorski]
119. rancune (fr.) — złośliwość, mściwość. [przypis edytorski]
120. buddystyczny — dziś popr.: buddyjski. [przypis edytorski]
121. quantum (łac.) — dosł.: ile; tu: ilość. [przypis edytorski]
122. hemiplegia — porażenie połowiczne; paraliż połowy ciała. [przypis edytorski]
123. ressentiment (fr.) — rozgoryczenie, żal, uraza, resentyment. [przypis edytorski]
124. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
125. ressentiment (fr.) — rozgoryczenie, żal, uraza, resentyment. [przypis edytorski]
126. ressentiment (fr.) — rozgoryczenie, żal, uraza, resentyment. [przypis edytorski]
127. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
128. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
129. idiosynkrazja (z gr.) — szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość; ekscentryczność; tu: awersja, silna niechęć, wstręt do czegoś. [przypis edytorski]
130. in praxi (łac.) — w praktyce. [przypis edytorski]
131. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
132. esprit frondeur (fr.) — duch buntowniczy (awanturniczy). [przypis edytorski]
133. canaille au fond (fr.) — dosł. kanalia u źródeł; tu przen.: łotrostwo tkwiące u podstaw (postawy, sposobu myślenia itp.). [przypis edytorski]
134. de rigueur (fr.) — z rygorystyczności, z surowości (wynikające). [przypis edytorski]
135. rancune (fr.) — złośliwość, mściwość. [przypis edytorski]
136. idiosynkrazyjny — związany z idiosynkrazją; idiosynkrazja (z gr.): szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość; ekscentryczność; awersja, silna niechęć, wstręt do czegoś. [przypis edytorski]
137. idiosynkrazja (z gr.) — szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość; ekscentryczność; awersja, silna niechęć, wstręt do czegoś. [przypis edytorski]
138. in praxi (łac.) — w praktyce. [przypis edytorski]
139. skop — kozioł kastrat. [przypis edytorski]
140. roturier (fr.) — plebejusz; tu: „to, co plebejskie”, plebejskość. [przypis edytorski]
141. idiosynkrazja (z gr.) — szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość; ekscentryczność; awersja, silna niechęć, wstręt do czegoś. [przypis edytorski]
142. resp. — skrót od łac. respective: względnie. [przypis edytorski]
143. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
144. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
145. rancune (fr.) — złośliwość, mściwość. [przypis edytorski]
146. abusus (łac.) — nadużycie. [przypis edytorski]
147. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
148. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]
149. dyrekcja — tu: kierunek, ukierunkowanie. [przypis edytorski]
150. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
151. płużyć (daw.) — służyć, sprzyjać, dogadzać. [przypis edytorski]
152. kwestia stoi otworem — popr.: kwestia pozostaje otwarta. [przypis edytorski]
153. idiosynkrazja (z gr.) — szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość; ekscentryczność; tu: awersja, silna niechęć, wstręt do czegoś. [przypis edytorski]
154. simplex sigillum veri (łac.) — prosta figura (pieczęć) prawdy. [przypis edytorski]
155. dico (łac.) — twierdzę, mówię. [przypis edytorski]
156. omne illud verum est, quod clare et distincte percipitur (łac.) — wszystko zatem jest prawdą, co postrzegane jest jako jasne i określone. [przypis edytorski]
157. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
158. ressentiment (fr.) — rozgoryczenie, żal, uraza, resentyment. [przypis edytorski]
159. idiosynkrazja (z gr.) — szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość; ekscentryczność; tu: awersja, silna niechęć, wstręt do czegoś. [przypis edytorski]
160. gwoli (daw.) — w celu, dla. [przypis edytorski]
161. jak gdyby nie była konieczna — dziś: jak gdyby nie było konieczne; por. konstrukcje typu: „mniejsza, że...” itp. [przypis edytorski]
162. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
163. nie przeczyż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie przeczy. [przypis edytorski]
164. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
165. najwnętrzniejszy — najwewnętrzniejszy; dziś popr. st. najwyższy przymiotnika: najbardziej wewnętrzny. [przypis edytorski]
166. mezzi divini (wł.) — tu: bogowie pośredniczący. [przypis edytorski]
167. adiaforia — może: obojętność; por. adiafora (z gr.): rzecz obojętna (szczególnie pod względem moralnym). [przypis edytorski]
168. causa efficiens (łac.) — powód wywołujący skutek. [przypis edytorski]
169. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
170. causa — przyczyna. [przypis edytorski]
171. choc (fr.) — szok. [przypis edytorski]
172. czym się dzieje (daw.) — dziś popr.: jak (to) się dzieje. [przypis edytorski]
173. quantum (łac.) — dosł.: ile; tu: ilość. [przypis edytorski]
174. in praxi (łac.) — tu: w praktyce. [przypis edytorski]
175. hipokondria — dziś popr. pisownia: hipochondria. [przypis edytorski]
176. gwoli (daw.) — dla, w celu. [przypis edytorski]
177. quantum (łac.) — dosł.: ile; tu: ilość. [przypis edytorski]
178. quantum (łac.) — dosł.: ile; tu: ilość. [przypis edytorski]
179. quantum (łac.) — dosł.: ile; tu: ilość. [przypis edytorski]
180. dénaturer la nature (fr.) — zdenaturyzować naturę. [przypis edytorski]
181. les humbles (fr.) — (ludzie) prości, skromni, pośledni. [przypis edytorski]
182. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
183. Manu — w hinduizmie imię praojca ludzkości, a także prawodawcy, pilnującego prawidłowego funkcjonowania wszechświata; księgi praw Manu (Księgi Manu, Manusmryti, Manawadharmaśastra): traktat opisujący powinności religijne hinduistów. [przypis edytorski]
184. lubo — tu: albo (właśc. daw.: chociaż). [przypis edytorski]
185. faute de lecture (fr.) — błąd odczytania. [przypis edytorski]
186. ius talionis, właśc. lex talionis (łac.) — prawo kary równej występkowi, obrazowo wyrażane sentencją: „oko za oko, ząb za ząb”. [przypis edytorski]
187. Manu — w hinduizmie imię praojca ludzkości, a także prawodawcy, pilnującego prawidłowego funkcjonowania wszechświata; księgi praw Manu (Księgi Manu, Manusmryti, Manawadharmaśastra): traktat opisujący powinności religijne hinduistów. [przypis edytorski]
188. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
189. quantum (łac.) — dosł.: ile; tu: ilość. [przypis edytorski]
190. dédain (fr.) — pogarda. [przypis edytorski]
191. hiperfetacja — nadmierna celebracja. [przypis edytorski]
192. moi (fr.) — ja. [przypis edytorski]
193. les grandes âmes ne sont pas celles qui ont moins de passions et plus de vertus que les âmes communes, mais seulement celles qui ont de plus grands desseins (fr.) — wielkimi duchem nie są ci, którzy mają mniej żądz i więcej cnót niż dusze pospolite, jedynie ci, którzy mają większe zamiary (plany). [przypis edytorski]
194. gwoli — dla, w celu. [przypis edytorski]
195. sub specie boni (łac.) — pod kątem dobra; z punktu widzenia dobra; ze względu na aspekt dobra. [przypis edytorski]
196. chrześcijanizm — dziś popr.: chrześcijaństwo. [przypis edytorski]
197. vivre, pour vivre pour autrui (fr.) — żyć, żeby żyć dla innych. [przypis edytorski]
198. zniknienie (daw.) — dziś popr.: zniknięcie. [przypis edytorski]
199. zeskamotować — sprytnie ukryć (na wzór sztuczek kuglarskich). [przypis edytorski]
200. induction psychomotrice (fr.) — indukcja psychomotoryczna; indukcja psychoruchowa. [przypis edytorski]
201. idiosynkrazja (z gr.) — szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość; ekscentryczność; tu: awersja, silna niechęć, wstręt do czegoś. [przypis edytorski]
202. Gil Blas — tytułowy bohater XVIII-wiecznej powieści łotrzykowskiej Alaina Lesage’a (1668–1747) Histoire de Gil Blas de Santillane (Przypadki Idziego Blasa); plebejusz, który na skutek rozmaitych przygód życiowych wcielał się w zmienne role życiowe: od złodziejaszka i sługi, do doradcy ministra na dworze królewskim i wreszcie zacnego szlachcica. [przypis edytorski]
203. egzuberancja (z fr. exubérance) — bujność. [przypis edytorski]
204. suggestion mentale (fr.) — sugestia psychiczna (oddziałująca na umysł). [przypis edytorski]
205. parti pris (fr.) — uprzedzenie, przesąd. [przypis edytorski]
206. L’art pour l’art (fr.) — sztuka dla sztuki. [przypis edytorski]
207. pudeur (fr.) — skromność, delikatność; poczucie skromności, delikatności, przyzwoitości, dobrych obyczajów; tu: w formie lm (pudeurs). [przypis edytorski]
208. quantum (łac.) — dosł.: ile; tu: ilość. [przypis edytorski]
209. deus sive natura (łac.) — bóg albo natura. [przypis edytorski]
210. Dühring, Eugen Karl (1833–1921) — niem. filozof i ekonomista, socjalista, materialista, krytyk marksizmu, żarliwy przeciwnik wszelkich systemów religijnych, antysemita. [przypis edytorski]
211. creator spiritus (łac.) — duch twórca. [przypis edytorski]
212. in infinitum (łac.) — w nieskończoność, do nieskończoności. [przypis edytorski]
213. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
214. ressentiment (fr.) — rozgoryczenie, żal, uraza, resentyment. [przypis edytorski]
215. par excellence (fr.) — w całym tego słowa znaczeniu; w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]
216. maż — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy ma. [przypis edytorski]
217. quantum (łac.) — dosł.: ile; tu: ilość. [przypis edytorski]
218. race moutonniére (fr.) — rasa owcza (podobna owczej). [przypis edytorski]
219. la largeur de coeur (fr.) — szerokość serca. [przypis edytorski]
220. ważna to — konstrukcja gram. analogiczna do „mniejsza o”; dziś raczej: ważne jest. [przypis edytorski]
221. oprymować — uciskać, gnębić. [przypis edytorski]
222. dresura (z fr. dresser) — ujeżdżanie, oswajanie, tresura. [przypis edytorski]
223. jeżeli możliwa — konstrukcja gram. analogiczna do „mniejsza o”; dziś raczej: „jeśli (to) możliwe”. [przypis edytorski]
224. par excellence (fr.) — w całym tego słowa znaczeniu; w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]
225. déniaiser la vertu (fr.) — upiększać cnotę. [przypis edytorski]
226. idiosynkrazja (z gr.) — szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość; ekscentryczność; tu: awersja, silna niechęć, wstręt do czegoś. [przypis edytorski]
227. quantum (łac.) — dosł.: ile; tu: ilość. [przypis edytorski]
228. Bacon z Verulam — Francis Bacon (1561–1626), ang. filozof epoki odrodzenia i baroku, eseista, prawnik, polityk; jeden z twórców empiryzmu oraz metody naukowej opartej na eksperymencie i indukcji; jako doradca prawny króla Jakuba I Stuarta otrzymał tytuł barona Verulam, a następnie wicehrabiego St Albans. [przypis edytorski]
229. Infimarum virtutum apud vulgus laus est, mediarum admiratio, supremarum sensus nullus (łac.) — nieznaczna cnota wśród pospólstwa ma rozgłos, średnia budzi podziw, najwyższa nie robi żadnego wrażenia. [przypis edytorski]
230. nieochełznany — dziś popr.: nieokiełznany. [przypis edytorski]
231. quantum (łac.) — dosł.: ile; tu: ilość. [przypis edytorski]
232. quantum (łac.) — dosł.: ile; tu: ilość. [przypis edytorski]
233. sentiments généreux (fr.) — uczucia wspaniałomyślne (hojne, szczodre). [przypis edytorski]
234. libertinage (fr.) — wyuzdanie, rozwiązłość, rozpusta. [przypis edytorski]
235. quantum (łac.) — dosł.: ile; tu: ilość. [przypis edytorski]
236. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
237. niaiserie (fr.) — głupota, łatwowierność, gapowatość. [przypis edytorski]
238. vetitum (łac.) — to, co zabronione; zakaz, przeszkoda, tama. [przypis edytorski]
239. przeważny (daw.) — dziś: przeważający; większa część. [przypis edytorski]
240. cum grano salis (łac.) — ze szczyptą soli. [przypis edytorski]
241. niaiserie anglaise (fr.) — angielska głupota (gapowatość). [przypis edytorski]
242. inter pares (łac.) — między równymi sobie. [przypis edytorski]
243. raisonnable (fr.) — rozsądnie, z namysłem. [przypis edytorski]
244. raison (fr.) — rozsądek, rozum. [przypis edytorski]
245. quantum (łac.) — dosł.: ile; tu: ilość, określona zawartość. [przypis edytorski]
246. diners chez Magny (fr.) — obiady u Magny’ego; obiady literackie słynne w XIX w. w Paryżu, którym przewodniczyli bracia Goncourt, zapisując ich przebieg w swoim Dzienniku; nazwa pochodzi od nazwiska właściciela restauracji, w której zbierano się co sobotę. [przypis edytorski]
247. krom (daw.) — poza, oprócz. [przypis edytorski]
248. inter pares (łac.) — między równymi sobie. [przypis edytorski]
249. jestżeś — konstrukcja z partykułą -że-; znaczenie: czy jesteś. [przypis edytorski]
250. in summa (łac.) — tu: podsumowując. [przypis edytorski]
251. in praxi (łac.) — tu: w praktyce. [przypis edytorski]
252. in praxi (łac.) — tu: w praktyce. [przypis edytorski]
253. ressentiment (fr.) — rozgoryczenie, żal, uraza, resentyment. [przypis edytorski]
254. absurdny — dziś popr.: absurdalny. [przypis edytorski]
255. vapeurs (fr.) — opary. [przypis edytorski]
256. miasto (daw.) — tu: zamiast. [przypis edytorski]
257. in praxi (łac.) — tu: w praktyce. [przypis edytorski]
258. residuum (łac.) — pozostałość, reszta; resztki. [przypis edytorski]
259. amor fati (łac.) — miłość (do) losu. [przypis edytorski]
260. idiosynkrazja (z gr.) — szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość; ekscentryczność; tu: awersja, silna niechęć, wstręt do czegoś. [przypis edytorski]