574.
My, żeglarze napowietrzni ducha! — Wszystkim tym śmiałym ptakom, co w dal, najdalszą wylatują dal — och, niewątpliwie! — zwątleją kędyś siły, spoczną one na jakimś maszcie lub niepozornej śród morza skale — i będą jeszcze na domiar wdzięczne za ten nędzny przytułek! Lecz któż by śmiał z tego wnioskować, że przed nimi nie masz już niezmierzonych wolnych szlaków, że dotarły one tak daleko, jak daleko dotrzeć można! Wszyscy nasi wielcy mistrzowie i poprzednicy zatrzymali się w końcu, a nie jest to najwdzięczniejszy i najszlachetniejszy gest, z jakim znużenie więźnie na miejscu: ciebie i mnie to samo czeka! Lecz co to ciebie i mnie obchodzi! Inne ptaki dalej polecą! Ten nasz pogląd, ta ufność nasza wzbija się z nimi, hen, w zawody, wznosi się w górę nad naszą głowę i nad swą niemoc, spogląda stamtąd w dal, widzi stamtąd przyszłe stada o wiele potężniejszych od nas ptaków, co tam polecą, dokąd my lecimy, gdzie jest wszystko morzem, morzem, morzem! A dokąd my lecimy? Czy za to morze? Dokąd nas niesie ta przemożna chęć, wyższa dla nas nad wszelkie rozkosze? Dlaczego właśnie w tę stronę, gdzie zachodziły dotychczas wszystkie słońca ludzkości? Nie powiedząż251 snadź252 kiedyś o nas, że i my, sterując na zachód, spodziewaliśmy się dotrzeć do Indii — lecz że przeznaczeniem naszym było rozbić się na nieskończoności? Albo też, bracia moi? Albo też? —
Przypisy:
1. nie zdajeż się (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie zdaje się, czyż nie zdaje się. [przypis edytorski]
2. snadź (daw.) — przecież, widocznie. [przypis edytorski]
3. Trophonios (mit. gr.) — heros czczony w Beocji, syn Apolla i Epikasty; razem z bratem Agamedesem zbudował skarbiec króla Hyrieusa, pozostawiając tajne wejście, by kraść skarby; kiedy władca się zorientował i Agamedes wpadł w zasadzkę, Trofonios, by uniemożliwić identyfikację ciała, obciął bratu głowę, po czym uciekł do jaskini i zniknął na zawsze; tu, pisane małą literą: trofonios oznaczać może ogólnie kogoś, kto poszukuje skarbów w głębi jaskiń. [przypis edytorski]
4. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
5. nie jestże (daw.) — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy nie jest, czyż nie jest. [przypis edytorski]
6. Cyrce a. Circe (mit. gr.) — bohaterka Odysei Homera, córka boga Heliosa i nimfy Perseidy, czarodziejka, która towarzyszy Odyseusza zmieniła w świnie. [przypis edytorski]
7. aere perennius (łac.) — trwalsze niż ze spiżu; nawiązanie do pieśni Horacego Exegi monumentum aere perennius (tj. „Wybudowałem pomnik trwalszy niż ze spiżu”; Carminae III, 30), której tematem jest nieśmiertelność i wiecznotrwałość twórczości poetyckiej. [przypis edytorski]
8. snadź (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
9. Kritik der reinen Vernunft (niem.) — Krytyka czystego rozumu (tytuł dzieła Immanuela Kanta). [przypis edytorski]
10. credo quia absurdum est (łac.) — wierzę, ponieważ jest to absurdalne (formuła przypisywana Tertulianowi, choć w jego tekście De Carne Christi brzmi nieco odmiennie; przez Woltera słowa te były przypisywane św. Augustynowi). [przypis edytorski]
11. credo (łac.) — wierzę. [przypis edytorski]
12. absurdum (łac.) — absurd. [przypis edytorski]
13. lento (wł.) — wolno. [przypis edytorski]
14. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
15. popadaż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie popada, czyż nie popada. [przypis edytorski]
16. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
17. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
18. dopomóżcież (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; znaczenie: dopomóżcie koniecznie, dopomóżcie wreszcie itp. [przypis edytorski]
19. rozumiecież (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy rozumiecie, czyż rozumiecie. [przypis edytorski]
20. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
21. ongi (daw.) — niegdyś. [przypis edytorski]
22. aliści (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
23. pia fraus (łac.) — dosł.: pobożny podstęp, szlachetne oszustwo; przen.: oszukaństwo, podstęp lub kłamstwo w szlachetnym celu. [przypis edytorski]
24. snadź (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
25. snadź (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
26. gwoli czemu (daw.) — dla czego (kogo), z powodu czego (kogo). [przypis edytorski]
27. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
28. vita contemplativa (łac.) — życie kontemplacyjne; życie poświęcone rozmyślaniu. [przypis edytorski]
29. vita activa (łac.) — życie aktywne, życie czynne. [przypis edytorski]
30. vita contemplativa (łac.) — życie kontemplacyjne; życie poświęcone rozmyślaniom. [przypis edytorski]
31. wyświecić (daw.) — wyrzucić. [przypis edytorski]
32. pudenda origo (łac.) — wstydliwe pochodzenie; haniebne źródła itp. [przypis edytorski]
33. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
34. gwoli czemu (daw.) — dla czego, z powodu czego. [przypis edytorski]
35. ongi (daw.) — niegdyś, kiedyś. [przypis edytorski]
36. krom a. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]
37. gwoli czemu (daw.) — dla czego, z powodu czego. [przypis edytorski]
38. rozumiecież (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy rozumiecie, czyż rozumiecie. [przypis edytorski]
39. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
40. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
41. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
42. odium generis humani (łac.) — nienawiść do rodzaju ludzkiego. [przypis edytorski]
43. li (daw.) — czy też; czy może. [przypis edytorski]
44. homines religiosi (łac.) — ludzie religijni (bogobojni). [przypis edytorski]
45. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
46. krom a. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]
47. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
48. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
49. aere perennius (łac.) — trwalszy niż ze spiżu; nawiązanie do pieśni Horacego Exegi monumentum aere perennius (tj. „Wybudowałem pomnik trwalszy niż ze spiżu”; Carminae III, 30). [przypis edytorski]
50. dźwierze (daw.) — odrzwia; bramy, drzwi. [przypis edytorski]
51. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
52. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
53. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
54. Whitefield, George (1714–1770) — anglikański duchowny, jeden z założycieli metodyzmu; zwolennik nauki o predestynacji; jedna z czołowych postaci pierwszego wielkiego przebudzenia w Wielkiej Brytanii i w kolonialnej Ameryce; cieszący się wielką popularnością kaznodzieja, w swoich kazaniach posługiwał się dialogami lub monologami, wygłaszał je w teatralny, emocjonalny sposób. [przypis edytorski]
55. kazać — tu: wygłaszać kazanie. [przypis edytorski]
56. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
57. krom a. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]
58. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
59. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
60. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
61. in effigie (łac.) — dosł.: na obrazie, wizerunku; formuła w średniowiecznym prawie karnym w Europie pozwalająca na wykonanie kary śmierci na wizerunku skazańca, jeśli ten nie został ujęty, zbiegł lub nie dożył egzekucji. [przypis edytorski]
62. in hoc signo vinces (łac.) — z tym znakiem zwyciężysz. [przypis edytorski]
63. acz (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
64. alić (daw.) — ale też; jednakże. [przypis edytorski]
65. byłyżby (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czyżby były. [przypis edytorski]
66. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
67. nie trzebaż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie trzeba, czyż nie trzeba. [przypis edytorski]
68. pudenda origo (łac.) — wstydliwe pochodzenie; haniebne źródła itp. [przypis edytorski]
69. nie znaczyż to (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie znaczy to, czyż nie znaczy to. [przypis edytorski]
70. li (daw.) — tu: tylko, jedynie. [przypis edytorski]
71. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
72. aliści (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
73. nie pominiętoż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie pominięto, czyż nie pominięto. [przypis edytorski]
74. możnaż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy można, czyż można. [przypis edytorski]
75. rozumież się (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy rozumie się, czyż rozumie się. [przypis edytorski]
76. nie wierzyłże (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie wierzył, czyż nie wierzył. [przypis edytorski]
77. aliści (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
78. winien być, winna być (daw.) — powinien być, powinna być itd. [przypis edytorski]
79. górny (daw.) — tu: wzniosły. [przypis edytorski]
80. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
81. li tylko (daw.) — wyłącznie. [przypis edytorski]
82. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
83. Vicvamitra właśc. Wiśwamitra — jeden z bohaterów Ramajany, indyjskiego eposu; w młodości popędliwy i pewny siebie król, wojownik i zdobywca, którego imię budziło grozę, po sporze z Wasiszthą o Surabhi wyrzekł się władzy królewskiej i stał się ascetą, wieszczem i świętym; dzięki surowym umartwieniom i czystej sile woli uzyskał stan, w którym nie odczuwał zmęczenia, gorąca ani zimna, głodu ani zmęczenia, a nawet starości, panował całkowicie nad potrzebami ciała. [przypis edytorski]
84. w obliczności — w obliczu, wobec. [przypis edytorski]
85. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
86. bądźże (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: bądź koniecznie, bądź wreszcie itp. [przypis edytorski]
87. dębić się — stawać dęba; opierać się, buntować się, wzdragać się. [przypis edytorski]
88. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
89. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
90. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
91. okrom a. krom — oprócz czego, poza czym. [przypis edytorski]
92. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
93. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
94. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
95. On n’est bon que par la pitié: il faut donc qu’il y ait quelque pitié dans tous nos sentiments (fr.) — nie jest dobre to, co [czynione] przez litość, trzeba więc mieć nieco litości nad naszymi uczuciami. [przypis edytorski]
96. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
97. okrom a. krom — oprócz czego, poza czym. [przypis edytorski]
98. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
99. górniejszy — wznioślejszy. [przypis edytorski]
100. nie czmychałobyż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie czmychałoby, czyż nie czmychałoby. [przypis edytorski]
101. jużcić a. juści (daw., gw.) — owszem, właśnie. [przypis edytorski]
102. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
103. alić (daw.) — ale też; jednakże. [przypis edytorski]
104. jesteśmyż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy jesteśmy, czyż jesteśmy. [przypis edytorski]
105. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
106. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
107. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
108. Ce qui importe, ce ne sont point les personnes: mais les choses (fr.) — To, co jest ważne, to wcale nie ludzie, ale rzeczy. [przypis edytorski]
109. Carnot, Lazare Nicolas Marguerite (1753–1823) — matematyk i inżynier wojskowy, generał fr. wojsk republikańskich; deputowany do Zgromadzenia Prawodawczego, a następnie do Konwentu Narodowego; jako członek Komitetu Ocalenia Publicznego od 1793 r. organizował wojskowość rewolucyjnej Francji, wystawił 14 armii; zw. „organizatorem zwycięstwa”, „Wielkim Carnotem”; w latach 1795–1797 wchodził w skład dyrektoriatu; poglądami polit. bliski jakobinom, przeciwnik łamania konstytucji: nie wziął udziału w zamachu w 1797 r. i był zmuszony uciekać za granicę (do Genewy i Augsburga); przez Napoleona Bonapartego mianowany ministrem wojny w 1800 r., podał się do dymisji w r. 1804; w 1814 r. dowodził obroną Antwerpii; w 1815 r., w okresie 100 dni Napoleona, minister spraw wewn.; w okresie Restauracji pozostawał na emigracji, początkowo w Warszawie, następnie w Magdeburgu, gdzie mieszkał do końca życia. [przypis edytorski]
110. Niebuhr, Barthold Georg (1776–1831) — historyk duński i niem., stosował w swych pracach metodę filologiczno-historyczną, wykładowca historii staroż. w Berlinie, od 1823 w Bonn, członek Berlińskiej Akademii Nauk; mąż stanu w służbie pruskiej, w l. 1816–1823 ambasador Elektoratu Brandenburgii i Królestwa Prus w Watykanie, ekspert w zakresie finansów. [przypis edytorski]
111. za tchórzliwiśmy (daw.) — skrót od: za tchórzliwi jesteśmy. [przypis edytorski]
112. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
113. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
114. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
115. żenią (daw. forma) — gonią, pędzą. [przypis edytorski]
116. najgórniejszy — najwznioślejszy. [przypis edytorski]
117. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
118. Schiller, Friedrich (1759–1805) — poeta, teoretyk sztuki; początkowo przedstawiciel preromantycznego nurtu burzy i naporu (niem. Sturm und Drang), później tworzył w stylu klasycznym; wraz z Goethem założył teatr w Weimarze; tworzył dramaty romantyczne i historyczne, ballady, wiersze i poematy, a także prace z zakresu historii, teorii sztuki i estetyki; najważniejsze jego dzieła to: Zbójcy (Die Räuber, 1781), Intryga i miłość (1783), Sprzysiężenie Fieska w Genui (1784), poemat Oda do radości (1786, muzykę do niej skomponował Beethoven; obecnie jest to hymn Unii Europejskiej); Don Carlos (1787–88); trylogia o Wallensteinie i wojnie trzydziestoletniej (Obóz Wallensteina, Dwaj Pikkolominowie, Śmierć Wallensteina; 1799); Maria Stuart (1800); Dziewica Orleańska (1801); Oblubienica z Messyny (1803) i Wilhelm Tell (1803–1804). [przypis edytorski]
119. Humboldt, Fryderyk Wilhelm Christian Karol Ferdynand, von (1767–1835) — filozof, językoznawca i polityk niem., przedstawiciel neohumanizmu (za gł. cel życia człowieka uznawał harmonijny rozwój z uwzględnieniem indywidualnych dyspozycji i uzdolnień, na wzór staroż. Grecji); brat Alexandra Humboldta, przyrodnika i podróżnika. Kierował pruskim Ministerstwem Wyznań i Oświecenia (1809), był jednym z założycieli Uniwersytetu Berlińskiego oraz należał do organizatorów muzeum berlińskiego; uczestniczył w kongresie wiedeńskim (1815) i kongresie akwizgrańskim (1818). Przeciwnik scjentyzmu (a więc poglądu, że realnej wiedzy o rzeczywistości dostarczają metody nauk przyrodniczych), przykładał dużą wagę do metodologicznej odrębności nauk humanistycznych jako badających wytwory ducha; uważał, że istnieje wewnętrzna forma języka, który stanowi element aktywny, w przekonaniu Humboldta każdy naród kształtuje swój język, tworząc tym samym ducha narodu. [przypis edytorski]
120. Schleiermacher, Friedrich Daniel Ernst (1768–1834) — teolog protestancki, filozof i pedagog; autor kazań oraz rozważań teologicznych zebranych w tomach Reden über die Religion („Rozmowy o religii”, 1799), Der christliche Glaube („Wiara chrześcijańska”, 1821); tłumacz i teoretyk sztuki przekładu; przełożył na niem. wszystkie dialogi Platona oraz wyznaczył schemat interpretacyjny jego filozofii. [przypis edytorski]
121. Hegel, Georg Wilhelm Friedrich (1770–1831) — filozof niem., twórca systemu idealistycznego, w myśl którego świat jest poznawalny, ponieważ zjawiska dadzą się wydedukować z absolutu, o ile pojąć go jako rozwijającego się ducha. Stworzona przez niego metoda dialektyczna tłumaczy rozwój ducha jako ciągłe uzgadnianie się sprzeczności: po tezie (pierwszym stadium), następuje antyteza (drugie stadium, przeciwne pierwszemu), ostatecznie zastępowane przez syntezę (stadium trzecie, uzgadniające tezę i antytezę). Rozwój myśli filozoficznej wyglądał wg Hegla następująco: 1. logika, która tworzy abstrakcyjny schemat metodologiczny poznania ducha; 2. filozofia przyrody, która prowadzi do poznania ducha w jego fizycznych, materialnych przejawach; 3. filozofia ducha, która prowadzi do poznania ducha dzięki zyskanej w poprzednich etapach elementów umożliwiają uzyskanie samowiedzy. [przypis edytorski]
122. Schelling, Friedrich Wilhelm (1775–1854) — filozof niem., inicjator romantyzmu; był (podobnie jak Fichte i Hegel) jednym z najważniejszych przedstawicieli idealizmu niemieckiego, nurtu filozoficznego, według którego myśl (duch) jest pierwotna wobec materii i nadaje jej kształt; czynnik empiryczny był przez idealistów lekceważony, co spowodowało w tym okresie gruntowny rozłam między niemiecką filozofią a nauką. [przypis edytorski]
123. Goethe, Johann Wolfgang, von (1749–1832) — poeta okresu „burzy i naporu” (Sturm und Drang), tj. preromantyzmu niem., przedstawiciel klasycyzmu weimarskiego, twórca nowego typu romantycznego bohatera; najważniejsze dzieła: Cierpienia młodego Wertera (powieść, 1774); Król olch (ballada, 1782); Herman i Dorota (1798), Faust (dramat, cz. I wyd. 1808, cz. II wyd. 1831), Powinowactwo z wyboru (powieść, 1809), Lata nauki Wilhelma Meistra (1796) oraz Lata wędrówki Wilhelma Meistra (1821; wyd. pol. obu części: 1893). [przypis edytorski]
124. Schopenhauer, Arthur — (1788–1860) — filozof niem.; głosiciel skrajnego pesymizmu i prekursor filozofii życia; twierdził, że cierpienie jest siłą napędową świata: zmusza do określenia potrzeby, która leży u jego podstaw, oraz uruchomienia woli pozwalającej zaspokoić potrzebę i ukoić cierpienie; aby w pełni uwolnić się od władzy własnego cierpienia należy wyzbyć się własnej woli i poddać się woli zbiorowej, działając na rzecz społeczności i oddając się ascezie, względnie można oddać się kontemplacji sztuki; pod wpływem myśli Kanta oraz filozofii indyjskiej sformułował swoje podstawowe twierdzenie, że „świat jest moim wyobrażeniem”: uważał, że wszelkie rzeczy same w sobie (poza własnym ciałem) są niepoznawalne dla jednostki ludzkiej, która poznaje jedynie swoje wyobrażenia; jego koncepcja fenomenu (tj. ustrukturowanej formy poznania „udostępnianej” nam przez umysł po przefiltrowaniu doznań zmysłowych, do których właściwie nie mamy dostępu bezpośredniego) stała się podstawą nurtu fenomenologii w filoz. europejskiej. Najważniejsze dzieła Schopenhauera to: Świat jako wola i przedstawienie, O wolności ludzkiej woli oraz Erystyka czyli Sztuka prowadzenia sporów. [przypis edytorski]
125. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
126. Corneille, Pierre (1606–1684) — dramatopisarz, zwany ojcem tragedii francuskiej, doprowadził do odrodzenia teatru i przywrócenia antycznej zasady trzech jedności; jego największe dzieła to: Cyd (1636) i Andromeda (1650). [przypis edytorski]
127. Pascal, Blaise (1623–1662) — fr. matematyk, fizyk, wynalazca; zajmował się geometrią, analizował metodę aksjomatyczną, współtworzył rachunek prawdopodobieństwa; po 1654 porzucił nauki ścisłe na rzecz filozofii i teologii; powstały wówczas jego najsłynniejsze dzieła: Myśli, w których m.in. bronił rozdziału wiary od rozumu, oraz Prowincjałki. [przypis edytorski]
128. Fenelon, François właśc. François de Salignac de la Mothe (1651–1715) — fr. teolog, pedagog, pisarz i kaznodzieja; prekursor idei oświecenia; znany szczególnie jako autor powieści Przygody Telemaka (1699). [przypis edytorski]
129. hugenoci — protestanci fr., wyznawcy kalwinizmu. Po okresie domowych wojen religijnych na mocy edyktu nantejskiego (1598) mieli zapewnioną swobodę wyznania. Za panowania Ludwika XIV, od 1681, zaczęto ich brutalnie prześladować w celu zmuszenia do przejścia na katolicyzm (dragonady), co spowodowało emigrację wielu hugenotów jeszcze przed oficjalnym odwołaniem w 1685 edyktu nantejskiego; większość z nich uciekła do Anglii, Niderlandów, Szwajcarii i Prus. Swobodę wyznania i prawa cywilne odzyskali dopiero w 1787, zaś rewolucja roku 1789 przyniosła im pełne równouprawnienie z katolikami. [przypis edytorski]
130. Port-Royal właśc. Port-Royal-des-Champs — klasztor pod Paryżem; w XVII w. wywarł wielki wpływ na życie religijne i umysłowe Francji, stanowił centrum jansenizmu. [przypis edytorski]
131. esprit (fr.) — duch, dowcip. [przypis edytorski]
132. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
133. czyliż — konstrukcja z partykułą -li-; znaczenie: czy też, czyż. [przypis edytorski]
134. posiedliż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy posiedli, czyż posiedli. [przypis edytorski]
135. uczyliżeśmy się (daw.) — konstrukcja z partykułą -że- pomiędzy tematem a końcówką czasownika; znaczenie: czy uczyliśmy się. [przypis edytorski]
136. zapoznaliżeśmy się (daw.) — konstrukcja z partykułą -że- pomiędzy tematem a końcówką czasownika; znaczenie: czy zapoznaliśmy się. [przypis edytorski]
137. ćwiczonoż nas (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy ćwiczono nas, czyż ćwiczono nas. [przypis edytorski]
138. li (daw.) — tu: tylko. [przypis edytorski]
139. ongi (daw.) — niegdyś, kiedyś. [przypis edytorski]
140. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
141. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
142. rozwity (daw. forma) — dziś: rozwinięty. [przypis edytorski]
143. żenie (daw. forma) — dziś: gna. [przypis edytorski]
144. snadź (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
145. snadniej (daw.) — łatwiej. [przypis edytorski]
146. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
147. płużyć komu (daw.) — służyć, sprzyjać. [przypis edytorski]
148. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
149. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
150. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
151. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
152. nil admirari (łac.) — niczemu się nie dziwić. [przypis edytorski]
153. admirari id est philosophari (łac.) — dziwić się to znaczy filozofować. [przypis edytorski]
154. ongi a. ongiś (daw.) — niegdyś, kiedyś. [przypis edytorski]
155. okrom a. krom — oprócz czego, poza czym. [przypis edytorski]
156. okrom a. krom — oprócz czego, poza czym. [przypis edytorski]
157. gędziebny (daw.) — śpiewny; od gędźba: śpiew. [przypis edytorski]
158. żertwa (daw.) — ofiara. [przypis edytorski]
159. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
160. schlecht (niem.) — zły; źle. [przypis edytorski]
161. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
162. okrom a. krom — oprócz czego, poza czym. [przypis edytorski]
163. dolce far niente (wł.) — słodkie nicnierobienie. [przypis edytorski]
164. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
165. krzepszy (daw.) — silniejszy. [przypis edytorski]
166. chi non ha, non è (wł.) — kto nie ma, ten nie jest. [przypis edytorski]
167. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
168. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
169. facta ficta (łac.) — fakty zmyślone; fakty (czyny, dzieła) stworzone (fałszywe, skłamane, obłudne). [przypis edytorski]
170. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
171. okrom a. krom — oprócz czego, poza czym. [przypis edytorski]
172. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
173. trafem — tu: przypadkiem. [przypis edytorski]
174. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
175. aliści (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
176. krom a. okrom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]
177. chceszli (daw.) — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: jeżeli chcesz, czy chcesz. [przypis edytorski]
178. okrom a. krom — oprócz czego, poza czym. [przypis edytorski]
179. remedium amoris (łac.) — remedium na miłość; odtrutka na miłość. [przypis edytorski]
180. credo quia absurdum est (łac.) — wierzę, gdyż jest to absurdalne. [przypis edytorski]
181. credo quia absurdus sum (łac.) — wierzę, bo jestem absurdalny. [przypis edytorski]
182. któremuśmy się ofiarowali (daw.) — konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: któremu się ofiarowaliśmy. [przypis edytorski]
183. wysterk — tu: fragment skały wystający znacznie poza jej obręb, główny zrąb. [przypis edytorski]
184. azali (daw.) — czy, czy też, czyż. [przypis edytorski]
185. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
186. postradać (daw.) — stracić, utracić. [przypis edytorski]
187. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
188. czyli — tu: czy też, czy może. [przypis edytorski]
189. snadź (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]
190. azali (daw.) — czy, czy też, czyż. [przypis edytorski]
191. wyżenie (daw.) — wygna. [przypis edytorski]
192. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
193. vitam impendere vero (łac.) — zapłacić życiem za prawdę; opłacić prawdę życiem (cytat z Satyry IV Juwenala). [przypis edytorski]
194. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
195. verum impendere vitae (łac.) — prawdą opłacić życie. [przypis edytorski]
196. verum (łac.) — prawda. [przypis edytorski]
197. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
198. hic Rhodus, hic salta (łac.) — dosł.: tu jest Rodos, tu skacz; przen.: dowiedź, do czego jesteś zdolny, tu i teraz. [przypis edytorski]
199. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
200. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
201. ubi pater sum, ibi Patria (łac.) — gdzie jestem ojcem, tam (moja) ojczyzna. [przypis edytorski]
202. solenność — tu: rzetelne, pełne szacunku staranie, staranność, dbałość o coś. [przypis edytorski]
203. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
204. wczas a. wywczas (daw.) — odpoczynek, wypoczynek. [przypis edytorski]
205. szukamyż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy szukamy, czyż szukamy. [przypis edytorski]
206. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
207. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
208. nie oblewamyż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie oblewamy, czyż nie oblewamy. [przypis edytorski]
209. ninie (daw.) — teraz, obecnie. [przypis edytorski]
210. prokrustowe łoże (mit. gr.) — o sytuacji, w której coś jest gwałtem naginane, dostosowywane do sztywnego schematu; nawiązanie do tortur, jakie stosował zbój Prokrust (także: Damastes, Polypemon), syn Posejdona, który zwykł „dopasowywać” napadniętych podróżnych do rozmiarów swojego łoża, przycinając stosownie ich ciała. [przypis edytorski]
211. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
212. jąć (daw.) — zacząć (coś robić), zabrać się za co; tu forma: jęliby: zaczęliby. [przypis edytorski]
213. takiżeś (...) młody (daw.) — konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: taki jesteś młody. [przypis edytorski]
214. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
215. krzepszy (daw.) — silniejszy. [przypis edytorski]
216. okrom a. krom — oprócz czego, poza czym. [przypis edytorski]
217. pozostańmyż (daw.) — konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż; znaczenie: pozostańmy koniecznie, pozostańmy przecież itp. [przypis edytorski]
218. lubo (daw.) — choć, chociaż. [przypis edytorski]
219. gloria mundi (łac.) — chwała świata. [przypis edytorski]
220. górny — tu: wzniosły. [przypis edytorski]
221. esprit (fr.) — myśl, dowcip, zdolność, duch. [przypis edytorski]
222. nie spotkaliżeście (daw.) — konstrukcja z partykułą -że między tematem a końcówką czasownika; znaczenie: czyż nie spotkaliście. [przypis edytorski]
223. li jeno (daw.) — li tylko; jedynie. [przypis edytorski]
224. dźwierze (daw.) — drzwi, wrota. [przypis edytorski]
225. najplenniejszy — najpłodniejszy; dający najobfitszy plon. [przypis edytorski]
226. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
227. aliści (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
228. nie dręczyłaż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie dręczyła, czyż nie dręczyła. [przypis edytorski]
229. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
230. nie zdajeż się (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie zdaje się, czyż nie zdaje się. [przypis edytorski]
231. azali (daw.) — czy, czy też, czyż. [przypis edytorski]
232. nie zdejmujeż was lęk (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie zdejmuje was lęk. [przypis edytorski]
233. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
234. płomię (daw. forma) — dziś: płomień. [przypis edytorski]
235. żenie (daw. forma) — gna. [przypis edytorski]
236. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
237. ongi (daw.) — niegdyś, kiedyś. [przypis edytorski]
238. górniejszy — tu: wznioślejszy. [przypis edytorski]
239. przeżyliżeście (daw.) — konstrukcja z partykułą -że między tematem a końcówką czasownika; znaczenie: czyż nie przeżyliście. [przypis edytorski]
240. Epiktet z Hierapolis (ok. 50–ok. 130) — filozof rzymski, przedstawiciel stoicyzmu. [przypis edytorski]
241. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
242. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
243. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
244. snadź (daw.) — przecież, pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
245. płużyć komu a. czemu (daw.) — służyć, sprzyjać. [przypis edytorski]
246. okrom a. krom — oprócz czego, poza czym. [przypis edytorski]
247. azaliż (daw.) — czyż. [przypis edytorski]
248. snadź (daw.) — pewnie, zapewne; widocznie; prawdopodobnie. [przypis edytorski]
249. nie spowijaż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie spowija, czyż nie spowija. [przypis edytorski]
250. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
251. nie powiedząż (daw.) — konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy nie powiedzą, czyż nie powiedzą. [przypis edytorski]
252. snadź (daw.) — widocznie, prawdopodobnie. [przypis edytorski]