Mówi młot
„Czemuś taki twardy? — rzecze raz węgiel kuchenny do diamentu. — Aza112 nie jesteśmy bliscy krewni?”
Czemuście tacy miękcy? Tedy was spytam, o bracia moi: aza nie jesteście mi — braćmi?
Tacy miękcy, tacy ulegli i ulegający? Czemu tak wiele zaparcia się i przeczenia w sercu waszym? Tak mało przeznaczenia w spojrzeniu waszym?
Skoro zaś nie chcecie być przeznaczeniami i nieubłaganymi: jakżebyście mogli kiedyś ze mną — zwyciężać?
I skoro hart wasz nie chce błyskać i ciąć, i rozszczepiać: jakżebyście mogli kiedyś ze mną — tworzyć?
Albowiem wszyscy twórcy są twardzi. I szczęśliwością zdać się wam winno wycisnąć dłoń swą na tysiącleciach ni to113 na wosku —
— szczęśliwością, gdyby114 na spiżu pisać na woli tysiącleci — twardszym od spiżu, przedniejszym od spiżu. Li115 najprzedniejsze jest całkiem twardym.
Tym nowym przykazaniem przykazuję wam, o bracia moi: stańcie się twardzi! — —
Przypisy:
1. przemianowanie wszystkich wartości — termin, którym operuje Nietzsche, później tłumaczony nieco odmiennie i funkcjonujący w formie: przewartościowanie wszystkich wartości. [przypis edytorski]
2. increscunt animi, virescit volnere virtus (łac.) — zranienie wzmacnia duszę i dodaje odwagi. [przypis edytorski]
3. nie jestże (daw.) — konstrukcja z partykułą pytajną -że; inaczej: czy nie jest. [przypis edytorski]
4. pudeur (fr.) — wstyd, wstydliwość, pudeurs: lm; tu: również aluzja do wyrażenia pudeur féminine, oznaczającego przen. kobiecość. [przypis edytorski]
5. panem et circen... (łac.) — urwane wyrażenie: panem et circenses, tzn. chleba i igrzysk; zaspokojenie tych dwóch żądań wśród ludu zapewniało władzę cesarzom rzymskim. [przypis edytorski]
6. contradictio in adjecto (łac. dosł.: sprzeczność w przymiotniku) — błąd logiczny polegający na zestawieniu dwóch wyrazów: określanego i określającego, które wzajemnie się wykluczają, np. kwadratowe koło, głośna cisza itp. [przypis edytorski]
7. ongi (daw.) — niegdyś. [przypis edytorski]
8. morał — tu w znaczeniu: moralizowanie, moralność. [przypis edytorski]
9. On ne peut penser et écrire qu’assis (fr.) — nie powinno się myśleć i pisać siedząc. [przypis edytorski]
10. bieżyć (daw.) — podążać. [przypis edytorski]
11. chceszli — konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy chcesz. [przypis edytorski]
12. Asklepios (mit. gr.) — bóg a. heros, opiekun sztuki lekarskiej; w mit. rzym. czczony jako Eskulap; przedstawiany był jako brodaty mężczyzna z laską, wokół której wije się wąż: tym atrybutem-symbolem do dziś bywają oznaczane apteki. [przypis edytorski]
13. consensus sapientium (łac.) — konsensus mądrych; zgoda wśród mądrych. [przypis edytorski]
14. décadents (fr.) — dekadenci. [przypis edytorski]
15. Powiemyż (...) Możemyż (...) Jawiż się — konstrukcje z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy powiemy, czy możemy, czy jawi się. [przypis edytorski]
16. finesse (fr.) — wyrafinowanie, finezja. [przypis edytorski]
17. monstrum in fronte, monstrum in animo (łac.) — potwór na twarzy, potwór w duszy. [przypis edytorski]
18. idiosynkrazja (z gr.) — szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość. [przypis edytorski]
19. wyświecać (daw.) — wyrzucać, wyganiać. [przypis edytorski]
20. łacnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
21. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
22. agon (z gr.) — spór, walka; także: zawody (igrzyska) okolicznościowe (organizowane np. dla uczczenia bóstw). [przypis edytorski]
23. agonalny popęd — popęd do walki. [przypis edytorski]
24. atoli (daw.) — jednakże. [przypis edytorski]
25. de rigueur (fr.) — absolutnie niezbędny; niezbędny ze względu na zasady (rygor) etykiety, protokołu lub mody. [przypis edytorski]
26. próżny czego — tu: pozbawiony czego. [przypis edytorski]
27. idiosynkrazja (z gr.) — szczególny nawyk, zwyczaj, indywidualna właściwość, nadwrażliwość, sposób postrzegania; osobliwość; ekscentryczność. [przypis edytorski]
28. enthistoryzować (neol.) — termin utworzony z wykorzystaniem niem. przedrostka ent- (odpowiednik pol. roz-, od-) i oznaczający odhistorycznienie, wyjęcie z historii itp. [przypis edytorski]
29. sub specie aeterni (łac.) — pod kątem wieczności; z punktu widzenia wieczności. [przypis edytorski]
30. snadź (starop.) — przecież, wszak, wszakże. [przypis edytorski]
31. Heraklit z Efezu (ok. 540–480 p.n.e.) — filozof grecki, zaliczany do jońskiej szkoły filozofii przyrody; za zasadę pierwotną (arché) wszechświata uważał ogień, za cechę bytu zaś zmienność, nieustanne zanikanie i stawanie się (co wyraził sławną formułą „wszystko płynie”). [przypis edytorski]
32. dołgać (neol.) — dokłamać; dodać kłamiąc. [przypis edytorski]
33. causa sui (łac.) — przyczyny własnej; będący sam dla siebie przyczyną. [przypis edytorski]
34. ens realissimum (łac.) — byt najbardziej realny; kantowskie określenie Boga. [przypis edytorski]
35. eleaci — staroż. szkoła filozoficzna, funkcjonująca w gr. kolonii w Elei; powstała w reakcji na antropomorfizm religii gr.; centrum zainteresowania eleatów była ontologia (nauka o bycie); głosili oni niezmienność bytu, jednorodność materii, odrzucali istnienie czasu i ruchu; przedstawicielem poglądów eleatów był m.in. Zenon z Elei (ok. 490 p.n.e.–ok. 430 p.n.e.). [przypis edytorski]
36. Demokryt z Abdery (ok. 460–ok. 370 p.n.e.) — filozof grecki, najwszechstronniejszy uczony starożytny przed Arystotelesem, autor kilkudziesięciu dzieł z różnych dziedzin, współtwórca (razem ze swoim nauczycielem Leukipposem) pierwszej atomistycznej teorii budowy świata. [przypis edytorski]
37. królewiecka — tj. tu: Kantowska. [przypis edytorski]
38. próżen czego (daw.) — tu: pozbawiony czego. [przypis edytorski]
39. incipit Zarathustra — wkracza Zaratustra. [przypis edytorski]
40. ongi (daw.) — niegdyś, kiedyś. [przypis edytorski]
41. dla (daw.) — tu: z powodu. [przypis edytorski]
42. il faut tuer les passions (fr.) — trzeba zabić namiętności. [przypis edytorski]
43. gwoli komu (daw.) — dla kogo, z czyjej przyczyny. [przypis edytorski]
44. snadź (daw.) — tu: jednak. [przypis edytorski]
45. śledziennik (daw.) — człowiek wiecznie niezadowolony ze wszystkiego, wmawiający sobie różne choroby. [przypis edytorski]
46. species (łac.) — rodzaj, gatunek. [przypis edytorski]
47. crede experto (łac.) — zaufaj doświadczonemu; wierz ekspertowi. [przypis edytorski]
48. horrendum pudendum (łac.) — przerażający wstyd (srom, hańba). [przypis edytorski]
49. jeno (daw.) — tylko. [przypis edytorski]
50. intelligibilny — w filozofii: zrozumiały, pojmowalny. [przypis edytorski]
51. causa prima (łac.) — pierwsza przyczyna. [przypis edytorski]
52. sensorium (z łac.) — ogół wrażeń zmysłowych. [przypis edytorski]
53. górny (daw.) — wzniosły. [przypis edytorski]
54. paria a. parias — w daw. Indiach: człowiek należący do najniższej kasty (dźati) lub pozostający poza systemem kastowym, pozbawiony wszelkich praw; dziś na określenie tej grupy zam. tradycyjnego terminu pariasi (a. ćandala: niedotykalni) używa się terminu dalitowie („uciśnieni”); Mahatma Ghandi propagował też określenie haridźan: „ludzie Boga”. [przypis edytorski]
55. par excellence (fr.) — w pełnym tego słowa znaczeniu, w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]
56. pia fraus (łac., r.ż.) — pobożne oszustwo; oszustwo dla dobra wiary. [przypis edytorski]
57. Deutschland, Deutschland über alles (niem.) — Niemcy, Niemcy ponad wszystko (Niemcy, tu w sensie: państwo niemieckie); słowa popularnej pieśni. [przypis edytorski]
58. miałżebym (daw.) — konstrukcja z partykułą -że-; znaczenie: czyżbym miał. [przypis edytorski]
59. Strauss, David Friedrich (1808–1874) — niem. pisarz, filozof i teolog, autor Das Leben Jesu. Kritisch bearbeitet (1835), w którym dowodził, że Ewangelie stanowią głównie zbiory mitów i legend stworzonych w I i II w. n.e. na podstawie starotestamentowych podań o Mesjaszu; twierdził jednak, że chociaż Jezus nie istniał (lub był fanatykiem religijnym, a opisane cuda nie zdarzyły się naprawdę), należy pozostać przy religii chrześcijańskiej ze względu na chrześcijańską moralność. Pogląd ten spotkał się z krytyką Fryderyka Nietzschego w jego eseju David Strauss: der Bekenner und der Schriftsteller („David Strauss: myśliciel i pisarz”). [przypis edytorski]
60. helotyzm — niewolnictwo; heloci byli niewolnikami państwowymi w staroż. Sparcie. [przypis edytorski]
61. pulchrum est paucorum hominum (łac.) — piękno jest dla nielicznych. [przypis edytorski]
62. par excellence (fr.) — w pełnym tego słowa znaczeniu, w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]
63. in impuris naturalibus (łac.) — w stanie nieczystym; żart. odwrócenie formuły „in puris naturalibus”: w czystym stanie naturalnym (tj. nago a. bez „skażenia” wpływem cywilizacji). [przypis edytorski]
64. Trompeter von Säckingen (niem.) — niezwykle popularny w swoim czasie poemat Trębacz z Säckingen (1853), humorystyczna opowieść romantyczna autorstwa Josepha Victora von Scheffela. [przypis edytorski]
65. Les frères de Goncourt (fr.) — bracia Goncourt (Jules i Edmond, pisarze francuscy, krytycy sztuki). [przypis edytorski]
66. la science (fr.) — wiedza. [przypis edytorski]
67. la noblesse (fr.) — szlachetność. [przypis edytorski]
68. évangile des humbles (fr.) — ewangelia nędzarzy. [przypis edytorski]
69. médisance (fr.) — kalumnia, potwarz. [przypis edytorski]
70. Ewig Weiblichen (niem.) — wieczna kobiecość; termin z pism Goethego. [przypis edytorski]
71. lettres d’un voyageur (fr.) — listy podróżnika; tu: tytuł powieści George Sand (1804–1876) opublikowanej w 1837 r., propagującej idee socjalizmu utopijnego. [przypis edytorski]
72. romancier (fr.) — powieściopisarz. [przypis edytorski]
73. gdyby (daw.) — tu: jak gdyby, jakby, niby. [przypis edytorski]
74. petits faits (fr.) — drobne zdarzenia. [przypis edytorski]
75. par excellence (fr.) — w pełnym tego słowa znaczeniu, w najwyższym stopniu. [przypis edytorski]
76. residuum (łac.) — reszta, pozostałość. [przypis edytorski]
77. histrionizm — zdolność aktorska; termin utworzony od: historion, określenia stosowanego w odniesieniu do średniowiecznych aktorów wędrownych. [przypis edytorski]
78. żywie (starop. forma) — żyje. [przypis edytorski]
79. attitudes (fr.) — proporcje. [przypis edytorski]
80. proprium (łac.) — właściwość. [przypis edytorski]
81. yo me sucedo a mi mismo (hiszp.) — udało mi się powstrzymać. [przypis edytorski]
82. tamquam re bene gesta (łac.) — jakby sprawę dobrze załatwił. [przypis edytorski]
83. ut desint vires, tamen est laudanda voluntas (łac.) — przysłowie: „Chociaż brakuje sił, trzeba pochwalać chęci” (źródło: Owidiusz, Ex Ponto, w: Epistulae III 4,79). [przypis edytorski]
84. Philosophie der Hinterthüren (niem.) — filozofia tylnych drzwi; filozofia drzwi kuchennych. [przypis edytorski]
85. Hartmann, Eduard von (1842–1906) — filozof niem., przedstawiciel pesymizmu historiozoficznego, autor Filozofii nieświadomego; w swoich rozmyślaniach próbuje połączyć filozofię Arthura Schopenhauera z koncepcjami Hegla i Schellinga, swoją ideę nieświadomości uzasadnia w oparciu o teologię oraz opisy przeżyć duchowych; „nieświadome” Hartmanna stanowi zlepek „ducha” Hegla, „nieświadomego” Schellinga i „woli” Schopenhauera; sam określał swój system mianem konkretnego monizm, a swoje stanowisko teoriopoznawcze jako transcendentalny realizm. [przypis edytorski]
86. Ariadna (mit. gr.) — królewna kreteńska, podarowała Tezeuszowi nić, która pomogła mu wydostać się z labiryntu Minotaura; Tezeusz zabrał ją ze sobą w drogę powrotną do Aten, lecz porzucił śpiącą na wyspie Naksos; tam poślubił ją Dionizos, bóg ekstazy religijnej, sił witalnych natury i wina. [przypis edytorski]
87. okrom a. krom (daw.) — oprócz. [przypis edytorski]
88. proprium (łac.) — właściwość. [przypis edytorski]
89. amor intellectualis dei (łac.) — intelektualna miłość ku bogu. [przypis edytorski]
90. l’art pour l’art (fr.) — sztuka dla sztuki. [przypis edytorski]
91. Saturnalia — w staroż. Rzymie tygodniowe radosne święto ku czci boga rolnictwa Saturna, obchodzone w połowie grudnia. [przypis edytorski]
92. aut libri aut liberi (łac.) — albo książki, albo dzieci. [przypis edytorski]
93. je me verrai, je me lirai, je m’extasierai et je dirai: Possible, que j’aie eu tant d’esprit? (fr.) — będę się widzieć, będę siebie czytać, będę wpadać w ekstazę wobec siebie i będę mówić: Czy to możliwe, żebym miała tyle błyskotliwego rozumu? [przypis edytorski]
94. partie honteuse (fr.) — części wstydliwe; miejsca wstydliwe. [przypis edytorski]
95. pur, vert (fr.) — czysty, zielony. [przypis edytorski]
96. in infinitum (łac.) — w nieskończoność. [przypis edytorski]
97. laisser aller (fr.) — pozwolić iść; tu: jako termin analogiczny do laisser faire (dosł.: pozwolić działać; nie ograniczać działania). [przypis edytorski]
98. Prokrusta łoże (mit. gr.) — o sytuacji, w której coś jest gwałtem naginane, dostosowywane do sztywnego schematu; nawiązanie do tortur, jakie stosował zbój Prokrustes, który pojmane ofiary kładł na żelaznym łożu i na siłę dopasowywał do jego długości, obcinając im nogi lub rozciągając ciało. [przypis edytorski]
99. milieu (fr.) — środowisko, otoczenie. [przypis edytorski]
100. Katylina, Lucjusz Sergiusz (109–62 p.n.e.) — rzymski polityk, podejmował kolejne spiski: w pierwszy z nich, nigdy nieudowodniony, zamieszany był prawdopodobnie Juliusz Cezar, drugi natomiast zapisał się w historii jako sprzysiężenie Katyliny (63 p.n.e.) i był wymierzony przeciw Cyceronowi, piastującemu wówczas urząd konsula (o który dwukrotnie rywalizował z nim bezskutecznie Katylina) i przez niego został udaremniony; sprzysiężenie doprowadziło jednak do wojny domowej, w której Katylina zginął. [przypis edytorski]
101. il est indigne des grands coeurs de repandre le trouble, qu’ils ressentent (fr.) — jest niegodziwością wielkich serc szerzyć wśród innych niepokój, który same odczuwają (Clotilde de Vaux). [przypis edytorski]
102. in rebus tacticis (łac.) — w sprawach taktyki. [przypis edytorski]
103. gdyby (daw.) — tu: jak gdyby, jakby, niby. [przypis edytorski]
104. ens realissimum (łac.) — byt najbardziej realny (termin zaczerpnięty z filozofii Kanta). [przypis edytorski]
105. in praxi (łac.) — w praktyce. [przypis edytorski]
106. poziomy (daw.) — przyziemny, pospolity. [przypis edytorski]
107. aere perennius (łac.) — trwalszy od spiżu (z pierwszej strofy podniosłego wiersza Horacego, w którym mówi o swojej poezji: „wzniosłem pomnik trwalszy od spiżu”; Pieśni III 30). [przypis edytorski]
108. satura Menippea (łac.) — satyra menippejska a. menippea; gatunek literatury satyrycznej, o nazwie ukutej od imienia gr. cynika Menipposa; menippea charakteryzuje się połączeniem pierwiastków fantastycznych i realizmu, prozy i wiersza, a także spajaniem różnych form stylistycznych; jej bohaterem jest najczęściej mędrzec. [przypis edytorski]
109. Tukidydes (ok. 480–ok. 400 p.n.e.) — historyk grecki, Ateńczyk, autor dzieła Wojna peloponeska; przyjęte przez niego zasady rzetelności, krytycznego podejścia do źródeł, bezstronności i nieodwoływania się do czynników nadnaturalnych w wyjaśnianiu przyczyn wydarzeń stały się standardami historiografii. [przypis edytorski]
110. Il Principe (wł.) — Książę (1513) traktat Niccolò Machiavellego o sprawowaniu władzy, w którym autor przekonuje, że dla dobra państwa obowiązkiem władcy jest skuteczność, nawet jeśli wymaga podejmowania działań nieetycznych. [przypis edytorski]
111. niaiserie allemande (fr.) — niemiecka głupota. [przypis edytorski]
112. aza (daw.) — czy, czyż. [przypis edytorski]
113. ni to (daw.) — niby to; tak jak. [przypis edytorski]
114. gdyby (daw.) — tu: jak gdyby, jakby, niby. [przypis edytorski]
115. li (daw.) — tylko, jedynie. [przypis edytorski]