CXXIII
Dusza tak słodka jak duszyczka ona
Rzadko zapewne w kapturze chadzała;
Broda z dołeczkiem, szyja jak rzeźbiona
Świadczyły, że się składa z krwi i ciała.
Spadła habitu płachta odrzucona,
Szkoda — że późno tak! — i ukazała
Dyszącą czarem, lubieżnie przegiętą,
Zalotną księżnę Fitz-Fulke — uśmiechniętą...
Przypisy:
1. na operze — w oryginale mowa o pantomimie, prawdop. o popularnym wówczas spektaklu Libertyn. [przypis edytorski]
2. Cumberland, Wolfe, Keppel, Hawke, Vernon, Ferdynand, Burgoyne, Granby — brytyjscy dowódcy armii bądź floty. [przypis edytorski]
3. Banko — bohater Makbeta Williama Shakespeare’a. [przypis edytorski]
4. terno — trzy wygrywające numery na loterii. [przypis edytorski]
5. Dumourier, właśc. Dumouriez, Charles François Duperier (1739–1823) — fr. generał z czasów Rewolucji Francuskiej. [przypis edytorski]
6. Mirabeau, Barnave, Condorcet i Brissot, Lafayette, Petion, Klotz, Danton i Marat, [...] Joubert, Hoche, Marceau — politycy z czasów Rewolucji Francuskiej. [przypis edytorski]
7. Mars (mit. rzym.) — bóg wojny. [przypis edytorski]
8. Nelson, Horatio (1758–1805) — admirał brytyjski, zginął podczas zwycięskiej bitwy pod Trafalgarem, stoczonej z flotą francuską i hiszpańską. [przypis edytorski]
9. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]
10. infanteryja (daw.) — piechota. [przypis edytorski]
11. Howe, Duncan, Jervis, Nelson — brytyjscy dowódcy floty. [przypis edytorski]
12. Atrydzi — synowie Atreusa, Agamemnon i Menelaos, bohaterowie Iliady Homera. [przypis edytorski]
13. druże (daw.) — przyjacielu. [przypis edytorski]
14. in medias res (łac.) — w środek opowieści. [przypis edytorski]
15. Horacy — Quintus Horatius Flaccus (65 p.n.e. – 8 p.n.e.), rzymski poeta i teoretyk literatury. [przypis edytorski]
16. ponik (daw., poet.) — strumyk. [przypis edytorski]
17. konterfekt (daw.) — portret. [przypis edytorski]
18. ślozy — łzy. [przypis edytorski]
19. modłą (daw.) — na sposób. [przypis edytorski]
20. hidalgo — szlachcic hiszpański. [przypis edytorski]
21. szczep gocki wczas Hiszpanię zalał — od V do VIII wieku istniało na Półwyspie Iberyjskim królestwo Wizygotów. [przypis edytorski]
22. Calderon de la Barca (1600–1681) — hiszp. dramaturg i poeta; najważniejsze dzieła: Życie snem, Książę niezłomny. [przypis edytorski]
23. Lope de Vega (1562–1635) — hiszpański poeta i dramaturg, autor ponad 2000 sztuk. [przypis edytorski]
24. Fajnagiel — Gregor von Feinagle, 1765–?, autor systemu mnemotechnicznego. [przypis edytorski]
25. kunszt mnemotechniczny — umiejętność i techniki zapamiętywania. [przypis edytorski]
26. Żart... jak z Attyki — ironiczne poczucie humoru. [przypis edytorski]
27. dymka — rodzaj tkaniny z bawełny, lnu lub konopi. [przypis edytorski]
28. Pater noster (łac.) — Ojcze nasz. [przypis edytorski]
29. cześci — dziś popr. forma D.lp: czci. [przypis edytorski]
30. Sir Samuel Romilly (1757–1818) — prawnik i polityk angielski, przeciwnik niewolnictwa. [przypis edytorski]
31. Edgeworth, Maria (1767–1849) — autorka poczytnej powieści Zamek Rackrent. [przypis edytorski]
32. Trimmer, Sara (1741–1810) — pisarka. [przypis edytorski]
33. Harrison, John (1693–1776) — wynalazca chronometrów, tj. bardzo dokładnych zegarów mechanicznych, odpornych na kołysanie statku a potrzebnych do określania długości geograficznej. [przypis edytorski]
34. cudna maść — intensywnie reklamowany wówczas l’Huile de Macassar. [przypis edytorski]
35. syn Ewin — syn Ewy, tj. mężczyzna. [przypis edytorski]
36. a zasię (daw.) — precz, nie wolno. [przypis edytorski]
37. despekt (daw.) — urażenie czyjegoś honoru bądź ambicji. [przypis edytorski]
38. srom (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]
39. lucida momenta (łac.) — jasne momenty. [przypis edytorski]
40. eskulap — lekarz (od imienia Eskulapa, gr. boga medycyny). [przypis edytorski]
41. malus animus (łac.) — tu: złe intencje. [przypis edytorski]
42. jurysta — prawnik. [przypis edytorski]
43. Febris quartana — febra czwartaczka, czyli gorączka wzmagająca się co czwarty dzień. [przypis edytorski]
44. Numa Pompiliuszem (753 p.n.e.–673 p.n.e.) — legendarny drugi król Rzymu. [przypis edytorski]
45. Jowisz (mit. rzym.) — ojciec bogów, bóg nieba i burzy. [przypis edytorski]
46. Mars (mit. rzym.) — bóg wojny. [przypis edytorski]
47. Junona (mit. rzym.) — bogini, małżonka Jowisza. [przypis edytorski]
48. Wenera a. Wenus (mit. rzym.) — bogini miłości. [przypis edytorski]
49. et cetera (łac.) — i tak dalej. [przypis edytorski]
50. Wergili — Publius Vergilius Maro (70 p.n.e.–19 p.n.e.) rzymski poeta z czasów Oktawiana Augusta, autor Eneidy (poematu epickiego o wędrówkach Eneasza i założeniu Rzymu), Georgik i Bukolik (sielanek). [przypis edytorski]
51. Homer — autor fundamentalnych dla kultury europejskiej eposów greckich: Iliady i Odysei; żył w VIII w. n. e. [przypis edytorski]
52. Owidiusz — Publius Ovidius Naso (43 p.n.e.–17 a. 18 r. n.e.), jeden z największych poetów rzymskich, twórca licznych elegii o tematyce miłosnej, Ars amatoria (Sztuka kochania) i poematu epickiego Metamorfozy (Przemiany). [przypis edytorski]
53. Anakreont (570 p.n.e.–ok. 485 p.n.e.) — grecki poeta znany z krótkich utworów miłosnych. [przypis edytorski]
54. Katullus — rzymski poeta z I. w. p.n.e, zaliczany do szkoły neoteryków, znany z wyrafinowanej wersyfikacji i poezji miłosnej. [przypis edytorski]
55. Safona — gr. poetka liryczna z przełomu VII i VI wieku p.n.e., autorka głównie poezji miłosnej, często sugerującej jej miłość do kobiet. [przypis edytorski]
56. Longinus — przypuszczalny autor traktatu O wzniosłości z I w. n.e. [przypis edytorski]
57. Pastor Corydon formosum (łac.) — piękny pasterz Korydon. [przypis edytorski]
58. Lukrecjusz — Titus Lucretius Carus (ok. 97 r. p.n.e.–ok. 55 r. p.n.e.), rzymski poeta, filozof; zwolennik postawy epikurejskiej i atomizmu, nie wierzył w istnienie bogów. [przypis edytorski]
59. Juwenal — Decimus Iunius Iuvenalis (ok. 60–127 n.e.), rzymski poeta satyryczny. [przypis edytorski]
60. Marcjalis — Marcus Valerius Martialis, poeta rzymski z I w. n.e, specjalizujący się w epigramatach. [przypis edytorski]
61. więcierz — rodzaj sieci rybackiej. [przypis edytorski]
62. Złotousty Jan — Jan Chryzostom (ok. 350–407), biskup Konstantynopola, znakomity kaznodzieja. [przypis edytorski]
63. Augustyn z Hippony (354–430) — łac. Aurelius Augustinus; teolog i filozof chrześc., święty, jeden z tzw. Ojców i Doktorów Kościoła; płodny autor, napisał m.in.: O Państwie Bożym oraz autobiografię Wyznania (łac. Confessiones). [przypis edytorski]
64. bona — opiekunka do małych dzieci. [przypis edytorski]
65. podwika (daw.) — kobieta. [przypis edytorski]
66. poimać (daw.) — pojmać, schwycić. [przypis edytorski]
67. bezczesny (daw.) — pojawiający się w niewłaściwym czasie. [przypis edytorski]
68. dla (daw.) — z powodu. [przypis edytorski]
69. chromać (daw.) — kuleć. [przypis edytorski]
70. Boabdil — Muhammad XII Abu Abdallah (1459–1527 lub 1533), ostatni muzułmański władca Grenady. [przypis edytorski]
71. mi vien in mente (wł.) — przychodzi mi na myśl. [przypis edytorski]
72. tłumiku — dziś popr. forma B.lp: tłumika. [przypis edytorski]
73. czyli — czy z partykułą -li. [przypis edytorski]
74. Armida — czarownica, jedna z bohaterek poematu Torquata Tassa Jeruzalem wyzwolona. [przypis edytorski]
75. poruczć (daw.) — powierzyć. [przypis edytorski]
76. zejście (się) — tu: spotkanie się. [przypis edytorski]
77. fryc — nowicjusz. [przypis edytorski]
78. chrześcijanie — rytm wymaga, by czytać to słowo na trzy sylaby (chrześ-cia-nie). [przypis edytorski]
79. inter nos (łac.) — między nami. [przypis edytorski]
80. entre nous (fr.) — między nami. [przypis edytorski]
81. cherub a. cherubin — rodzaj anioła stojącego wysoko w hierarchii niebieskiej, tj. przebywającego najbliżej Boga. [przypis edytorski]
82. Medea (mit. gr.) — córka króla Kolchidy, pomogła Jazonowi w zdobyciu złotego runa. Uciekła z Grekami, porywając swego brata Absyrta, którego następnie zamordowała i — aby zatrzymać pogoń ojca — wrzucała poćwiartowane zwłoki w morze. [przypis edytorski]
83. Wordsworth, William (1770–1850) — poeta angielski, jeden z prekursorów romantyzmu, zaliczany do tzw. poetów jezior. [przypis edytorski]
84. Coleridge, Samuel Taylor (1772–1834) — ang. poeta, prekursor romantyzmu zaliczany do tzw. poetów jezior. [przypis edytorski]
85. Boscan, Juan (1500–1544) — hiszp. poeta z Barcelony. [przypis edytorski]
86. Garcilasso de la Vega (1503–1536) — hiszp. poeta i żołnierz. [przypis edytorski]
87. frasunek — zmartwienie. [przypis edytorski]
88. jest przytomny — tu: jest świadkiem. [przypis edytorski]
89. w czas (daw.) — w porę. [przypis edytorski]
90. rajfur (daw.) — stręczyciel. [przypis edytorski]
91. Kserkses — jeden z królów Persji tego imienia. [przypis edytorski]
92. Westalskim myślom... — westalki, tj. kapłanki Westy, podczas sprawowania tej funkcji był zobowiązane pozostać dziewicami. [przypis edytorski]
93. Arystoteles (384 p.n.e.–322 p.n.e.) — filozof grecki; tu pojawia się jako autor Poetyki. [przypis edytorski]
94. Bachusowy sok — wino (Bachus był w mitologii rzymskiej bogiem wina). [przypis edytorski]
95. turma — więzienie. [przypis edytorski]
96. race Congreve’a — broń rakietowa z początków XIX wieku, wynaleziona przez Williama Congreve’a (1772–1828) na wzór rac używanych w Indiach. [przypis edytorski]
97. galwanizm — oddziaływanie elektryczności na ciało lub zwłoki, powodujące skurcze mięśni. [przypis edytorski]
98. lampa Davy’ego — lampa benzynowa, służąca w kopalniach do wykrywania metanu. [przypis edytorski]
99. sieść — dziś popr. forma bezokolicznika: siąść. [przypis edytorski]
100. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]
101. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
102. dwie babie — relikt występującej niegdyś w języku polskim liczby podwójnej. [przypis edytorski]
103. kortej — „przyjaciel domu”, oficjalny kochanek. [przypis edytorski]
104. O’Reilly, Alexander (1722–1794)— hiszp. dowódca pochodzenia irlandzkiego. [przypis edytorski]
105. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
106. wszytek (daw.) — cały. [przypis edytorski]
107. Job a. Hiob — postać występująca w Księdze Hioba; pochodził z kraju Us. Bóg i szatan założyli się o jego wiarę, konsekwencją zakładu było zesłanie na Hioba trądu, śmierć jego rodziny i pozbawienie go bogactwa (Hi 1,14–22; Hi 2,7). Hiob, mimo namów przyjaciół, nie zwątpił w Boga za co został nagrodzony późniejszym zdrowiem, nowymi dziećmi i ponownym bogactwem (Hi 42,10–17). [przypis edytorski]
108. posse comitatus — w angielskim common law osoba zobowiązana przez przedstawiciela prawa do pomocy w schwytaniu przestępcy. [przypis edytorski]
109. hiatus (łac.) — przerwa, luka. [przypis edytorski]
110. walny (daw.) — główny, zasadniczy, rozstrzygający. [przypis edytorski]
111. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne a. niemożliwe. [przypis edytorski]
112. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
113. welin — rodzaj cienkiego pergaminu z cielęcej skóry. [przypis edytorski]
114. Elle vous suit partout (fr.) — ona wszędzie podąża za tobą. [przypis edytorski]
115. karniol (miner.) — odmiana chalcedonu. [przypis edytorski]
116. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]
117. krasić (daw.) — upiększać. [przypis edytorski]
118. schwacić — tu: okuleć (ochwat to zapalenie miękkich części kopyta końskiego, wynikłe z niedożywienia lub przemęczenia). [przypis edytorski]
119. Wierzaj... — w dalszych słowach Byron pokazuje, że bardziej ceni angielskich poetów przedromantycznych. [przypis edytorski]
120. Dryden, John (1631–1700) — poeta i dramatopisarz angielski, od 1668 nadworny poeta rodziny królewskiej. [przypis edytorski]
121. Pope, Alexander (1688–1744) — czołowy poeta angielskiego Oświecenia. [przypis edytorski]
122. Milton, John (1608–1674) — poeta angielski, autor poematu Raj utracony. [przypis edytorski]
123. Wordsworth, William (1770–1850) — poeta angielski, jeden z prekursorów romantyzmu, zaliczany do tzw. poetów jezior. [przypis edytorski]
124. Coleridge, Samuel Taylor (1772–1834) — jeden z tzw. poetów jezior i prekursorów romantyzmu w literaturze angielskiej. [przypis edytorski]
125. Southey, Robert (1774–1843) — angielski poeta okresu romantyzmu. [przypis edytorski]
126. Crabbe, George (1754–1832) — angielski poeta romantyczny, częstow swojej twórczości odwołujący się do doświadczeń narkotycznych. [przypis edytorski]
127. Sotheby, William — poeta i tłumacz angielski. [przypis edytorski]
128. despekt (daw.) — urażenie czyjegoś honoru bądź ambicji. [przypis edytorski]
129. porać się (daw.) — zmagać się. [przypis edytorski]
130. „Przegląd” mojej babki — tj. czasopismo Grandmother’s Reviev. [przypis edytorski]
131. walny (daw.) — zasadniczy, decydujący. [przypis edytorski]
132. Non ego hoc ferrem callida juventa Consule Planco (łac.) — nie czyniłbym tego w gorącej młodości, gdy Plancus był konsulem (końcówka tej strofy stanowi parafrazę zacytowanego fragmentu). [przypis edytorski]
133. dwoi — tu: podwaja. [przypis edytorski]
134. cetnar — ang. jednostka masy, ok. 50 kg. [przypis edytorski]
135. steczka (daw. a poet.) — ścieżka. [przypis edytorski]
136. bodiak (reg.) — oset. [przypis edytorski]
137. kaleta (daw.) — skórzany woreczek na pieniądze. [przypis edytorski]
138. dzianet — rasowy koń. [przypis edytorski]
139. mantyla — rodzaj szala z koronki. [przypis edytorski]
140. bawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]
141. karabon — rodzaj pojazdu konnego. [przypis edytorski]
142. emetyk — środek prowokujący wymioty. [przypis edytorski]
143. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
144. grog — napój alkoholowy na bazie rumu rozcieńczonego wodą, zwykle gorącą. [przypis edytorski]
145. przygodzić się (daw.) — przydać się. [przypis edytorski]
146. widno (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
147. jolla — tu: niewielka łódź wiosłowa będąca na wyposażeniu statku. [przypis edytorski]
148. pinassa — mniejsza łódź będąca na wyposażeniu statku i służąca jego komunikacji z lądem. [przypis edytorski]
149. nawa (daw.) — statek. [przypis edytorski]
150. brzemię (daw.) — ciężar. [przypis edytorski]
151. wały (daw.) — fale. [przypis edytorski]
152. szkielety — dziś popr. forma N.lm: szkieletami. [przypis edytorski]
153. dożywocie — tu: zagwarantowane umową wyżywienie i opiekę do końca życia. [przypis edytorski]
154. Argo (mit. gr.) — statek Argonautów, dowodzonych przez Jazona. [przypis edytorski]
155. opona (daw.) — zasłona. [przypis edytorski]
156. bawić (daw.) — przebywać. [przypis edytorski]
157. Ugolin — por. Dante Alighieri, Boska Komedia, Piekło, Pieśń XXXIII. [przypis edytorski]
158. Feb (mit. gr.) — przydomek Apollina, boga słońca. [przypis edytorski]
159. zaparty (daw.) — zamknięty. [przypis edytorski]
160. Dziej się wola boża, Nie moja wola! — por. Łk 22, 42. [przypis edytorski]
161. sieść — dziś popr.: siąść. [przypis edytorski]
162. szparki (daw.) — szybki. [przypis edytorski]
163. Charon (mit. gr.) — sługa Hadesa-Plutona, przewoził dusze zmarłych przez podziemną rzekę Styks do krainy umarłych. Starożytni Grecy kładli swoim zmarłym na języku obol, drobną monetę, jako zapłatę dla Charona. [przypis edytorski]
164. morszczyna — woda morska. [przypis edytorski]
165. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
166. Hellespont — dziś Dardanele; cieśnina między Półwyspem Bałkańskim w Europie a Azją Mniejszą, która łączy Morze Egejskie z morzem Marmara. [przypis edytorski]
167. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]
168. mimo wzrost jej smukły — dziś popr.: mimo jej smukłego wzrostu. [przypis edytorski]
169. baskina — element górnej części stroju kobiecego. [przypis edytorski]
170. razem — tu: naraz, jednocześnie. [przypis edytorski]
171. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
172. meszty — rodzaj miękkiego obuwia. [przypis edytorski]
173. zakon — tu: prawo. [przypis edytorski]
174. usty — dziś popr. forma N.lm: ustami. [przypis edytorski]
175. gładki (daw.) — urodziwy. [przypis edytorski]
176. płomię — dziś popr.: płomień. [przypis edytorski]
177. Minotaur (mit. gr.) — potwór, człowiek z głową byka, mieszkający w Labiryncie na Krecie, zabity przez bohaterskiego Tezeusza. [przypis edytorski]
178. Pazyfae (mit. gr.) — królowa Krety, która zakochała się w świętym byku, podarowanym Minosowi przez boga mórz i oceanów Posejdona i urodziła Minotaura. [przypis edytorski]
179. raniej (daw.) — wcześniej. [przypis edytorski]
180. foliał — tu: gruba księga. [przypis edytorski]
181. Tillotson, John (1630–1694) — arcybiskup anglikański, autor dzieł teologicznych. [przypis edytorski]
182. wywczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]
183. Bachus (mit. rzym.) — bóg wina. [przypis edytorski]
184. Ceres (mit. rzym.) — bogini urodzaju, matka Prozerpiny. Odpowiednik Demeter z mit. gr. [przypis edytorski]
185. pularda — młoda kura tuczona w określony sposób. [przypis edytorski]
186. Neptun (mit. rzym.) — bóg morza, odpowiednik gr. Posejdona, jego atrybutem był trójząb do połowu ryb. [przypis edytorski]
187. Pluto a. Pluton — bóg świata umarłych, odpowiednik Hadesa w mit. gr. [przypis edytorski]
188. Pan (mit. gr.) — bóg pasterzy, przedstawiany z koźlimi nogami i rogami; jego rzymski odpowiednik to Faun. [przypis edytorski]
189. Zeus (mit. gr.) — najważniejszy spośród bogów olimpijskich; bóg nieba i ziemi, władał piorunami. [przypis edytorski]
190. Io (mit. gr.) — nimfa, kapłanka Hery, uwiedziona przez Zeusa, następnie zamieniona w krowę. [przypis edytorski]
191. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
192. gwoli (komuś, czemuś) (daw.) — ze względu na (kogo, co). [przypis edytorski]
193. firmament (daw.) — sklepienie niebieskie. [przypis edytorski]
194. błędy — dziś popr. forma N.lm: błędami. [przypis edytorski]
195. Owidiusz — Publius Ovidius Naso (43 p.n.e.–17 a. 18 r. n.e.), jeden z największych poetów rzymskich, twórca licznych elegii o tematyce miłosnej, Ars amatoria (Sztuka kochania) i poematu epickiego Metamorfozy (Przemiany). [przypis edytorski]
196. Cezar, Gajusz Juliusz (100–44 p.n.e.) — rzym. dowódca wojskowy, polityk, dyktator i pisarz; członek I triumwiratu; zdobywca Galii; odegrał kluczową rolę w wydarzeniach, które doprowadziły do upadku republiki i początku cesarstwa w państwie rzymskim. [przypis edytorski]
197. Antoni — Marek Antoniusz (83 p.n.e.–30 p.n.e.), rzymski polityk i dowódca wojskowy, stronnik i przez matkę daleki krewny Cezara, jego główny współpracownik w czasie wojny domowej z Pompejuszem. Po zabójstwie Cezara należał do II triumwiratu, który pokonał spiskowców. Pod koniec życia wdał się w wojnę domową z Oktawianem Augustem; pokonany w bitwie morskiej pod Akcjum, popełnił samobójstwo. [przypis edytorski]
198. Horacy — Quintus Horatius Flaccus (65 p.n.e.–8 p.n.e.), rzymski poeta i teoretyk literatury. [przypis edytorski]
199. Katullus — rzymski poeta z I. w. p.n.e, zaliczany do szkoły neoteryków, znany z wyrafinowanej wersyfikacji i poezji miłosnej. [przypis edytorski]
200. sawantka (daw.) — kobieta wykształcona. [przypis edytorski]
201. Safona — gr. poetka liryczna z przełomu VII i VI wieku p.n.e., autorka głównie poezji miłosnej, często sugerującej jej miłość do kobiet. [przypis edytorski]
202. Gnaeus Pompeius Magnus (106 p.n.e.–48 p.n.e) — zwany Wielkim, polityk i dowódca wojskowy, współtwórca I triumwiratu, przegrał wojnę domową z Juliuszem Cezarem. [przypis edytorski]
203. Belizariusz, Flavius Belisarius (ok. 505–565) — wódz bizantyjski z czasów cesarza Justyniana I Wielkiego, dowodził armią bizantyjską, która w 536 r. wyparła Gotów z Italii i samego Rzymu. Według legendy pod koniec życia miał zostać oślepiony i zmuszony do życia żebraczego. [przypis edytorski]
204. Epikur (341 p.n.e.–270 p.n.e.) — filozof grecki; uznawał, że człowiek winien się kierować przede wszystkim przyjemnością; podkreślał też, że niczego nie należy przyjmować na wiarę, pierwszeństwo przyznając obserwacji i logicznemu rozumowaniu na jej podstawie. [przypis edytorski]
205. Sardanapal — właśc. Asurbanipal, król Asyrii w latach 669–631 p.n.e, w kulturze europejskiej symbol zbytku i zniewieścienia, gdyż tym właśnie miały się cechować ostatnie lata jego panowania. [przypis edytorski]
206. skoro (daw.) — szybko. [przypis edytorski]
207. beau ideal (fr.) — piękny ideał. [przypis edytorski]
208. zgorzeć — spłonąć. [przypis edytorski]
209. zakon — tu: prawo. [przypis edytorski]
210. Petrarca, Francesco (1304–1374) — włoski poeta i latynista; w 1341 uwieńczony tzw. laurem poetyckim; zasłynął cyklem wierszy miłosnych (Śpiewnik), głównie sonetów, poświęconych madonnie Laurze, której tożsamość pozostaje nieznana. [przypis edytorski]
211. Milton, John (1608–1674) — poeta angielski, autor poematu Raj utracony. [przypis edytorski]
212. cechować — znaczyć rozżarzonym żelazem. [przypis edytorski]
213. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
214. towary bławatne — tkaniny. [przypis edytorski]
215. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]
216. Ulisses — Odyseusz, bohater poematu Homera. [przypis edytorski]
217. Hymen (mit. gr.) — bóg małżeństwa, syn Apollona. [przypis edytorski]
218. powolny (daw.) — posłuszny. [przypis edytorski]
219. nargil — fajka wodna. [przypis edytorski]
220. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]
221. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
222. kapłon — wykastrowany kogut. [przypis edytorski]
223. srom (daw.) — wstyd. [przypis edytorski]
224. cyklop (mit. gr.) — jednooki potwór żywiący się ludzkim mięsem. [przypis edytorski]
225. podagra — choroba stawów. [przypis edytorski]
226. piaster — dolar hiszpański lub bliskowschodnia moneta. [przypis edytorski]
227. wety (daw.) — deser. [przypis edytorski]
228. patoka — tu napar (dosł.: płynny miód pszczeli). [przypis edytorski]
229. trefniś — błazen. [przypis edytorski]
230. zgoła (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
231. szylkretowy — wykonany z materiału pozyskanego ze skorupy żółwia. [przypis edytorski]
232. meszty — rodzaj miękkiego obuwia. [przypis edytorski]
233. pióry — dziś popr. forma N.lm: piórami. [przypis edytorski]
234. Psyche (mit. gr.) — bogini, uosobienie duszy ludzkiej, wg jednego z mitów zakochana w bogu miłości Erosie. [przypis edytorski]
235. henneh — henna. [przypis edytorski]
236. Próżna robota Malować lilię, uzłocić blask złota — cytat ze sztuki Williama Shakespeare’a Życie i śmierć króla Jana. [przypis edytorski]
237. pukiel — lok. [przypis edytorski]
238. miesiąc — księżyc. [przypis edytorski]
239. bajadera — tancerka. [przypis edytorski]
240. Crashaw, Richard (1612–1649) — angielski poeta metafizyczny. [przypis edytorski]
241. irritabilis vates (łac.) — drażliwy poeta. [przypis edytorski]
242. Ça ira (fr.) — Powiedzie się; tytuł i refren popularnej pieśni z czasów Rewolucji Francuskiej. [przypis edytorski]
243. Pindar — ur. między 522 a 518 p.n.e., zm. między 443 a 438, poeta grecki, napisał wiele pieśni na cześć zwycięzców Olimpiad. [przypis edytorski]
244. in quarto — określenie formatu książki. [przypis edytorski]
245. Goethe, Johann Wolfgang von (1749–1832) — niemiecki poeta okresu „burzy i naporu”, przedstawiciel klasycyzmu weimarskiego, twórca nowego typu romantycznego bohatera. Dzieła: Cierpienia młodego Wertera (1774), Król olch (1782), Herman i Dorota (1798), Faust (cz. I 1808, cz. II 1831), Powinowactwo z wyboru (1809). [przypis edytorski]
246. Madame de Staël, właśc. Anne-Louise Germaine Necker (1766–1817) — francuska publicystka i powieściopisarka. [przypis edytorski]
247. trecentisti — poeci XIV wieku. [przypis edytorski]
248. ostrów (daw.) — wyspa. [przypis edytorski]
249. bitwa pod Maratonem — stoczona w 490 p.n.e.; Ateńczycy pod dowództwem Miltiadesa rozbili w niej perską armię inwazyjną. [przypis edytorski]
250. bitwa pod Salaminą — stoczona w 480 p.n.e.; sprzymierzona flota grecka pokonała wówczas inwazyjną flotę perską, wykorzystując fakt, że wąska cieśnina między wyspą Salaminą a lądem stałym uniemożliwia Persom rozwinięcie szyku. [przypis edytorski]
251. maż — „ma” z partykułą pytajną -ż. [przypis edytorski]
252. płonić się (daw.) — rumienić się. [przypis edytorski]
253. bitwa pod Termopilami — stoczona w r. 480 p.n.e; wojska greckie przegrały, broniąc wąwozu zamykającego drogę do Aten; w ostatniej fazie bitwy Persom opierało się jedynie 300 Spartan. [przypis edytorski]
254. Bachus (mit. rzym.) — bóg wina. [przypis edytorski]
255. wam gwoli (daw.) — dla was, ze względu na was. [przypis edytorski]
256. Kadmos (mit. gr.) — założyciel Teb. [przypis edytorski]
257. Anakreont (570 p.n.e.–ok. 485 p.n.e.) — grecki poeta znany z krótkich utworów miłosnych. [przypis edytorski]
258. Polikrates — tyran Samos od 537 do 522 p.n.e. [przypis edytorski]
259. Miltiades (554 p.n.e.–488 p.n.e.) — polityk ateński, dowódca w zwycięskiej bitwie pod Maratonem. [przypis edytorski]
260. Orfeusz (mit. gr.) — poeta, który swoim śpiewem poskramiał dzikie zwierzęta i ożywiał martwe przedmioty. [przypis edytorski]
261. Hoyle, Edmund (1672–1769) — autor podręczników do licznych gier, m.in. do wista. [przypis edytorski]
262. wist — gra karciana, prekursor brydża. [przypis edytorski]
263. Johnson, Samuel (1709–1784) — angielski pisarz i krytyk. [przypis edytorski]
264. Bacon, Francis (1561–1626) — angielski filozof, propagator metody naukowej, eksperymentu i dowodzenia indukcyjnego. [przypis edytorski]
265. Cezar, Gajusz Juliusz (100–44 p.n.e.) — rzym. dowódca wojskowy, polityk, dyktator i pisarz; członek I triumwiratu; zdobywca Galii; odegrał kluczową rolę w wydarzeniach, które doprowadziły do upadku republiki i początku cesarstwa w państwie rzymskim. [przypis edytorski]
266. Sokrates (ok. 470 p.n.e.–399 p.n.e.) — grecki filozof, nauczyciel Platona i bohater jego dialogów. [przypis edytorski]
267. Southey, Robert (1774–1843) — angielski poeta okresu romantyzmu. [przypis edytorski]
268. Wordsworth, William (1770–1850) — poeta angielski, jeden z prekursorów romantyzmu, zaliczany do tzw. poetów jezior. [przypis edytorski]
269. Coleridge, Samuel Taylor (1772–1834) — jeden z tzw. poetów jezior i prekursorów romantyzmu w literaturze angielskiej. [przypis edytorski]
270. emetyk — środek prowokujący wymioty. [przypis edytorski]
271. Ariosto, Lodovico (1474–1533) — poeta włoskiego renesansu, autor eposu rycerskiego Orland szalony, a także satyr i komedii wierszem i prozą. [przypis edytorski]
272. longueur (fr.) — dłużyzna, nudny i zbędny fragment utworu literackiego. [przypis edytorski]
273. ennui (fr.) — nuda. [przypis edytorski]
274. Horacy, właśc. Quintus Horatius Flaccus (65–8 p.n.e.) — rzymski poeta i teoretyk literatury. [przypis edytorski]
275. Homer czasem drzemie! — sens: nawet Homer czasem nie zauważy, że pisze coś głupiego. [przypis edytorski]
276. smoku — dziś popr. forma B.lp: smoka. [przypis edytorski]
277. Pope, Alexander (1688–1744) — czołowy poeta angielskiego Oświecenia. [przypis edytorski]
278. Dryden, John (1631–1700) — poeta i dramatopisarz angielski, od 1668 nadworny poeta rodziny królewskiej. [przypis edytorski]
279. Boccaccio, Giovanni (1474–1533) — włoski pisarz okresu renesansu, autor zbioru nowel Dekameron. [przypis edytorski]
280. Arystoteles (384 p.n.e.–322 p.n.e.) — filozof grecki; tu pojawia się jako autor Poetyki. [przypis edytorski]
281. łoże — tu: łożysko rzeki. [przypis edytorski]
282. trefniś — błazen. [przypis edytorski]
283. krotofila a. krotochfila (daw.) — żart. [przypis edytorski]
284. Tetyda (mit. gr.) — jedna z Nereid (boginek morskich), matka Achillesa. [przypis edytorski]
285. Pulci, Luigi (1432–1484) — poeta włoski, który spopularyzował oktawę, autor poematu Morgante, zawierającego elementy komiczne. [przypis edytorski]
286. szczutek (daw.) — pstryczek. [przypis edytorski]
287. zadość (daw.) — dosyć. [przypis edytorski]
288. kruża (poet.) — czara. [przypis edytorski]
289. Hymen (mit. gr.) — bóg małżeństwa, syn Apollona. [przypis edytorski]
290. pochop (daw.) — zapał, zapęd, chęć. [przypis edytorski]
291. usty — dziś popr. forma N.lm: ustami. [przypis edytorski]
292. Safona — gr. poetka liryczna z przełomu VII i VI wieku p.n.e., autorka głównie poezji miłosnej, często sugerującej jej miłość do kobiet. [przypis edytorski]
293. kief — w oryginale: sjesta. [przypis edytorski]
294. porać się (daw.) — zmagać się. [przypis edytorski]
295. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]
296. krócica — broń palna o krótkiej lufie, ładowana od przodu. [przypis edytorski]
297. giaur (tur.) — niewierny, nie-muzułmanin. [przypis edytorski]
298. morzem wyrzucony — dziś: wyrzucony przez morze. [przypis edytorski]
299. gaszek a. gach (daw.) — kochanek. [przypis edytorski]
300. jatagan — rodzaj broni białej o dwukrotnie wygiętym ostrzu. [przypis edytorski]
301. wiosły — dziś popr. forma N.lm: wiosłami. [przypis edytorski]
302. galliota — (ang. gallivat) niewielka, uzbrojona łódź żaglowo-wiosłowa. [przypis edytorski]
303. sznury — dziś popr. forma N.lm: sznurami. [przypis edytorski]
304. Kasandra (mit. gr.) — córka Priama; zakochany w niej Apollo dał jej dar jasnowidzenia, lecz gdy odrzuciła jego zaloty, sprawił, że nikt nie wierzył w jej wróżby. Przepowiedziała upadek Troi. [przypis edytorski]
305. Bohea — rodzaj czarnej herbaty gorszego gatunku. [przypis edytorski]
306. Flegeton (mit. gr.) — płonąca rzeka w Hadesie, krainie umarłych. [przypis edytorski]
307. najada (mit. gr.) — nimfa rzeki, źródła lub potoku. [przypis edytorski]
308. rum — tu: rumowisko. [przypis edytorski]
309. samum — gorący i gwałtowny wiatr południowy. [przypis edytorski]
310. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]
311. Laokoon (mit. gr.) — kapłan Apollina w Troi, za świętokradztwo wraz z synami zaduszony przez węże; scenę tę przedstawia słynna starożytna rzeźba Grupa Laokoona. [przypis edytorski]
312. Gladiator — tradycyjna nazwa starożytnej rzeźby Umierający Gal. [przypis edytorski]
313. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
314. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
315. jagody (daw. a. poet.) — policzki. [przypis edytorski]
316. burzan — zarośla z ostów i łopianów. [przypis edytorski]
317. firmament (daw.) — sklepienie niebieskie. [przypis edytorski]
318. Sigeum — Sigeion, starożytne miasto greckie w Troadzie. [przypis edytorski]
319. Hellespont — dziś Dardanele; cieśnina między Półwyspem Bałkańskim w Europie a Azją Mniejszą, która łączy Morze Egejskie z morzem Marmara. [przypis edytorski]
320. Bryant, Jacob (1715–1804) — autor książki o wojnie trojańskiej. [przypis edytorski]
321. Patrokles (mit. gr.) — towarzysz Achillesa, wychowujący się z nim od dzieciństwa, kiedy to uciekł na dwór Peleusa, chcąc się uchronić przed karą za zabicie rówieśnika w sprzeczce wynikłej podczas gry w kości; jeden z bohaterów Iliady Homera. [przypis edytorski]
322. wieńcy — dziś popr. forma N.lm: wieńcami. [przypis edytorski]
323. Ida — góra w Troadzie (dziś Anatolia). [przypis edytorski]
324. Skamander — rzeka pod Troją. [przypis edytorski]
325. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
326. Parys (mit. gr.) — syn Priama i Hekabe, królewicz trojański; porwał Helenę, żonę władcy Myken Menelaosa, co było bezpośrednim powodem rozpoczęcia wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
327. trzebieniec — kastrat. [przypis edytorski]
328. corpo di Bacco — włoskie przekleństwo. [przypis edytorski]
329. fertyczny (daw.) — ruchliwy, zwinny. [przypis edytorski]
330. zecchini — cekiny, wenecka moneta. [przypis edytorski]
331. bajadera — tancerka. [przypis edytorski]
332. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
333. seraj — tu: harem. [przypis edytorski]
334. Nawet w tym chórze, który stroi papież — tj. w chórze kastratów. [przypis edytorski]
335. bławat (daw.) — błękitna jedwabna tkanina. [przypis edytorski]
336. firman — wydany na piśmie dekret sułtana. [przypis edytorski]
337. Janus (mit. rzym.) — bóg o dwóch twarzach. [przypis edytorski]
338. Arcades ambo — obaj Arkadyjczycy (Wergiliusz, Bukoliki, Ekloga VII). [przypis edytorski]
339. Socia doloris (łac.) — towarzyszka cierpienia. [przypis edytorski]
340. Smollet, Tobias George (1721–1771) — szkocki poeta i autor powieści przygodowych. [przypis edytorski]
341. Prior, Matthew (1664–1721) — angielski poeta i dyplomata. [przypis edytorski]
342. Fielding, Henry (1707–1754) — angielski pisarz i dramaturg, autor powieści przygodowej Tom Jones. [przypis edytorski]
343. Ariosto, Lodovico (1474–1533) — poeta włoskiego renesansu, autor eposu rycerskiego Orland szalony, a także satyr i komedii wierszem i prozą. [przypis edytorski]
344. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
345. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]
346. Gaston de Foix (1489–1512) — książę de Nemours, francuski dowódca wojskowy, zginął w zwycięskiej dla jego wojsk bitwie pod Rawenną. [przypis edytorski]
347. imprimatur — oficjalna zgoda kościelna na druk książki. [przypis edytorski]
348. parnaskie kreatury — muzy. [przypis edytorski]
349. I can’t get out (ang.) — nie mogę wyjść. [przypis edytorski]
350. frymarczyć (daw.) — handlować, kupczyć. [przypis edytorski]
351. seraficzny — anielski. [przypis edytorski]
352. Humboldt, Alexander (1769–1859) — niemiecki przyrodnik i podróżnik. [przypis edytorski]
353. Wilberforce, William (1759–1833) — angielski polityk, filantrop i przeciwnik niewolnictwa. [przypis edytorski]
354. bej — urzędnik turecki. [przypis edytorski]
355. wezyr — głównodowodzący armii i szef rządu w Turcji. [przypis edytorski]
356. pletnie (daw.) — baty. [przypis edytorski]
357. Osjan (mit. irl.) — Oisín syn Fionna, legendarny wojownik i bard celtycki, bohater średniowiecznych podań. Miał być autorem tzw. Pieśni Osjana, rzekomych średniowiecznych poematów celtyckich, za których odkrywcę podawał się szkocki poeta James Macpherson. Wydane zostały w języku angielskim w 1760 r. (Macpherson twierdził, że tłumaczył je z języka gaelickiego) i stały się bardzo popularne w całej Europie, wywierając wpływ na literaturę romantyczną. Mimo raportu specjalnej komisji, ogłoszonego przez Highland Society w Edynburgu w 1805 r., a podważającego autentyczność pieśni, duża część elity intelektualnej Europy uważała Pieśni Osjana za prawdziwy zabytek dawnej poezji celtyckiej, a zarazem za dokument historyczny. [przypis edytorski]
358. Owidiusz, właśc. Publius Ovidius Naso (43 p.n.e.–17/18 r. n.e.) — jeden z największych poetów rzymskich, twórca licznych elegii o tematyce miłosnej, Ars amatoria (Sztuka kochania) i poematu epickiego Metamorfozy (Przemiany). [przypis edytorski]
359. Petrarca, Francesco (1304–1374) — włoski poeta i latynista; w 1341 uwieńczony tzw. laurem poetyckim; zasłynął cyklem wierszy miłosnych (Śpiewnik), głównie sonetów, poświęconych madonnie Laurze, której tożsamość pozostaje nieznana. [przypis edytorski]
360. anathema — klątwa kościelna. [przypis edytorski]
361. azyjskie — dziś popr.: azjatyckie. [przypis edytorski]
362. rzeka Okeana — mowa o Bosforze. [przypis edytorski]
363. nawa (daw.) — statek. [przypis edytorski]
364. Kopuła Zofii — mowa o bazylice Hagia Sophia, zbudowanej w VI w. n.e., a w r. 1453 przekształconej na meczet. [przypis edytorski]
365. wehmiczny (z niem. Wehmut: smutek, melancholia) — melancholijny. [przypis edytorski]
366. Symplegady (mit.gr.) — dwie skały przy cieśninie Bosfor, strzegące wejścia na Morze Czarne. [przypis edytorski]
367. Euksyn — łac. Pontus Euxinus, Morze Czarne. [przypis edytorski]
368. nadzieje — dziś popr. forma D.lp: nadziei. [przypis edytorski]
369. zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]
370. spektator — widz. [przypis edytorski]
371. karesy — pieszczoty. [przypis edytorski]
372. przy widdyńskim szturmie — w 1789. [przypis edytorski]
373. płochość — lekkomyślność, zmienność. [przypis edytorski]
374. płony — jałowy. [przypis edytorski]
375. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
376. Voltaire, właśc. François-Marie Arouet (1694–1778) — Francuski pisarz, filozof, historyk, publicysta doby oświecenia. Parał się wszelkimi gatunkami literackimi, od epopei (Henriada), przez tragedie sceniczne (Edyp, Mahomet, Meropa) po naukowe prace historyczne. Największą jednak poczytność zyskały jego drobne utwory, szczególnie zaś dowcipne, zawierające bezkompromisowe, trzeźwe sądy o świecie powiastki filozoficzne (Kandyd, czyli optymizm, Prostaczek) oraz utwory publicystyczne. Stał się wzorcową postacią europejskiego intelektualisty. [przypis edytorski]
377. z synem Filipa — mowa o Aleksandrze Macedońskim. [przypis edytorski]
378. Ammon — gr. imię egipskiego boga Amuna. [przypis edytorski]
379. słusza — rusycyzm; popr. forma: słucha. [przypis edytorski]
380. rzezaniec — kastrat. [przypis edytorski]
381. Lewant (z wł.) — kraje na wschodnim, azjatyckim brzegu Morza Śródziemnego. [przypis edytorski]
382. opłakanego losu Bartłomieja — św. Bartłomiej, jeden z 12 apostołów, męczennik, zginął obdarty ze skóry. [przypis edytorski]
383. Ezaw (bibl.) — syn Izaaka i Rebeki, starszy brat bliźniak Jakuba, który podstępem pozbawił go praw przynależnych pierworodnemu. [przypis edytorski]
384. maitre d’hótel (fr.) — szef obsługi hotelu bądź restauracji. [przypis edytorski]
385. munsztuk (daw.) — ustnik fajki. [przypis edytorski]
386. Nimrod (bibl.) — legendarny władca Mezopotamii, zapalony myśliwy. [przypis edytorski]
387. Nebukadnezar — Nabuchodonozor, imię królów babilońskich; wg biblijnej Księgi Daniela król tego imienia w ramach kary za bluźnierstwo zaczął jeść trawę jak wół. [przypis edytorski]
388. Tysbe i Piram — Piram i Tysbe to historia o nieszczęśliwej miłości, znana z Metamorfoz Owidiusza. Kochankowie pochodzili z dwóch rywalizujących ze sobą rodów, a rozmawiali ze sobą poprzez szparę w murze. W drodze na umówione spotkanie wskutek nieszczęśliwego zbiegu okoliczności oboje zaczęli myśleć, że drugie zostało zabite przez lwa. Każde z rozpaczy popełniło samobójstwo. [przypis edytorski]
389. Semiramida — legendarna królowa babilońska, wg niektórych podań półbogini i założycielka imperium babilońskiego. Jej imieniem nazwano babilońskie wiszące ogrody, stworzone na rozkaz króla Nabuchodonozora II (604–562 p.n.e.) i uznane za jeden z siedmiu cudów starożytnego świata. Być może pierwowzór legendy o Semiramidzie stanowi postać królowej asyryjskiej Sammu-ramat, żyjącej w IX w. p.n.e. [przypis edytorski]
390. kacerz — heretyk. [przypis edytorski]
391. pomimo wyniki — dziś popr.: pomimo wyników. [przypis edytorski]
392. Badań IMĆ Richa — aluzja do książki Memoir on the Ruins of Babylon, by Claudius James Rich, Esq., Resident for the Honourable East India Company at the Court of the Pasha of Bagdad, 1815. [przypis edytorski]
393. Horacy, właśc. Quintus Horatius Flaccus (65–8 p.n.e.) — rzymski poeta i teoretyk literatury. [przypis edytorski]
394. Sepulchri immemor struis domos (łac.) — budujesz domy na zapomnianym grobie. [przypis edytorski]
395. sieść — dziś popr.: siąść. [przypis edytorski]
396. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
397. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
398. prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]
399. kosa (daw.) — warkocz. [przypis edytorski]
400. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
401. Dla buntowniczych paszów sznur z jedwabi — uduszenie jedwabnym sznurem było standardową formą egzekucji wysokich tureckich urzędników. [przypis edytorski]
402. blaski — dziś popr. forma N.lm: blaskami. [przypis edytorski]
403. ikony — dziś popr. forma N.lm: ikonami. [przypis edytorski]
404. kruża (daw. a poet.) — czara. [przypis edytorski]
405. Ninon De l’Enclos (1620–1705) — słynna paryska kurtyzana. [przypis edytorski]
406. Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini łowów. [przypis edytorski]
407. nil admirari (łac.) — „niczemu nie należy się dziwić” a. „nic nie podziwiać”. [przypis edytorski]
408. Pope, Alexander (1688–1744) — czołowy poeta angielskiego Oświecenia. [przypis edytorski]
409. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
410. niewczesny (daw.) — pojawiający się w niewłaściwym czasie. [przypis edytorski]
411. zażec (daw.) — zapalić. [przypis edytorski]
412. poziomy — tu: niski, zwyczajny. [przypis edytorski]
413. ustawny (daw.) — ustawiczny, ciągły. [przypis edytorski]
414. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]
415. cieszyć — tu: pocieszać. [przypis edytorski]
416. giaur (tur.) — niewierny, nie-muzułmanin. [przypis edytorski]
417. na stronę — na bok. [przypis edytorski]
418. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]
419. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
420. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
421. kwapić się (daw.) — spieszyć się. [przypis edytorski]
422. Putyfarowa żona — żona Putyfara, wysokiego dostojnika egipskiego, próbowała uwieść Józefa, gdy ten przebywał w niewoli (zob. Rdz 39,6–9). [przypis edytorski]
423. Fedra (mit. gr.) — córka Minosa, żona Tezeusza; zakochała się w swym pasierbie Hippolicie; odepchnięta przez niego powiesiła się, w pożegnalnym liście oskarżając Hippolita o zakusy na jej cześć. Tezeusz uprosił wówczas Posejdona o śmierć Hippolita. [przypis edytorski]
424. wały (daw.) — fale. [przypis edytorski]
425. Miała chęć tylko jak Lear: „zabić, zabić” — William Shakespeare, Król Lear, akt IV, sc. 6. [przypis edytorski]
426. ekskuza — wymówka. [przypis edytorski]
427. Robert Stewart, wicehrabia Castlereagh (1769–1822) — brytyjski polityk,który uczestniczył w kongresie wiedeńskim. [przypis edytorski]
428. wywczas (daw.) — wypoczynek. [przypis edytorski]
429. hazard — tu: niebezpieczeństwo. [przypis edytorski]
430. bakenbardy — bokobrody. [przypis edytorski]
431. odaliska — biała niewolnica w haremie sułtana. [przypis edytorski]
432. pleskać (daw.) — klaskać. [przypis edytorski]
433. Są w losach mężczyzn... — zob. William Shakespeare, Juliusz Cezar, akt IV, sc. 3. [przypis edytorski]
434. Böhme, Jakob (1575–1624) — niemiecki mistyk i filozof religii. [przypis edytorski]
435. Manes a. Mani (216–276) — twórca manicheizmu, systemu religijnego powstałego w III w. n.e. [przypis edytorski]
436. Marek Antoniusz (83 p.n.e.–30 p.n.e.) — rzymski polityk i dowódca wojskowy, stronnik i przez matkę daleki krewny Cezara, jego główny współpracownik w czasie wojny domowej z Pompejuszem. Po zabójstwie Cezara należał do II triumwiratu, który pokonał spiskowców. Pod koniec życia wdał się w wojnę domową z Oktawianem Augustem; pokonany w bitwie morskiej pod Akcjum, popełnił samobójstwo. [przypis edytorski]
437. Egipcjanka — mowa o Kleopatrze. [przypis edytorski]
438. Gaius Iulius Caesar (100 p.n.e.–44 p.n.e.) — rzymski dowódca wojskowy, polityk i dyktator, zapewnił sobie także miejsce w historii literatury opisami prowadzonych przez siebie wojen (De bello Gallico i De bello civile). Władzę nad Rzymem przejął po zawiązaniu I triumwiratu z Gnejuszem Pompejuszem i Markiem Licyniuszem Krassusem, oraz późniejszej wojnie domowej, w której pokonał Pompejusza. Został obwołany dyktatorem w toku 49 p.n.e. [przypis edytorski]
439. do rachunkowości sprytu — por. Wiliam Shakespeare, Otello, akt I sc. 1. [przypis edytorski]
440. Medio tu tutissimus ibis (łac.) — idź najbezpieczniej: środkiem. [przypis edytorski]
441. odżenąć (daw.) — odegnać. [przypis edytorski]
442. Atanazy Wielki (ok. 295–373) — teolog, kaznodzieja, biskup Aleksandrii. [przypis edytorski]
443. czyli — czy z partykułą -li. [przypis edytorski]
444. tyran ów — mowa o Kaliguli. [przypis edytorski]
445. Briareus (mit. gr.) — sturęki olbrzym, syn Uranosa i Gai. [przypis edytorski]
446. odaliska — biała niewolnica w haremie sułtana. [przypis edytorski]
447. Kantemir, Demetrius (ros. Дмитрий Кантемир, 1673–1723) — hospodar mołdawski, autor dzieła Wzrost i upadek imperium ottomańskiego. [przypis edytorski]
448. baron de Tott — autor pamiętników z Turcji. [przypis edytorski]
449. Afrodyta (mit. gr.) — bogini miłości. [przypis edytorski]
450. Pigmalion (mit. gr.) — król Cypru, rzeźbiarz; ożenił się z ożywionym przez Afrodytę posągiem Galatei. [przypis edytorski]
451. gwebr (pers.) — członek sekty czcicieli ognia. [przypis edytorski]
452. gotowalnia (daw.) — toaletka. [przypis edytorski]
453. Lucus a non lucendo (łac.) — las od [tego że] nie lśni (przykład fałszywej etymologii). [przypis edytorski]
454. konterfekt (daw.) — portret, podobizna. [przypis edytorski]
455. na stronę (daw.) — na bok. [przypis edytorski]
456. reduta (daw.) — bal maskowy. [przypis edytorski]
457. burnus — długie arabskie okrycie wierzchnie. [przypis edytorski]
458. cyprysa — dziś popr. forma D.lp: cyprysu. [przypis edytorski]
459. nieruchomie — dziś popr.: nieruchomo. [przypis edytorski]
460. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
461. Marcus Iunius Brutus (85 p.n.e.–42 p.n.e.) — rzymski polityk, posiadający staranne wykształcenie. Popierał Pompejusza przeciw Cezarowi, przeszedł na stronę tego ostatniego, a w końcu uczestniczył w spisku na życie Cezara. [przypis edytorski]
462. nocy — dziś popr. forma B.lm: noce. [przypis edytorski]
463. Dywan — przyboczna rada sułtana. [przypis edytorski]
464. Ekateryna — Katarzyna II Wielka (1729–1796), caryca Rosji od 1762. [przypis edytorski]
465. Tymon — tytułowy bohater sztuki Tymon Ateńczyk Williama Shakespeare’a. [przypis edytorski]
466. karbunkuł (daw.) — rubin a. granat. [przypis edytorski]
467. Pytia — kapłanka Apollina w wyroczni delfijskiej. [przypis edytorski]
468. fryc (daw.) — nowicjusz. [przypis edytorski]
469. Gaius Sallustius Crispus (86–34 p.n.e.) — historyk i polityk rzymski. [przypis edytorski]
470. mikita (reg.) — lis; tu: spryciarz. [przypis edytorski]
471. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
472. gusty — dziś popr. forma N.lm: gustami. [przypis edytorski]
473. czyli — czy z partykułą -li. [przypis edytorski]
474. Lewant (z wł.) — kraje na wschodnim, azjatyckim brzegu Morza Śródziemnego. [przypis edytorski]
475. mimo (daw.) — obok. [przypis edytorski]
476. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]
477. Suwarów — Aleksandr Wasiljewicz Suworow (1729–1800), rosyjski dowódca wojskowy. [przypis edytorski]
478. perpendykularnie — pionowo. [przypis edytorski]
479. paść (daw.) — pułapka. [przypis edytorski]
480. tołumbas — rodzaj bębna. [przypis edytorski]
481. Ajaks — bohater Iliady Homera. [przypis edytorski]
482. John Bull — tj. typowy Anglik. [przypis edytorski]
483. giser — rzemieślnik odlewający przedmioty z metalu (tu: działa). [przypis edytorski]
484. siła (daw.) — wiele. [przypis edytorski]
485. wysieść — dziś popr.: wysiąść. [przypis edytorski]
486. Potemkin, Grigorij Aleksandrowicz (1736–1791) — feldmarszałek armii carskiej. [przypis edytorski]
487. fiat (łac.) — niech się stanie. [przypis edytorski]
488. Ceres (mit. rzym.) — bogini urodzaju. [przypis edytorski]
489. kusy (daw.) — krótki. [przypis edytorski]
490. rubaszka — rosyjska koszula męska, przewiązywana sznurem i nie wpuszczana w spodnie. [przypis edytorski]
491. mużyk (ros.) — chłop. [przypis edytorski]
492. Momus (mit. gr.) — bóg satyry, sarkazmu i krytyki. [przypis edytorski]
493. żmudzić (daw.) — zwlekać, marnować czas. [przypis edytorski]
494. malczyk (z ros.) — chłopak. [przypis edytorski]
495. rozhowor (z ros.) — rozmowa. [przypis edytorski]
496. Da, da, zabyłem (z ros.) — tak, tak, zapomniałem. [przypis edytorski]
497. rejment — regiment. [przypis edytorski]
498. siejczas (z ros.) — teraz. [przypis edytorski]
499. wot krasnyj maładiec (z ros.) — oto piękny zuch. [przypis edytorski]
500. słuszaju (z ros.) — słyszę. [przypis edytorski]
501. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
502. bisior — drogocenna, delikatna tkanina używana przez władców i dostojników. [przypis edytorski]
503. lubo (daw.) — chociaż. [przypis edytorski]
504. Hektor — syn Priama i Hekaby, króla Troi, brat Parysa i Helena, bohater Iliady Homera. [przypis edytorski]
505. Febus (mit. gr.) — przydomek Apolla, boga słońca. [przypis edytorski]
506. okopy — dziś popr. forma N.lm: okopami. [przypis edytorski]
507. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
508. Wordly, właśc. William Wordsworth (1770–1850) — poeta angielski, jeden z prekursorów romantyzmu, zaliczany do tzw. poetów jezior. [przypis edytorski]
509. cyferblecie — dziś popr. forma Msc.lp: cyferblacie. [przypis edytorski]
510. zegaru — dziś popr. forma D.lp: zegara. [przypis edytorski]
511. czyn (ros.) — ranga, szczególnie ranga urzędnicza. [przypis edytorski]
512. płochy (daw.) — lekkomyślny a. zmienny. [przypis edytorski]
513. Molwitz — Małujowice, miejsce bitwy z 10 kwietnia 1741 r. wojskami austriackimi a pruskimi; dowództwo tych ostatnich z rąk króla Prus Fryderyka II przejął w pewnym momencie feldmarszałek von Schwerin. [przypis edytorski]
514. kobuz — ptak drapieżny z rodziny sokołowatych. [przypis edytorski]
515. Dydona — postać z Eneidy Wergiliusza, założycielka i królowa Kartaginy. Główny bohater poematu, Eneasz, zakochał się w niej, po czym ją porzucił, by spełnić swoje przeznaczenie, jakim było założenie Rzymu. Dydona z rozpaczy popełniła samobójstwo na stosie. [przypis edytorski]
516. kozerna (daw.) — karta atutowa. [przypis edytorski]
517. Pall-Mall — ulica w Londynie, w dzielnicy Westminster. [przypis edytorski]
518. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
519. galwanizm — oddziaływanie prądu elektrycznego. [przypis edytorski]
520. Coehorn, Menno van (ok. 1641–1704) — holenderski specjalista od fortyfikacji. [przypis edytorski]
521. parapet — tu: zwieńczenie muru obronnego. [przypis edytorski]
522. pletnie (daw.) — baty. [przypis edytorski]
523. Wellington, właśc. Arthur Wellesley, 1. książę Wellington (1769–1852) — arystokrata, wojskowy i polityk, dowodził siłami brytyjskimi w bitwie pod Waterloo. [przypis edytorski]
524. Pistol — postać z dramatu Williama Shakespeare’a Henryk VI. [przypis edytorski]
525. kartauna — rodzaj działa ładowanego od przodu. [przypis edytorski]
526. Boon, Daniel (1735–1820) — dowódca, który pokonał Indian w Kentucky. [przypis edytorski]
527. opieka — dziś popr. forma 3 os.lp cz. ter.: opiekuje. [przypis edytorski]
528. wywczas (daw.) — odpoczynek. [przypis edytorski]
529. brona (daw.) — brama. [przypis edytorski]
530. baterią — dziś popr. forma B.lp: baterię. [przypis edytorski]
531. giaur (tur.) — niewierny, nie-muzułmanin. [przypis edytorski]
532. strzały — dziś popr. forma N.lm: strzałami. [przypis edytorski]
533. seraskier (tur.) — wezyr dowodzący armią. [przypis edytorski]
534. dzięgi (z ros.) — pieniądze. [przypis edytorski]
535. Włodzimierz — tj. rosyjski order św. Włodzimierza. [przypis edytorski]
536. puszka (z węg.) — armata. [przypis edytorski]
537. umią — dziś popr.: umieją. [przypis edytorski]
538. aga (tur.) — dowódca janczarów, tj. piechoty tureckiej. [przypis edytorski]
539. nargila — fajka wodna. [przypis edytorski]
540. Erynu — tj. Irlandii. [przypis edytorski]
541. moszej — zniekształcone mosques, tj. meczetów. [przypis edytorski]
542. Wellington, właśc. Arthur Wellesley, 1. książę Wellington (1769–1852) — arystokrata, wojskowy i polityk, dowodził siłami brytyjskimi w bitwie pod Waterloo. [przypis edytorski]
543. Villaintonie — gra słów od ang. villain (łotr, czarny charakter). [przypis edytorski]
544. w sprawie Marineta — sprawa roku 1818 dotyczyła nieudanej próby zamachu na Wellingtona. [przypis edytorski]
545. Cyncynnat — Lucius Quinctius Cincinnatus, rzymski patrycjusz z V w. p.n.e., sprawował urząd konsula w 480 p.n.e.; wg legendy, po upływie swej kadencji wrócił do pracy na roli. [przypis edytorski]
546. Epaminondas (ok. 420–362 p.n.e.) — strateg wojskowy i polityk z Teb w Grecji, jeden z twórców potęgi Teb; jego reformy wykorzystał macedoński król, Filip II, dzięki czemu Macedonia również stała się potęgą. [przypis edytorski]
547. larwa (daw.) — maska. [przypis edytorski]
548. cesarskiego — w oryginale mowa o Napoleonie. [przypis edytorski]
549. trzewa — dziś popr. forma M.lm: trzewia. [przypis edytorski]
550. Montaigne, Michel de (1533–1592) — francuski filozof i pisarz, prekursor eseju (Próby). [przypis edytorski]
551. przyrodzenie — dziś: przyroda, natura. [przypis edytorski]
552. Cassio — Kasjo, bohater Otella Williama Shakespeare’a. [przypis edytorski]
553. Melanchton, Filip (1497–1560) — współpracownik Marcina Lutra, profesor uniwersytetu w Wittenberdze, reformator religijny. [przypis edytorski]
554. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]
555. Ceres (mit. rzym.) — bogini urodzaju. [przypis edytorski]
556. Nadir Szach — Thamas Kouli Chan, (1688–1747), zdobywca Indii. [przypis edytorski]
557. podarki — dziś popr. forma N.lm: podarkami. [przypis edytorski]
558. frajlina (z niem.) — dama dworu. [przypis edytorski]
559. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]
560. borealney (z łac.) — północny. [przypis edytorski]
561. cicisbeo (z wł.) — oficjalny kochanek zamężnej kobiety. [przypis edytorski]
562. snadnie (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
563. Parys — syn Priama i Hekabe, królewicz trojański; porwał Helenę, żonę władcy Myken Menelaosa, co było bezpośrednim powodem rozpoczęcia wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
564. O teterrima causa (...) belli (łac.) — najwstydliwsza przyczyna wojny. [przypis edytorski]
565. Wiktoria (mit. rzym.) — bogini zwycięstwa. [przypis edytorski]
566. aliaż (daw.) — stop, mieszanka. [przypis edytorski]
567. Febus (mit. gr.) — przydomek Apolla, boga słońca. [przypis edytorski]
568. Pallas (mit. gr.) — przydomek Ateny, bogini mądrości. [przypis edytorski]
569. gach (daw., gw.) — kochanek. [przypis edytorski]
570. Klitemnestra a. Klitajmnestra (mit. gr.) — żona i zabójczyni Agamemnona, zwycięzcy spod Troi. [przypis edytorski]
571. sklep — tu: sklepienie. [przypis edytorski]
572. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
573. Epruweska (z fr.) — służąca testująca możliwości kochanka. [przypis edytorski]
574. Arno — rzeka we Włoszech. [przypis edytorski]
575. oszedziały — oszroniały, także: sędziwy. [przypis edytorski]
576. tuszyć (daw.) — mieć nadzieję. [przypis edytorski]
577. Southey, Robert (1774–1843) — angielski poeta okresu romantyzmu. [przypis edytorski]
578. łątka (daw.) — lalka, kukiełka. [przypis edytorski]
579. gunia — góralskie odzienie wierzchnie. [przypis edytorski]
580. Banko — bohater Makbeta Williama Shakespeare’a. [przypis edytorski]
581. ekspens — wydatek. [przypis edytorski]
582. antenat (daw.) — przodek. [przypis edytorski]
583. suchoty (daw.) — gruźlica. [przypis edytorski]
584. secundum artem (łac.) — zgodnie ze sztuką. [przypis edytorski]
585. hiatus (z łac.) — przerwa, luka. [przypis edytorski]
586. Baillie, Matthew (1761–1823) — anatom, lekarz Byrona. [przypis edytorski]
587. uti possidetis (łac.) — co posiadasz; zasada prawa międzynarodowego, wg której kończy się konflikt zbrojny z zachowaniem aktualnego stanu posiadania. [przypis edytorski]
588. emulacja — współzawodnictwo poprzez naśladownictwo. [przypis edytorski]
589. Ifigenia (mit. gr.) — córka Agamemnona i Klitajmnestry, z której złożono ofiarę za pomyślność wyprawy przeciwko Troi. [przypis edytorski]
590. Cuvier, Georges (1769–1832) — francuski zoolog, twórca paleontologii. [przypis edytorski]
591. alkalia — zasady. [przypis edytorski]
592. mantelzak — wojskowy worek na płaszcz, mocowany u siodła. [przypis edytorski]
593. fryc (daw.) — nowicjusz. [przypis edytorski]
594. Hundsfotl, Verfluchter — niemieckie obelgi. [przypis edytorski]
595. Becket, Thomas (1118–1170) — kanclerz Anglii, arcybiskup Canterbury, męczennik. [przypis edytorski]
596. el — ang. ale, gatunek piwa. [przypis edytorski]
597. surgit amari aliquid (łac.) — wznosi się coś gorzkiego (Lukrecjusz, De rerum natura). [przypis edytorski]
598. Machiavelli, Niccolo (1469–1527) — wł. dyplomata z Florencji, historyk, prawnik i pisarz okresu renesansu, autor traktatu o sprawowaniu władzy i cechach skutecznego politycznie władcy (Książę, 1513), a także maksymy „cel uświęca środki”. [przypis edytorski]
599. John Bull — tj. typowy Anglik. [przypis edytorski]
600. pani Fraj — Elizabeth Fry (1780–1845), angielska filantropka i reformatorka systemu więziennictwa. [przypis edytorski]
601. w Newgecie — tj. w więzieniu Newgate. [przypis edytorski]
602. Falstaff — żołnierz samochwał ze sztuk Williama Shakespeare’a. [przypis edytorski]
603. Berkeley, George (1685–1753) — filozof irlandzki, zwolennik empiryzmu, autor maksymy esse est percipi (łac.: być znaczy być postrzeganym). [przypis edytorski]
604. Paktol — złotonośna rzeka w Turcji. [przypis edytorski]
605. święta Hermandad — hiszpańskie bractwo poświęcone obronie np. miasta. [przypis edytorski]
606. God damn — angielskie przekleństwo. [przypis edytorski]
607. Kensington — dzielnica Londynu, znana ze swoich ogrodów. [przypis edytorski]
608. lucus (łac.) — las. [przypis edytorski]
609. niedostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]
610. grog — napój alkoholowy na bazie rumu rozcieńczonego wodą, zwykle gorącą. [przypis edytorski]
611. szynion — rodzaj damskiego nakrycia głowy. [przypis edytorski]
612. Bedlam — potoczna nazwa Bethlem Royal Hospital, pierwszego szpitala psychiatrycznego. [przypis edytorski]
613. Mansion House — rezydencja Lorda Mayora Londynu. [przypis edytorski]
614. Diogenes z Synopy (413 p.n.e.–ok. 323 r. p.n.e.) — filozof grecki, cynik, znany z demonstracyjnej abnegacji. [przypis edytorski]
615. piekło — określenie na domy gry. [przypis edytorski]
616. Malthus, Thomas Robert (1766–1834) — angielski ekonomista, jako pierwszy zwrócił uwagę na zagrożenie przeludnieniem. [przypis edytorski]
617. fawor (daw.) — łaska. [przypis edytorski]
618. Eryn — Irlandia. [przypis edytorski]
619. czerń — tu: tłum. [przypis edytorski]
620. empressement (z fr.) — gorliwość, przesada. [przypis edytorski]
621. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
622. metier (fr.) — fach. [przypis edytorski]
623. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]
624. Coleridge, Samuel Taylor (1772–1834) — jeden z tzw. poetów jezior i prekursorów romantyzmu w literaturze angielskiej. [przypis edytorski]
625. Wordsworth, William (1770–1850) — poeta angielski, jeden z prekursorów romantyzmu, zaliczany do tzw. poetów jezior. [przypis edytorski]
626. Southey, Robert (1774–1843) — angielski poeta okresu romantyzmu. [przypis edytorski]
627. Savage Landor, Walter (1775–1864) — pisarz angielski. [przypis edytorski]
628. Keats, John (1795–1821) — jeden z ważniejszych poetów angielskiego romantyzmu, niedoceniany za życia. [przypis edytorski]
629. partykuła — tu: cząsteczka. [przypis edytorski]
630. pretorianie — straż przyboczna cesarza rzymskiego. [przypis edytorski]
631. smoku — dziś popr. forma D.lp: smoka. [przypis edytorski]
632. Nessos (mit. gr.) — centaur zabity zatrutą strzałą przez Heraklesa; przed śmiercią poradził żonie Heraklesa, Dejanirze, by podarowała mężowi tunikę nasączoną jego krwią, bo to zapewni jej wierność męża. Dejanira posłuchała rady po wielu latach; krew centaura okazała się zatruta. [przypis edytorski]
633. faeton — czterokołowy sportowy powóz. [przypis edytorski]
634. buduar (z fr.) — pokój kobiety, służący głównie do odpoczynku. [przypis edytorski]
635. spektator — widz. [przypis edytorski]
636. chybka — pomyłka. [przypis edytorski]
637. skud — złota lub srebrna moneta włoska. [przypis edytorski]
638. Gdzie Napoleon wielki? — parafraza Wielkiego testamentu François Villona, wers 357 i dalej. [przypis edytorski]
639. do kaduka — do diabła. [przypis edytorski]
640. Wigowie — angielska partia polityczna, zwolennicy monarchii konstytucyjnej a przeciwnicy absolutyzmu, funkcjonujący od XVII do XIX wieku. [przypis edytorski]
641. synekura — dobra posada niewymagająca dużo pracy (z łac. sine cura, bez troski). [przypis edytorski]
642. kongres — kongres w Weronie (1822). [przypis edytorski]
643. Carpe diem (łac.) — chwytaj dzień, przen.: używaj życia (z Horacego). [przypis edytorski]
644. furfant (daw.) — oszust. [przypis edytorski]
645. Atalanta (mit. gr.) — królewna porzucona przez ojca, który chciał mieć tylko męskich potomków; sławna łowczyni i biegaczka; niechętna małżeństwu, kandydatom na męża stawiała warunek, by ją zwyciężyli w biegach; udało się to dopiero Hippomenesowi, ponieważ Atalanta dała mu się wyprzedzić. [przypis edytorski]
646. gerylas — partyzant (w oryginale mowa o powstańcach hiszpańskich). [przypis edytorski]
647. Laffitte, Jacques (1767–1844) — dyrektor Banku Francji, polityk. [przypis edytorski]
648. mina (daw.) — kopalnia. [przypis edytorski]
649. Aurora (mit. rzym.) — bogini jutrzenki. [przypis edytorski]
650. majorat — sposób dziedziczenia własności ziemskiej polegający na przejmowaniu majątku zmarłego przez najstarszego syna lub najbliższego krewnego bądź majątek tak odziedziczony. [przypis edytorski]
651. Malthus, Thomas Robert (1766–1834) — angielski ekonomista, jako pierwszy zwrócił uwagę na zagrożenie przeludnieniem. [przypis edytorski]
652. lapsus calami (łac.) — błąd pióra. [przypis edytorski]
653. dzięgi (z ros.) — pieniądze. [przypis edytorski]
654. Plutarch (I–II w. n.e.) — grecki biograf, filozof, orator; znany z Od Augusta do Witeliusza, zbioru czterdziestu sześciu żywotów sławnych Greków i Rzymian. [przypis edytorski]
655. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]
656. paulo majora (łac.) — rzeczy nieco bardziej wzniosłe. [przypis edytorski]
657. umizgać się (daw.) — zalecać się. [przypis edytorski]
658. Balaam (bibl.) — postać biblijna, prorok z Mezopotamii (Lb 22–23), do którego przemówiła oślica. [przypis edytorski]
659. płochość — lekkomyślność. [przypis edytorski]
660. shocking (ang.) — szokujące. [przypis edytorski]
661. Hallam, Henry (1778–1859), autor wydanej w 1818 książki o średniowieczu. [przypis edytorski]
662. Tantae-ne — por. Wergiliusz, Eneida, Tantaene animis caelestibus irae? (czy bogowie mogą się tak gniewać?). [przypis edytorski]
663. naśledni (daw.) — następny. [przypis edytorski]
664. dowcip (daw.) — rozum. [przypis edytorski]
665. prynuka (z ukr.) — zachęta. [przypis edytorski]
666. westalka — rzymska kapłanka Westy, zobowiązana pozostać dziewicą przez czas sprawowania tej funkcji. [przypis edytorski]
667. zastanowić — tu: zatrzymać. [przypis edytorski]
668. gazem — tu: latarnią gazową. [przypis edytorski]
669. bos piger (łac.) — leniwy wół. [przypis edytorski]
670. dictum (łac.) — powiedzenie. [przypis edytorski]
671. Auzonia (poet.) — Włochy. [przypis edytorski]
672. blasé (fr.) — zblazowany. [przypis edytorski]
673. ninie (daw.) — teraz. [przypis edytorski]
674. Johnson, Samuel (1709–1784) — angielski pisarz i krytyk. [przypis edytorski]
675. karta — tu: mapa. [przypis edytorski]
676. czyli — czy z partykułą -li. [przypis edytorski]
677. Nihil admirari (łac.) — niczemu się nie dziwić a. niczym się nie zachwycać. [przypis edytorski]
678. wyskok (przest.) — spirytus. [przypis edytorski]
679. Parry, Sir William Edward (1790–1855) — brytyjski eksplorator Arktyki. [przypis edytorski]
680. fryc (daw.) — nowicjusz. [przypis edytorski]
681. fuimus (łac.) — byliśmy. [przypis edytorski]
682. kocz — rodzaj resorowanego pojazdu konnego. [przypis edytorski]
683. dwaj Arcades — dwaj Arkadyjczycy, por. Wergiliusz, Bukoliki, Ekloga VII. [przypis edytorski]
684. Cosi viaggino I ricchi (wł.) — więc podróżują bogaci. [przypis edytorski]
685. fait divers (fr.) — rozmaitości. [przypis edytorski]
686. Credo (łac.) — wierzę (pierwsze słowo modlitwy Wyznanie wiary). [przypis edytorski]
687. Pope, Alexander (1688–1744) — czołowy poeta angielskiego Oświecenia. [przypis edytorski]
688. vide (łac.) — zobacz. [przypis edytorski]
689. Caractacus — wódz brytyjskiego plemienia Katuwelaunów w I w. n.e., który przez 10 lat opierał się Rzymianom, pokonany i ułaskawiony przez cesarza Klaudiusza. [przypis edytorski]
690. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]
691. Memnony — posągi faraona Amenhotepa III; jeden z nich o wschodzie słońca pod wpływem ciepła wydawał dźwięki. [przypis edytorski]
692. robron — rodzaj sukni z trenem. [przypis edytorski]
693. Lely, Peter (1618–1680) — angielski malarz holenderskiego pochodzenia. [przypis edytorski]
694. Habeas Corpus (łac.) — dosł. abyś miał ciało; formalny protest przeciw aresztowaniu lub zatrzymaniu, którego zasadność musi zostać potem oceniona przez sąd. [przypis edytorski]
695. Komnata gwiaździsta — izba gwiaździsta, trybunał angielski wydzielony z rady królewskiej. [przypis edytorski]
696. kseres — sherry, rodzaj mocnego wina. [przypis edytorski]
697. wieńcy — dziś popr. forma N.lm: wieńcami. [przypis edytorski]
698. wilegiatura (daw.) — dłuższy, wypoczynkowy pobyt na wsi. [przypis edytorski]
699. Omne tulit punctum, quae miscuit utile dulci — zdobędzie wszystkie punkty ten, kto miesza użyteczne ze słodkim (Horacy, Ars Poetica, wers 343). [przypis edytorski]
700. el — ale, gatunek piwa. [przypis edytorski]
701. Wigowie — angielska partia polityczna, zwolennicy monarchii konstytucyjnej a przeciwnicy absolutyzmu, funkcjonujący od XVII do XIX wieku. [przypis edytorski]
702. „Punch” — satyryczne czasopismo angielskie. [przypis edytorski]
703. Marcus Tullius Cicero (106 p.n.e.–43 p.n.e.) — polityk i mówca rzymski, autor dzieł filozoficznych i przynależnych do teorii retoryki. Zasłynął wykryciem i zniszczeniem spisku Katyliny, przeciwnik Marka Antoniusza, umieszczony przez niego na listach proskrypcyjnych i zabity. [przypis edytorski]
704. arlekin (wł.) — postać sprytnego i zakochanego sługi z commedia dell’arte z końca XVII wieku. [przypis edytorski]
705. bądź ty Boozem, ja Rutą — aluzja do biblijnej Księgi Ruth; Ruth poślubiła Booza, z którego pola zbierała kłosy jęczmienia, by się wyżywić. [przypis edytorski]
706. Kitket, rozmowny mędrzec, humorysta — być może Richard Sharp (1759–1835). [przypis edytorski]
707. szmermel (daw.) — raca, fajerwerk. [przypis edytorski]
708. gêné (fr.) — skrępowany. [przypis edytorski]
709. Dolon (mit. gr.) — wojownik trojański, który wyruszył szpiegować Greków, schwytany i zabity przez Odyseusza. [przypis edytorski]
710. Saturn (mit. rzym.) — bóg rolnictwa, zasiewów i czasu, syn Urana, daw. władca bogów obalony przez swego syna Jowisza; odpowiednik gr. Kronosa. według jednego z mitów pożarł swoje dzieci, by nie przejęły władzy. [przypis edytorski]
711. przecz (daw.) — dlaczego. [przypis edytorski]
712. słusza — dziś popr. forma 3 os.lp. cz.ter: słucha. [przypis edytorski]
713. ci-devant jeunes hommes (fr.) — ci młodzi ludzie tutaj. [przypis edytorski]
714. subretka (z fr. soubrette) — postać sprytnej pokojówki. [przypis edytorski]
715. Haud ignara loquor (łac.) — nie mówię o rzeczach nieznanych. [przypis edytorski]
716. pars parva fui (łac.) — byłem małą częścią. [przypis edytorski]
717. Odi profanum (łac.) — nienawidzę nieoświeconego... (początek pieśni III, 1 Horacego: Odi profanum vulgus et arceo: nienawidzę niekulturalnego tłumu i trzymam się od niego z daleka). [przypis edytorski]
718. Parry, Sir William Edward (1790–1855) — brytyjski eksplorator Arktyki. [przypis edytorski]
719. Jazon (mit. gr.) — heros z Tesalii, przywódca wyprawy po złote runo. [przypis edytorski]
720. czyli — czy z partykułą -li. [przypis edytorski]
721. sirocco — suchy i gorący wiatr południowy lub południowo-wschodni wiejący na ziemie włoskie znad wybrzeży afrykańskich. [przypis edytorski]
722. prawy (daw.) — prawdziwy. [przypis edytorski]
723. faux pas (z fr.) — nietakt. [przypis edytorski]
724. fox-hunt (ang.) — polowanie na lisa. [przypis edytorski]
725. Mykita (reg.) — lis. [przypis edytorski]
726. farba — tu: barwa, kolor. [przypis edytorski]
727. Kupidyn (mit. rzym.) — błg miłości, przedstawiany jako dziecko z łukiem i strzałami. [przypis edytorski]
728. Dyjana (mit. rzym.) — dziewicza bogini łowów, odpowiednik gr. Artemidy, mającej świątynię w Efezie. [przypis edytorski]
729. Job a. Hiob — postać występująca w Księdze Hioba; pochodził z kraju Us. Bóg i szatan założyli się o jego wiarę, konsekwencją zakładu było zesłanie na Hioba trądu, śmierć jego rodziny i pozbawienie go bogactwa (Hi 1,14–22; Hi 2,7). Hiob, mimo namów przyjaciół, nie zwątpił w Boga za co został nagrodzony późniejszym zdrowiem, nowymi dziećmi i ponownym bogactwem (Hi 42,10–17). [przypis edytorski]
730. chamsin — gwałtowny, gorący i suchy wiatr pustynny wiejący w północnej Afryce i na Półwyspie Arabskim, pojawiający się najczęściej od kwietnia do czerwca. Porywy chamsinu wywołują burze piaskowe i pyłowe. [przypis edytorski]
731. Oxenstiern, Axel (1583–1654) — polityk szwedzki. [przypis edytorski]
732. aksjom — dziś: aksjomat, tj. zasada. [przypis edytorski]
733. Liwiusz — Titus Livius (59 p.n.e.–17 n.e.), historyk rzymski. [przypis edytorski]
734. Je ne sais quoi (fr.) — nie wiem co; nieokreślona jakość a. zaleta. [przypis edytorski]
735. Menelaos (mit. gr.) — syn Atreusa, król Sparty; jego żona Helena została porwana przez Parysa, co doprowadziło do wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
736. Tejrezjasz (mit. gr.) — wróżbita, który część życia przeżył jako kobieta. [przypis edytorski]
737. Voilà la Pervenche (fr.) — oto barwinek. [przypis edytorski]
738. Rousseau, Jean Jacques (1712–1778) — francuski pisarz oraz filozof; postulował powrót do natury, odrzucał zdobycze cywilizacji, w tym pojęcie własności prywatnej; swój model człowieka idealnego, dobrego, wychowywanego w naturze przedstawił w dziele z 1762: Emil, czyli o wychowaniu. [przypis edytorski]
739. Medea (mit. gr.) — żona Jazona, morderczyni rywalki i własnych synów. [przypis edytorski]
740. Beatus ille qui procul negotiis — Szczęśliwy ten, kto z dala od zajęć (Horacy). [przypis edytorski]
741. Noscitur a sociis (łac.) — znany dzięki towarzyszom (poprzez przyjaciół). [przypis edytorski]
742. Wilberforce, William (1759–1833) — angielski polityk, filantrop i przeciwnik niewolnictwa. [przypis edytorski]
743. w kluby (daw.) — w dyby. [przypis edytorski]
744. Bedlam — potoczna nazwa Bethlem Royal Hospital, pierwszego szpitala psychiatrycznego. [przypis edytorski]
745. karambol — odmiana bilarda. [przypis edytorski]
746. udany — tu: udawany. [przypis edytorski]
747. larwa (daw.) — maska. [przypis edytorski]
748. wyskok (daw.) — spirytus. [przypis edytorski]
749. Alcybiades (450–404 p.n.e.) — wódz i polityk ateński, w młodości uczeń Sokratesa, jako strateg odegrał dużą rolę w ostatnich 15 latach wojny peloponeskiej; znany z wystawnego życia. [przypis edytorski]
750. dandys — elegant. [przypis edytorski]
751. Locke, John (1632–1704) — ang. filozof, polityk i ekonomista; rozwinął empirystyczną teorię poznania, stworzył nowożytną teorię tolerancji i państwa konstytucyjnego. [przypis edytorski]
752. Bacon, Roger (ok. 1214–1292) — ang. filozof i naukowiec, franciszkanin, jeden z pierwszych w nauce europejskiej zwolenników empiryzmu. [przypis edytorski]
753. improvisatore (wł.) — improwizator. [przypis edytorski]
754. Omnia vult belle Matho dicere — dic aliquando Et bene, dic neutrum, dic alicuando male (łac.) — Matho chce wszystko powiedzieć pięknie. Powiedz dobrze, powiedz zwyczajnie, czasem powiedz źle. [przypis edytorski]
755. faeton — czterokołowy sportowy powóz. [przypis edytorski]
756. laissez-aller (fr.) — pozwólcie iść. [przypis edytorski]
757. Stagiryta — przydomek Arystotelesa (384 p.n.e.–322 p.n.e.), filozofa greckiego, tu pojawiającego się jako autor Poetyki. [przypis edytorski]
758. birbant — alkoholik. [przypis edytorski]
759. Harmonia — osada w Ameryce stworzona przez emigrantów z Wirtembergii. [przypis edytorski]
760. Malthus, Thomas Robert (1766–1834) — angielski ekonomista, jako pierwszy zwrócił uwagę na zagrożenie przeludnieniem. [przypis edytorski]
761. Hans Holbein Młodszy (1498–1543) — wybitny malarz niemiecki. [przypis edytorski]
762. truna — dziś popr. forma M.lp: trumna. [przypis edytorski]
763. zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]
764. Cezar, Gajusz Juliusz (100–44 p.n.e.) — rzym. dowódca wojskowy, polityk, dyktator i pisarz; członek I triumwiratu; zdobywca Galii; odegrał kluczową rolę w wydarzeniach, które doprowadziły do upadku republiki i początku cesarstwa w państwie rzymskim. [przypis edytorski]
765. niepodobna (daw.) — nieprawdopodobne, niemożliwe. [przypis edytorski]
766. Scott,Walter (1771–1832) — szkocki autor powieści historycznych (m.in. Ivanhoe, Rob Roy) i poeta, bardzo popularny w swojej epoce. [przypis edytorski]
767. à la bonne femme (fr.) — wykonana tak, by przypominała dobrą kobietę. [przypis edytorski]
768. jest bonne vivante (z fr.) — umie cieszyć się życiem. [przypis edytorski]
769. Lukullus, Lucius Licinius (118 p.n.e.–56 p.n.e.) — polityk rzymski, znany także z wystawnych uczt. [przypis edytorski]
770. Diogenes z Synopy (413 p.n.e.–ok. 323 r. p.n.e.) — filozof grecki, cynik, znany z demonstracyjnej abnegacji. [przypis edytorski]
771. sine qua non (łac.) — (warunek) bez którego nie. [przypis edytorski]
772. sunduk (z ros.) — skrzynia. [przypis edytorski]
773. Hekla — gorące źródło w Islandii. [przypis edytorski]
774. rozhowor (rus.) — rozmowa. [przypis edytorski]
775. filozof z Malmsbury — Thomas Hobbes. [przypis edytorski]
776. ptak (...) palladowy — sowa, ptak Ateny, gr. bogini mądrości. [przypis edytorski]
777. de cunctis (łac.) — o wszystkich. [przypis edytorski]
778. Geoffry — właśc. Goffrey z Monmouth, kronikarz angielski. [przypis edytorski]
779. quia absurdum est (łac.) — ponieważ to niedorzeczność. [przypis edytorski]
780. Nessos (mit. gr.) — centaur zabity zatrutą strzałą przez Heraklesa; przed śmiercią poradził żonie Heraklesa, Dejanirze, by podarowała mężowi tunikę nasączoną jego krwią, bo to zapewni jej wierność męża. Dejanira posłuchała rady po wielu latach; krew centaura okazała się zatruta. [przypis edytorski]
781. tuizm — neologizm od łac. tu: ty. [przypis edytorski]
782. Pope, Alexander (1688–1744) — czołowy poeta angielskiego Oświecenia. [przypis edytorski]
783. Hebe (mit. gr.) — córka Zeusa i Hery, personifikacja młodości. [przypis edytorski]
784. Kąpielowy Przewodnik — książka Christophera Ansteya (1724–1802). [przypis edytorski]
785. bouts rimés (fr.) — gra towarzyska, polegająca na dopisywaniu wierszy do zadanych słów, które miały pojawiać się w pozycji rymowej. [przypis edytorski]
786. elukubracja — długa i wygłoszona z widocznym wysiłkiem wypowiedź. [przypis edytorski]
787. oremus (łac.) — módlmy się. [przypis edytorski]
788. ciura — pachołek w obozie wojskowym. [przypis edytorski]
789. en avant! (fr.) — naprzód! [przypis edytorski]
790. Bachus (mit. rzym.) — bóg wina. [przypis edytorski]
791. Ceres (mit. rzym.) — bogini urodzaju. [przypis edytorski]
792. spiec raka (daw.) — zarumienić się. [przypis edytorski]
793. ciały — dziś popr. forma N.lm: ciałami. [przypis edytorski]
794. z surowych schodzić dróg Cockera — tj. popełniać błędy w obliczeniach (Cocker był autorem podręcznika matematyki). [przypis edytorski]
795. Anakreont (570 p.n.e.–ok. 485 p.n.e.) — grecki poeta znany z krótkich utworów miłosnych. [przypis edytorski]
796. Venus Alma — dosł. Wenus Karmicielka; por. „(...) genetrix hominum, divômque voluptas, Alma Venus!” Lukrecjusz, De Rerum Natura, księga I, w. 1, 2. [przypis edytorski]
797. mdły (daw.) — słaby. [przypis edytorski]
798. sans culotte (fr.) — bez spodni. [przypis edytorski]
799. Lasciate ogni speranza voi ch’entrate (wł.) — Porzućcie wszelką nadzieję, którzy tu wchodzicie (napis na bramie piekieł według Boskiej komedii Dantego). [przypis edytorski]
800. żurzyć się (daw.) — złościć się. [przypis edytorski]
801. wcale (daw.) — całkiem. [przypis edytorski]
802. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]