SCENA DWUDZIESTA CZWARTA
Pentesilea. Ciało Achillesa, przykryte czerwonym kobiercem. Protoe i inne.
PIERWSZA AMAZONKA
Patrzcie, niewiasty! Tam nadchodzi ona,
Strojna w pokrzywy, niby z wielkim łupem,
I wiankiem suchych ostów uwieńczona
Zamiast wawrzynu — i kroczy za trupem
W całej ohydzie, wyniosła i sroga,
Jakby zwalczyła śmiertelnego wroga!
DRUGA KAPŁANKA
Na rękach krew! Bogowie zemsty głodni!
PROTOE
pada Arcykapłance na szyję
O matko moja!
ARCYKAPŁANKA
w przerażeniu
Wzywam wojny boga!
Nie jestem winna tej potwornej zbrodni!
PIERWSZA AMAZONKA
Oczami wodzi za Arcykapłanką!
DRUGA
Daje znak, patrzcie!
ARCYKAPŁANKA
Precz z oczu, poczwaro!
Precz stąd, powiadam, Hadesu mieszkanko!
Weź tę zasłonę! Zakryj się, maszkaro!
Zrywa z siebie zasłonę i ciska ją w twarz królowej
PIERWSZA AMAZONKA
O, żywy trup! Te słowa jej nie wzruszą!
DRUGA
Wciąż znaki daje — i nic nie pamięta...
TRZECIA
Wciąż znaki daje ku twym nogom, święta...
DRUGA
Patrz, patrz!
ARCYKAPŁANKA
Precz, mówię, opętana duszo!
Do kruków, cieni! Precz z mego widoku!
Na śmierć zapatrzysz mego życia pokój.
PIERWSZA AMAZONKA
Ha! Zrozumiano ją!...
DRUGA
Już jest spokojna.
PIERWSZA
O to chodziło, by Achila ciało
U stóp kapłanki Diany spoczywało.
TRZECIA
Co by to znaczyć miało, o dostojna?
ARCYKAPŁANKA
Cóż mi do tego? Cóż do tego ciała?
Niech niedostępna góra je pogrzebie
Z myślą pospołu, co ów czyn wydała!
Ty — nie-człowieku, jakże nazwę ciebie?
Jam to skłoniła cię do tej ohydy?!
Jeśli wymówką łagodną i słodką
Pchnęłam do zbrodni ją — jak Zeus w niebie,
To Furia chyba będzie jej pieszczotką.
PIERWSZA AMAZONKA
Wciąż na kapłankę patrzy Artemidy.
DRUGA
Prosto w jej oczy spogląda, zuchwała...
TRZECIA
Jak gdyby ją na wylot przejrzeć chciała.
ARCYKAPŁANKA
Protoe, idź, ja proszę! Weź ją! Idź!
Oddal ją, dłużej już patrzeć nie mogę!
PROTOE
płacze
Biada mi!
ARCYKAPŁANKA
Idźże!
PROTOE
Ja jej nie pomogę...
Zbyt straszny czyn spełniła!
ARCYKAPŁANKA
Rękę chwyć,
Ofiaruj jej swą pomoc, śmiało, siostro!
PROTOE
Nie chcę już nigdy jej widzieć na oczy!
DRUGA AMAZONKA
Patrzcie, jak teraz bada strzałę ostrą!
PIERWSZA
Jak ją obraca...
TRZECIA
O, jak w palcach toczy!
PIERWSZA KAPŁANKA
To snadź162 jest strzała, którą go ubiła.
PIERWSZA AMAZONKA
Tak jest, dostojna!
DRUGA
O, jak krew z niej ściera,
Jak plamę każdą skrzętnie wyczyściła!
TRZECIA
Co może myśleć przy tym?
DRUGA
Jak spoziera
Z troską na piórka, jak gładzi i suszy...
Nie ujdzie nitka jej najbardziej nikła.
No, patrzcie tylko!
TRZECIA
Czyli163 czynić zwykła
Sama to zawsze?
PIERWSZA KAPŁANKA
Nigdy nie wyruszy,
Nim strzał i łuku sama nie opatrzy164.
DRUGA
O, świętość łuku królowa docenia.
DRUGA AMAZONKA
Lecz teraz kołczan podjęła z ramienia,
Z powrotem wstawia ten swój grot najgładszy!
TRZECIA
Teraz gotowa...
DRUGA
Oto już się stało...
PIERWSZA KAPŁANKA
Już wzrok na świat pogląda trochę radszy!
KILKA KOBIET
Straszny widoku! Jak pustynia marna
Szczerego piasku, co trawki nie rodzi!
Cudne ogrody, które lawa czarna
Ogniem spaliła, by w popiołach brodzić
Wśród dawnych kwiatów obumarłej dziczy —
Większy wdzięk mają niźli jej oblicze.
Pentesilea wzdryga się nagłym dreszczem i upuszcza łuk
ARCYKAPŁANKA
Bogi! Okropność!
PROTOE
przestraszona
Ach, nieszczęście nowe?
PIERWSZA AMAZONKA
Łuk upuściła, znamię165 Aresowe!
DRUGA
Patrz, jak się chwieje...
CZWARTA
Jak dźwięczy i pada...
DRUGA
I jeszcze drgnął na ziemi...
CZWARTA
Tak umiera,
Jak się Tanais narodził — o, biada!
Pauza
ARCYKAPŁANKA
zwraca się nagle do niej
Przebacz mi, moja ty wielka królowo!
Już na cię Diana łaskawie spoziera,
Już jej przychylność zyskałaś na nowo.
Założycielka państwa niewieściego,
Wielka Tanais, przyznaję, dźwigała
Łuk ten nie godniej od ciebie, wspaniała.
PIERWSZA AMAZONKA
Milczy...
DRUGA
O, łza w jej oku...
TRZECIA
Oto krwawą
Podniosła rękę! Co znaczy ta ręka?
DRUGA
Na taki widok serce z żalu pęka!
PIERWSZA
Ociera oko, bo mgłą zaszło łzawo.
ARCYKAPŁANKA
pada na pierś Protoe
O Artemido! Co za łza!...
PIERWSZA KAPŁANKA
Tak, łza to,
Co w duszę ludzką zakrada się żywa,
By w wszystkie bić pożarne uczuć dzwony,
I krzyczy: gore! Tak iż tłum szalony
Ucieka z oczu i w jeziora spływa,
I głośno płacze nad duszy zatratą.
ARCYKAPŁANKA
z goryczą
Jeżeli
Do niej Protoe pójść się nie ośmieli —
To musi sama tu zginąć z niesławą.
PROTOE
po stoczeniu silnej walki wewnętrznej podchodzi do królowej; łzy tamują jej słowa
Czy zechcesz spocząć, królowo kochana?
Czy złożysz głowę na mym wiernym łonie?...
Wiele walczyłaś od samego rana,
Wiele cierpiałaś, wiele! — wyczerpana
Odpocznij teraz, ja ciebie osłonię...
Pentesilea rozgląda się, jakby usiąść chciała
Ty znasz mnie przecie, duszyczko siostrzana?
Pentesilea patrzy na nią, jej twarz rozjaśnia się lekko
Protoe, ta, co kocha cię nad życie...
Pentesilea gładzi delikatnie jej policzek
Przed tobą serce pada na kolana!
Jakże mnie wzruszasz!
Całuje rękę królowej
Utrudzonaś bardzo?
Ach, jak twój widok zdradza twe rzemiosło.
No, tak — zwycięzcy plamą krwi nie gardzą,
A z każdym mistrzem ubranie się zrosło.
Lecz gdybyś teraz troszeczkę obmyła
Ręce i twarz? — Chcesz wody, pani miła?
Kropelkę wody? Prawda?
Pentesilea spogląda na ręce i przytakuje
Tak, chce wody.
Daje znak Amazonkom, które idą do krynicy
Dla oczyszczenia z plam — i dla ochłody...
Słodko złożona na chłodne kobierce,
Po ciężkim znoju ukołyszesz serce.
PIERWSZA KAPŁANKA
Skoro ją wodą skropimy, uwaga!
Wrócą jej zmysły.
ARCYKAPŁANKA
O tak, mam nadzieję.
PROTOE
Nadzieję, święta? Że oprzytomnieje?
A ja się boję!
ARCYKAPŁANKA
jakby rozważając
Czego? Czyż wymaga,
By jej Achila ciało...
Pentesilea spojrzała z błyskiem na Arcykapłankę
PROTOE
Dość, dość!
ARCYKAPŁANKA
O nic, królowo moja, nic.
Tak pozostanie wszystko, jako było.
PROTOE
Kłujący wawrzyn ten zdejmiemy z lic.
My wszystkie wiemy, że się zwyciężyło!
I szyję też uwolnij... Tak — o, tak!
Patrz! Jaka rana, niemała — lecz jedna!
Ciężką przeprawę miałaś, moja biedna!
Lecz za to teraz triumfujesz nam!
O Artemido!
Dwie Amazonki przynoszą płaską marmurową misę z wodą
PROTOE
Misę złóżcie tam.
Czy mam cię teraz wodą zrosić świeżą?
Nie zlękniesz się? — Co to królowa czyni?
Pentesilea klęka przed misą i zlewa głowę wodą
Patrzcie! Jak żwawa jest nasza władczyni!
Zaraz ci żyły nową krwią uderzą...
Prawda? Czy tak?
PENTESILEA
ogląda się
Protoe!
Oblewa się wodą na nowo
MEROE
z radością
Przemówiła!
ARCYKAPŁANKA
Dzięki niebiosom!
PROTOE
Dobrze!
MEROE
Wraca siła...
PROTOE
Nie żałuj wody, najdroższa!... Tak... wody!
Jeszcze!... Tak!... Jeszcze... jako łabędź młody!
MEROE
Ach, jaka miła!
PIERWSZA KAPŁANKA
Jak główkę nachyla!
MEROE
Jak z pełnej misy krople wód rozpyla!
PROTOE
Czy już, królowo moja?
PENTESILEA
Ach! Rozkosze...
PROTOE
Więc, by tu siadła, królowę poproszę!
Chusty podajcie, kapłanki! Owinę
Zmoczone włosy! Pomóżcie mi, proszę!
Otulić głowę — tak... i okryć szyję!
Tak... usiądziemy! Serce żywiej bije...
Otuliła królowę, podniosła, sadza ją na głazie pod dębem i mocno przyciska do piersi
PENTESILEA
Jak mi jest?
PROTOE
Dobrze — myślę?
PENTESILEA
szeptem
Ach, jak błogo!
PROTOE
Serce siostrzane! Słodkie! Moje życie!
PENTESILEA
Powiedzcie mi — czym ja szczęśliwą nogą
Stanęła już na Elizejskim szczycie?
Czy do mnie jako nimfy przychodzicie,
Co służą naszej dostojnej królowej,
Kiedy owiana w cichy szum dębowy
Zstępuje w groty krysztalne odbicie?
Czyś ty, by mnie ucieszyć, nimfo mała,
Postać mej lubej Protoe przybrała?
PROTOE
Nie, najcudniejsza królowo, nie, nie!
To ja! Protoe twoja, żywa,
Która na rękach trzyma cię — prawdziwa!...
A co tu widzisz, to jest marny świat,
Na który promień oczu bogów padł.
PENTESILEA
To nic... No dobrze!
PROTOE
Co królowa czuje?
PENTESILEA
Radam, jak widzisz. Z utrudzenia konam...
PROTOE
Wytłumacz, droga, bo nic nie pojmuję...
PENTESILEA
Że jestem jeszcze, cieszę się!... Znużonam.
Pauza
MEROE
Dziwne to!
ARCYKAPŁANKA
Jakaż osobliwa zmiana.
MEROE
Niechby z niej która wydobyła tkliwa...
PROTOE
Jakież cię, pani, nawiedziły dziwa,
Żeś już do cieniów krainy zesłana?
PENTESILEA
po chwili, w zachwyceniu
Takam szczęśliwa, siostry, tak szczęśliwa!
Do śmierci, Diano, czuję się dojrzała.
Nie wiem, co stało się, lecz mówię szczerze,
Iż umrzeć mogłabym w najświętszej wierze,
Żem Peleidę tutaj pokonała.
PROTOE
chyłkiem, do Arcykapłanki
Prędko usunąć ciało!
PENTESILEA
prostując się żywo
Ty do kogo
Mówisz, Protoe?
PROTOE
gdy Amazonki ociągają się
Precz stąd!
PENTESILEA
Zeusie srogi!
Więc prawda?
PROTOE
O co pytasz? Tu, jak mogą
Najciaśniej, niech obstąpią mary.
Daje znak Kapłankom, by sobą zasłoniły nosze, które już podniesiono z ziemi
PENTESILEA
z radością zasłania twarz rękami
Bogi!
Nie śmiem odwrócić oczu poza siebie.
PROTOE
Co moja pani zamierza? Co roi?
PENTESILEA
obraca się
Udajesz, miła!
PROTOE
Nie, jak Zeus na niebie
Światu panuje!
PENTESILEA
z rosnącą niecierpliwością
Ile was tu stoi?
Rozstąpcież się!
ARCYKAPŁANKA
razem z innymi ciasno otaczając mary
O Zeusie, stój nad nami!
PENTESILEA
wstając
O Diano! Czegóż miałabym się bać?...
MEROE
O, patrzcie, jak w niej groza rośnie!
PENTESILEA
do Amazonek niosących ciało
Stać!
Co tam niesiecie? Ja chcę wiedzieć! Stój!
Roztrąca niewiasty i przedziera się aż do trupa
PROTOE
Królowa moja niech nie poszukuje!
PENTESILEA
Czy to on, siostry?... On to?... Czy on... mój...
JEDNA Z NIOSĄCYCH
gdy nosze opuszczono
Kto?
PENTESILEA
Niemożliwe to nie jest, pojmuję!
Umiem jaskółkę w locie trafić w skrzydło
Tak, by je zleczyć, aby była żywa;
Zwierza strzałami wpędzić w moje sidło...
Ale strzelecka sztuka jest zdradliwa.
Gdy strzał mistrzowski w szczęścia serce mierzy,
Podstępnie bóstwo w rękę nas uderzy.
Mów, czy to on? Trafiony nazbyt blisko?
PROTOE
Na strasznych potęg Olimpu siedlisko,
Nie pytaj!
PENTESILEA
Precz! Gdyby wyciekło
Z tej jego rany całe piekło —
Ja chcę go widzieć!
Podnosi całun
Która wśród was to uczyniła?...
PROTOE
Ty pytasz jeszcze?
PENTESILEA
O bogini!
Już po twym dziecku!
Pada
ARCYKAPŁANKA
Kogo wini?
PROTOE
Najwięksi niebios bogowie!... O miła,
Czemuś ty rady mojej nie spełniła?
Lepiej by tobie było, nieszczęśliwa,
Gdyby zaćmiony twój rozum kaleki
Błądził na wieki, na wieki, na wieki,
Niż że dnia tego doczekałaś żywa!
Królowo, słysz mnie!
ARCYKAPŁANKA
Zwróć oczy łaskawe!
MEROE
Serc sto tysięcy twa boleść przeszywa!
ARCYKAPŁANKA
Dźwignij się, powstań!
PENTESILEA
uniosła się na wpół
Ach, te róże krwawe!
Ach, wianek ran dokoła jego głowy!
Ach, jak te pąki, zapach śląc grobowy,
Na żer robactwu rozkwitają kraśnie!
PROTOE
tkliwie
A jednak miłość wieńczyła go właśnie!
MEROE
Lecz nazbyt mocno!
PROTOE
I cierniami róży!
Myśląc: na wieczność!
ARCYKAPŁANKA
Ach, nie zniosę dłużej!
PENTESILEA
Jednak chcę wiedzieć, niech mnie bogi strzegą:
Która bezecnie okradła mnie z niego?
Nie pytam... która mi zabiła
Żywego; oddam jej łaski zapłatą:
Niechby jak ptak swobodna żyła.
Która martwego uśmierciła,
Pytam, Protoe, odpowiedz mi na to!
PROTOE
Co, moja pani, co?
PENTESILEA
Zrozum to jasno.
Kto prometejską skrę z piersi człowieka
Tego mi wykradł, nie chcą wiedzieć. Nie chcę,
Bo nie chcę... Taki mój kaprys, gdy zechcę:
Temu przebaczam, niech wolny ucieka...
Lecz kto, Protoe, niecnie ręką własną
Ominął otwór bramy w tej grabieży
I poprzez śnieżne z alabastru ściany
Wdarł się w świątynię — kto mi młodociany
Ten obraz bogów tak zniekształcił świeży,
Że już nie walczą oń, komu należy,
Życie i gnicie — kto gorzej od psów
Tak go skaleczył, że Litość odbieży,
Że wieczna Miłość, niby ladacznica
W śmierci niewierna, odwraca swe lica:
Tego chcę oddać mojej zemście. Mów!
PROTOE
do Arcykapłanki
Cóż odpowiedzieć opętanej?
PENTESILEA
No?! Czy się dowiem?...
MEROE
Szukasz rąk...
Jeśli to zmniejszy cierń twych mąk,
Oddaj swej zemście, kogo chcesz.
Oto stoimy wszystkie — bierz!
PENTESILEA
Powiedzą jeszcze, że to ja!
ARCYKAPŁANKA
nieśmiało
O nieszczęśliwa, któż by inny...
PENTESILEA
Ha!
Ty księżno piekieł w światła szacie!
Ty mi się ważysz...?!
ARCYKAPŁANKA
Świadkiem Artemida!
Wy, Amazonki wszystkie, świadczyć macie!
Twoja to strzała — niech prawda się wyda!
Trafiła jego; gdybyż tylko strzała!
Nieba łaskawe! Gdy runął, ty w pędzie,
W szalonych zmysłów zdziczałym obłędzie,
Ze zgrają psów rzuciłaś się nań cała
I... — moje usta nie chcą wypowiedzieć,
Co uczyniłaś. Chodźmy! Nie chciej wiedzieć!
PENTESILEA
Niech wpierw Protoe potwierdzi to słowo.
PROTOE
O, ty nie pytaj mnie, moja królowo.
PENTESILEA
Co! Ja? Ja miałam go...? Z psów całą zgrają...
Tymi małymi rękami ja doń...?
Ustami, co miłością nabrzmiewają...?
One ukuły taką zgodną broń,
Ta dłoń, te usta, usta i znów dłoń...?!
PROTOE
Królowo moja!
ARCYKAPŁANKA
Wołam: tobie biada!
PENTESILEA
Nie, posłuchajcie, nie uwierzę wam!
Niech w noc to wpisze błyskawica blada,
Niech mi to piorun gromem gada —
Ja im obojgu jednak zadam kłam!
MEROE
Niechaj ta wiara stoi jako skały:
Nie my będziemy podważać ją śmiały.
PENTESILEA
Że się nie bronił, jakże to się stało?
ARCYKAPŁANKA
Nieszczęsna, kochał cię! Jemu się chciało
W niewolę pójść, więc zbliżał się w spokoju!
Dlatego tylko wzywał cię do boju!
I niepewnością tęsknota go parła,
Czy iść królowa do świątyni raczy.
Lecz ty...
PENTESILEA
Tak, tak.
ARCYKAPŁANKA
Trafiłaś...
PENTESILEA
Jam rozdarła.
PROTOE
O pani tmoja!
PENTESILEA
z koszmarnym uśmiechem
Albo... czy inaczej?
Zacałowałam go na śmierć?
MEROE
Rozpaczy!
PENTESILEA
Nie? Całowałam? Rozdarłam? Mów! Nie?
ARCYKAPŁANKA
O, biada! biada! wołam. Uchodź!
PIERWSZA KAPŁANKA
Zbawcie
Ją bogi!
ARCYKAPŁANKA
Nocy, skryj ją w wiecznym śnie!
PENTESILEA
A więc to błąd był. Pieści i boleści
Splata się w rym; gdy miłość jest na dnie,
Łacno166 tu można dwie pomylić treści.
PROTOE
chwyta ją
Precz, uciekajmy co prędzej!
PENTESILEA
Zostawcie!
Uwalnia się z chust i klęka przed trupem
Ty najbiedniejszy ze wszystkich tysięcy!
To była tylko zmyłka ust dziewczęcych,
Wargi za prędkie, nie mówią wymownie;
Teraz, co chciałam, mówię ci dosłownie:
To było to, kochanku — nic więcej.
Całuje go
ARCYKAPŁANKA
Zabrać ją stąd!
MEROE
Tu przecież nie zostanie.
PENTESILEA
Niejedna, kiedy do chłopca przywarła,
Powie: tak wielkie jest moje kochanie,
Żebym cię, luby, z miłości pożarła!
A po namyśle — głupia! — zdanie zmienia:
Jest nasycona nim do obrzydzenia.
Z nami, kochanku, inaczej się stało.
Spójrz: kiedym ja na szyi twej zawisła,
Ja to zrobiłam, dosłowna i ścisła;
Nie tak obłędna byłam, jak się zdało.
MEROE
O najstraszliwsza! O, na bogi żywe!
ARCYKAPŁANKA
Bierzcie ją siłą!
PROTOE
Chodź z Amazonkami!
PENTESILEA
pozwala się podnieść
Dobrze, tu jestem już...
ARCYKAPŁANKA
Więc idziesz z nami?
PENTESILEA
Nie z wami.
Do Temiscyry idźcie; gdy możecie,
Bądźcie szczęśliwe...
Ty nade wszystko, Protoe... Wy wszystkie!
I — w zaufaniu jeszcze się dowiecie:
Prochy Tanais rozsypcie po świecie.
PROTOE
A ty, siostrzyczko ukochana?
PENTESILEA
Niech cię to, luba, lękiem nie napawa:
Ja się wyrzekam Amazonek prawa,
Za tym młodzieńcem oto idę w drogę.
PROTOE
Jakże?
ARCYKAPŁANKA
Ty biedna!
PROTOE
Zrozumieć nie mogę!
ARCYKAPŁANKA
Ty pragniesz...
PENTESILEA
Co? Zaiste!
MEROE
Diana!
PROTOE
Więc pozwól jeszcze słówko mi tymczasem...
Usiłuje odebrać jej sztylet
PENTESILEA
Cóż to, na co? — Cóż szukasz mi za pasem?
Tak! Zaraz! Nie wiedziałam, czego chcesz...
Tu sztylet masz.
Wyjmuje sztylet zza pasa i oddaje go Protoe
A może strzały też?
Zdejmuje z ramion kołczan
Tu cały kołczan przed tobą otworzę!
Wysypuje strzały przed siebie
Co prawda, miło byłoby właściwie...
Kilka strzał podnosi z powrotem
Ta bowiem oto... Nie? A tamta może?
Tak, ta. Prawdziwie! — No nic! Weź, niebożę!
Wszystkie pociski zabierz sobie!
Zbiera całą wiązkę i daje w ręce Protoe
PROTOE
Daj!
PENTESILEA
Albowiem teraz zstępuję w me łono
Jakby do szybu — i, jak zimny spiż,
Zagłady myśl dobywam sobie wzwyż...
Tę rudę, w ogniu Żalu oczyszczoną,
Kuję na stal... trucizną poję zdradną,
Na wskroś gryzącym jadem Skruchy mej...
Kładę na wieczne Nadziei kowadło
I kuję, ostrzę sobie sztylet z niej...
I sztyletowi teraz pierś podaję:
Tak! Tak! Tak! Tak! I jeszcze! — Dobrze... tak.
Pada i umiera
PROTOE
chwytając królowę
Kona!
MEROE
Naprawdę, idzie z nim!
PROTOE
Bądź zdrowa!
Tu ona dłużej pozostać nie miała!
Układa ją na ziemi
ARCYKAPŁANKA
O, jak ułomne ludzkie siły, słowa!
Jak ta podcięta — dumna i wspaniała
Na szczytach życia niedawno szumiała!
PROTOE
Zbyt silnie, dumnie kwitnąc, padła w kwiecie!
Dąb martwy stoi w burzy niewzruszony,
Lecz zdrowe drzewo burza z trzaskiem zmiecie,
Albowiem może imać167 się korony.
Przypisy:
1. Amazonki (mit. gr.) — plemię wojowniczych kobiet. [przypis edytorski]
2. Artemida (mit. gr.) — dziewicza bogini łuczniczka, opiekunka zwierzyny łownej. Bliźniacza siostra Apollina. Jej strzałom przypisywano nagłą śmierć kobiet. [przypis edytorski]
3. Achilles (mit. gr.) — legendarny bohater grecki, syn Peleusa, króla Ftyi, i Tetydy, boginki morskiej. [przypis edytorski]
4. Odyseusz (mit. gr.) — ulubieniec bogów, awanturnik, mężny, a przede wszystkim sprytny wojownik. Król Itaki, mąż Penelopy. Bohater Odysei, która opisuje jego dziesięcioletnią podróż powrotną spod Troi. [przypis edytorski]
5. Diomedes (mit. gr.) — grecki wojownik, bohater Iliady Homera. [przypis edytorski]
6. Antilochus (mit. gr.) — syn Nestora, starego bohatera wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
7. Jupiter (mit. rzym.) — Jowisz, odpowiednik Zeusa, najważniejszego boga gr. panteonu (w całym tekście dramatu bogowie greccy są niekiedy zastępowani rzymskimi odpowiednikami). [przypis edytorski]
8. Atryda — syn Atreusa, tu: Agamemnon. [przypis edytorski]
9. Mirmidonowie (mit. gr.) — plemię gr. z Tesalii, poddani Achillesa. [przypis edytorski]
10. Priamid — syn Priama, króla Troi. [przypis edytorski]
11. Ilion — Troja. [przypis edytorski]
12. niemi — dziś popr.: nimi. [przypis edytorski]
13. Hellespont — Cieśnina Dardanelska. [przypis edytorski]
14. Hades (mit. gr.) — władca podziemnego świata zmarłych i bogactw ukrytych w ziemi; budzący strach, ale sprawiedliwy bóg, brat Zeusa i Posejdona. [przypis edytorski]
15. rad (daw.) — chętny. [przypis edytorski]
16. Zeus (mit. gr.) — najważniejszy bóg gr. panteonu, syn Kronosa i Rei. [przypis edytorski]
17. Argiwi — mieszkańcy miasta Argos, z którego pochodził Agamemnon; tu ogólnie: Grecy. [przypis edytorski]
18. Dardanowie — Trojanie. [przypis edytorski]
19. igry (daw.) — zabawa. [przypis edytorski]
20. Egińczyk — mieszkaniec gr. wyspy Eginy; tu: Achilles. [przypis edytorski]
21. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
22. srom (daw.) — wstyd, hańba. [przypis edytorski]
23. Styks (mit. gr.) — rzeka w krainie umarłych. [przypis edytorski]
24. Furie (mit. rzym.) — boginie zemsty, ich gr. odpowiednikiem są Erynie. [przypis edytorski]
25. puklerz — rodzaj okrągłej tarczy. [przypis edytorski]
26. Ares (mit. gr.) — bóg wojny. [przypis edytorski]
27. srokacz — koń o cętkowanej sierści. [przypis edytorski]
28. Agamemnon (mit. gr.) — syn Atreusa, króla Myken, wódz greckiej wyprawy przeciw Troi, brat Menelaosa, którego żona, Helena, została porwana przez Trojan, co dało początek wojnie. [przypis edytorski]
29. Sfinks (mit. gr.) — potwór z twarzą kobiety, ciałem lwa, skrzydłami orła i ogonem węża, który zatrzymywał podróżnych zdążających do Teb, zadając im podchwytliwie sformułowane pytanie, a gdy nie umieli na nie odpowiedzieć, zabijał ich. Edyp odgadł zagadkę potwora i w ten sposób pokonał Sfinksa. Zagadka brzmiała: co to za zwierzę, które rano chodzi na czterech nogach, w południe na dwóch, a wieczorem na trzech? Właściwa odpowiedź to: człowiek, który jako dziecko raczkuje, jako dorosły używa tylko kończyn dolnych, a na starość wspomaga się laską. [przypis edytorski]
30. Laertiada — syn Leartesa, tj. Odyseusz. [przypis edytorski]
31. łowiec — dziś popr.: łowca. [przypis edytorski]
32. Larysejczyk — tu: Odyseusz. [przypis edytorski]
33. Pergam — tu trojański akropol (ufortyfikowane wzgórze wewnątrz miasta). [przypis edytorski]
34. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
35. kwadryga (daw.) — rydwan zaprzężony w czwórkę koni ustawionych w jednym rzędzie. [przypis edytorski]
36. Automedon (mit. gr.) — woźnica Achillesa. [przypis edytorski]
37. obieża (daw.) — sieć używana przy polowaniu, pułapka. [przypis edytorski]
38. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]
39. królowę — dziś popr. forma B.lp: królową. [przypis edytorski]
40. koncerz — broń biała, rodzaj długiego miecza. [przypis edytorski]
41. bachmat (daw.) — rumak. [przypis edytorski]
42. Megera (mit. gr.) — jedna z Erynii, bogiń zemsty. [przypis edytorski]
43. wartki — szybki. [przypis edytorski]
44. numidyjskie strzały — Numidowie, plemię z Afryki Północnej, byli znani jako doskonali łucznicy. [przypis edytorski]
45. szczupak — tu: skok. [przypis edytorski]
46. Kronida (mit. gr.) — przydomek Zeusa (syn Kronosa). [przypis edytorski]
47. Skamander — rzeka opływająca Troję; takie samo imię nosił także bóg tej rzeki. [przypis edytorski]
48. Pelida — przydomek Achillesa (syn Peleusa). [przypis edytorski]
49. kupić się (daw.) — gromadzić się. [przypis edytorski]
50. rejterada — ucieczka, odwrót. [przypis edytorski]
51. Atrydzi — synowie Atreusa, Agamemnon i Menelaos. [przypis edytorski]
52. Cerber (mit. gr.) — trzygłowy pies pilnujący Hadesu; tu przen.: nieprzejednany strażnik. [przypis edytorski]
53. stępak — silny, lecz powolny koń. [przypis edytorski]
54. cytara — instrument strunowy szarpany. [przypis edytorski]
55. Temiscyra — stolica państwa Amazonek. [przypis edytorski]
56. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]
57. Diana (mit. rzym.) — dziewicza bogini łowów, odpowiednik gr. Artemidy. [przypis edytorski]
58. zgoła — całkiem. [przypis edytorski]
59. Pallada (mit. gr.) — przydomek Ateny, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny. [przypis edytorski]
60. rad (daw.) — zadowolony. [przypis edytorski]
61. wiktoria — zwycięstwo. [przypis edytorski]
62. ciura — sługa w obozie wojskowym. [przypis edytorski]
63. zakała — osoba przynosząca wstyd. [przypis edytorski]
64. Nereidy (mit. gr.) — nimfy morskie, córki Nereusa; najsłynniejszą z nereid była Tetyda, matka Achillesa. [ [przypis edytorski]
65. pono (daw.) — podobno. [przypis edytorski]
66. strzały — dziś popr. forma N.lm: strzałami. [przypis edytorski]
67. chuć — pożądanie. [przypis edytorski]
68. Pola Elizejskie (mit. gr.) — miejsce pośmiertnego przebywania zmarłych bohaterów. [przypis edytorski]
69. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
70. Hymetos — pasmo górskie na wschód od Aten. [przypis edytorski]
71. tarń — tarnina, kolczasty krzak. [przypis edytorski]
72. Gorgona (mit. gr.) — potwór, którego spojrzenie zmieniało przeciwników w kamień. [przypis edytorski]
73. mars — tu: odwaga (od imienia Marsa, rzymskiego boga wojny). [przypis edytorski]
74. mamli — mam z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
75. Artemida (mit. gr.) — dziewicza bogini łuczniczka, opiekunka zwierzyny łownej. Bliźniacza siostra Apollina. Jej strzałom przypisywano nagłą śmierć kobiet. [przypis edytorski]
76. gody (daw.) — wesele, święto. [przypis edytorski]
77. chryzolit — żółtozielony minerał stosowany w jubilerstwie. [przypis edytorski]
78. kir — czarna tkanina, symbol żałoby. [przypis edytorski]
79. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
80. Eros (mit. gr.) — bóg miłości, przedstawiany jako pulchne dziecko z łukiem i strzałami; jego rzym. odpowiednik to Amor. [przypis edytorski]
81. bogi — dziś popr. forma W.lm: bogowie. [przypis edytorski]
82. jąć (daw.) — zacząć. [przypis edytorski]
83. Hellada (z gr.) — Grecja. [przypis edytorski]
84. czyli — czy z partykułą wzmacniająca -li. [przypis edytorski]
85. Afrodyta (mit. gr.) — bogini miłości, kwiatów, pożądania i płodności. Afrodyta nie miała rodziców, narodziła się z piany morskiej u wybrzeży Cypru. [przypis edytorski]
86. szych — nitka owinięta złotym drucikiem, używana do haftu, przen.: pozorna świetność. [przypis edytorski]
87. blichtr — pozorna świetność. [przypis edytorski]
88. wyciągniona — dziś popr.: wyciągnięta. [przypis edytorski]
89. Farzos — nazwa geograficzna wymyślona przez autora. [przypis edytorski]
90. pałać (daw.) — płonąć. [przypis edytorski]
91. Ida — góra w pobliżu Troi, na której znajdują się źródła rzeki Skamander. [przypis edytorski]
92. Ossa — góra w Tesalii. [przypis edytorski]
93. Giganci — Tytani, synowie Uranosa i Gai. [przypis edytorski]
94. Helios (mit. gr.) — bóg słońca, przedstawiany jako woźnica słonecznego rydwanu. [przypis edytorski]
95. tyrada — długi monolog, patetyczny lub gniewny. [przypis edytorski]
96. Co uczyniłem synowi Priama — Achilles zabił w walce Hektora, syna Priama, po czym wlókł jego zwłoki za rydwanem. [przypis edytorski]
97. krasa (daw.) — piękno. [przypis edytorski]
98. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
99. doba (daw.) — czas, moment. [przypis edytorski]
100. Pelida — przydomek Achillesa (syn Peleusa). [przypis edytorski]
101. wierzeje (daw.) — wrota. [przypis edytorski]
102. firmament — w dawnej astronomii sfera gwiazd stałych, pot.: sklepienie niebieskie. [przypis edytorski]
103. Eumenidy (mit. gr.) — dosł. „łaskawe”; przydomek Erynii, bogiń zemsty, mający zabezpieczyć mówiącego przed ich gniewem. [przypis edytorski]
104. judzić (daw.) — namawiać do złego. [przypis edytorski]
105. wraz (daw.) — zaraz, niedługo. [przypis edytorski]
106. tabor — wojskowe środki transportu. [przypis edytorski]
107. wyraj — ciepłe kraje, do których odlatują ptaki, przen.: miejsce wypoczynku. [przypis edytorski]
108. Ares (mit. gr.) — bóg wojny. [przypis edytorski]
109. Orkus (mit. rzym.) — demon śmierci, niekiedy utożsamiany z gr. Hadesem. [przypis edytorski]
110. Hymen (mit. gr.) — bóg zaślubin, przedstawiany z pochodnią. [przypis edytorski]
111. zmóc (daw.) — pokonać. [przypis edytorski]
112. Hory (mit. gr.) — boginie pór roku. [przypis edytorski]
113. największy Priamida — mowa o Hektorze. [przypis edytorski]
114. przytroczyć — przywiązać. [przypis edytorski]
115. Tetyda (mit. gr.) — jedna z Nereid (boginek morskich), matka Achillesa. [przypis edytorski]
116. Hefajstos (mit. gr.) — syn Zeusa i Hery, bóg kowali, złotników i ognia. Przedstawiany jako kulawy, gdyż Zeus zrzucił go z Olimpu, gdy Hefajstos wstawił się za Herą. [przypis edytorski]
117. Skona mój łabędź, twe imię śpiewając — sens: twoje imię będzie ostatnią rzeczą, jaka wymówię przed śmiercią. [przypis edytorski]
118. kędy (daw.) — gdzie. [przypis edytorski]
119. stać o coś (daw.) — troszczyć się o coś. [przypis edytorski]
120. pusty (daw.) — beztroski, jałowy. [przypis edytorski]
121. Kronida (mit. gr.) — przydomek Zeusa (syn Kronosa). [przypis edytorski]
122. skroś (daw.) — przez. [przypis edytorski]
123. niewieściem — dziś popr.: niewieścim. [przypis edytorski]
124. miast (daw.) — zamiast. [przypis edytorski]
125. blanki — zwieńczenie muru obronnego, dające osłonę dla obrońców. [przypis edytorski]
126. żywo (daw.) — szybko. [przypis edytorski]
127. przydać (daw.) — dodać, tu: uzupełnić. [przypis edytorski]
128. kurhan — kopiec kryjący grób. [przypis edytorski]
129. jabłko — złote jabłko niezgody, z napisem „dla najpiękniejszej”, o które pokłóciły się Atena, Hera i Afrodyta. [przypis edytorski]
130. Parys (mit. gr.) — syn Priama i Hekabe, królewicz trojański; porwał Helenę, żonę władcy Myken Menelaosa, co było bezpośrednim powodem rozpoczęcia wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
131. Atrydzi — synowie Atreusa, Agamemnon i Menelaos. [przypis edytorski]
132. bitwa bryzejska — konflikt o brankę Achillesa, Bryzejdę, którą przywłaszczył sobie Agamemnon. [przypis edytorski]
133. Patrokles (mit. gr.) — wojownik grecki, najlepszy przyjaciel Achillesa, zginął z ręki Hektora podczas ataku na Troję. [przypis edytorski]
134. Skamander — rzeka opływająca Troję; takie samo imię nosił także bóg tej rzeki. [przypis edytorski]
135. szumny (daw.) — pompatyczny. [przypis edytorski]
136. gdy czujna byłam — na jawie. [przypis edytorski]
137. Priamida — syn Priama, tu: Hektor. [przypis edytorski]
138. Priam (mit. gr.) — władca Troi, ojciec Hektora, jej najdzielniejszego obrońcy, i Parysa, który porwaniem Heleny doprowadził do wybuchu wojny trojańskiej. [przypis edytorski]
139. opona (daw.) — zasłona. [przypis edytorski]
140. Elizjum (mit. gr.) — pola elizejskie, miejsce pośmiertnego przebywania zmarłych bohaterów. [przypis edytorski]
141. Prometeusz (mit. gr.) — bohater, który wykradł ogień z nieba i przyniósł go ludziom. Za karę przykutemu na rozkaz Zeusa do skały, sęp szarpał wciąż odrastającą wątrobę. [przypis edytorski]
142. złoty półksiężyc — symbol Diany, dziewiczej bogini łowów. [przypis edytorski]
143. Zeus (mit. gr.) — najważniejszy bóg gr. panteonu, syn Kronosa i Rei. [przypis edytorski]
144. wraz (daw.) — zaraz. [przypis edytorski]
145. skrzepić się (daw.) — wzmocnić się. [przypis edytorski]
146. ciemnie (daw.) — ciemności. [przypis edytorski]
147. chram (daw.) — świątynia. [przypis edytorski]
148. Ananke (mit. gr.) — bogini konieczności, nieuniknionego losu; matka Mojr; przen.: przeznaczenie. [przypis edytorski]
149. ordynek — tu: szyk bojowy. [przypis edytorski]
150. strzyga — upiór. [przypis edytorski]
151. Gracja (mit. rzym.) — jedna z trzech bogiń wdzięku, piękna i radości; ich gr. odpowiednik to Charyty. [przypis edytorski]
152. Kronida (mit. gr.) — przydomek Zeusa (syn Kronosa). [przypis edytorski]
153. Nike (mit gr.) — bogini zwycięstwa. [przypis edytorski]
154. Kocyt (mit. gr.) — jedna z rzek w Hadesie, krainie zmarłych. [przypis edytorski]
155. Lernajskie moczary (mit. gr.) — bagno, w którym żyła Hydra Lernejska, potwór zabity przez Heraklesa. [przypis edytorski]
156. prośbą się imać — prawdop. winno być „prośby się imać” (tj. chwytać). [przypis edytorski]
157. menada — kobieta z orszaku Dionizosa. [przypis edytorski]
158. arkan — sznur zakończony pętlą, służący do chwytania zwierząt, podobny do lassa. [przypis edytorski]
159. Megera (mit. gr.) — jedna z Erynii, bogiń zemsty. [przypis edytorski]
160. kroki — dziś popr. forma N.lm: krokami. [przypis edytorski]
161. Gorgona (mit. gr.) — potwór, którego spojrzenie zmieniało przeciwników w kamień. [przypis edytorski]
162. snadź (daw.) — widocznie. [przypis edytorski]
163. czyli — czy z partykułą pytajną -li. [przypis edytorski]
164. opatrzyć (daw.) — przygotować. [przypis edytorski]
165. znamię (daw.) — znak. [przypis edytorski]
166. łacno (daw.) — łatwo. [przypis edytorski]
167. imać (daw.) — chwytać. [przypis edytorski]