Epilog
Początkowo bunt legii galijskich pod wodzą Windeksa nie zdawał się być zbyt groźnym. Cezar miał dopiero trzydziesty pierwszy rok życia i nikt nie śmiał się spodziewać, by świat wnet już miał być wolny od duszącej go zmory. Wspomniano, że wśród legii nieraz już, jeszcze za dawniejszych panowań, przychodziło do rozruchów, które jednak mijały nie pociągając za sobą zmiany panowań. Tak za Tyberiusza Drusus uśmierzył bunt legii panońskich, a Germanikus nadreńskich. „Któż by zresztą — mówili ludzie — mógł objąć po Neronie panowanie, gdy wszyscy niemal potomkowie boskiego Augusta wyginęli za jego rządów?” Inni, patrząc na kolosy wyobrażające go jako Herkulesa, mimo woli wyobrażali sobie, że żadna siła takiej potęgi nie złamie. Byli i tacy, którzy od czasu jak wyjechał do Achai, tęsknili po nim, albowiem Helius i Politetes, którym zostawił rządy Rzymu i Italii, rządzili jeszcze krwawiej od niego.
Nikt nie był pewny życia i mienia. Prawo przestało bronić. Zagasła godność ludzka i cnota, rozluźniły się węzły rodzinne, a znikczemniałe serca nie śmiały dopuścić nawet nadziei. Z Grecji dochodziły echa o niesłychanych tryumfach cezara, o tysiącach koron, które zdobył, i tysiącach współzawodników, których pokonał. Świat wydawał się jedną orgią, krwawą i błazeńską, lecz zarazem wszczepiło się mniemanie, że przyszedł kres cnocie i rzeczom poważnym, że nadszedł czas tańca, muzyki, rozpusty, krwi i że odtąd tak płynąć już musi życie. Sam cezar, któremu bunt otwierał drogę do nowych łupiestw, niewiele się troszczył o zbuntowane legie i Windeksa, a nawet często radość swoją z tego powodu wypowiadał. Z Achai nie chciał też wyjeżdżać i dopiero gdy Helius doniósł mu, że dalsza zwłoka może go o utratę państwa przyprawić, wyruszył do Neapolu.
Tam znów grał i śpiewał, puszczając mimo uszu wieści o coraz groźniejszym przebiegu zdarzeń. Próżno Tygellinus tłumaczył mu, że dawne bunty legionów nie miały wodza, teraz zaś stoi na czele mąż z dawnych królów akwitańskich pochodzący, a przy tym wojownik sławny i doświadczony. „Tu — odpowiadał Neron — słuchają mnie Grecy, którzy sami jedni słuchać umieją i sami jedni godni są mego śpiewu.” Mówił, że pierwszym jego obowiązkiem jest sztuka i sława. Lecz gdy wreszcie doszła go wieść, że Windeks ogłosił go lichym artystą, zerwał się i wyjechał do Rzymu. Rany zadane mu przez Petroniusza, które zagoił pobyt w Grecji, otwarły się w jego sercu na nowo i chciał u senatu szukać sprawiedliwości za krzywdę tak niesłychaną.
Po drodze ujrzawszy grupę, odlaną z brązu, przedstawiającą wojownika Gala obalonego przez rzymskiego rycerza, poczytał to za dobrą wróżbę i odtąd, jeśli wspominał zbuntowane legie i Windeksa, to jedynie dlatego, by się z nich naśmiewać. Wjazd jego do miasta zgasił wszystko, co dotąd widziano. Wjechał na tym samym wozie, na którym niegdyś August odbywał triumf. Zburzono jeden łuk cyrku, by otworzyć wejście pochodowi. Senat, rycerze i nieprzejrzane tłumy wyległy na jego spotkanie. Mury drżały od okrzyków: „Witaj, Auguście, witaj, Herkulesie! Witaj, boski, jedyny, olimpijski, pytyjski, nieśmiertelny!” Za nim niesiono zdobyte wieńce, nazwy miast, w których tryumfował i wypisane na tablicach imiona mistrzów, których pokonał. Nero sam był upojony i pytał ze wzruszeniem otaczających go augustianów, czym był tryumf Cezara przy jego tryumfie? Myśl, by ktokolwiek ze śmiertelnych śmiał podnieść rękę na takiego mistrza-półboga, nie chciała mu się w głowie pomieścić. Czuł się istotnie olimpijskim i przez to samo bezpiecznym. Zapał i szaleństwo tłumów podniecały szał jego własny. Jakoż mogło się wydawać w dniu tego tryumfu, że nie tylko cezar i miasto, ale świat cały stracił zmysły.
Pod kwiatami i stosami wieńców nie umiał nikt dojrzeć przepaści. Tegoż jednak jeszcze wieczora kolumny i mury świątyń pokryły się napisami, w których wytykano zbrodnie cezara, grożono mu bliską pomstą i wyśmiewano go jako artystę. Z ust do ust przechodziło zdanie: „Póty śpiewał, dopóki kogutów (gallos) nie zbudził.” Trwożne wieści poczęły obiegać miasto i rosły do potwornych rozmiarów. Niepokój ogarnął augustianów. Ludzie w niepewności, co przyszłość pokaże, nie śmieli wypowiadać życzeń nadziei, nie śmieli niemal czuć i myśleć!
On zaś żył dalej tylko teatrem i muzyką. Zajmowały go nowo wynalezione instrumenty muzyczne i nowy organ wodny, z którym czyniono próby na Palatynie. W zdziecinniałym i niezdolnym do jednej rady lub czynu umyśle wyobrażał sobie, iż daleko sięgające w przyszłość zamiary przedstawień i widowisk odwrócą tym samym niebezpieczeństwo. Najbliżsi widząc, że zamiast starać się o środki i wojsko, stara się jedynie o wyrażenia trafnie malujące grozę, poczęli tracić głowy. Inni atoli mniemali, że tylko zagłusza siebie i drugich cytatami, mając w duszy trwogę i niepokój. Jakoż postępki jego stały się gorączkowe. Co dzień tysiące innych zamiarów przelatywało mu przez głowę. Chwilami zrywał się, by przeciw niebezpieczeństwu wybieżeć, kazał pakować na wozy cytry i lutnie, zbroić młode niewolnice jako amazonki, a zarazem ściągać legie ze Wschodu. Czasem znów myślał, że nie wojną, ale śpiewem skończy bunt galijskich legii. I uśmiechała mu się dusza do tego widowiska, które miało nastąpić po przejednaniu pieśnią żołnierzy: Oto legioniści otoczą go ze łzami w oczach, on zaś zanuci im epinicium483, po którym złota epoka pocznie się dla niego i Rzymu. Czasem znów wołał o krew; czasem oświadczał, że poprzestanie na wielkorządztwie w Egipcie; wspominał wróżbitów, którzy przepowiadali mu panowanie w Jeruzalem, albo rozczulał się myślą, że jako wędrowny śpiewak będzie zarabiał na chleb powszedni, a miasta i kraje uczczą w nim już nie cezara, pana ziemskiego okręgu, ale pieśniarza, jakiego nie wydała dotąd ludzkość.
I tak rzucał się, szalał, grał, śpiewał, zmieniał zamiary, zmieniał cytaty, zmieniał życie swoje i świata w jakiś sen niedorzeczny, fantastyczny i straszny zarazem, we wrzaskliwą hecę, złożoną z nadętych wyrażeń, lichych wierszy, jęków, łez i krwi, a tymczasem chmura na Zachodzie rosła i potężniała z dniem każdym. Miara była przebrana, błazeńska komedia miała się widocznie ku końcowi.
Gdy wieści o Galbie i przyłączeniu się Hiszpanii do buntu doszły do jego uszu, wpadł w wściekłość i szał. Podruzgotał czary, przewrócił stół przy uczcie i wydał rozkazy, których ni Helius, ni sam Tygellin nie śmieli wykonać. Wymordować Galów zamieszkałych w Rzymie, potem podpalić jeszcze raz miasto, wypuścić zwierzęta z arenariów, a stolicę przenieść do Aleksandrii wydało mu się dziełem wielkim, zdumiewającym i łatwym. Ale już dni wszechmocy jego minęły i nawet wspólnicy dawnych zbrodni poczęli nań patrzeć jak na szaleńca.
Śmierć Windeksa i niezgoda zbuntowanych legii zdawały się jednak znów przechylać szalę na jego stronę. Już nowe uczty, nowe tryumfy i nowe wyroki zapowiedziane były w Rzymie, gdy pewnej nocy z obozu pretorianów przybył na spienionym koniu goniec donosząc, że w samym mieście żołnierze podnieśli chorągiew buntu i okrzyknęli Galbę cezarem.
Cezar spał w chwili przybycia gońca, lecz zbudziwszy się, próżno wołał na straże przyboczne, czuwające nocami u drzwi komnat. W pałacu była już pustka. Niewolnicy tylko rabowali w odleglejszych zakątkach, co się naprędce zrabować dało. Lecz jego widok zestraszył ich, on zaś błąkał się samotny po domu, napełniając go okrzykami trwogi i rozpaczy.
Wreszcie jednak wyzwoleńcy: Faon, Spirus i Epafrodyt, przybyli mu na ratunek. Chcieli, by uciekał, mówiąc, że nie ma chwili do stracenia, lecz on łudził się jeszcze. A gdyby, ubrany w żałobę, przemówił do senatu, czyż senat oparłby się jego łzom i wymowie? Gdyby użył całej sztuki krasomówczej, całej wymowy i zdolności aktorskiej, czy ktokolwiek w świecie zdołałby się mu oprzeć? Czyżby mu nie dano choć prefektury Egiptu?
A oni, przywykli do pochlebstw, nie śmieli jeszcze wprost zaprzeczyć, ostrzegli go tylko, że zanim zdoła dojść do Forum, lud rozerwie go na szczątki, i zagrozili, że jeśli natychmiast na koń nie siądzie, i oni opuszczą go także.
Faon ofiarował mu schronienie w swej willi, leżącej za bramą Nomentańską. Po chwili siedli na koń i okrywszy głowy płaszczami pomknęli ku krańcom miasta. Noc bladła. Na ulicach panował już jednak ruch zwiastujący nadzwyczajność chwili. Żołnierze to pojedynczo, to małymi oddziałami rozsypali się po mieście. Niedaleko już obozu koń cezara uskoczył nagle w bok na widok trupa. Wówczas płaszcz zsunął się z głowy jeźdźca i żołnierz, który w tej samej chwili przesuwał się obok niego, poznał władcę, lecz zmieszany niespodzianym spotkaniem, oddał mu pokłon wojskowy. Przejeżdżając koło obozu pretorianów usłyszeli grzmiące okrzyki na cześć Galby. Nero zrozumiał na koniec, że zbliża się godzina śmierci. Opanował go przestrach i wyrzuty sumienia. Mówił, że widzi przed sobą ciemność w kształcie czarnej chmury, z chmury zaś owej wychylają się ku niemu twarze, w których poznaje matkę, żonę i brata. Zęby jego kłapały z przerażenia, a jednak komediancka jego dusza znajdowała jakby jakiś urok w grozie chwili. Być wszechwładnym panem ziemi i stracić wszystko wydawało mu się szczytem tragedii. I wierny sobie grał pierwszą w niej rolę do końca. Opanowała go gorączka cytat i namiętna chęć, by obecni zapamiętali je dla potomności. Chwilami mówił, że chce umrzeć, i wołał o Spikulusa, który zabijał najzręczniej ze wszystkich gladiatorów. Chwilami deklamował. „Matka, małżonka, ojciec na śmierć mnie wzywają!” Błyski nadziei budziły się w nim jednak od czasu do czasu, czcze i dziecinne. Wiedział, że idzie śmierć, i nie wierzył w nią zarazem.
Bramę Nomentańską zastali otwartą. Jadąc dalej, przesunęli się koło Ostrianum, gdzie nauczał i chrzcił Piotr. O świcie byli w willi Faona.
Tam wyzwoleńcy nie ukrywali mu już dłużej, że czas umrzeć, więc kazał kopać dla siebie dół i legł na ziemi, by mogli wziąć miarę dokładną. Lecz na widok wyrzucanej ziemi ogarnął go strach. Tłusta twarz jego pobladła, a na czole osiadły mu na kształt kropel rannej rosy, krople potu. Począł zwłóczyć. Głosem zarazem drżącym i aktorskim oświadczył, że chwila jeszcze nie nadeszła, po czym znów jął cytować. W końcu prosił, by go spalono. „Jakiż artysta ginie!” — powtarzał jakby ze zdumieniem.
Tymczasem przybył goniec Faona z doniesieniem, że senat wydał już wyrok i że parricida484 ma być ukarany wedle dawnego zwyczaju.
— Jakiż to zwyczaj? — spytał zbielałymi ustami Nero.
— Szyję ci chwycą w widły i zasmagają cię na śmierć, a ciało wrzucą w Tyber! — odrzekł szorstko Epafrodyt.
On zaś roztworzył płaszcz na piersiach.
— A więc czas! — rzekł spojrzawszy w niebo.
I jeszcze raz powtórzył:
— Jakiż artysta ginie!
W tej chwili rozległ się tętent koni. To centurion na czele żołnierzy przybywał po głowę Ahenobarba.
— Śpiesz się! — zawołali wyzwoleńcy.
Nero przyłożył nóż do szyi, lecz kłuł się tylko dłonią bojaźliwą i widać było, że nigdy nie ośmieli się zagłębić ostrza. Wówczas niespodzianie Epafrodyt popchnął mu rękę i nóż wszedł aż po głownię, a jemu oczy wyszły na wierzch, straszne, ogromne, przerażone.
— Przynoszę ci życie! — zawołał wchodząc centurion.
— Za późno — odrzekł chrapliwym głosem Nero.
Po czym dodał:
— Oto jest wierność!
W mgnieniu oka śmierć poczęła obejmować mu głowę. Krew z grubego karku bluzgała czarnym strumieniem na ogrodowe kwiaty. Nogi jego poczęły kopać ziemię — i skonał.
Wierna Akte obwinęła go nazajutrz w kosztowne tkaniny i spaliła na przepełnionym wonnościami stosie.
I tak minął Nero, jak mija wicher, burza, pożar, wojna lub mór, a bazylika Piotra panuje dotąd z wyżyn watykańskich miastu i światu.
Wedle zaś dawnej bramy Kapeńskiej wznosi się dzisiaj maleńka kapliczka z zatartym nieco napisem: „Quo vadis, Domine?”
Przypisy:
1. Kajus a. Gajusz Petroniusz (27 r. p.n.e.–66 r. n.e.) — potomek daw. rzym. rodu Petroniuszy, pisarz, związany z epikureizmem filozof i polityk (był prokonsulem rzym. w Bitynii nad Morzem Czarnym). Tradycyjnie przypisuje się mu autorstwo wydanej anonimowo powieści Satyricon opisującej prześmiewczo obyczaje współczesnych mu obywateli rzym. różnych stanów. Najbardziej znany fragment niedochowanego w całości tekstu znany jest pod tytułem Uczta Trymalchiona. Petroniusz był osobą wpływową na dworze Nerona, jego doradcą w kwestiach artystycznych i estetycznych. [przypis edytorski]
2. Neron właśc. Lucjusz Domicjusz (37–68 r. n.e.) — cesarz rzym. od 54 r. n.e. Był synem konsula Gnejusza Domicjusza Ahenobarbusa i Agrypiny Młodszej, siostry Kaliguli. Kiedy jego matka została żoną cesarza Klaudiusza, ten adoptował Lucjusza, który wówczas przyjął imię Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus. Wkrótce Agrypina otruła męża i przejęła władzę, a siedemnastoletni Neron został cesarzem. Stopniowo ograniczał wpływy matki, by w 59 r. n.e. kazać ją skrytobójczo zamordować. Wbrew świadectwu Tacyta, za którym zwykło się podążać, Neron był utalentowanym poetą i aktorem, miłośnikiem kultury i sztuki gr., jego wczesnym wychowawcą był filozof stoicki, Seneka. [przypis edytorski]
3. elaeothesium (łac.) — pomieszczenie w łaźni, w którym nacierano ciało olejkami. [przypis edytorski]
4. odmłodzon (daw.) — rzeczownikowa forma przymiotnika, dziś: odmłodzony. [przypis edytorski]
5. Marek Salwiusz Otho a. Oton (32–69 r. n.e.) — doradca i dworzanin Nerona, odsunięty od łask i wysłany w charakterze gubernatora do Luzytanii (dziś terytorium Portugalii i zach. Hiszpanii), gdy jego żona, Poppea Sabina, została kochanką, a następnie żoną Nerona. Po upadku i śmierci Nerona był przez trzy miesiące na pocz. 69 r. n.e. cesarzem rzymskim z wyboru pretorianów. [przypis edytorski]
6. arbiter elegantiarum (łac.) — arbiter elegancji; osoba, której osąd w kwestiach dobrego smaku uznawany jest za obowiązującą opinię. Wobec Petroniusza określenia tego użył Tacyt, rzym. historyk z I w. n.e. [przypis edytorski]
7. łaźnie publiczne — termy; zespół budynków użyteczności publicznej obejmujący sale do kąpieli zimnych, ciepłych, gorących i parowych, sale gimnastyczne, boiska i ogrody, niekiedy biblioteki. Można z nich było korzystać bezpłatnie. Stanowiły rodzaj centrów rekreacyjno-rozrywkowych, w których kwitło życie towarzyskie. [przypis edytorski]
8. retor — mówca; osoba wykształcona w zakresie logicznego i przekonywującego formułowania przemów oraz wygłaszania ich. [przypis edytorski]
9. efebie (z łac. efeb: młodzieniec) — sale, boiska i place do ćwiczeń dla młodych chłopców. [przypis edytorski]
10. insula (łac.) — zespół budynków tworzących jedno gospodarstwo, obejmujący pokoje mieszkalne oraz sklepy, warsztaty itd. [przypis edytorski]
11. Sewerus, Celer — architekci Nerona, po spaleniu Rzymu w 66 r. n.e. kierowali odbudową miasta. [przypis edytorski]
12. Watyniusz — jeden z towarzyszy Nerona, organizator walk gladiatorów. [przypis edytorski]
13. Lukan (39–65 r. n.e.) — poeta z czasów Nerona, stracony po tzw. spisku Pizona w 65 r. [przypis edytorski]
14. Klaudiusz Senecjon — przyjaciel Othona, stracony po tzw. spisku Pizona w 65 r., zginął wraz z Lukanem. [przypis edytorski]
15. diatryba — tu: dyskusja, spór. [przypis edytorski]
16. balneatorzy — niewolnicy (służący) obsługujący łaźnię. [przypis edytorski]
17. mensa (łac.) — stół. [przypis edytorski]
18. byss — cienka, kosztowna tkanina lniana, używana na szaty dla dostojników. [przypis edytorski]
19. laconicum (łac.) — łaźnia parowa. [przypis edytorski]
20. gemma — kamień szlachetny lub półszlachetny zdobiony reliefem, używany jako ozdoba lub pieczęć. [przypis edytorski]
21. Góry Albańskie — pasmo wulkaniczne w pobliżu Rzymu. [przypis edytorski]
22. tepidarium (łac.) — pomieszczenie w łaźni o letniej temperaturze. [przypis edytorski]
23. nomenclator (łac.) — niewolnik oznajmiający przybycie gości. [przypis edytorski]
24. Azja Mniejsza — azjatycki półwysep między Morzem Czarnym a Morzem Śródziemnym. W czasach rzymskich początkowo była na tym terenie jedna duża prowincja, z czasem podzielona na: Frygię, Bitynię, Cylicję, Kapadocję, Galację, Lycję i Pont. Obecnie jest to azjatycka część Turcji, Anatolia. [przypis edytorski]
25. Marek Winicjusz — dwukrotny konsul rzymski, spowinowacony poprzez małżeństwo z rodziną cesarską, zginął otruty. W powieści ożeniony z siostrą Petroniusza, miał z nią syna, Marka Winicjusza. [przypis edytorski]
26. Tyberiusz (42 r. p.n.e. – 37 r. n.e.) — cesarz rzymski od 14. r. n.e. Pochodził z rodu Klaudiuszów, a dzięki adopcji przez cesarza Augusta wszedł do rodu Juliuszów (wszyscy kolejni cesarze aż do Nerona byli w różnym stopniu spokrewnieni z tymi rodami, stąd nazwa dynastii julijsko-klaudyjska). Panowanie Tyberiusza to czas narastającej tyranii i terroru. [przypis edytorski]
27. Domicjusz Korbulon — wódz rzymski w I w. n.e. Za panowania cesarza Klaudiusza dowodził wojskami w walkach z plemionami germańskimi, a w 55 r. n.e. został mianowany przez Nerona naczelnym wodzem wojsk na wschodzie, gdzie rozpoczął wieloletnią, ale zwycięską wojnę z Partami o Armenię. W 67 r. Neron, zaniepokojony jego wzrastającą popularnością, zmusił go do popełnienia samobójstwa. [przypis edytorski]
28. Partowie — wschodnioirańskie plemię koczowników, które w III w. p.n.e. utworzyło państwo. [przypis edytorski]
29. Asklepios (mit. gr.) — bóg a. heros, opiekun sztuki lekarskiej. W starożytnym Rzymie, czczony jako Eskulap, przedstawiany był jako brodaty mężczyzna z laską, wokół której wije się wąż. [przypis edytorski]
30. Kipryda (mit. gr.) — przydomek Afrodyty (rzym. Wenus), bogini miłości, pochodzący od wyspy Cypr, gdzie wg mit. gr. zamieszkała, po tym jak wyłoniła się z morskiej piany i gdzie znajdowała się najważniejsza siedziba jej kultu. Ze względu na swe narodziny, była również patronką żeglugi i żeglarzy. [przypis edytorski]
31. karbassowa tkanina — delikatna, lniana tkania, wytwarzana w rzymskich prowincjach na Płw. Iberyjskim, na terenie dzisiejszej Hiszpanii. [przypis edytorski]
32. Armenia — kraina na południe od Kaukazu, w I w. n.e. odgrywała istotną rolę w rywalizacji między Rzymem a Partami. Armenia właściwa obejmuje dzisiejszą Armenię, a także tereny dzisiejszej wsch. Turcji. [przypis edytorski]
33. Bitynia — prowincja rzym. w Azji Mniejszej, nad Morzem Czarnym, na terenie dzisiejszej Turcji. Petroniusz był tam prokonsulem, pełniąc funkcję jej zarządcy. [przypis edytorski]
34. Heraklea Pontica (a. Herakleja Pontyjska) — miasto portowe w Bitynii, w Azji Mniejszej. Obecnie Eregeli w Turcji. [przypis edytorski]
35. Kolchida — historyczna nazwa krainy na wybrzeżu Morza Czarnego, na terenie dzisiejszej Gruzji. [przypis edytorski]
36. Poppea Sabina (ok. 30–65 r. n.e.) — słynąca z urody żona prefekta pretorianów Rufiusa Kryspinusa, potem Othona, a od 62 r. n.e. żona Nerona. Prowadziła wystawny tryb życia. Niektóre jej zabiegi kosmetyczne zyskały wielką sławę (np. kąpiele w mleku). To ona namówiła Nerona, aby zamordował swoją matkę, Agrypinę Młodszą. [przypis edytorski]
37. Wologezes, Tyrydates, Tygranes — wodzowie Partów w I w. n.e. [przypis edytorski]
38. barbaria — kraje barbarzyńskie, czyli zamieszkane przez ludzi nienależących do cywilizacji grecko-rzymskiej. [przypis edytorski]
39. Bakchus (mit. rzym., gr. Dionizos) — syn Zeusa i Symele, wynalazł wino; był patronem odbywających się co roku ku jego czci bachanalii. [przypis edytorski]
40. Mars (gr. Ares) — bóg wojny, jeden z najważniejszych bogów w starożytnym Rzymie. [przypis edytorski]
41. Pyrron (376–286 r. p.n.e.) — filozof gr., główny przedstawiciel sceptycyzmu, szkoły filozoficznej odrzucającej możliwość poznania prawdy. [przypis edytorski]
42. paszkot — ptak wędrowny z rodziny drozdów. [przypis edytorski]
43. mulnik — właściciel mułów. [przypis edytorski]
44. Porta Capena — jedna z bram Rzymu. [przypis edytorski]
45. asklepiada — uczeń i naśladowca rzym. lekarza Asklepiadesa (128–56 r. p.n.e.); asklepiadzi tworzyli tajne stowarzyszenia przy świątyniach Asklepiosa(w Epidauros, na wyspie Kos, W Rzymie), będących zarazem lecznicami (asklepiadą był m.in. Hipokrates); tu po prostu: lekarz. [przypis edytorski]
46. inkubacja (z łac.) — spanie w świątyniach w celu otrzymania od bogów wskazówek. [przypis edytorski]
47. hypocaustum (łac.) — w starożytnych domach centralne ogrzewanie powietrzem krążącym w przewodach podłogowych i ściennych. [przypis edytorski]
48. ambra — substancja używana jako kadzidło i do wyrobu perfum. [przypis edytorski]
49. Amor (mit. rzym.) — bóg miłości, gr. Eros, przedstawiany jako chłopiec z łukiem i strzałami. [przypis edytorski]
50. Charytki (mit. gr.) — boginie radości życia, zabawy i urody. [przypis edytorski]
51. epilator (z łac.) — niewolnik usuwający zbędne owłosienie, wykonujący depilację. [przypis edytorski]
52. był cię widział (daw.) — forma czasu zaprzeszłego oznaczającego czynność wcześniejszą w stosunku do innej przeszłej. [przypis edytorski]
53. Herkules (mit. rz.) — syn Zeusa i Alkmeny; cechował się nadludzką siłą, odwagą, urodą; patron kultury, atletyki, handlu. [przypis edytorski]
54. lector (łac.) — niewolnik czytający na głos wskazane teksty. [przypis edytorski]
55. termów (przestarz. forma D. lm.) — dziś: term. [przypis edytorski]
56. codicillum (łac.) — pismo na drewnianej tabliczce, tu: utwór szydzący z cezara; por. kodycyl jako dodatek do testamentu. [przypis edytorski]
57. Odys — bohater Odysei Homera, opisującej jego długi i pełen przygód powrót spod Troi do wiernej żony Penelopy i syna. [przypis edytorski]
58. scandala (łac.) — skandal, zgorszenie. [przypis edytorski]
59. pater (łac.) — ojciec. [przypis edytorski]
60. histrio (łac.) — komediant, aktor, błazen. [przypis edytorski]
61. frigidarium (łac.) — pomieszczenie w łaźni przeznaczone do ochładzania się. [przypis edytorski]
62. heksametr — miara antycznego wiersza bohaterskiego, składająca się z sześciu stóp; heksametrem są napisane eposy Homera. [przypis edytorski]
63. hipodrom (z gr.) — tor wyścigów konnych i wyścigów rydwanów. [przypis edytorski]
64. epigramat (z gr.) — starożytny gatunek lit., pochodzący od napisów na grobowcach i pomnikach. [przypis edytorski]
65. unctuarium (łac.) — pomieszczenie w łaźni służące do masażu i namaszczania ciała. [przypis edytorski]
66. vestiplica (łac.) — niewolnica (służąca) układająca szaty. [przypis edytorski]
67. toga — wierzchnie okrycie obywateli rzymskich. [przypis edytorski]
68. familia (łac. rodzina) — tu: niewolnicy domowi. [przypis redakcyjny]
69. pedant (z wł.) — człowiek drobiazgowo, często przesadnie dokładny. [przypis edytorski]
70. eheu (łac.) — niestety, ach. [przypis edytorski]
71. tepidarium (łac.) — sala w łaźni służąca do ciepłych kąpieli. [przypis edytorski]
72. tur — wymarły ssak z rodziny pustorożców, przodek bydła domowego, odznaczał się potężnymi rogami. [przypis edytorski]
73. hesperyjskie jabłka (mit. gr.) — złote jabłka, rosnące w ogrodzie, którego strzegły Hesperydy, córki Atlasa i Hesperii. [przypis edytorski]
74. lampryska — węgorz. [przypis edytorski]
75. Mopsus (mit. gr.) — bohater wojny trojańskiej, założyciel wyroczni przepowiadającej przyszłość ze snów. [przypis edytorski]
76. Venus Genitrix (mit. rzym.) — Wenus Rodzicielka, matka Eneasza, babka Askaniusza, rzekomego protoplasty rodu julijskiego, a więc i Cezara. [przypis edytorski]
77. Sorakte — szczyt górski znany z poezji Horacego. [przypis edytorski]
78. alumna (łac.) — wychowanka. [przypis edytorski]
79. stola — długa szata noszona przez szlachetnie urodzone Rzymianki na tunice, rozcięta z boków. [przypis edytorski]
80. asfodel (z gr.) — złotogłów; wg mit. gr. po łąkach nim porośniętych przechadzają się cienie zmarłych w świecie podziemnym. [przypis edytorski]
81. univira (łac.) — kobieta zamężna tylko raz. [przypis edytorski]
82. Feniks (mit. gr.) — legendarny ptak odradzający się co kilkaset lat z popiołów, pojawiający się w egipskim Heliopolis; symbol zmartwychwstania. [przypis edytorski]
83. Ahenobarbus (łac.) — miedzianobrody, przydomek rodu Domicjuszów. [przypis edytorski]
84. triclinium (łac.) — sala jadalna, u Greków trójkątny stół jadalny. [przypis edytorski]
85. lary (mit. rzym.) — domowe bóstwa opiekuńcze, miały w domach kapliczki zw. lararium; por. lary i penaty (sprzęty domowe, ognisko domowe). [przypis edytorski]
86. posoch (słow.)— ozdobna laska, odmiana pastorału, zakończona głowicą, używana przez biskupów w kościołach wschodnich. [przypis edytorski]
87. Aleksander (mit. gr.) — Parys, syn Priama, uwiódł i porwał Helenę, piękną żonę Menelaosa, wywołując w ten sposób wojnę trojańską. [przypis edytorski]
88. animal impudens (łac.) — zwierzę bezwstydne. [przypis edytorski]
89. epilichnia (z gr.) — małe naczynka z wonnościami. [przypis edytorski]
90. inspektor — nadzorca. [przypis edytorski]
91. prandium (łac.) — posiłek południowy. [przypis edytorski]
92. Forum — chodzi o Forum Romanum, główny plac w Rzymie, ośrodek władz politycznych i kultu religijnego. [przypis edytorski]
93. atrium (łac.) — centralne pomieszczenie w domu rzymskim, bez okien, z otworem w pułapie i basenem na wodę deszczową. [przypis edytorski]
94. velarium (łac.) — zasłona. [przypis edytorski]
95. cubiculum (łac.) — sypialnia. [przypis edytorski]
96. werwena — właść. werbena; roślina o pachnących liściach i kwiatach. [przypis edytorski]
97. lektyka (z łac.) — łoże lub fotel na drążkach do przenoszenia ludzi. [przypis edytorski]
98. taberna (z łac.) — buda, szopa, warsztat, karczma; por. tawerna. [przypis edytorski]
99. pedisequus (łac.) — niewolnik idący za lub przed lektyką. [przypis edytorski]
100. cysterna (z łac.) — zbiornik, rezerwuar cieczy. [przypis edytorski]
101. manipuł (z łac.) — jednostka wojskowa, kompania (60–120 ludzi). [przypis edytorski]
102. bulla (łac.) — medalion z amuletem, noszony przez chłopców rzymskich. [przypis edytorski]
103. szafranny — intensywnie żółty; od nazwy szafranu, barwnika roślinnego. [przypis edytorski]
104. hamadriada (mit. gr.) — boginka drzew, nimfa, driada. [przypis edytorski]
105. Atene (łac. forma W. lp.) — Ateno. [przypis edytorski]
106. carissimus (łac.) — najdroższy; tu: forma W. lp: carissime. [przypis edytorski]
107. bławatny (daw.) — tu: sklep z tkaninami. [przypis edytorski]
108. wiszar — urwisko, torfowisko wiszące, tu: elementy zamku nadwieszające się nad placem. [przypis edytorski]
109. architraw (z łac.) — główna belka spoczywająca na kolumnach. [przypis edytorski]
110. akant (z gr.) — rzeźbiony motyw dekoracyjny w formie splotu liści; roślina o wielkich, kolczastych liściach. [przypis edytorski]
111. tryglif (z gr.) — ornament nad architrawem w kolumnie doryckiej, z pionowymi wrębami. [przypis edytorski]
112. tympan (z gr.) — właść. tympanon, bogato rzeźbiona płyta półkolista lub ostrołukowa. [przypis edytorski]
113. rostra — mównica publiczna. [przypis edytorski]
114. sistra — instrument muz., rodzaj grzechotki. [przypis edytorski]
115. sambuka — instrument muz., rodzaj harfy. [przypis edytorski]
116. wigil — policjant, strażnik miejski w starożytnym Rzymie. [przypis edytorski]
117. Kwiryci — pierwotni mieszkańcy Italii mający być potomkami Romulusa; tu: zaszczytne określenie rdzennych Rzymian. [przypis edytorski]
118. mitra — przepaska na głowę. [przypis edytorski]
119. kryptoportyk — ukryte przejście. [przypis edytorski]
120. Subura — dzielnica Rzymu. [przypis edytorski]
121. mora — gra hazardowa; grający jednocześnie podnosili prawe dłonie, wygrywał ten, kto pierwszy odgadł liczbę wyprostowanych palców. [przypis edytorski]
122. perystyl — dziedziniec otoczony kolumnami. [przypis edytorski]
123. Satyricon — utwór przypisywany Petroniuszowi, obrazujący stosunki panujące w Cesarstwie Rzymskim. [przypis edytorski]
124. ianitor (łac.) — odźwierny. [przypis edytorski]
125. ostium (łac.) — wejście. [przypis edytorski]
126. salve (łac.) — witaj. [przypis edytorski]
127. gryf — legendarne stworzenie, lew z głową i skrzydłami orła. [przypis edytorski]
128. żółwiowiec — szylkret, masa ze skorupy żółwia. [przypis edytorski]
129. velarius (łac.) — niewolnik zajmujący się zasłonami i kotarami. [przypis edytorski]
130. tablinum (łac.) — pokój gościnny. [przypis edytorski]
131. centurion — dowódca centurii, oddziału złożonego ze stu żołnierzy. [przypis edytorski]
132. domus transitoria (łac.) — dom przechodni, nazwa pałacu Nerona. [przypis edytorski]
133. oecus (łac.) — reprezentacyjne pomieszczenie z oknem wychodzącym na ogród. [przypis edytorski]
134. domina (łac.) — pani. [przypis edytorski]
135. Saturn (mit. rzym.) — starorzymski bóg rolnictwa i zasiewów, przedstawiany jako starzec; utożsamiany z gr. Kronosem (a. Chronosem), bogiem czasu i śmierci. [przypis edytorski]
136. Nie wiem, czyliś jest bóstwem (...) — cytat z Odysei Homera (pieśń VI, w. 149-155 i 188), początek przemowy Odyseusza do Naukazykai. [przypis edytorski]
137. pedagogus (łac.) — nauczyciel. [przypis edytorski]
138. kapryfolium — krzew pnący o różowych lub białych kwiatach. [przypis edytorski]
139. przezroczy (przestarz.) — dziś: przezroczysty. [przypis edytorski]
140. tanagryjskie kształty — kształty piękne, harmonijne; nazwa od odnalezionych w Tanagrze posążków tancerek. [przypis edytorski]
141. piscina (łac.) — sadzawka. [przypis edytorski]
142. preteksta (łac.) — szata noszona przez wysokich urzędników i arystokratów przed uzyskaniem pełnoletniości; por. pretekst: pozór, fałszywy powód. [przypis edytorski]
143. Libityna (mit. rzym.) — bogini śmierci i pogrzebów. [przypis edytorski]
144. tym (łac. thyme) — tymianek. [przypis edytorski]
145. bukoliczny — sielankowy, idylliczny, pogodny. [przypis edytorski]
146. Sokrates (469–399r. p.n.e.) — filozof ateński, znany z ulicznej działalności nauczycielskiej, polegającej na dyskusji eleuktycznej (zbijanie argumentów przeciwnika poprzez doprowadzenie go do sprzeczności) oraz majeutycznej (kierowanie rozmową tak, by przeciwnik był przekonany, że sam doszedł do prawdy). [przypis edytorski]
147. Seneka Młodszy (4r. p.n.e.–65r. n.e.) — filozof i tragik, wychowawca Nerona, przedstawiciel rzym. szkoły stoickiej. [przypis edytorski]
148. Kornutus, właść. Lucius Annaeus Cornutus — żyjący w I w.n.e. filozof rzym., stoik. [przypis edytorski]
149. Logos (gr.) — słowo, mowa, myśl, umysł; w filozofii gr. powszechna prawidłowość, przeznaczenie, rozum kosmiczny, w teologii chrześcijańskiej Syn Boży. [przypis edytorski]
150. Ksenofanes z Kolofonu (ok.575–480r. p.n.e.) — filozof gr., krytykował religię grecką za przypisywanie bogom cech ludzkich. [przypis edytorski]
151. Parmenides z Elei (ok.540–ok.470r. p.n.e.) — filozof gr., uczeń Ksenofanesa, twórca teorii bytu jako tożsamego z prawdą, wiecznego (bez początku i końca), stałego, jednego i niepodzielnego. [przypis edytorski]
152. Zenon z Kition (IV–IIIw. p.n.e.) — filozof ateński, twórca szkoły stoickiej. [przypis edytorski]
153. Platon (427–347r. p.n.e.) — filozof, uczony i nauczyciel ateński, uczeń Sokratesa, założyciel szkoły zwanej Akademią Platońską, autor 35 dialogów filoz. oraz listów; twórca idealizmu filozoficznego. [przypis edytorski]
154. kimeryjskie krainy — krainy nieprzeniknionych ciemności, tu: miejsce przebywania dusz zmarłych. [przypis edytorski]
155. Selene (mit. gr.) — bogini księżyca. [przypis edytorski]
156. Diana (mit. rzym.) — bogini łowów, lasów, gór i księżyca, opiekunka kobiet, utożsamiana z gr. Artemidą. [przypis edytorski]
157. Akteon (mit. gr.) — myśliwy zamieniony w jelenia i rozszarpany przez psy za podglądanie Artemidy i jej nimf w kąpieli. [przypis edytorski]
158. Io (mit. gr.) — zakochany Zeus zamienił ją w jałówkę, by uratować przed zazdrosną Herą. [przypis edytorski]
159. Danae (mit. gr.) — zakochany Zeus przedostał się do niej, zamkniętej w wieży, w postaci złotego deszczu. [przypis edytorski]
160. ziarno Demetry — zboże, chleb; Demeter w mit. gr. była boginią przyrody i urodzaju. [przypis edytorski]
161. heu, heu, me miserum (łac.) — ach, ach, biada mi. [przypis edytorski]
162. Jovis Liberator (łac.) — Jowisz Wyzwoliciel. [przypis edytorski]
163. peplum (łac.) — szata kobieca, długi prostokątny pas materiału spięty na barkach klamrami, na biodrach ściągnięty pasem. [przypis edytorski]
164. szatna — niewolnica (służąca) opiekująca się szatami; garderobiana. [przypis edytorski]
165. pinakoteka (z gr.) — galeria obrazów. [przypis edytorski]
166. lanista — nauczyciel, trener gladiatorów. [przypis edytorski]
167. lupanar (z łac.) — przestarz. dom publiczny. [przypis edytorski]
168. sestercja (z łac.) — moneta rzymska, najpierw srebrna, potem kuta w brązie. [przypis edytorski]
169. gesta (daw. forma M i B lm.) — dziś: gesty. [przypis edytorski]
170. ergo (łac.) — więc, zatem. [przypis edytorski]
171. Protagor — Protagoras z Abdery (ok.485–415 p.n.e.), filozof gr., nauczał cnoty polegającej na zwyciężaniu rozmówcy w każdej sprawie, twierdził, że o każdej rzeczy mogą istnieć dwa przeciwstawne sądy. [przypis edytorski]
172. Prodyk — Prodikos z Iulis (465–399 p.n.e.), filozof gr., uczeń Protagorasa, nauczał odpłatnie sztuki przekonywania. [przypis edytorski]
173. Gorgias — Gorgiasz z Leontoi (485–380 p.n.e.), filozof , retor i stylista gr., twórca mów popisowych, uczył sztuki przemawiania i przekonywania. [przypis edytorski]
174. sofiści (z gr.) — filozofowie gr. i wędrowni nauczyciele, którzy za wysoką opłatą przygotowywali do życia publicznego i kariery politycznej, uczyli sztuki przemawiania i przekonywania, głosili względność prawdy. [przypis edytorski]
175. kwadryga (łac.) — dwukołowy rydwan zaprzężony w cztery konie, używany do wyścigów i uroczystych pochodów. [przypis edytorski]
176. habet (łac.) — ma; tu: trafił. [przypis edytorski]
177. krater — tu: naczynie do mieszania wody z winem. [przypis edytorski]
178. ocelle mi (łac.) — oczko moje, zwrot pieszczotliwy. [przypis edytorski]
179. kruża — rodzaj dzbana z szyjką i uchwytem. [przypis edytorski]
180. flamin (z gr.) — kapłan. [przypis edytorski]
181. mima (z gr.) — mim, aktor występujący w mimie czyli skeczu, farsie, komicznej scence. [przypis edytorski]
182. korybant — kapłan Kybele, frygijskiej bogini płodności; w czasie jej świąt korybanci uczestniczyli w tańcach i pochodach przy hałaśliwej muzyce. [przypis edytorski]
183. bachiczny — hulaszczy, rozwiązły; por. Bachus, bożek wina. [przypis edytorski]
184. niewód — sieć. [przypis edytorski]
185. falerno (z łac.) — najlepsze wino starożytnej Italii. [przypis edytorski]
186. videant consules (łac.) — niech baczą konsulowie; początek senackiej formuły wzywającej konsulów do wprowadzenia stanu wyjątkowego. [przypis edytorski]
187. pax romana (łac.) — pokój rzymski; pokój narzucony podbitym ludom i utrzymywany zbrojnie. [przypis edytorski]
188. lemuralia (z łac.) — obrzędy przebłagalne ku czci duchów zmarłych zwanych lemurami. [przypis edytorski]
189. tympan (z gr.) — bęben, kocioł. [przypis edytorski]
190. pretor — wyższy urzędnik, członek gwardii cesarza, sprawujący władzę sądowniczą. [przypis edytorski]
191. pinia — gatunek sosny. [przypis edytorski]
192. mirt (z gr.) — rodzaj obejmujący ok.60 gatunków krzewów, w starożytności roślina poświęcona Afrodycie, Demeter, Apollinowi, symbol miłości i męstwa; z destylatu liści i jagód wyrabiano środek kosmetyczny. [przypis edytorski]
193. tryk — samiec owcy dojrzały do rozrodu. [przypis edytorski]
194. nard (z gr.) — nazwa pachnących części wielu gatunków roślin; także: olejek eteryczny otrzymywany z nich. [przypis edytorski]
195. lampadario (wł.) — świecznik, żyrandol. [przypis edytorski]
196. rozbijać (daw.) — czynić rozboje, napady, rabunki. [przypis edytorski]
197. gunia — wierzchnie okrycie męskie. [przypis edytorski]
198. towarzyszów (daw. D.lm) — dziś: towarzyszy. [przypis edytorski]
199. vae misero mihi! (łac.) — biada mi, nieszczęsnemu! [przypis edytorski]
200. Kasjusz Cherea — trybun wojskowy, zabójca cesarza Kaliguli. [przypis edytorski]
201. Ereb (mit. gr.) — bóg ciemności, też królestwo zmarłych. [przypis edytorski]
202. Hekate (mit. gr.) — bogini ciemności, strzegła bram Hadesu. [przypis edytorski]
203. pryncypilarny (z łac.) — pryncypalny; główny, naczelny. [przypis edytorski]
204. extra humanum gaudium (łac.) — nadludzka radość. [przypis edytorski]
205. wotum (z łac.) — tu: ślub złożony bogom. [przypis edytorski]
206. powolny — tu: uległy, posłuszny czyjejś woli. [przypis edytorski]
207. Gdzie ty Kajus, tam i ja Kaja — formuła wypowiadana podczas ceremonii zaślubin przez kobiety rzymskie. [przypis edytorski]
208. perły poławiają się (daw.) — dziś: perły są poławiane. [przypis edytorski]
209. egida (mit. gr.) — tarcza sporządzona przez Hefajstosa z metalu lub koziej skóry, cudowny atrybut Zeusa. [przypis edytorski]
210. curator (łac.) — opiekun. [przypis edytorski]
211. hekatomba (z gr.) — w staroż. Grecji ofiara składana bogom ze stu sztuk bydła lub wołów, później z każdej dużej liczby zwierząt. [przypis edytorski]
212. lacerna (z łac.) — szeroki płaszcz z kapturem, noszony jako wierzchnie okrycie przez wszystkie warstwy społeczne. [przypis edytorski]
213. Skopas (IV w.p.n.e.) — gr. architekt i rzeźbiarz, autor m.in. rzeźb Afrodyty. [przypis edytorski]
214. Tersytes — postać lit., jedyny przedstawiciel ludu w Iliadzie Homera, ukazany karykaturalnie jako człowiek brzydki, gadatliwy, niesforny. [przypis edytorski]
215. Pola Elizejskie (mit. gr.) — kraina w której przebywali po śmierci wybrani przez Zeusa bohaterowie. [przypis edytorski]
216. Triformis (łac.) — trójkształtna; Hekate była przedstawiana jako trzy postacie lub posąg o trzech głowach. [przypis edytorski]
217. cynik — zwolennik filoz. szkoły cyników, pot. człowiek gardzący autorytetami, nie uznający powszechnie poważanych wartości. [przypis edytorski]
218. stoik — zwolennik filoz. szkoły stoików, pot. człowiek wyznający równowagę duchową nie zakłóconą radością ani smutkiem. [przypis edytorski]
219. perypatetyk — członek grupy uczniów Arystotelesa, pot. człowiek lubiący spacerować podczas rozmyślań lub rozmów. [przypis edytorski]
220. Mezembria — Mesembria, kolonia grecka założona w VI w. p.n.e. na zach. wybrzeżu M. Czarnego. [przypis edytorski]
221. zapoznany (daw.) — nieznany, niedoceniony, zapomniany. [przypis edytorski]
222. balwierz (daw.) — fryzjer wykonujący również zabiegi medyczne. [przypis edytorski]
223. arenarium (z łac.) — tu: zaplecze amfiteatru [przypis edytorski]
224. matrona stolata (łac.) — dostojna mężatka. [przypis edytorski]
225. po równie (daw.) — dziś: po równo. [przypis edytorski]
226. makolągwa — gatunek ptaka. [przypis edytorski]
227. szczenięta wilcze — chodzi o Rzymian; według legendy założycieli Rzymu, Romulusa i Remusa, wykarmiła wilczyca. [przypis edytorski]
228. biesagi (daw.) — podwójny worek do przewieszania przez ramię lub siodło; sakwa. [przypis edytorski]
229. obol — drobna moneta grecka. [przypis edytorski]
230. Niobe (mit. gr.) — matka czternaściorga dzieci, ukarana ich śmiercią przez zazdrosną Latonę, z rozpaczy zamieniła się w skałę. [przypis edytorski]
231. wolej (daw.) — lepiej, trzeba. [przypis edytorski]
232. peractum est! (łac.) — dokonało się! [przypis edytorski]
233. Graeculi (łac.) — lekceważąco o Grekach. [przypis edytorski]
234. Jezus Chrystus, Boga Syn, Zbawiciel — wyraz utworzony od pierwszych liter tych słów po grecku to Ichthys a. Ichtys, czyli ryba, symbol chrześcijaństwa z okresu prześladowań pierwszych chrześcijan. [przypis edytorski]
235. pax vobiscum (łac.) — pokój z wami. [przypis edytorski]
236. carissime (łac.) — najdroższy. [przypis edytorski]
237. Amfitryta (mit.gr.) — bogini mórz, żona Posejdona, jedna z nereid, córek Okeanosa. [przypis edytorski]
238. ne sutor supra crepidam (łac.) — przysłowie odpowiadające polskiemu: pilnuj, szewcze, kopyta [przypis edytorski]
239. dratwa — mocna nić szewska. [przypis edytorski]
240. mierzić się (daw.) — dziś bez strony zwrotnej; budzić odrazę, niechęć. [przypis edytorski]
241. komięga (przestarz.) — starop. wiosłowy statek rzeczny. [przypis edytorski]
242. prezbiter (z łac.) — przełożony gminy chrześcijańskiej. [przypis edytorski]
243. batog — mocny bat. [przypis edytorski]
244. leciech (daw.) — forma N. lm od rzeczownika rok. [przypis edytorski]
245. przaśny — niekwaśny, taki, który nie uległ fermentacji. [przypis edytorski]
246. żarna (przestarz.) — urządzenie do mielenia ziarna, składające się z dwóch płaskich kamieni. [przypis edytorski]
247. pokój Chrystusów (daw. forma D.) — pokój Chrystusowy. [przypis edytorski]
248. miesięczny (poet.) — księżycowy. [przypis edytorski]
249. cześć Baranka — w znaczeniu: kult relig. [przypis edytorski]
250. Ostrianum — jeden z cmentarzy w Rzymie. [przypis edytorski]
251. zausznik (przestarz.) — powiernik, donosiciel. [przypis edytorski]
252. diva (łac.) — boska; tytuł żony cezara. [przypis edytorski]
253. Furie (mit.rzym.) — boginie zemsty. [przypis edytorski]
254. drapichrust (pot.) — włóczęga, łobuz. [przypis edytorski]
255. Achaja — nazwa północnej cz. Peloponezu; Rzymianie nazywali tak całą Grecję. [przypis edytorski]
256. Benewent — Beneventum, miasto na płd. Płw. Apenińskiego, zdobyte przez Rzymian w III w. p.n.e. [przypis edytorski]
257. szewckie — dziś: szewskie. [przypis edytorski]
258. tyrs (mit. gr.) — laska Bachusa, opleciona bluszczem i winoroślą. [przypis edytorski]
259. evoe! (łac.) — okrzyk radości. [przypis edytorski]
260. galera — statek wojenny lub handlowy, z żaglami, poruszany głównie przy pomocy wioseł. [przypis edytorski]
261. Baal — bóstwo semickie, czczone też w Egipcie, potem w Rzymie jako bóg słońca. [przypis edytorski]
262. elegantiae arbiter (łac.) — znawca, autorytet w sprawach dobrego gustu. [przypis edytorski]
263. Fatum (łac.) — przeznaczenie, los, nieszczęście; w mit. rzym. bóstwo przeznaczenia, konieczności. [przypis edytorski]
264. boska matka... Eneasza — chodzi o Wenus. [przypis edytorski]
265. boski syn Mai — chodzi o Hermesa. [przypis edytorski]
266. eureka! (łac.) — znalazłem! [przypis edytorski]
267. hypogeum (łac.) — podziemie. [przypis edytorski]
268. pontifex maximus (łac.) — najwyższy kapłan. [przypis edytorski]
269. scriptae duodecim (łac.) — dosł. 12 linii, gra podobna do warcabów. [przypis edytorski]
270. scripulum (łac.) — mała złota moneta, równająca się trzeciej części złotego denara, czyli aureusa. [przypis redakcyjny]
271. wielki nasz bohater... — chodzi o Aleksandra Wielkiego, który w świątyni Amona usłyszał wróżbę o swojej przyszłej sławie i władzy. [przypis edytorski]
272. grzywacz — gatunek dużego gołębia. [przypis edytorski]
273. turkawka — najmniejszy ptak z rodziny gołębiowatych. [przypis edytorski]
274. Argobójca (mit. gr.) — przydomek Hermesa, który zabił Argusa. [przypis edytorski]
275. Kakus (mit. rzym.) — syn Wulkana, siłacz i rozbójnik. [przypis edytorski]
276. następne — dziś: następujące. [przypis edytorski]
277. tesser — tabliczka z wyrytymi znakami, używana jako przepustka. [przypis edytorski]
278. Wiminal — jedno z siedmiu wzgórz Rzymu. [przypis edytorski]
279. wądół — wąwóz, parów. [przypis edytorski]
280. agapa (z gr.) — uczta, wspólny posiłek chrześcijan na pamiątkę Ostatniej Wieczerzy. [przypis edytorski]
281. akwedukt (z łac.) — wodociąg. [przypis edytorski]
282. fossor — grabarz. [przypis edytorski]
283. Petrus (łac.) — Piotr. [przypis edytorski]
284. obmówiska (przestarz.) — dziś: obmowy. [przypis edytorski]
285. demiurg (z gr.) — twórca, boski budowniczy świata. [przypis edytorski]
286. kraj Lotofagów — w Odysei Homera jedno z miejsc, do których przybył Odyseusz, kraj zamieszkały przez zjadaczy lotosu, który przynosił zapomnienie. [przypis edytorski]
287. poczytać (książk.) — uznać za coś, za kogoś. [przypis edytorski]
288. giezło (przestarz.) — luźna koszula, także śmiertelna. [przypis edytorski]
289. rabboni! ( hebr.) — mistrzu! [przypis edytorski]
290. płeć (daw.) — cera. [przypis edytorski]
291. przezrocza (daw.) — dziś: przezroczysta. [przypis edytorski]
292. Maranatha! (z aram.) — Przyjdź, Panie! [przypis edytorski]
293. kur (reg.) — kogut. [przypis edytorski]
294. staja (przestarz.) — starop. miara powierzchni, ok. 1 ha. [przypis edytorski]
295. Eneasz (mit. gr.-rzym.) — wódz trojański; wyniósł z płonącego miasta syna i domowe penaty, by dać początek nowemu narodowi. [przypis edytorski]
296. Mamertyn — średniowieczna nazwa najstarszego więzienia w Rzymie, Carceru. [przypis edytorski]
297. diota — naczynie z dwoma uchami. [przypis edytorski]
298. vicus (łac.) — część Rzymu, osiedle. [przypis edytorski]
299. żyw, zabit (daw. krótkie formy przym.) — dziś: żywy, zabity. [przypis edytorski]
300. Pax tecum! Pax, pax! (łac.) — Pokój z tobą! Pokój, pokój! [przypis edytorski]
301. cny (przestarz.) — cnotliwy, prawy, szlachetny. [przypis edytorski]
302. złotogłów — kosztowna tkanina ze złotą nicią. [przypis edytorski]
303. miednik — właść. miednica. [przypis edytorski]
304. styl (z łac.) — rylec, narzędzie do rycia liter na woskowanych tabliczkach. [przypis edytorski]
305. sica (łac.) — rodzaj krótkiego noża. [przypis edytorski]
306. zakwilę się na śmierć, jak (...) żona Zethosa — porównanie dotyczy Aedon zamienionej w słowika. [przypis redakcyjny]
307. lubo (przestarz.) — choć. [przypis edytorski]
308. Pax vobiscum! (łac.) — Pokój z wami! [przypis edytorski]
309. Jeśli by twój brat (...) odpuść mu! — cytat z Biblii (Łk 17:3–4) w tłum. J. Wujka. [przypis edytorski]
310. niechanie (daw.) — zaprzestanie czegoś, dziś tylko w formie dokonanej: zaniechanie. [przypis edytorski]
311. nie dostawać (daw.) — brakować. [przypis edytorski]
312. lubownik (daw.) — dziś: miłośnik. [przypis edytorski]
313. cyklop (mit. gr.) — jednooki olbrzym, znany z Odysei Homera. [przypis edytorski]
314. zali (przestarz.) — partykuła pytająca, dziś: czy. [przypis edytorski]
315. kiedy — tu: kiedyś. [przypis edytorski]
316. ury — niedźwiedzie. [przypis edytorski]
317. bestiarii (łac.) — tu: pogromcy dzikich zwierząt. [przypis edytorski]
318. bronić — tu: zabraniać. [przypis edytorski]
319. zadosyć (daw.) — dziś: zadość. [przypis edytorski]
320. tym większy jej go żal — popr. tym bardziej jej go żal. [przypis edytorski]
321. compeditus — człowiek, który pracował ze skutymi nogami. [przypis redakcyjny]
322. Saturn (mit. rzym.) — ojciec Jowisza; gdy władał światem, nastał złoty wiek ludzkości, era szczęścia i rozkwitu. [przypis edytorski]
323. szczęsny (daw.) — szczęśliwy. [przypis edytorski]
324. letnik — altana. [przypis edytorski]
325. Sodoma — biblijne miasto, z powodu grzechu i zepsucia zniszczone przez Boga.. [przypis edytorski]
326. gody w Kanie — wesele, podczas którego Chrystus zamienił wodę w wino. [przypis edytorski]
327. veni, vidi, vici! (łac.) — przybyłem, zobaczyłem, zwyciężyłem; słowa Cezara o szybkim zwycięstwie w bitwie pod Zelą. [przypis edytorski]
328. lakonizm (z gr.) — dziś: lakoniczność, zwięzłość. [przypis edytorski]
329. fugi (łac.) — uciekłem. [przypis edytorski]
330. zabrać — tu: zawrzeć. [przypis edytorski]
331. obracać w perzynę (przest.) — palić, niszczyć. [przypis edytorski]
332. Serapis (mit.gr.-egip.) — bóg, którego kult był zwalczany przez chrześcijan. [przypis edytorski]
333. Sorakte — szczyt górski znany z poezji Horacego. [przypis edytorski]
334. teurgus (z łac.) — cudotwórca, czarodziej, mag. [przypis edytorski]
335. pro pudor! (łac.) — jaki wstyd! [przypis edytorski]
336. molos — rasa dużych, silnych psów. [przypis edytorski]
337. karruka — rodzaj wozu. [przypis edytorski]
338. Praksyteles, Miron, Skopas, Lizypp — rzeźbiarze greccy. [przypis edytorski]
339. Paros — wyspa na M. Egejskim. [przypis edytorski]
340. Pentelikon — szczyt górski niedaleko Aten. [przypis edytorski]
341. jaje (daw.) — dziś: jajo. [przypis edytorski]
342. istm (z łac.) — przesmyk. [przypis edytorski]
343. Apis (mit. egip.) — święty byk, poświęcony Ozyrysowi. [przypis edytorski]
344. znaleź (daw.) — dziś: znajdź. [przypis edytorski]
345. polor — dobre maniery, ogłada towarzyska. [przypis edytorski]
346. multanka — dęty instrument muz. [przypis edytorski]
347. sarn (daw.) — dziś: saren. [przypis edytorski]
348. miał nad... wpływ — dziś: miał na... wpływ. [przypis edytorski]
349. Wenera (mit. rzym.) — Wenus, bogini wiosny i ogrodów, później utożsamiana z Afrodytą jako bogini miłości. [przypis edytorski]
350. Cybela — Kybele, frygijska bogini wiosny, płodności, urodzaju. [przypis edytorski]
351. ergastulum (łac.) — starożytne więzienie, umieszczone w posiadłościach zamożnych Rzymian. [przypis edytorski]
352. dyspensator — zarządca. [przypis edytorski]
353. Ate (mit. gr.) — córka Zeusa i Eris, bogini nieszczęścia i zemsty. [przypis edytorski]
354. Furie (mit. rzym.) — boginki kary i zemsty, rzymskie Erynie. [przypis edytorski]
355. wyznawam (daw.) — dziś: wyznaję. [przypis edytorski]
356. Gdybym mówił (...) brząkająca — początek Hymnu o miłości św. Pawła (1 Kor 13:1). [przypis edytorski]
357. siejba (poet.) — siew, okres siewu. [przypis edytorski]
358. Parki (mit. gr.) — boginie przeznaczenia: Kloto, Lachesis i Antropos, przędły i przecinały nić ludzkiego życia. [przypis edytorski]
359. cyprys — drzewo o łuskowatych liściach i kulistych szyszkach, w staroż. Rzymie symbol żałoby. [przypis edytorski]
360. pronuba — matrona, która towarzyszyła oblubienicy i pouczała ją o obowiązkach żony. [przypis redakcyjny]
361. ekloga (z łac.) — gatunek lit., utwór ukazujący wyidealizowane życie wiejskie; sielanka, idylla. [przypis edytorski]
362. pantomina (z gr.) — pantomima; nieme widowisko sceniczne. [przypis edytorski]
363. gawiedź — pospólstwo, motłoch, gapie. [przypis edytorski]
364. impluvium (łac.) — płytki zbiornik wodny w atrium, gromadzący wodę deszczową. [przypis edytorski]
365. Flora (mit. rzym.) — bogini kwiatów. [przypis edytorski]
366. Proteusz (mit. gr.) — bożek morski o zdolności zmieniania kształtów. [przypis edytorski]
367. Periodonices (z gr.) — tytuł zwycięzcy kolejnych kilku igrzysk; tu: ironicznie o Neronie. [przypis edytorski]
368. siędę (daw.) — dziś: siądę. [przypis edytorski]
369. droga Pobrzeżna — Via Littoralis. [przypis redakcyjny]
370. stężały — tu: zamarznięty. [przypis edytorski]
371. numidyjski — z Numidii, prowincji rzymskiej w płn. Afryce. [przypis edytorski]
372. forminga — rodzaj instrumentu strunowego. [przypis edytorski]
373. bucyna — rodzaj instrumentu dętego. [przypis edytorski]
374. italscy żołnierze-ochotnicy — Mieszkańcy Italii zostali jeszcze przez Augusta uwolnieni od służby wojskowej, skutkiem czego tak zwana cohors italica, stojąca zwykle w Azji, złożona była z ochotników. Również w straży pretoriańskiej, o ile nie składała się z cudzoziemców, służyli ochotnicy. [przypis redakcyjny]
375. Macte! (łac.) — brawo! dobrze! [przypis edytorski]
376. idumejskie ogiery — konie czystej krwi arabskiej. [przypis edytorski]
377. matricida (łac.) — matkobójca. [przypis edytorski]
378. Orestes (mit. gr.) — zabił własną matkę, Klitajmestrę. [przypis edytorski]
379. Alkmeon (mit. gr.) — zabił własną matkę, Eryfilię. [przypis edytorski]
380. purpura — tu: czerwonofioletowa szata, będąca oznaką władzy. [przypis edytorski]
381. flawa coma (łac.) — płowa peruka, określenie kobiety lekkich obyczajów. [przypis edytorski]
382. legia rzymska — za czasów cesarstwa legia liczyła około 6000 ludzi. [przypis redakcyjny]
383. niepożytość (daw.) — trwałość, por. niezużyty. [przypis edytorski]
384. Deukalion (mit. gr.) — syn Prometeusza, chcąc odrodzić ludzkość po potopie rzucał za siebie kamienie, z których powstawali ludzie. [przypis edytorski]
385. rudel — ster. [przypis edytorski]
386. przeciwić się (daw.) — dziś: sprzeciwić się. [przypis edytorski]
387. szyderskie — szydercze. [przypis edytorski]
388. teumaturg (z gr.) — prorok, cudotwórca. [przypis edytorski]
389. Lucyfer — dosł. niosący światło, chodzi o planetę Wenus, gwiazdę poranną. [przypis edytorski]
390. sponsa (łac.) — przyszła małżonka, narzeczona. [przypis edytorski]
391. lazurowsze (daw.) — dziś: bardziej lazurowe. [przypis edytorski]
392. frymark (przestarz.) — handel, kupczenie. [przypis edytorski]
393. vivarium (łac.) — zwierzyniec. [przypis edytorski]
394. małżonek Wenery (mit. gr.) — chodzi o Hefajstosa. [przypis edytorski]
395. aeropag — w staroż. Atenach rada starszych, tu: grupa osób o dużych wpływach. [przypis edytorski]
396. Hekuba (mit. gr.) — żona Priama, króla Troi, ukamienowana po stracie dzieci zamieniła się w psa. [przypis edytorski]
397. empirejskie drzwi (mit. gr.) — drzwi do najwyższej sfery nieba. [przypis edytorski]
398. Troilus (mit. gr.) — syn Priama i Hekuby, legenda o jego miłości pojawiła się dopiero w średniowieczu. [przypis edytorski]
399. Euterpe (mit. gr.) — muza poezji lirycznej. [przypis edytorski]
400. sreżoga (przestarz.) — odblask powstały przez promienie słońca przedzierające się przez mgłę lub dym. [przypis edytorski]
401. batawscy niewolnicy — członkowie płn.-europ. plemienia Batawów, żołnierze pełniący funkcję straży przybocznej władców rzymskich. [przypis edytorski]
402. Bona Dea (mit. rzym.) — Dobra Bogini, patronka płodności i kobiet. [przypis edytorski]
403. przepomnieć (daw.) — dziś: zapomnieć. [przypis edytorski]
404. przyjść (daw.) — tu: dojść. [przypis edytorski]
405. kaganek — lampka oliwna w postaci małego naczynia z gliny lub metalu. [przypis edytorski]
406. krótki przeciąg czasu — dziś popr. krótki czas. [przypis edytorski]
407. koszula Nessusa (mit. gr.) — suknia, którą Dejanira dostała od umierającego centaura Nessosa, gdy założył ją Herkules, zaczęła się palić, powodując śmierć. [przypis edytorski]
408. gurda — pojemnik na wodę. [przypis edytorski]
409. imieniowi — dziś: imieniu. [przypis edytorski]
410. Midas (mit. gr.) — król Frygii, wszystko, czego się dotknął, zamieniało się w złoto. [przypis edytorski]
411. Wulkan (mit. rzym) — bóg ognia jako siły niszczącej. [przypis edytorski]
412. Ager Vaticanus — pole watykańskie; pagórkowaty obszar z Cyrkiem Watykańskim, miejscem śmierci św. Piotra; dziś znajduje się tam Bazylika św. Piotra. [przypis edytorski]
413. mało dziesięć razy — co najmniej dziesięć razy. [przypis edytorski]
414. synagoga — świątynia żydowska. [przypis edytorski]
415. Babilon — stolica Babilonii, przen. miejsce pogańskie, grzeszne. [przypis edytorski]
416. glosa — tu: niezrozumiałe słowo, zdanie. [przypis edytorski]
417. syrma — szata noszona przez aktorów w tragedii. [przypis edytorski]
418. Niobidzi — chodzi o dzieci Niobe. [przypis edytorski]
419. kohorta — oddział wojska, dziesiąta część legionu. [przypis edytorski]
420. Panem et circenses! (łac.) — zawołanie ludu o chleb i igrzyska. [przypis edytorski]
421. epilimma ( z gr.) — pachnidła, wonności. [przypis edytorski]
422. w pobok (daw.) — z boku, po bokach. [przypis edytorski]
423. Pax vobiscum (łac.) — pokój z wami. [przypis edytorski]
424. proskrypcja (z łac.) — wyrok śmierci bez sądu. [przypis edytorski]
425. Klio (mit. gr.) — muza historii. [przypis edytorski]
426. Libertydy (mit. gr.) — muzy. [przypis edytorski]
427. Anakreont (VIw. p.n.e.) — poeta grecki, autor pieśni biesiadnych. [przypis edytorski]
428. Chronos (mit. gr.) — bóg czasu, utożsamiany z Kronosem, ojcem Zeusa; połykał własne dzieci, by uniknąć śmierci z rąk syna. [przypis edytorski]
429. Trymalchion — tytułowy bohater utworu przypisywanego Petroniuszowi; wyzwoleniec, bogacz, pretensjonalny nieuk. [przypis edytorski]
430. Tullianum — najniższa część więzienia, leżąca pod ziemią, z jedynym otworem w pułapie. Tam umarł z głodu Jugurta. [przypis redakcyjny]
431. Księgi Sybilijskie — spisane przepowiednie wieszczki Sybilli. [przypis edytorski]
432. uczty przygotowywane bogom — uczty takie, będące zarazem uroczystościami religijnymi zwano sellisternia a. lectisternia. [przypis edytorski]
433. wytykać (daw.) — dziś: wytyczać. [przypis edytorski]
434. ludus matutinus (łac.) — widowisko poranne. [przypis edytorski]
435. lilie Hebronu — starotestament. określenie piękna i niewinności. [przypis edytorski]
436. Syjon — wzgórze w Jerozolimie ze świątynią z Arką Przymierza, potem: każde święte miejsce. [przypis edytorski]
437. Hosanna! (hebr.) — dosł. zbawże; potem okrzyk na cześć Boga i Chrystusa. [przypis edytorski]
438. Pro Christo! (łac.) — za Chrystusa! [przypis edytorski]
439. pileous (łac.) — rodzaj nakrycia głowy. [przypis edytorski]
440. spoliarium (łac.) — miejsce na zapleczu amfiteatru służące do składania zwłok. [przypis edytorski]
441. virgo magna (łac.) — dosł. wielka dziewica, westalka, która mogła darować życie idącemu obok niej skazańcowi. [przypis edytorski]
442. wypadkiem — tu: przypadkiem. [przypis edytorski]
443. pretor (z łac.) — urzędnik sądowy. [przypis edytorski]
444. edyl (z łac.) — urzędnik nadzorujący porządek i bezpieczeństwo miasta. [przypis edytorski]
445. liktor (z łac.) — woźny towarzyszący wyższemu urzędnikowi. [przypis edytorski]
446. zausznice — tu: kolczyki. [przypis edytorski]
447. bramowany — tu: obramowany, obszyty. [przypis edytorski]
448. dokonano — łac. zwrot: peractum est! [przypis redakcyjny]
449. Ave (...) salutant! (łac.) — Witaj, cezarze, władco! Idący na śmierć pozdrawiają cię! — zwyczajowy zwrot, którym gladiatorzy witali cesarza. [przypis edytorski]
450. Nie chcę ciebie (...) Galu — po łac.: Non te neto piscem peto, Quid me fugis, Galle? [przypis redakcyjny]
451. sylwan (mit. rzym.) — bożek leśny w postaci pół-człowieka, pół-zwierzęcia. [przypis edytorski]
452. Christus regnat! (łac.) — Chrystus króluje! [przypis edytorski]
453. bełt — strzała, grot. [przypis edytorski]
454. O promienisty (...) był — parafraza modlitwy Chryzesa z Iliady Homera. [przypis edytorski]
455. kapitolińskie gęsi — legendarne gęsi z Kapitolu, które głośnym krzykiem ocaliły miasto przed najazdem Galów. [przypis edytorski]
456. sine armis et sine arte (łac.) — bez broni i bez sztuki. [przypis edytorski]
457. gotówem (daw.) — dziś: gotów jestem. [przypis edytorski]
458. Przedstawiano śmierć Dedala — Dedal, który wedle innych podań zdołał zalecieć z Krety do Sycylii, a amfiteatrach rzymskich ginął takąż samą śmiercią jak Ikar. [przypis redakcyjny]
459. innoxia corpora (łac.) — niewinne ciała. [przypis edytorski]
460. bedłka — gat. grzyba. [przypis edytorski]
461. sarmenticii i semaxii (łac.) — tu: żywe pochodnie. [przypis edytorski]
462. Hic abdera! — wyrażenie przysłowiowe, znaczy: oto najgłupszy z głupich. [przypis redakcyjny]
463. Tanatos (mit. gr.) — geniusz śmierci. [przypis redakcyjny]
464. nawa — tu: statek. [przypis edytorski]
465. powodować (daw.) — dziś: powozić. [przypis edytorski]
466. nasadzić — tu: nasłać. [przypis edytorski]
467. Thabita — postać z biblijnych Dziejów Apostolskich, którą wskrzesił z martwych św. Piotr. [przypis edytorski]
468. Sic te (...) pater — Niech cię prowadzi potężna bogini Cypru i bracia Heleny, gwiazdy świetne, i ojciec wichrów — początek pieśni Horacego (ks. I, III). [przypis edytorski]
469. łęk — przednia część siodła, wygięta do góry. [przypis edytorski]
470. Eol (mit. gr.) — władca wiatrów. [przypis edytorski]
471. li — partykuła pytająca; czyż. [przypis edytorski]
472. zżec (daw.) — spalić. [przypis edytorski]
473. postoły — drewniane buty, chodaki. [przypis edytorski]
474. Quo vadis, Domine? (łac.) — Dokąd idziesz, Panie? [przypis edytorski]
475. więcem go pobił — więc go pobiłem. [przypis edytorski]
476. most Tryumfalny — Pons Triumphalis. [przypis redakcyjny]
477. urbi et orbi! (łac.) — miastu i światu (dziś formuła błogosławieństwa papieskiego). [przypis edytorski]
478. nadziewać się (daw.) — dziś: mieć nadzieję. [przypis edytorski]
479. Okeanos (mit. gr.) — jeden z tytanów, uosabiający strumień, który opływa ziemię. [przypis edytorski]
480. symposion (gr.) — uczta, biesiada. [przypis edytorski]
481. chorowod — dyrygent. [przypis edytorski]
482. dorada — gat. ryby. [przypis edytorski]
483. epinicium (łac.) — pieśń pochwalna ku czci zwycięzcy. [przypis edytorski]
484. parricida (łac.) — morderca, zbrodniarz. [przypis edytorski]